Binûn

Sebe' — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٣٤)

وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٣٤) “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın şımarık zenginleri mutlaka, ‘Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz’ dediler.” (Sebe: 34)

{وَمَا أَرْسَلْنَا فِى قَرْيَةٍ مّن نَّذِيرٍ} نبي {إِلاَّ قَالَ مُتْرَفُوهَا} متنعموها ورؤساؤها {إِنَّا بِمَا أرسلتم به كافرون} هذه تسليه للنبى ﷺ مما مني به من قومه من التكذيب والكفر بما جاء به وأنه لم يرسل قط إلى أهل قرية من نذير إلا قالوا له مثل ما قال لرسول الله ﷺ أهل مكة وافتخروا بكثرة الأموال والأولاد كما قال

{ وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ } “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek” yani bir peygamber [gönderdiysek], { إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا } “oranın şımarık zenginleri mutlaka... dediler” yani nimet içinde yüzenleri ve ileri gelenleri, { إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ } “‘Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz’ [dediler].” Bu, kavminin kendisini yalanlamasından ve getirdiği şeyleri inkâr etmesinden ötürü maruz kaldığı sıkıntılara karşı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir; hiçbir memleket halkına bir uyarıcı gönderilmemiştir ki, Mekkelilerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e dediklerinin benzerini ona söylemiş ve mal ile evlat çokluğuyla övünmüş olmasınlar. Nitekim şöyle buyurmuştur:

وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥)

وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) “Ve dediler ki: ‘Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz, biz azaba uğratılacak da değiliz.’” (Sebe: 35)

{وَقَالُواْ نَحْنُ أَكْثَرُ أموالا وأولادا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} أرادوا أنهم أكرم على الله من أن يعذبهم نظراً إلى أحوالهم في الدنيا وظنوا أنهم لو لم يكرموا على الله لما رزقهم الله ولولا أن المؤمنين هانوا عليه لما حرمهم فأبطل الله ظنهم بأن الرزق فضل من الله يقسمه كيف يشاء فربما وسع على العاصى وضيق على المطبع وربما عكس وربما وسع عليهما أو ضيق عليهما فلا ينقاس عليهما أمر الثواب وذلك قوله

{ وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Ve dediler ki: ‘Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz, biz azaba uğratılacak da değiliz.’” Dünyadaki durumlarına bakarak Allah katında kendilerine azap edilmeyecek kadar değerli olduklarını kastettiler ve eğer Allah katında değerli olmasalardı Allah'ın kendilerini rızıklandırmayacağını, müminler de O'nun katında değersiz olmasaydı onları [bu nimetlerden] mahrum bırakmayacağını sandılar. Allah ise rızkın Allah'tan bir lütuf olduğunu, onu dilediği gibi taksim ettiğini; bazen isyankâra bol verip itaatkâra daralttığını, bazen tam tersini yaptığını, bazen de her ikisine birden bollaştırdığını veya her ikisine birden daralttığını bildirerek onların bu zannını boşa çıkardı. Dolayısıyla sevap meselesi rızık ile kıyaslanamaz. İşte O'nun şu buyruğu budur:

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦)

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦) “De ki: ‘Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar. Fakat insanların çoğu bilmezler.’” (Sebe: 36)

{قُلْ إِنَّ رَبّى يَبْسُطُ الرزق لِمَن يَشَاء وَيَقْدِرُ} قدر الرزق تضييقه قال الله تعالى ومن قدر عليه رزقه {ولكن أَكْثَرَ الناس لاَ يَعْلَمُونَ} ذلك

{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ } “De ki: ‘Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar.’” Rızkı takdir etmesi (kısması), onu daraltması demektir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } “Rızkı daraltılmış olan ise...” (Talâk: 7) buyurmuştur. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” yani bunu [bilmezler].

وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (٣٧)

وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (٣٧) “Sizi huzurumuza yaklaştıracak olan ne mallarınız ne de evlatlarınızdır. Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna. İşte onlar için yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler.” (Sebe: 37)

{وَمَا أموالكم وَلاَ أولادكم بالتى تُقَرّبُكُمْ عِندَنَا زلفى} أي وما جماعة أموالكم ولا جماعة أولادكم بالتى وذلك أن الجمع الكسر عقلاؤه وغيره عقلائه سواء في حكم التأنيث والزلفى والزلفة كالقربى والقربة ومحلها النصب على المصدر أي تقربكم قربة كقوله أَنبَتَكُمْ مّنَ الأرض نَبَاتاً {إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً} الاستثناء من كم في تُقَرّبُكُمْ يعني أن الأموال

{ وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى } “Sizi huzurumuza yaklaştıracak olan ne mallarınız ne de evlatlarınızdır.” Yani ne mallarınız topluluğu ne de evlatlarınız topluluğu sizi yaklaştırıcıdır. Çünkü kırık çoğulun (cem-i teksîr) akıllıları da akılsızları da müenneslik hükmünde eşittir. ez-Zülfâ (الزلفى) ve ez-zülfe (الزلفة); el-kurbâ (القربى) ve el-kurbe (القربة) [yakınlık] gibidir ve konumu mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; yani “sizi bir yakınlıkla yaklaştırır” demektir, nitekim { أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا } “Sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” (Nûh: 17) buyruğunda olduğu gibidir. { إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا } “Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna.” İstisna, { تُقَرِّبُكُمْ } ifadesindeki [“sizi” anlamındaki] “kûm” zamirindendir; yani mallar...

لا تقرب أحداً إلا المؤمن الصالح الذي ينفقها في سبيل الله والأولاد لا تقرب أحداً إلا من علمهم الخير وفقهم في الدين ورشحهم للصلاح والطاعة وعن ابن عباس إلا بمعنى لكن ومن شرط جوابه {فَأُوْلَئِكَ لَهُمْ جَزَاء الضعف} وهو من إضافة المصدر إلى المفعول أصله فأولئك لهم أن يجاوز الضعف ثم جزاء الضعف ومعنى جزاء الضعف أن تضاعف لهم حسناتهم الواحدة عشراً وقرأ يعقوب جَزَاءً الضعف على فأولئك لهم الضعف جزاء {بِمَا عَمِلُواْ} بأعمالهم {وَهُمْ فِى الغرفات} أى غرف منازل

...onu Allah yolunda harcayan salih mümin dışında hiç kimseyi yaklaştırmaz; evlatlar da onlara hayrı öğreten, dinde anlayış kazandıran, onları ıslaha ve itaate hazırlayan kişi dışında hiç kimseyi yaklaştırmaz. İbn Abbâs’tan [nakledildiğine göre] { إِلَّا } [istisna edatı] “lâkin” (fakat) anlamındadır ve { مَنْ } şart edatıdır, cevabı ise { فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ } “İşte onlar için kat kat mükâfat vardır” cümlesidir. Bu, masdarın mef'ûle izafe edilmesidir; aslı “onlar için kat kat mükâfatlandırılmak vardır”, sonra { جَزَاءُ الضِّعْفِ } şeklinde olmuştur. { جَزَاءُ الضِّعْفِ } [kat kat karşılık] ifadesinin manası; hasenatlarının birine on kat olarak katlanmasıdır. Ya'kûb { جَزَاءً الضِّعْفُ } şeklinde, “onlar için karşılık olarak kat kat fazlası vardır” manasında okumuştur. { بِمَا عَمِلُوا } “Yaptıklarına karşılık” yani amelleri sebebiyle. { وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ } “Ve onlar yüksek köşklerdedirler” yani cennet konaklarındaki odalardadırlar. Hamza { الْغُرْفَةِ } şeklinde [tekil] okumuştur.

سبأ (٤٢ - ٣٨)

Sebe (38 - 42)

الجنة الغرفة حمزة {آمنون} من كل هائل وشاغل

Cennetin odalarıdır. { آمِنُونَ } “Güven içindedirler” korku veren ve meşgul eden her şeyden [güvendedirler].

وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (٣٨)

وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) “Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar azabın içine getirilip bırakılacaklardır.” (Sebe: 38)

{والذين يسعون في آياتنا} في إبطالها {معاجزين أُوْلَئِكَ فِى العذاب مُحْضَرُونَ}

{ وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz hususunda çaba gösterenler” onları iptal etmek ve boşa çıkarmak için [çabalayanlar], { مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ } “[bizi] aciz bırakmaya çalışanlar, işte onlar azabın içine getirilip bırakılacaklardır.”

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩) “De ki: ‘Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve ona kısar. Ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.’” (Sebe: 39)

{قُلْ إِنَّ رَبّى يَبْسُطُ الرزق} يوسع {لِمَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنفَقْتُمْ} ما شرطية في موضع النصب {مِن شَىْء} بيانه {فَهُوَ يُخْلِفُهُ} يعوضه لا معوض سواه إما عاجلاً بالمال أو آجلاً بالثواب جواب الشرط {وَهُوَ خَيْرُ الرازقين} المطعمين لأن كل ما رزق غيره من سلطان أو سيد أو غيرهما فهو من رزق الله أجراه على أيدي هؤلاء وهو خالق الرزق وخالق الاسباب التى ينتفع المرزوق بالرزق وعن بعضهم الحمد لله الذي أوجدني وجعلني ممن يشتهي فكم من مشتهٍ لا يجد وواجد لا يشتهي

{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ } “De ki: ‘Şüphesiz Rabbim rızkı bol bol verir’” genişletir, { لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ } “kullarından dilediğine ve ona kısar. Ne harcarsanız” buradaki { مَا } şart edatıdır ve nasb mahallindedir, { مِنْ شَيْءٍ } “bir şeyden” onun açıklamasıdır. { فَهُوَ يُخْلِفُهُ } “O onun yerine başkasını verir” [yani] karşılığını verir; O'ndan başka karşılık veren yoktur. Bu, ya peşin olarak malla ya da vadeli olarak sevapla olur ve şartın cevabıdır. { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” yani besleyenlerin en hayırlısıdır. Zira hükümdar, efendi veya başkası olsun O'ndan gayrısının rızıklandırdığı her şey Allah'ın rızkındandır, Allah onu bu kimselerin elleriyle akıtmıştır. Rızkın yaratıcısı da rızıklananın rızıktan faydalanmasını sağlayan sebeplerin yaratıcısı da O'dur. Bazılarından şöyle rivayet edilmiştir: “Beni var eden ve canı çekenlerden kılan Allah’a hamdolsun; zira nice canı çeken vardır ki bulamaz, nice bulan da vardır ki canı çekmez.”

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠)

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) “O gün Allah, onların hepsini toplayacak; sonra meleklere, ‘Bunlar mı size tapıyorlardı?’ diyecektir.” (Sebe: 40)

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ للملائكة أَهَؤُلاَءِ إِيَّاكُمْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ} وبالياء فيهما حفص ويعقوب هذا خطاب للملائكة وتقريع للكفار وارد على المثل السائر ... إياك أعني واسمعي يا جاره ...

{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ } “O gün onların hepsini toplayacak; sonra meleklere, ‘Bunlar mı size tapıyorlardı?’ diyecektir.” Hafs ve Ya'kûb her iki fiili de “ye” ile [nûn yerine] okumuşlardır. Bu, meleklere hitaptır ve kâfirlere bir azarlamadır; yaygın şu darb-ı mesel kabilindendir: “Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla...”

ونحوه قوله أأنت قلت للناس اتخذونى الآية

Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي } “‘İnsanlara sen mi beni edinin dedin...’” (Mâide: 116) ayetidir.

قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١)

قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) “[Melekler] diyecekler ki: ‘Seni tenzih ederiz; bizim dostumuz ve koruyucumuz onlara karşı yalnız sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı; çoğu onlara inanmıştı.’” (Sebe: 41)

{قَالُواْ} أي الملائكة {سبحانك} تنزيهاً لك أن يعبد معك غيرك {أَنتَ وَلِيُّنَا} الموالاة خلاف المعاداة وهي مفاعلة من الولي وهو القرب والولي يقع على الموالي والموالى جميعاً والمعنى أنت الذى نواليه {مِن دُونِهِمُ} إذ لا موالاة بيننا وبينهم فبينوا بإثبات موالاة الله ومعاداة الكفار براءتهم من الرضا بعبادتهم لهم لأن من كان على هذه الصفة كانت حاله منافية لذلك {بَلْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ الجن} أي الشياطين حيث أطاعوهم في عبادة غير الله أو كانوا يدخلون في أجواف الأصنام إذا عبدت فيعبدون بعبادتهم أو صورت لهم الشياطين صورة قوم من الجن وقالوا هذه صور الملائكة فاعبدوها {أَكْثَرُهُمْ} أكثر الإنس أو الكفار {بِهِمُ} بالجن {مؤمنون}

{ قَالُوا } “Dediler” yani melekler [dediler]: { سُبْحَانَكَ } “Seni tenzih ederiz” seninle birlikte başkasına ibadet edilmesinden seni tenzih ederiz. { أَنْتَ وَلِيُّنَا } “Sen bizim dostumuzsun.” Muvalat (dostluk), muadâtın (düşmanlığın) zıddıdır; yakınlık demek olan “el-veliyy” kökünden mufâale babındandır. “el-Veliyy” hem seven dost (muvâlî) hem de sevilen dost (muvâlâ) için kullanılır. Mana şudur: Sen bizim dost edindiğimiz zatsın, { مِنْ دُونِهِمْ } “onlara karşı” zira bizimle onlar arasında hiçbir dostluk yoktur. Böylece Allah'ın dostluğunu ispat edip kâfirlere düşmanlıklarını belirterek onların kendilerine tapmalarına rıza göstermekten beri olduklarını açıklamışlardır; zira bu vasıfta olan birinin hali buna tamamen aykırıdır. { بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı” yani şeytanlara tapıyorlardı; zira Allah'tan başkasına ibadet etme konusunda onlara itaat etmişlerdi veya putlara tapıldığında şeytanlar o putların içine giriyor, böylece putlara tapılmasıyla şeytanlara tapılmış oluyordu; yahut şeytanlar onlara cinlerden bir topluluğun sûretini tasvir edip ‘Bunlar meleklerin sûretleridir, onlara tapın’ demişlerdi. { أَكْثَرُهُمْ } “Çoğu” yani insanların veya kâfirlerin çoğu, { بِهِمْ } “onlara” yani cinlere, { مُؤْمِنُونَ } “inanmıştı.”

فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (٤٢)

فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (٤٢) “Artık bugün hiçbiriniz diğerine ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir. Zulmedenlere de, ‘Yalanlayıp durduğunuz cehennem azabını tadın!’ deriz.” (Sebe: 42)

{فاليوم لاَ يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَّفْعاً وَلاَ ضَرّاً} لأن الأمر في ذلك اليوم لله وحده لا يملك فيه أحد منفعة ولا مضرة لأحد لأن الدار دار ثواب وعقاب والمثيب والمعاقب هو الله فكانت حالها خلاف حال الدنيا التي هي دار تكليف والناس فيها مخلى بينهم يتضارون ويتنافعون والمراد أنه

{ فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا } “Artık bugün hiçbiriniz diğerine ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir.” Çünkü o gün emir sadece Allah'ındır; o günde hiç kimse bir başkası için bir faydaya yahut bir zarara malik olamaz. Zira orası mükâfat ve ceza yurdudur; mükâfatı da cezayı da veren Allah'tır. Dolayısıyla oranın hali, teklif yurdu olan ve insanların birbirlerine zarar verip fayda sağlayacak şekilde serbest bırakıldıkları dünya halinin zıddıdır. Kastedilen şudur:

لا ضار ولا نافع يومئذ إلا هو ثم ذكر عاقبة الظالمين بقوله {وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظلموا} بوضع العبادة فى غير موضعها

O gün O'ndan başka zarar veren de fayda veren de yoktur. Ardından zalimlerin akıbetini şu buyruğuyla zikretmiştir: { وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } “Ve zulmedenlere deriz” ibadeti layık olmadığı yere koyarak [zulmedenlere]...

سبأ (٤٦ - ٤٢)

Sebe (42 - 46)

معطوف على لاَ يَمْلِكُ {ذُوقُواْ عَذَابَ النار التى كُنتُم بِهَا تُكَذّبُونَ} في الدنيا

[Bu fiil] { لَا يَمْلِكُ } fiiline matuftur. { ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ } “Yalanlayıp durduğunuz cehennem azabını tadın!” Dünyada [yalanladığınız].

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣)

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣) “Onlara apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman dediler ki: ‘Bu, sizi atalarınızın taptığı şeylerden alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir.’ Yine dediler ki: ‘Bu uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir.’ İnkâr edenler, kendilerine gelen hak için de, ‘Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir’ dediler.” (Sebe: 43)

{وإذا تتلى عليهم آياتنا} أي إذا قريء عليهم القرآن {بينات} واضحات {قَالُواْ} أي المشركون {مَا هذا} أي محمد {رجل يريد أن يصدكم عما كان يعبد آباؤكم وَقَالُواْ مَا هَذَآ} أي القرآن {إِلاَّ إِفْكٌ مُّفْتَرى وَقَالَ الذين كَفَرُواْ} أي وقالوا والعدول عنه دليل إنكار عظيم وغضب شديد {لِلْحَقّ} للقرآن أو لأمر النبوة كله {لَمَّا جَاءهُمْ} وعجزوا عن الإتيان بمثله {إِنَّ هَذَا} أي الحق {إِلاَّ سِحْرٌ مُّبِينٌ} بتوه على أنه سحر ثم بتوه على أنه بين ظاهر كل عاقل تأمله سماه سحرا

{ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا } “Onlara ayetlerimiz okunduğu zaman” yani onlara Kur'an okunduğu zaman, { بَيِّنَاتٍ } “apaçık” açık ve net olarak, { قَالُوا } “dediler” yani müşrikler [dediler]: { مَا هَذَا } “Bu... değildir” yani Muhammed, { إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا } “sizi atalarınızın taptığı şeylerden alıkoymak isteyen bir adamdan başkası [değildir]. Yine dediler ki: ‘Bu... değildir’” yani Kur'an, { إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “uydurulmuş bir yalandan başkası [değildir]. İnkâr edenler... dediler” yani “ve dediler” anlamındadır; zamir yerine açık isim kullanılması büyük bir inkâra ve şiddetli bir öfkeye delalet eder; { لِلْحَقِّ } “hak için” Kur'an için veya peygamberlik işinin tamamı için, { لَمَّا جَاءَهُمْ } “kendilerine geldiğinde” ve onun bir benzerini getirmekten aciz kaldıklarında, { إِنْ هَذَا } “bu... değildir” yani hak, { إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “apaçık bir büyüden başkası [değildir].” Önce onun bir büyü olduğuna kesin kanaat getirdiler, sonra da onun akıl sahibi her kişinin düşündüğünde büyü olduğunu açıkça görebileceği kadar belirgin olduğunu kesin dille iddia ettiler.

وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤)

وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) “Oysa biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik.” (Sebe: 44)

{وما آتيناهم مّنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا} أي ما أعطينا مشركي مكة كتباً يدرسونها فيها برهان على صحة الشرك {وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مّن نَّذِيرٍ} ولا أرسلنا إليهم نذيرا ينذرهم بالعقاب إن لم يشركوا ثم توعدهم على تكذيبهم بقوله

{ وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا } “Oysa biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik” yani Mekke müşriklerine içinde şirkin doğruluğuna dair bir delil bulunan ve ders alıp okuyacakları kitaplar vermedik. { وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ } “Ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik” şirk koşmadıkları takdirde onları azapla uyaracak bir peygamber de göndermedik. Ardından onları yalanlamaları sebebiyle şu buyruğuyla tehdit etti:

وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٥)

وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٥) “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Oysa bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen peygamberlerimi yalanladılar. Peki, benim inkârım (cezalandırmam) nasıl oldu?” (Sebe: 45)

{وكذب الذين من قبلهم} أى كذب الذين تقدموهم من الأمم الماضية والقرون الخالية الرسل كما كذبوا {وَمَا بَلَغُواْ مِعْشَارَ مَا آتيناهم} أى ومابلغ أهل مكة عشر ما أوتي الأولون من طول الأعمار وقوة الاجرام وكثرة الأموال والاواد {فَكَذَّبُواْ رُسُلِى فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} للمكذبين الأولين فليحذروا من مثله وبالياء في الوصل والوقف يعقوب أي فحين كذبوا رسلهم جاءهم ٢ إنكاري بالتدمير والاستئصال ولم يغن عنهم استظهارهم بما هم مستظهرون فما بال هؤلاء وإنما قال فَكَذَّبُواْ وهو مستغنى عنه بقوله وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبلِهِمْ لأنه لما كان معنى قوله وَكَذَّبَ

{ وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı” yani geçmiş ümmetlerden ve gelip geçmiş nesillerden olan öncekiler, bunların yalanladığı gibi peygamberleri yalanlamışlardı. { وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ } “Oysa bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” yani Mekkeliler; ömür uzunluğu, cismani kuvvet, mal ve evlat çokluğu hususunda öncekilere verilenlerin onda birine bile ulaşamamışlardı. { فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ } “Buna rağmen peygamberlerimi yalanladılar. Peki, benim inkârım (cezalandırmam) nasıl oldu?” [Yani] önceki yalanlayıcıları cezalandırmam nasıl oldu; o halde bunlar da benzerinden sakınsınlar. Ya'kûb, vasıl ve vakıf halinde “ye” ile okumuştur. Yani peygamberlerini yalanladıkları vakit, helak ve kökünü kazıma yoluyla benim inkârım (azabım) onlara geldi ve arkalarını dayayıp güvendikleri şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı; peki bunlara ne oluyor? { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } buyruğu varken { فَكَذَّبُوا } buyurması [tekrar gibi görünse de] şundandır: Çünkü { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } buyruğunun manası...

الَّذِينَ مِن قَبلِهِمْ وفعل الذين من قبلهم التكذيب وأقدموا عليه جعل تكذيب الرسل مسبباً عنه وهو كقول القائل أقدم فلان على الكفر فكفر بمحمد صلى الله عليه وسلم

...onlardan öncekilerin yalanlama eylemini yapmaları ve buna cüret etmeleri olunca, peygamberleri yalanlamayı bunun bir sonucu kılmıştır. Bu, bir kimsenin “Falanca küfre yöneldi ve neticede Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i inkâr etti” demesi gibidir.

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (٤٦)

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (٤٦) “De ki: ‘Ben size sadece tek bir şey öğütlüyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker duruş sergileyin, sonra da iyice düşünün! Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur. O, ancak şiddetli bir azap öncesinde sizi uyaran bir peygamberdir.’” (Sebe: 46)

{قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بواحدة} بخصلة واحدة وقد فسرها بقوله {أَن تَقُومُواْ} على أنه عطف بيان لها وقيل هو بدل وعلى هذين الوجهين هو في محل الجر وقيل هو في محل الرفع على تقدير وهي أن تقوموا والنصب على تقدير أعني وأراد بقيامهم القيام عن مجلس رسول الله ﷺ وتفرقهم عن مجتمعهم عنده

{ قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ } “De ki: ‘Ben size sadece tek bir şey öğütlüyorum’” tek bir hasleti öğütlüyorum. Nitekim bunu { أَنْ تَقُومُوا } “duruş sergilemeniz” sözüyle açıklamıştır; bu ifade ona atf-ı beyândır; bedel olduğu da söylenmiştir ve bu iki veche göre cer mahallindedir. [Takdiri] “O da kalkmanızdır” şeklinde ref mahallinde yahut “yani kalkmanızı kastediyorum” takdiriyle nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir. Onların kalkmasından maksat; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in meclisinden kalkmaları ve O'nun yanındaki topluluklarından ayrılmalarıdır.

سبأ (٤٩ - ٤٦)

Sebe (46 - 49)

أو قيام القصد إلى الشيء دون النهوض والانتصاب والمعنى إنما أعظكم بواحدة إن فعلتموها أصبتم الحق وتخلصتم وهي أن تقوموا {لِلَّهِ} أي لوجه الله خالصاً لا لحمية ولا عصبية بل لطلب الحق {مثنى} اثنين اثنين {وفرادى} فرداً فرداً {ثُمَّ تَتَفَكَّرُواْ} في أمر محمد ﷺ وما جاء به أما الاثنان فيتفكران ويعرض كل واحد منهما محصول فكره على صاحبه وينظران فيه نظر الصدق والإنصاف حتى يؤديهما النظر الصحيح إلى الحق وكذلك الفرد يتفكر في نفسه بعدل ونصفة ويعرض فكره على عقله ومعنى تفرقهم مثنى وفرادى أن الاجتماع مما يشوش الخواطر ويعمي البصائر ويمنع من الرؤية ويقل الإنصاف فيه ويكثر الاعتساف ويثور عجاج التعصب ولايسمع إلا نصرة المذهب وتتفكروا معطوف على تقوموا {ما بصاحبكم} يعنى محمد ﷺ {مّن جِنَّةٍ} جنون والمعنى ثم تتفكروا فتعلموا ما بصاحبكم من جنة {إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَّكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذَابٍ شَدِيدٍ} قدام عذاب شديد وهو عذاب الآخرة وهو كقوله ﵇ بعثت بين يدي الساعة

Yahut ayağa kalkıp dikilmek değil, bir şeye azimle yönelmektir. Mana şudur: Size sadece tek bir şeyi öğütlüyorum; eğer onu yaparsanız hakka ulaşırsınız ve kurtulursunuz. O da şudur: { لِلَّهِ } “Allah için” yani taassup ve asabiyet için değil, sadece hakkı aramak gayesiyle halisane Allah rızası için ayağa kalkmanızdır; { مَثْنَى } “ikişer ikişer” ikişerli olarak { وَفُرَادَى } “ve teker teker” birerli olarak [kalkmanız], { ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا } “sonra da iyice düşünmenizdir” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in durumu ve getirdikleri hakkında [düşünmenizdir]. İki kişi olunca birlikte düşünürler ve her biri zihninin mahsulünü arkadaşına sunar; doğru bakış onları hakka ulaştırıncaya kadar meseleye doğruluk ve insaf nazarıyla bakarlar. Tek kişi de aynı şekilde adalet ve insafla kendi içinde düşünür ve fikrini aklının süzgecinden geçirir. İkişer ikişer ve teker teker ayrılmalarının manası şudur: Topluluk halinde bulunmak zihinleri karıştırır, basiretleri kör eder, görmeyi engeller; o ortamda insaf azalır, haksızlık ve keyfilik çoğalır, taassup tozu dumanı kabarır ve mezhep/taraf kayırmaktan başka bir şey duyulmaz. { وَتَتَفَكَّرُوا } fiili { تَقُومُوا } fiiline matuftur. { مَا بِصَاحِبِكُمْ } “Arkadaşınızda... yoktur” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’de, { مِنْ جِنَّةٍ } “hiçbir delilik [yoktur].” Mana şudur: Sonra düşünürsünüz ve arkadaşınızda hiçbir delilik olmadığını anlarsınız. { إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ } “O, ancak şiddetli bir azap öncesinde sizi uyaran bir peygamberdir” şiddetli bir azabın -ki o ahiret azabıdır- önünde [bir uyarıcıdır]. Bu, Aleyhisselâm’ın: “Ben kıyametin hemen öncesinde gönderildim” buyruğu gibidir.

ثم بين أنه لا يطلب أجراً على الإنذار بقوله

Sonra şu buyruğuyla uyarma karşılığında hiçbir ücret istemediğini açıklamıştır:

قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧)

قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) “De ki: ‘Sizden bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim mükâfatım ancak Allah’a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir.’” (Sebe: 47)

{قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مّن أَجْرٍ} على إنذاري وتبليغي الرسالة {فَهُوَ لَكُمْ} جزاء الشرط تقديره أي شيء سألتكم من أجر كقوله مَّا يفتح الله للناس من رحمة ومعناه نفي مسألة الأجر رأساً نحو مالي فى هذا فهو لك أى ليس لى فيه شيء {إِنْ أَجْرِىَ} مدني وشامي وأبو بكر وحفص وبسكون الياء غيرهم {إِلاَّ عَلَى الله وَهُوَ على كُلّ شَىْء شَهِيدٍ} فيعلم أنى لا أطلب الاجر على نصيحتكم ودعائكم إليه إلا منه

{ قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ } “De ki: ‘Sizden bir ücret istemişsem’” uyarmam ve tebliğ etmem karşılığında, { فَهُوَ لَكُمْ } “o sizin olsun” şartın cevabıdır; takdiri “sizden herhangi bir ücret istemişsem” şeklindedir, nitekim { مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ } “Allah'ın insanlara açacağı herhangi bir rahmet...” (Fâtır: 2) buyruğunda olduğu gibidir. Manası, ücret istemeyi kökten nefyetmektir; tıpkı bir kimsenin “Bu işte benim ne hakkım varsa senin olsun” yani “Benim bunda hiçbir hakkım yoktur” demesi gibidir. { إِنْ أَجْرِيَ } [ayetini] Medineli, Şamlı, Ebû Bekr ve Hafs [fetha ile], diğerleri ise yâ harfini sükûn ile okumuşlardır. { إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “[Benim mükâfatım] ancak Allah’a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir.” Dolayısıyla benim size nasihat etmem ve sizi O'na çağırmam karşılığındaki mükâfatı yalnız O'ndan talep ettiğimi bilir.

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٤٨)

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٤٨) “De ki: ‘Şüphesiz Rabbim gerçeği (vahyi) indirir. O, gaybları hakkıyla bilendir.’” (Sebe: 48)

{قُلْ إِنَّ رَبّى يَقْذِفُ بالحق} بالوحي والقذف توجيه السهم ونحوه بدفع واعتماد ويستعار لمعنى الالقاء ومنه وقذف فى قلوبهم الرعب أن اقذفيه فى التابوت ومعنى يقذف بالحق يلقيه وينزل إلى أنبيائه أو يرمي به الباطل فيدمغه ويزهقه {علام الغيوب} مرفوع على البدل من الضمير في يَقْذِفُ أو على أنه خبر مبتدا محذوف

{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } “De ki: ‘Şüphesiz Rabbim hakkı atar/indirir’” yani vahyi [indirir]. Kazf (قذف); okun ve benzeri şeylerin itme ve güçle hedefe yöneltilmesidir; ilka (bırakma, atma) anlamında istiare olarak kullanılır. Nitekim { وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ } “Ve kalplerine korku saldı” (Ahzâb: 26) ve { أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ } “Onu sandığa koy” (Tâhâ: 39) ayetlerinde böyledir. “Hakkı atar” ifadesinin manası; onu peygamberlerine ilka eder ve indirir yahut onunla batılı fırlatıp vurur da beynini parçalayıp onu yok eder demektir. { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Gaybları hakkıyla bilendir” ifadesi { يَقْذِفُ } fiilindeki zamirden bedel olarak yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur.

قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ (٤٩)

قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ (٤٩) “De ki: ‘Hak geldi; batıl artık ne bir şey ortaya koyabilir ne de geri getirebilir.’” (Sebe: 49)

{قل جاء الحق} الإسلام والقرى ن {وما يبدئ الباطل وَمَا يُعِيدُ} أي زال الباطل وهلك لأن الابداء والاعاردة من صفات الحي فعدمهما عبارة عن الهلاك والمعنى جاء الحق وزهق الباطل كقوله جَاء الحق وزهق الباطل وعن ابن مسعود رضى الله عنه دخل النبى ﷺ مكة وحول الكعبة أصنام فجعل يطعنها بعود معه ويقول جاء الحق وزهق الباطل إن كان زهو قاجاء الحق وما يبدىء الباطل وما يعيد وقيل الباطل الأصنام وقيل

{ قُلْ جَاءَ الْحَقُّ } “De ki: ‘Hak geldi’” İslam ve Kur'an [geldi]. { وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ } “Batıl artık ne bir şey ortaya koyabilir ne de geri getirebilir.” Yani batıl zail oldu ve helak oldu; zira ibdâ (ilk defa yapmak) ve iâde (tekrar etmek) dirinin vasıflarındandır, bunların yokluğu ise helak olmaktan kinayedir. Mana; hak geldi, batıl yok olup gitti demektir, nitekim { جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ } “Hak geldi, batıl yok oldu” (İsrâ: 81) buyruğunda olduğu gibidir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh’tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye girdiğinde Kâbe'nin etrafında putlar vardı; elindeki sopayla onlara vurmaya başladı ve şöyle diyordu: “Hak geldi batıl yok oldu; şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur; hak geldi, batıl artık ne yeni bir şey yaratabilir ne de geri getirebilir.” Batılın putlar olduğu söylenmiştir; ayrıca...

سبأ (٣٥ - ٥٠)

Sebe (50 - 54)

إبليس لأنه صاحب الباطل أو لأنه هالك كما قيل له الشيطان من شاط إذا هلك أي لا يخلق الشيطان ولا الصنم أحداً ولا يبعثه فالمنشيء والباعث هو الله

...İblis olduğu da söylenmiştir; çünkü o batılın sahibidir yahut helak olucudur, nitekim helak oldu anlamına gelen “şâta” (شاط) kökünden hareketle ona şeytan denilmiştir. Yani ne şeytan ne de put hiç kimseyi yaratamaz ve tekrar diriltemez; ilk defa var eden de yeniden dirilten de sadece Allah'tır.

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠)

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠) “De ki: ‘Eğer saparsam ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Eğer doğru yolu bulursam bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.’” (Sebe: 50)

ولما قالوا قد ضللت بترك دين آبائك قال الله تعالى {قُلْ إِن ضَلَلْتُ} عن الحق {فَإِنَّمَا أَضِلُّ على نَفْسِى} إن ضللت فمني وعليّ {وَإِنِ اهتديت فَبِمَا يُوحِى إِلَىَّ ربي} أى فبتسديده بالوحي إلي وكان قياس التقابل أن يقال وإن اهتديت فإنما أهتدي لها كقوله فَمَنِ اهتدى فَلِنَفْسِهِ وَمَن ضَلَّ فَإنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا ولكن هما متقابلان معنى لأن النفس كل ما عليها وضار لها فهو بها وبسببها لأنها الأمارة بالسوء ومالها مما ينفعها فبهداية ربها وتوفيقه وهذا حكم عام لكل مكلف وإنما أمر رسوله أن يسنده إلى نفسه لأن الرسول إذا دخل تحته مع جلالة محله وسداد طريقته كان غيره أولى به {إِنَّهُ سَمِيعٌ} لما أقوله لكم {قَرِيبٌ} مني ومنكم يجازيني ويجازيكم

Onlar, ‘Atalarının dinini terk ederek saptın’ dediklerinde Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ } “De ki: ‘Eğer saparsam’” haktan saparsam, { فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي } “ancak kendi aleyhime sapmış olurum” eğer saparsam bu bendendir ve zararı banadır. { وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “Eğer doğru yolu bulursam bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir” yani bana vahyetmesi ve doğruya ulaştırması sayesindedir. Karşıtlık kıyasına göre { فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا } “Kim doğru yolu bulursa kendisi için bulmuştur, kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapar” (İsrâ: 15) ayetinde olduğu gibi “Eğer doğru yolu bulursam kendi lehime bulmuş olurum” denmesi gerekirdi. Fakat mana bakımından bunlar birbirine mukabildir; çünkü nefsin aleyhine ve zararına olan her şey onun kendisindendir ve kendi sebebiyledir, zira o kötülüğü emredendir (emmâre bi's-sû'). Nefsin lehine ve faydasına olan şey ise Rabbinin hidayeti ve muvaffak kılmasıyladır. Bu, mükellef olan herkes için geçerli genel bir hükümdür. Allah Resûlü'ne bunu kendi nefsine nispet etmesini emretmiştir; çünkü Resûlullah o yüce makamına ve dosdoğru yoluna rağmen bu hükmün altına giriyorsa, başkaları buna evleviyetle dâhildir. { إِنَّهُ سَمِيعٌ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir” size söylediklerimi [işitendir], { قَرِيبٌ } “çok yakındır” bana da size de yakındır, beni de sizi de cezalandırır/mükâfatlandırır.

وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٥١)

وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٥١) “Bir görsen o dehşete kapıldıkları anı! Artık kaçıp kurtulmak yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır.” (Sebe: 51)

{وَلَوْ تَرَى} جوابه محذوف أي لرأيت أمراً عظيماً وحالاً هائلة {إِذْ فَزِعُواْ} عند البعث أو عند الموت أو يوم بدر {فَلاَ فَوْتَ} فلا مهرب أو فلا يفوتون الله ولا يسبقونه {وأخذوا} عطف على فزعوا وأخذوا فلا فوت لهم أو على لافوت على معنى إذا فزعوا فلم يفوتوا وأخذوا {مِن مَّكَانٍ قَرِيبٍ} من الموقف إلى النار إذا بعثوا أو من ظهر الأرض إلى بطنها إذا ماتوا أو من صحراء بدر إلى القليب

{ وَلَوْ تَرَى } “Bir görsen” cevabı mahzuftur; yani “büyük bir iş ve korkunç bir hal görürdün” takdirindedir. { إِذْ فَزِعُوا } “Dehşete kapıldıkları zaman” diriliş anında veya ölüm anında yahut Bedir gününde, { فَلَا فَوْتَ } “artık kaçış/kurtuluş yoktur” kaçacak bir yer yoktur veya Allah'ı aciz bırakıp ellerinden kurtulamaz ve O'nun önüne geçemezler. { وَأُخِذُوا } “Ve yakalanmışlardır” fiili { فَزِعُوا } fiiline matuftur; yani “korkuya kapıldılar, kaçamadılar ve yakalandılar” yahut { فَلَا فَوْتَ } cümlesine matuftur; “korkuya kapıldıkları vakit kaçıp kurtulamazlar ve yakalanırlar” manasındadır. { مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ } “Yakın bir yerden” diriltildiklerinde duruşma alanından (mevkıf) cehenneme, öldüklerinde yerin üstünden bağrına veya Bedir sahrasından kör kuyuya (Kalîb) [yakalanıp atılırlar].

وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٢)

وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٢) “Ve derler ki: ‘Ona iman ettik.’ Fakat uzak bir yerden (artık imana) nasıl kolayca ulaşıp tutunabilirler ki?’” (Sebe: 52)

{وَقَالُواْ} حين عاينوا العذاب {آمَنَّا بِهِ} بمحمد ﵇ لمرور ذكره في قوله مَا بصاحبكم من جنة أو بالله {وأنى لَهُمُ التناوش مِن مَّكَانِ بَعِيدٍ} التناوش التناول أي كيف يتناولون التوبة وقد بعدت عنهم يريدان النوبه كانت تقبل منهم في الدنيا وقد ذهبت الدنيا وبعدت من الآخرة وقيل هذا تمثيل لطلبهم ما لا يكون وهو أن ينفعهم إيمانهم في ذلك الوقت كما نفع المؤمنين إيمانهم في الدنيا مثلت حالهم بحال من يريد أن يتناول الشيء من غلوة كما يتناول الآخرة من قيس ذراع التناوش بالهمزة أبو عمرو وكوفي غير حفص همزت الواو لأن كل واو مضمومة ضمتها

{ وَقَالُوا } Azabı gözleriyle gördüklerinde [şöyle] dediler: { آمَنَّا بِهِ } “Ona iman ettik”, { مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } “Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur” (Sebe: 46) ayetinde zikri geçtiği için Muhammed'e [aleyhisselâm] veya Allah'a [iman ettik]. { وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ } “Fakat uzak bir yerden (artık imana) nasıl kolayca ulaşıp tutunabilirler ki?” et-Tenâvüş (التناوش), kolayca almak/ulaşmak demektir. Yani tövbe kendilerinden uzaklaşmışken ona nasıl ulaşabilirler? Şunu kastetmektedir: Tövbe onlardan dünyada kabul ediliyordu; oysa dünya gitmiş ve ahiretten uzak kalmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bu, onların gerçekleşmeyecek bir şeyi talep etmelerini tasvir eden bir temsildir; o da müminlerin dünyadaki imanlarının kendilerine fayda vermesi gibi, o andaki imanlarının da kendilerine fayda vermesidir. Onların durumu, bir kimsenin bir arşın mesafeden bir şeyi alması gibi, bir ok atımı uzaklıktan (ğalve) bir şeyi almaya çalışan kimsenin durumuna benzetilmiştir. et-Tenâüş (التناؤش) kelimesini Ebu Amr ile Hafs dışındaki Kûfeliler hemzeli okumuştur. Vâv harfi hemzeye dönüştürülmüştür; çünkü zammeli her vâv harfinin zammesi

لازمة إن شئت أبدلتها همزة وإن شئت لم تبدل نحو قولك أدور وتقاوم وإن شئت قلت إدؤر وتقاؤم وعن ثعلب التناؤش بالهمزة التناول من بعد وبغير همزة التناول من قرب

lazım (ayrılmaz) olduğu takdirde, dilersen onu hemzeye çevirebilirsin, dilersen çevirmezsin; nitekim edvur (أدور) ve tekâvem (تقاوم) dediğin gibi, dilersen ed'ür (إدؤر) ve tekâ'em (تقاؤم) de dersin. Sa'leb'den rivayet edildiğine göre; hemzeli et-tenâüş (التناؤش) uzaktan almak, hemzesiz [olanı ise] yakından almak demektir.

وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٣)

وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٣) “Hâlbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı (karanlığa taş atar gibi bilip bilmeden konuşuyorlardı).” (Sebe: 53)

{وَقَدْ كَفَرُواْ بِهِ مِن قَبْلُ} من قبل العذاب أو في الدنيا {وَيَقْذِفُونَ بالغيب} معطوف على قَدْ كَفَرُواْ على حكاية الحال الماضية يعني وكانوا يتكلمون بالغيب أو بالشيء الغائب يقولون لابعث ولا حساب ولا جنة ولا نار {مِن مَّكَانِ بَعِيدٍ} عن الصدق أو عن الحق والصواب أو هو قولهم فى رسول

{ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } “Hâlbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi” azaptan önce veya dünyada [inkâr etmişlerdi]. { وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ } “Ve gayba taş atıyorlardı” [ifadesi] geçmiş hâlin hikâyesi kