أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧)
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Görmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar. Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ibretler vardır.” (37)
{أو لم يَرَوْاْ أَنَّ الله يَبْسُطُ الرزق لِمَن يَشَاء وَيَقْدِرُ إِنَّ فِى ذَلِكَ لايات لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} أنكر عليهم بأنهم قد علموا بأنه القابض الباسط فما لهم يقنطون من رحمته ومالهم لا يرجعون إليه تائبين عن المعاصي التي عوقبوا بالشدة من أجلها حتى يعيد إليهم رحمته
{أو لم يَرَوْاْ أَنَّ الله يَبْسُطُ الرزق لِمَن يَشَاء وَيَقْدِرُ إِنَّ فِى ذَلِكَ لايات لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Görmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar. Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ibretler vardır.” [Cenâb-ı Hak] rızkı daraltanın da genişletenin de Kendisi olduğunu bildikleri halde, O'nun rahmetinden niçin ümit kestiklerini ve başlarına gelen darlık sebebiyle cezalandırıldıkları günahlardan O'na tövbe ederek niçin dönmediklerini kınamıştır; ta ki rahmetini kendilerine tekrar lütfetsin.
فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٣٨)
{فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “O halde akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolcuya da. Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır. İşte kurtuluşa erenler de onlardır.” (38)
ولما ذكر أن السيئة أصابتهم بما قدمت أيديهم أتبعه ذكر ما يجب أن
Kötülüğün kendilerine kendi ellerinin işledikleri yüzünden isabet ettiğini zikredince, bunun peşinden yapılması gereken şeyleri ve...
يفعل وما يجب أن يترك فقال {فآت ذا القربى}
...terk edilmesi gereken şeyleri zikredip şöyle buyurdu: {فآت ذا القربى} “O halde akrabaya ver”...
الروم (٤١ - ٣٨)
Rûm (38 - 41)
أعط قريبك {حقه} من البر ولصلة {والمسكين وابن السبيل} نصيبهما من الصدقة المسماة لهما وفيه دليل وجوب النفقة للمحارم كما هو مذهبنا {ذلك} أي إيتاء حقوقهم {خَيْرٌ لّلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ الله} أي ذاته أي يقصدون بمعروفهم أياه خالصاً {وأولئك هُمُ المفلحون}
Akrabana {حقه} “hakkını” iyilik ve sıla-i rahimden [ver]; {والمسكين وابن السبيل} “yoksula ve yolcuya da” kendileri için belirlenmiş olan sadaka paylarını [ver]. Bunda bizim mezhebimize göre mahremlere nafakanın vacip olduğuna delil vardır. {ذلك} “Bu” yani onların haklarını vermek, {خَيْرٌ لّلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ الله} “Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır” yani O'nun zatını dileyenler, yaptıkları iyilikle sadece O'nu kastedenler için [daha hayırlıdır]. {وأولئك هُمُ المفلحون} “İşte kurtuluşa erenler de onlardır.”
وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩)
{وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ} “İnsanların malları içinde artsın diye verdiğiniz faiz, Allah katında artmaz. Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince; işte kat kat artıranlar onlardır.” (39)
{وما آتيتم من ربا ليربو فِى أَمْوَالِ الناس} يريد وما أعطيتم أكلة الربا من رباً ليربوا في أموالهم {فَلاَ يربو عِندَ الله} فلا يزكوا عند الله ولا يبارك فيه وقيل هو من الربا الحلال أي وما تعطونه من الهدية لتأخذوا أكثر منها فلا يربوا عند الله لأنكم لم تريدوا بذلك وجه الله {وما آتيتم من زكاة} صدقة {تُرِيدُونَ وَجْهَ الله} تبتغون به وجهه خالصاً لا تطلبون به مكافأة ولا رياء ولاسمعة {فَأُوْلَئِكَ هُمُ المضعفون} ذوو الإضعاف من الحسنات ونظير المضعف المقوى والموسر الذى القوه واليسار أتيتم من ربا بلا مد مكي أي وما غشيتموه من إعطاء ربا لتربوا مدني أي لتزيدوا في أموالهم وقوله فأولئك هم المضعفون التفات حسن لأنه يفيد التعميم كأنه قيل من فعل هذا فسبيله سبيل المخاطبين والمعنى المضعفون به لأنه لا بدله من ضمير يرجع إلى ما الموصولة وقال الزجاج في قوله فأولئك هم المضعفون أي فأهلها هم المضعفون أى هم الذين يضاعف لهم الثواب يعطون بالحسنة عشر أمثالها ثم أشار إلى عجز آلهتهم فقال
{وما آتيتم من ربا ليربو فِى أَمْوَالِ الناس} “İnsanların malları içinde artsın diye verdiğiniz faiz” Şunu kastetmektedir: Faiz yiyenlere mallarında artsın diye verdiğiniz faizler, {فَلاَ يربو عِندَ الله} “Allah katında artmaz” Allah katında bereketlenmez ve içinde hayır olmaz. Bunun helal faiz (hediyeleşme) olduğu da söylenmiştir; yani kendisinden daha fazlasını almak maksadıyla verdiğiniz hediyeler Allah katında artmaz, çünkü siz bununla Allah'ın rızasını kastetmediniz. {وما آتيتم من زكاة} “Verdiğiniz zekâta gelince” sadakaya [gelince], {تُرِيدُونَ وَجْهَ الله} “Allah'ın rızasını dileyerek” bir karşılık, riya veya gösteriş beklemeksizin sırf O'nun rızasını umarak [verdiğiniz zekât], {فَأُوْلَئِكَ هُمُ المضعفون} “işte kat kat artıranlar onlardır” sevapları katlanmış kimselerdir. 'Muz'if' (katlayan) kelimesinin benzeri; 'mukvî' (güç sahibi) ve 'mûsir' (bolluk sahibi) kelimeleridir ki bunlar güç ve bolluk sahibi olanlar demektir. Mekkî kıraatinde uzatma olmaksızın {أتيتم من ربا} okunmuştur ki 'faiz verme hususunda daldığınız/yaptığınız şeyler' manasındadır. Medenî kıraatinde ise {لتربوا} şeklinde okunmuştur; yani 'onların mallarını artırmanız için' demektir. {فَأُوْلَئِكَ هُمُ المضعفون} ifadesindeki iltifat (hitaptan gayba geçiş) güzel bir sanattır; çünkü umumi bir anlam ifade eder, sanki şöyle denilmiştir: Kim bunu yaparsa onun durumu bu muhatapların durumu gibidir. Anlam ise 'onun sebebiyle kat kat sevap kazananlardır'; zira sıla cümlesinde mevsûl olan 'mâ'ya dönecek bir zamirin bulunması şarttır. Zeccâc {فأولئك هم المضعفون} ifadesi hakkında şöyle demiştir: Yani onun ehli (zekât verenler) mükâfatları katlananlardır; bir iyiliğe karşılık on katı verilen kimselerdir. Sonra putlarının acziyetine işaret ederek şöyle buyurdu:
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠)
{اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah O'dur ki sizi yarattı, sonra size rızık verdi, sonra sizi öldürür, sonra sizi diriltir. Ortak koştuklarınızdan bunlardan bir şeyi yapabilen var mı? O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir.” (40)
{الله الذى خَلَقَكُمْ} مبتدأ وخبر {ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} أي هو المختص بالخلق والرزق والإماتة والإحياء {هَلْ مِن شُرَكَائِكُمْ} أي أصنامكم التي زعمتم أنهم شركاء لله {مَّن يَفْعَلُ مِن ذَلِكُمْ} أي من الخلق والرزق والإماتة والإحياء {مِن شَىْءٍ} أي شيئاً من تلك الأفعال فلم يجيبوا عجزاً فقال إستبعادا {سبحانه وتعالى عما يشركون} ومن الأولى والثانية والثالثة كل واحدة منهن مستقلة بتأكيد لتعجيز شركائهم وتجهيل عبدتهم
{الله الذى خَلَقَكُمْ} “Sizi yaratan Allah'tır” mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). {ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} “Sonra size rızık veren, sonra sizi öldürecek ve sonra da sizi diriltecek olan [O'dur].” Yani yaratma, rızıklandırma, öldürme ve diriltme yalnızca O'na mahsustur. {هَلْ مِن شُرَكَائِكُمْ} “Ortaklarınızdan var mı?” yani Allah'a ortak olduklarını iddia ettiğiniz putlarınızdan, {مَّن يَفْعَلُ مِن ذَلِكُمْ} “bunlardan yapacak” yani yaratma, rızıklandırma, öldürme ve diriltmeden, {مِن شَىْءٍ} “herhangi bir şeyi?” yani bu fiillerden herhangi bir şeyi [yapacak kimse var mı]? Âcizliklerinden dolayı cevap veremediler; [bunun üzerine Allah Teâlâ] bunu [onlardan] uzak görerek şöyle buyurdu: {سبحانه وتعالى عما يشركون} “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir.” Birinci, ikinci ve üçüncü 'min' (مِن) harf-i cerlerinin her biri, onların ortak koştuklarını âciz bırakmak ve onlara tapanların cehaletini vurgulamak üzere müstakil bir tekit (pekiştirme) taşımaktadır.
ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١)
{ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “İnsanların kendi ellerinin kazandıkları sebebiyle karada ve denizde fesat ortaya çıktı ki [Allah], yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın; umulur ki dönerler.” (41)
{ظَهَرَ الفساد فِى البر والبحر} نحو القحط وقلة الأمطار والريع في الزراعات والربح في التجارات ووقوع الموتان في الناس والدواب وكثرة الحرق والغرق ومحق البركات من كل شئ {بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِى الناس} بسبب معاصيهم وشركهم كقوله وَمَا أصابكم مّن مُّصِيبَةٍ فِيمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ {لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الذى عَمِلُواْ} أي ليذيقهم وبال بعض أعمالهم في الدنيا قبل أن يعاقبهم بجمعها في الآخرة وبالنون عن قنبل {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} عما هم عليه من المعاصى ثم
{ظَهَرَ الفساد فِى البر والبحر} “Karada ve denizde fesat ortaya çıktı” Kıtlık, yağmurların azalması, tarımda verimsizlik, ticarette kazançsızlık, insanlarda ve hayvanlarda toplu ölümlerin meydana gelmesi, yangın ve boğulma vakalarının çoğalması ve her şeyden bereketin kalkması gibi [fesatlar baş gösterdi]. {بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِى الناس} “İnsanların kendi ellerinin kazandıkları sebebiyle” günahları ve şirkleri yüzünden; nitekim [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmuştur: {وَمَا أصابكم مّن مُّصِيبَةٍ فِيمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ} “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin kazandığı yüzündendir”. {لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الذى عَمِلُواْ} “Yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın diye” yani ahirette onları hepsinden dolayı cezalandırmadan önce, dünyada yaptıklarının bazısının vebalini tattırsın diye. Kunbul'dan gelen rivayette nun harfiyle [لُنذِيقَهُمْ - tattıralım diye] okunmuştur. {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Umulur ki dönerler” üzerinde bulundukları günahlardan [vazgeçip dönerler]. Sonra...
الروم (٤٦ - ٤٢)
Rûm (42 - 46)
أكد تسبيب المعاصي لغضب الله ونكاله بقوله
...günahların Allah'ın gazabına ve azabına sebep olduğunu şu buyruğuyla pekiştirdi:
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢)
{قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ} “De ki: Yeryüzünde gezin de öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bir bakın! Onların çoğu ortak koşanlardı.” (42)
{قل سيروا فى الأرض فانظروا كيف كان عاقبة الذين مِن قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُّشْرِكِينَ} حيث أمرهم بأن يسيروا فينظروا كيف أهلك الله الأمم وأذاقهم سوء العاقبة بمعاصيهم
{قل سيروا فى الأرض فانظروا كيف كان عاقبة الذين مِن قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُّشْرِكِينَ} “De ki: Yeryüzünde gezin de öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bir bakın! Onların çoğu ortak koşanlardı.” Allah'ın geçmiş ümmetleri nasıl helak ettiğini ve günahları yüzünden onlara kötü akıbeti nasıl tattırdığını görmeleri için yeryüzünde gezmelerini emretmiştir.
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣)
{فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} “Öyleyse Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir. O gün onlar fırka fırka ayrılırlar.” (43)
{فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينَ القيم} البليغ الاستقامة الذي لا يتأتى فيه عوج {مِن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ يَوْمٌ لاَّ مَرَدَّ لَهُ} هو مصدر بمعنى الرد {مِنَ الله} يتعلق بيأتي والمعنى من قبل أن يأتي من الله يوم لا يرده أحد كقوله تعالى فلا يستطعون ردها أو بمرد على معنى لا يرده هو بعد أن يجيء به ولا رد له من جهته {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} يتصدعون أي يتفرقون
{فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينَ القيم} “Yüzünü dosdoğru dine çevir” İçinde hiçbir eğrilik bulunmayan, son derece dosdoğru olan [dine]. {مِن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ يَوْمٌ لاَّ مَرَدَّ لَهُ} “Geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce” 'Meredd' (مَرَدّ), 'redd' anlamında bir mastardır. {مِنَ الله} “Allah katından” ifadesi {يأتي} “gelmeden önce” fiiline bağlıdır; mana, Cenâb-ı Hakk'ın: {فلا يستطعون ردها} “Onu geri çevirmeye güç yetiremezler” buyruğunda olduğu gibi, 'Allah tarafından hiç kimsenin geri çeviremeyeceği bir gün gelmeden önce' demektir. Yahut 'meredd' kelimesine bağlıdır; bu takdirde anlam, 'O, o günü getirdikten sonra bizzat Kendisi onu geri çevirmez ve O'nun katından bunun geri dönüşü yoktur' şeklinde olur. {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} “O gün onlar fırka fırka ayrılırlar” [Yessadda'ûn] 'yetasaddâûn' demektir; yani birbirinden ayrılırlar.
ثم أشار إلى غناه عنهم فقال
Sonra onlara muhtaç olmadığına (gani olduğuna) işaret ederek şöyle buyurdu:
مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤)
{مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Kim de salih amel işlerse, kendileri için yer hazırlamış olurlar.” (44)
{مَن كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ} أي وبال كفره {وَمَنْ عَمِلَ صالحا فَلأَِنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} أي يسوون لأنفسهم ما يسويه لنفسه الذي يمهد لنفسه فراشة ويوطئه لئلا يصيبه فى مضجمه ما ينغص عليه مرقده من نتوء وغيره والمعنى أنه يمهد لهم الجنة بسبب أعمالهم فأضيف إليهم وتقديم الظرف في الموضعين للدلالة على أن ضرر الكفر لا يعود إلا على الكافر ومنفعة الإيمان والعمل الصالح يرجع إلى المؤمن لا تجاوزه
{مَن كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ} “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir” yani küfrünün vebali kendi boynunadır. {وَمَنْ عَمِلَ صالحا فَلأَِنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} “Kim de salih amel işlerse, kendileri için yer hazırlamış olurlar” Yani bir kimsenin yatağında kendisini rahatsız edecek bir tümsek veya benzeri bir pürüz olmasın diye döşeğini düzeltip yayması gibi, onlar da kendileri için hazırlık yaparlar. Anlam şudur: Onlar amelleri sebebiyle kendilerine cenneti hazırlamaktadırlar; bu sebeple fiil onlara isnat edilmiştir. Her iki cümlede de zarfın (müteallakın) öne alınması, küfrün zararının yalnızca kâfire döneceğini, imanın ve salih amelin faydasının da sadece mümine ait olup başkasına geçmeyeceğini göstermek içindir.
لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٤٥)
{لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ} “Çünkü O, iman edip salih ameller işleyenleri Kendi lütfundan mükâfatlandıracaktır. Şüphesiz O, inkârcıları sevmez.” (45)
{ليجزي} متعلق ببمهدون تعليل له وتكرير {الذين آمنوا وعملوا الصالحات} وترك الضمير إلى الصريح لتقدير أنه لا يفلخ عنده إلا المؤمن {مِن فَضْلِهِ} أي عطائه وقوله {إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الكافرين} تقرير بعد تقرير على الطرد والعكس
{ليجزي} “Mükâfatlandırması için” ifadesi, {يمهـدون} fiiline bağlı olup onun gerekçesidir (illetidir). {الذين آمنوا وعملوا الصالحات} “İman edip salih ameller işleyenler” ifadesinin zamir yerine açık isimle tekrar edilmesi, O'nun katında sadece müminin kurtuluşa ereceğini takdir etmek içindir. {مِن فَضْلِهِ} “Kendi lütfundan” yani O'nun ihsanından. {إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الكافرين} “Şüphesiz O, inkârcıları sevmez” buyruğu ise olumlu ve olumsuz yönleriyle meseleyi peş peşe teyit eden bir beyandır.
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦)
{وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi, size rahmetinden tattırması, gemilerin O'nun buyruğuyla akıp gitmesi, O'nun lütfundan rızık aramanız ve şükretmeniz O'nun ayetlerindendir.” (46)
{ومن آياته} أي ومن آيات قدرته {أَن يُرْسِلَ الرياح} هي الجنوب والشمال والصبا وهي رياح الرحمة وأما الدبور فريح العذاب ومنه قوله ﵇ للهم اجعلها رياحا ولا تحعلها ريحا وقد عدد الفوائد فى إرسلها فقال {مبشرات} أي أرسلها للبشارة بالغيث {وَلِيُذِيقَكُمْ مّن رَّحْمَتِهِ} ولإذاقة الرحمة وهي نزول المطر وحصول الخصب الذي يتبعه والروح الذي مع هبوب الريح وزكاء الأرض وغير ذلك وليذيقكم معطوف على مبشرات على المعنى كأنه قيل ليبشركم وليذيقكم {وَلِتَجْرِىَ الفلك} في البحر عند هبوبها {بأمره} أى بتدبيره أو تكوينه كقوله إنما أمره إذا اراد شئيا الآية {وَلِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ} يريد تجارة البحر {ولعلكم تشكرون} ولتشكروا
{ومن آياته} “O'nun ayetlerindendir” yani kudretinin delillerindendir; {أَن يُرْسِلَ الرياح} “rüzgârları göndermesi”. Bunlar cenup (güney), şimal (kuzey) ve saba (doğu) rüzgârları olup rahmet rüzgârlarıdır. Debûr (batı) rüzgârı ise azap rüzgârıdır. Peygamber aleyhisselâm'ın şu duası da bundandır: “Allahım! Onları [rahmet getiren] rüzgârlar (riyâh) kıl, [azap getiren tek bir] rüzgâr (rîh) kılma!” Onları göndermesindeki faydaları sayarak şöyle buyurdu: {مبشرات} “müjdeciler olarak” yani yağmuru müjdelemesi için gönderir; {وَلِيُذِيقَكُمْ مّن رَّحْمَتِهِ} “size rahmetinden tattırması için” yani yağmurun yağması, ardından gelen bolluk ve bereket, rüzgârın esmesiyle gelen ferahlık, toprağın verimi ve diğer nimetleri tattırması için. {وَلِيُذِيقَكُمْ} ifadesi mana bakımından {مبشرات} kelimesine matuftur; sanki 'sizi müjdelemesi ve size tattırması için' denilmiştir. {وَلِتَجْرِىَ الفلك} “gemilerin akıp gitmesi için” rüzgâr estiğinde denizde [yüzmesi için], {بأمره} “O'nun buyruğuyla” yani O'nun tedbiri veya var etmesiyle; nitekim: {إنما أمره إذا اراد شيئا...} “O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman...” ayetinde geçtiği gibidir. {وَلِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ} “O'nun lütfundan aramanız için” deniz ticaretini kastetmektedir. {ولعلكم تشكرون} “ve şükretmeniz için” yani...
الروم (٥١ - ٤٧)
Rûm (47 - 51)
نعمة الله فيها
...bundaki Allah'ın nimetine şükretmeniz için [gönderir].
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} “Andolsun ki senden önce de resulleri kendi kavimlerine gönderdik, onlara apaçık deliller getirdiler. Biz de suç işleyenlerden intikam aldık. Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı.” (47)
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ رُسُلاً إلى قَوْمِهِمْ فجاؤوهم بالبينات} أي فآمن بهم قوم وكفر بهم قوم ويدل على هذا الإضمار قوله {فانتقمنا مِنَ الذين أَجْرَمُواْ} أي كفروا بالإهلاك في الدينا {وَكَانَ حَقّاً عَلَيْنَا نَصْرُ المؤمنين} أي وكان نصر المؤمنين حقاً علينا بإنجائهم مع الرسل وقد يوقف على حقاً ومعناه وكان الانتقام منهم حقا ثم تبتدىء علينا نصر المؤمنين والأول أصح
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ رُسُلاً إلى قَوْمِهِمْ فجاؤوهم بالبينات} “Andolsun ki senden önce de resulleri kendi kavimlerine gönderdik, onlara apaçık deliller getirdiler” Yani bir kısım insanlar onlara inandı, bir kısmı da inkâr etti. Metinde takdir edilen bu manaya şu buyruk delalet etmektedir: {فانتقمنا مِنَ الذين أَجْرَمُواْ} “Biz de suç işleyenlerden intikam aldık” yani dünyada helak etmek suretiyle kâfir olanlardan [intikam aldık]. {وَكَانَ حَقّاً عَلَيْنَا نَصْرُ المؤمنين} “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı” yani onları resullerle beraber kurtarmak suretiyle müminlere yardım etmek üzerimize bir haktı. Bazen {حقاً} kelimesi üzerinde durulur (vakıf yapılır); manası, 'onlardan intikam almak bir haktı' olur, sonra {علينا نصر المؤمنين} “Müminlere yardım etmek üzerimizedir” diye başlanır; ancak birinci görüş daha doğrudur.
اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨)
{اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “Allah O'dur ki, rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırır. Sonra onu gökte dilediği gibi yayar ve onu parça parça eder. Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün. Onu kullarından dilediğine ulaştırdığı zaman, bir de bakarsın ki hemen sevinirler.” (48)
{الله الذى يُرْسِلُ الرياح} الريح مكي {فَتُثِيرُ سَحَاباً فَيَبْسُطُهُ} أي السحاب {فِى السماء} أي في سمت السماء وشقها كقوله وَفَرْعُهَا فِى السماء {كَيْفَ يَشَاء} من ناحية الشمال أو الجنوب أو الدبور أو الصبا {وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً} قطعاً جمع كسفة أي يجعله منبسطاً يأخذ وجه السماء مرة ويجعله قطعاً متفرقة غير منبسطة مرة كسفا يزيد وابن ذ كوان {فَتَرَى الودق} المطر {يَخْرُجُ} في التارتين جميعاً {مِنْ خِلاَلِهِ} وسطه {فَإِذَا أَصَابَ بِهِ} بالودق {مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ} يريد إصابة بلادهم وأراضهم {إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} يفرحون
{الله الذى يُرْسِلُ الرياح} “Allah O'dur ki, rüzgârları gönderir” Mekkî kıraatinde {الريح} (tekil olarak) okunmuştur. {فَتُثِيرُ سَحَاباً فَيَبْسُطُهُ} “onlar bir bulut kaldırır, sonra onu yayar” yani bulutu [yayar]; {فِى السماء} “gökte” yani gök cihetinde ve ufkunda, tıpkı {وفَرْعُهَا فِى السماء} “ve dalı göktedir” ayetinde olduğu gibi; {كَيْفَ يَشَاء} “dilediği gibi” kuzeyden, güneyden, batıdan veya doğudan dilediği şekilde; {وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً} “ve onu parça parça eder” Kısım kısım [yapar]. 'Kisef' (كِسَف), 'kısfe'nin (كِسْفَة) çoğuludur; yani onu bazen gökyüzünü kaplayacak şekilde yayar, bazen de yayılmamış dağınık parçalar haline getirir. Yezîd ve İbn Zekvân 'kisefen' şeklinde okumuşlardır. {فَتَرَى الودق} “Yağmurun çıktığını görürsün” Yağmuru [görürsün], {يَخْرُجُ} “çıktığını” her iki durumda da, {مِنْ خِلاَلِهِ} “arasından” ortasından [çıktığını]. {فَإِذَا أَصَابَ بِهِ} “Onu ulaştırdığı zaman” yağmuru [ulaştırdığı zaman], {مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ} “kullarından dilediğine” memleketlerine ve arazilerine ulaştırmayı dilediği kimselere [ulaştırdığında], {إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “bir de bakarsın ki hemen sevinirler” ferahlanırlar.
وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩)
{وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ} “Halbuki onlar, kendilerine indirilmeden önce, ondan önce kesin bir ümitsizlik içindeydiler.” (49)
{وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ} المطر {مِن قَبْلِهِ} كرر للتأكيد كقوله فَكَانَ عاقبتهما انهما فى النار خالدين فيها ومعنى التوكيد فيها الدلالة على أن عهدهم بالمطر قد تطاول فاستحكم يأسهم فكان لا ستبشار على قبرا اعتمامهم بذلك {لمبلسين} آيسين
{وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ} “Halbuki onlar, kendilerine indirilmeden önce” yağmur [indirilmeden önce], {مِن قَبْلِهِ} “ondan önce” [ifadesi], tıpkı {فَكَانَ عاقبتهما انهما فى النار خالدين فيها} “İkisinin sonu, orada ebedî kalmak üzere ateşe girmek oldu” ayetinde olduğu gibi tekit (vurgu) için tekrarlanmıştır. Buradaki tekidin anlamı; yağmursuz geçirdikleri sürenin çok uzadığını, ümitsizliklerinin iyice yerleştiğini, dolayısıyla bu konudaki keder ve endişelerinin derecesine göre sevinçlerinin de o kadar büyük olduğunu göstermektir. {لمبلسين} “kesin bir ümitsizlik içindeydiler” tamamen ümidini kesmişlerdi.
فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)
{فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (50)
{فانظر إلى آثار} شامي وكوفي غير أبي بكر وغيرهم أَثَرِ {رَّحْمَةِ الله} أي المطر {كَيْفَ يُحْيىِ الأرض} بالنبات وأنواع الثمار {بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ} أي الله {لمحيي الموتى} يعني أن ذلك القادر الذى يحى
{فانظر إلى آثار} “Eserlerine bir bak” Şamî ve Ebû Bekr dışındaki Kûfîler çoğul (آثارِ), diğerleri ise tekil (أَثَرِ) olarak okumuştur; {رَّحْمَةِ الله} “Allah'ın rahmetinin” yani yağmurunun [eserlerine bak]. {كَيْفَ يُحْيىِ الأرض} “Yeryüzünü nasıl diriltiyor” bitkilerle ve çeşitli meyvelerle [nasıl diriltiyor], {بَعْدَ مَوْتِهَا} “ölümünden sonra”. {إِنَّ ذَلِكَ} “Şüphesiz O” yani Allah, {لمحيي الموتى} “ölüleri de kesinlikle diriltecektir”. Yani...
الأرض بعد موتها هو الذى يحى الناس بعد موتهم فهذا استدلال بإحياء الموات على إحياء الأموات {وَهُوَ على كُلّ شَىْء قَدِيرٌ} أي وهو على كل شيء من المقدورات قادر وهذا من جملة المقدورات بدليل الانشاء
...yeryüzünü ölümünden sonra dirilten o kudret sahibi, insanları da ölümlerinden sonra diriltecektir. Bu, cansız/ölü toprağın diriltilmesinden hareketle ölülerin diriltilmesine dair bir delil getirmedir. {وَهُوَ على كُلّ شَىْء قَدِيرٌ} “O, her şeye hakkıyla güç yetirendir” Yani O, kudret alanına giren her şeye kadirdir; bu (yeniden diriltme) de ilk yaratılışın delaletiyle kudret dairesi içindeki hususlardandır.
وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١)
{وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ} “Andolsun, bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörlük etmeye başlarlar.” (51)
{وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا} أي الدبور {فَرَأَوْهُ} أي أثر رحمة الله لأن رحمة الله هي الغيث وأثرها النبات ومن قرأ بالجمع رجع الضمير إلى معناه لأن معنى آثار الرحمة النبات واسم النبات يقع على القليل والكثير لأنه مصدر سمي به ما ينبت {مُصْفَرّاً} بعد إخضراره وقال مصفرا لأن تلك صفرة حادثة وقيل فرأوا
{وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا} “Andolsun, bir rüzgâr göndersek” yani sam (debûr) rüzgârı [göndersek], {فَرَأَوْهُ} “onu görseler” yani Allah'ın rahmetinin eserini [görseler]; zira Allah'ın rahmeti yağmurdur, eseri ise bitkidir. Çoğul okuyan kıraate göre zamir manaya döner; çünkü rahmetin eserlerinin anlamı bitkidir ve bitki ismi hem azına hem çoğuna denir, zira biten şeye isim olarak verilmiş bir mastardır. {مُصْفَرّاً} “sararmış” yeşerdikten sonra [sararmış görseler]. 'Musferran' (sararmış) dedi; çünkü bu sarılık sonradan meydana gelmiştir. Bir görüşe göre de...
الروم (٥٥ - ٥١)
Rûm (51 - 55)
السحاب مصفراً لأن السحاب الأصفر لا يمطر واللام في لئن موطئة للقسم دخلت على حرف الشرط وسد مسد جوابي القسم والشرط {لَّظَلُّواْ} ومعناه ليظلن {مِن بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ} أي من بعد اصفراره أو من بعد الاستبشار ذمتهم الله تعالى بأنه إذا حبس عنهم المطر قنطوا من رحمته وضربوا أذقانهم على صدورهم مبلسين فإذا أصابهم برحمته ورزقهم المطر استبشروا فإذا أرسل ريحاً فضرب زروعهم بالصفار ضجوا وكفروا بنعمة الله فهم فى جمع هذه الأحوال على الصفة المذمومة وكان عليهم أن يتوكلوا على الله وفضله فقنطوا وأن يشكروا نعمته ويحمدوه عليها ففرحوا وأن يصبروا على بلائه فكفروا
...bulutu sararmış görseler; zira sarı bulut yağmur bırakmaz. {لَئِنْ} kelimesindeki 'lâm', kaseme hazırlık bildiren (muvatta') lâmdır, şart harfinin başına gelmiştir ve hem kasemin hem şartın cevabının yerine geçmiştir. {لَّظَلُّواْ} “hemen başlarlar” Anlamı 'mutlaka devam ederler' demektir; {مِن بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ} “ardından nankörlük etmeye” yani sararmasından veya sevinmelerinden sonra [nankörlük ederler]. Allah Teâlâ onları şu şekilde yermiştir: Kendilerinden yağmur kesildiğinde O'nun rahmetinden ümit kesip çenelerini göğüslerine dayayarak derin bir yeise kapılırlar; onlara rahmetiyle ulaşıp yağmur ihsan ettiğinde sevinirler; üzerlerine bir rüzgâr gönderip ekinlerini sararttığında ise feryadı basıp Allah'ın nimetine nankörlük ederler. Böylece onlar bütün bu durumlarda yerilmiş bir sıfat üzeredirler. Oysa üzerlerine düşen; yağmur geciktiğinde Allah'a ve lütfuna tevekkül etmekti, onlar ümitsizliğe düştüler; nimet verdiğinde şükredip O'na hamdetmekti, onlar [şımarıp] taştılar; belasına uğradıklarında ise sabretmekti, onlar ise nankörlük ettiler.
فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢)
{فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın.” (52)
{فَإِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الموتى} أي موتى القلوب أو هؤلاء في حكم الموتى فلا تطمع أن يقبلوا منك {وَلاَ تُسْمِعُ الصم الدعاء} ولا يسمع الصم مكي {إِذَا وَلَّوْاْ مُدْبِرِينَ} فإن قلت الأصم لا يسمع مقبلاً أو مدبراً فما فائدة هذا التخصيص قلت هو إذا كان مقبلا يفهم بالرمز والاشارة فإذا ولى لا يسمع ولا يفهم بالإشارة
{فَإِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الموتى} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” yani kalpleri ölülere [işittiremezsin] veya bunlar ölüler hükmündedir, dolayısıyla senden kabul etmelerini umma. {وَلاَ تُسْمِعُ الصم الدعاء} “Sağırlara da daveti duyuramazsın” Mekkî kıraatinde {وَلا يَسْمَعُ الصم} (sağırlar duymaz) şeklinde okunmuştur; {إِذَا وَلَّوْاْ مُدْبِرِينَ} “arkalarını dönüp gittikleri zaman”. Eğer 'Sağır olan kimse yüzünü dönse de arkasını dönse de işitmez, o halde bu tahsisin faydası nedir?' dersen; derim ki: O, yüzünü döndüğünde işaret ve ima ile anlar; arkasını dönüp gittiğinde ise ne işitir ne de işaretle anlar.
وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)
{وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ} “Sen körleri de sapıklıklarından vazgeçirip doğru yola iletecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize inanıp teslim olanlara işittirebilirsin.” (53)
{وما أنت بهادي العمى} أي عمى القلوب وما أنت تهدى العمي حمزة {عَن ضلالتهم} أي لا يمكنك أن تهدي الأعمى إلى طريق قد ضل
{وما أنت بهادي العمى} “Sen körleri doğru yola iletecek değilsin” yani kalp gözü kör olanları. Hamza {وَمَا أَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ} şeklinde okumuştur. {عَن ضلالتهم} “sapıklıklarından” Yani gözü görmeyene, saptığı yoldan dönmesi için...
عنه بإشارة منك له إليه {إِن تُسْمِعُ} ما نسمع {إلاَّ مَنْ يُؤمن بآياتنا فهم مسلمون} منقادون لأوامر الله تعالى
...senin bir işaretle yol göstermen mümkün değildir. {إِن تُسْمِعُ} “Sen işittiremezsin” [İn] olumsuzluk edatıdır; {إلاَّ مَنْ يُؤمن بآياتنا فهم مسلمون} “ancak ayetlerimize inanıp teslim olanlara [işittirebilirsin]” Allah Teâlâ'nın emirlerine boyun eğenlere [işittirebilirsin].
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤)
{اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ} “Allah O'dur ki, sizi bir güçsüzlükten yarattı; sonra bu güçsüzlüğün ardından bir kuvvet verdi; sonra bu kuvvetin ardından da bir güçsüzlük ve ihtiyarlık verdi. O, dilediğini yaratır. O, hakkıyla bilendir, her şeye güç yetirendir.” (54)
{الله الذى خَلَقَكُمْ مّن ضَعْفٍ} من النطف كقوله من ماء مهين {ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةٍ} يعني حال الشباب وبلوغ الأشد {ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً} يعني حال الشيخوخة والهرم {يَخْلُقُ مَا يَشَاء} من ضعف وقوة وشباب وشيبة {وَهُوَ العليم} بأحوالهم {القدير} على تغييرهم وهذا الترديد في الأحوال أبين دليل على الصانع العليم القدير فتح الضاد في الكل عاصم وحمزة وضم غيرهما وهو اختيار حفص وهما لغتان والضم أقوى في القراءة لما روي عن ابن عمر قال قرأتها على رسول الله ﷺ من ضَعف فأقرأني من ضُعفٍ
{الله الذى خَلَقَكُمْ مّن ضَعْفٍ} “Allah O'dur ki, sizi bir güçsüzlükten yarattı” nutfeden [yarattı]; nitekim {من ماء مهين} “değersiz bir sudan” buyrulmuştur. {ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةٍ} “sonra bu güçsüzlüğün ardından bir kuvvet verdi” yani gençlik ve olgunluk çağını [verdi]. {ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً} “sonra bu kuvvetin ardından da bir güçsüzlük ve ihtiyarlık verdi” yani yaşlılık ve düşkünlük halini [verdi]. {يَخْلُقُ مَا يَشَاء} “O, dilediğini yaratır” zayıflık, kuvvet, gençlik ve ihtiyarlıktan [dilediğini yaratır]. {وَهُوَ العليم} “O, hakkıyla bilendir” onların hallerini [bilendir], {القدير} “her şeye güç yetirendir” onları değiştirmeye [güç yetirendir]. Hallerdeki bu değişkenlik, her şeyi hakkıyla bilen ve her şeye gücü yeten Yaratıcı'nın varlığına en açık delildir. Âsım ve Hamza bütün bu kelimelerdeki dad harfini üstünle (ضَعْف - da'f), diğerleri ise ötreyle (ضُعْف - du'f) okumuşlardır; bu da Hafs'ın tercihidir. Bunlar iki ayrı lehçedir; İbn Ömer'den rivayet edilen şu hadis sebebiyle ötreli okuyuş kıraatte daha kuvvetlidir: İbn Ömer, “Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e 'min da'fin' (ضَعْفٍ) şeklinde okudum; o ise bana 'min du'fin' (ضُعْفٍ) diye okuttu” demiştir.
وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥)
{وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ} “Kıyametin kopacağı gün, suçlular [dünyada veya kabirde] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da] işte böyle döndürülüyorlardı.” (55)
{وَيَوْمَ تَقُومُ الساعة} أي القيامة سميت بذلك لأنها تقوم في آخر ساعة من ساعات الدينا أو لأنها تقع بغية كما تقوم في ساعة لمن تستعجله وجرت علماً لها كالنجم للثريا {يُقْسِمُ المجرمون} يحلف الكافرون ولا وقف عليه لأن {مَا لَبِثُواْ} في القبور أو فى الدينا {غَيْرَ سَاعَةٍ} جواب القسم استقلوا مدة لبثهم في القبور أو في الدنيا لهول يوم
{وَيَوْمَ تَقُومُ الساعة} “Kıyametin kopacağı gün” yani kıyamet [koptuğu gün]. Dünya vakitlerinin son saatinde kopacağı için veya acele ettirdiğin bir kimseye ansızın bir anda gelivermesi gibi ansızın vuku bulacağı için bu isimle isimlendirilmiştir; tıpkı 'en-necm' (yıldız) kelimesinin Süreyya yıldızına özel isim olması gibi kıyamete alem (özel isim) olmuştur. {يُقْسِمُ المجرمون} “suçlular yemin ederler” kâfirler yemin ederler. Burası üzerinde vakıf (durak) yapılmaz; çünkü {مَا لَبِثُواْ} “kalmadıklarına” kabirlerde veya dünyada [kalmadıklarına], {غَيْرَ سَاعَةٍ} “bir saatten fazla” ifadesi yeminin cevabıdır. Kabirlerde veya dünyada kaldıkları süreyi, o günün dehşeti sebebiyle azımsamışlardır...
الروم (٦٠ - ٥٥)
Rûm (55-60)
القيامة وطول مقامهم في شدائدها أو ينسون أو يكذبون {كَذَلِكَ كَانُواْ يُؤْفَكُونَ} أي مثل ذلك الصرف كانوا يصرفون عن الصدق إلى الكذب في الدنيا ويقولون ما هي إلا حياتنا الدنيا وما نحن بمبعوثين
...kıyamet gününün dehşeti ve onun şiddetleri içinde uzun süre kalacakları sebebiyle [azımsamışlardır]; yahut [kaldıkları süreyi] unuturlar veya yalan söylerler. {كَذَلِكَ كَانُواْ يُؤْفَكُونَ} “Onlar işte böyle döndürülüyorlardı” Yani bu şekilde çevrildikleri gibi dünyada da doğrudan yalana çevriliyorlar ve 'Bizim dünya hayatımızdan başka bir şey yoktur, biz diriltilecek de değiliz' diyorlardı.
وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٥٦)
{وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: 'Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda [yazılı süreye göre] yeniden dirilme gününe kadar kaldınız. İşte bu, yeniden dirilme günüdür; fakat siz bilmiyordunuz.'” (56)
{وَقَالَ الذين أُوتُواْ العلم والإيمان} هم الأنبياء والملائكة والمؤمنون
{وَقَالَ الذين أُوتُواْ العلم والإيمان} “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler” Bunlar peygamberler, melekler ve müminlerdir.
{لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِى كتاب الله} في علم الله المثبت في اللوح أو في حكم الله وقضائه {إلى يَوْمِ البعث} ردوا ما قالوه وحلفوا عليه وأطلعوهم على الحقيقة ثم وصلوا ذلك بتقريعهم على إنكار البعث بقولهم {فهذا يَوْمُ البعث ولكنكم كُنتمْ} فى الدنيا {لا يعلمون} أنه حق لتفريطكم في طلب الحق واتباعه والغاء لجواب شرط يدل عليه الكلام تقديره إن كنتم منكرين البعث فهذا يوم البعث الذي أنكرتموه
{لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِى كتاب الله} “Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda kaldınız” Levh[-i Mahfuz]'da sabit olan Allah'ın ilminde yahut Allah'ın hükmünde ve takdirinde [kaldınız], {إلى يَوْمِ البعث} “yeniden dirilme gününe kadar”. Onların söylediklerini ve üzerine yemin ettikleri şeyi reddedip kendilerine gerçeği bildirdiler. Sonra da {فهذا يَوْمُ البعث ولكنكم كُنتمْ} “İşte bu, yeniden dirilme günüdür; fakat siz... idiniz” dünyada, {لا يعلمون} “bilmiyordunuz” sözleriyle, hakkı arama ve ona tabi olma konusundaki kusurunuzdan ötürü onun hak olduğunu bilmiyordunuz diyerek yeniden dirilmeyi inkâr ettikleri için onları azarladılar. [Buradaki] fâ (فَ) harfi, sözün delalet ettiği bir şartın cevabıdır; takdiri şöyledir: 'Şayet yeniden dirilmeyi inkâr ediyor idiyseniz, işte inkâr ettiğiniz dirilme günü budur!'
فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧)
{فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “Artık o gün zulmedenlere mazeretleri fayda vermez ve onların [Allah'ı] razı etmeleri de istenmez.” (57)
{فَيَوْمَئِذٍ لاَّ ينفَعُ} بالياء كوفي {الذين ظَلَمُواْ} كفروا {مَعْذِرَتُهُمْ} عذرهم {وَلاَ هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} أي لا يقال لهم أرضوا ربكم بتوبة من قولك استعتبني فلان فأعتبته أي استرضاني فأرضيته
{فَيَوْمَئِذٍ لاَّ ينفَعُ} “Artık o gün fayda vermez” Kûfe kıraatinde ye (ي) iledir. {الذين ظَلَمُواْ} “zulmedenlere” inkâr edenlere, {مَعْذِرَتُهُمْ} “mazeretleri” özürleri [fayda vermez]. {وَلاَ هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “ve onların [Allah'ı] razı etmeleri de istenmez” Yani onlara 'Tövbe ederek Rabbinizi razı edin' denilmez. Bu ifade, 'Falanca beni razı etmek istedi, ben de onu razı ettim/hoşnutluğunu kazandım' anlamındaki (استعتبني فلان فأعتبته) sözünden gelir.
وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ (٥٨)
{وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ} “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik. Şayet onlara bir ayet getirsen, o inkâr edenler mutlaka, 'Siz ancak batılı savunanlarsınız' diyeceklerdir.” (58)
{ولقد ضربنا لِلنَّاسِ فِي هذا الْقُرْآنِ مِن كُلِّ مَثَلٍ ولئن جئتهم بآية لَّيَقُولَنَّ الذين كَفَرُواْ إِنْ أَنتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ} أي ولقد وصفنا لهم كل صفة كأنها مثل في غرابتها وقصصنا عليهم كل قصة عجيبة الشأن كصفة المبعوثين يوم القيامة وقصتهم وما يقولون وما يقال لهم وما لا ينفع من اعتذارهم ولايسمع من استعتابهم ولكنهم لقسوة قلوبهم إذا جئتهم بآية من آيات القرآن قالوا جئتنا بزور وباطل
{ولقد ضربنا لِلنَّاسِ فِي هذا الْقُرْآنِ مِن كُلِّ مَثَلٍ ولئن جئتهم بآية لَّيَقُولَنَّ الذين كَفَرُواْ إِنْ أَنتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ} “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik. Şayet onlara bir ayet getirsen, o inkâr edenler mutlaka, 'Siz ancak batılı savunanlarsınız' diyeceklerdir.” Yani biz onlara garipliğinde misal gibi olan her vasfı beyan ettik ve kıyamet günü diriltilenlerin durumu, kıssaları, ne söyleyecekleri, kendilerine ne söyleneceği, özür dilemelerinin fayda vermeyeceği ve rıza dilemelerinin dinlenmeyeceği gibi şaşılacak durumdaki her kıssayı anlattık. Fakat onlar, kalplerinin katılığından ötürü kendilerine Kur'an ayetlerinden bir ayet getirdiğinde 'Bize yalan ve batıl getirdin' derler.
كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٥٩)
{كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler.” (59)
{كذلك يَطْبَعُ الله على قُلُوبِ الذين لاَ يَعْلَمُونَ} أي مثل ذلك الطبع وهو الختم يطبع الله على قلوب الجهلة الذين علم الله منهم اختيار الضلال حتى يسموا المحقين مبطلين وهم أعرق خلق الله في تلك الصفة
{كذلك يَطْبَعُ الله على قُلُوبِ الذين لاَ يَعْلَمُونَ} “İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler” Yani böylesi bir tab' -ki o mühürlemedir- ile Allah, sapıklığı tercih edeceklerini bildiği o cahillerin kalplerini mühürler; öyle ki hak üzere olanları bâtıl ehli olarak isimlendirirler; oysa bu sıfatta (batıl ehli olmakta) Allah'ın yarattıkları arasında en kökleşmiş olanlar kendileridir.
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ (٦٠)
{فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ} “Öyleyse sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar sakın seni gevşekliğe/sabırsızlığa sürüklemesin!” (60)
{فاصبر} على أذاهم أو عداوتهم {إِنَّ وَعْدَ الله} بنصرتك على أعدائك وإظهار دين الإسلام على كل دين {حَقّ} لا بد من إنجازه
{فاصبر} “Öyleyse sabret” onların eziyetlerine yahut düşmanlıklarına [sabret]. {إِنَّ وَعْدَ الله} “Şüphesiz Allah'ın vaadi” düşmanlarına karşı sana yardım etme ve İslam dinini bütün dinlere üstün kılma [vaadi], {حَقّ} “haktır” mutlaka gerçekleşecektir...
والوفاء به {وَلاَ يَسْتَخِفَّنَّكَ الذين لاَ يُوقِنُونَ} أي لا يحملنك هؤلاء الذين لا يوقنون بالآخرة على الخفة والعجلة في الدعاء عليهم بالعذاب أو لا يحملنك على الخفة والقلق جزعاً مما يقولون ويفعلون فإنهم ضلال شاكون لا يستبدع منهم ذلك ولا يستخفنك بسكون النون عن يعقوب والله الموفق للصواب
...ve yerine getirilecektir. {وَلاَ يَسْتَخِفَّنَّكَ الذين لاَ يُوقِنُونَ} “Kesin olarak inanmayanlar sakın seni gevşekliğe/sabırsızlığa sürüklemesin” Yani ahirete kesin olarak inanmayan şu kimseler, azap için onlara beddua etme konusunda seni hafifliğe ve aceleciliğe sevk etmesin; yahut söyledikleri ve yaptıkları şeylerden ötürü feryat ederek seni telaşa ve huzursuzluğa sürüklemesin. Zira onlar şüphe içinde bocalayan sapıklardır, onlardan böyle şeyler yapmaları yadırganmaz. Ya'kûb'dan gelen rivayette nûn harfinin sükûnu ile {وَلَا يَسْتَخِفَّنْكَ} şeklinde [hafifletilmiş nûn ile] okunmuştur. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır.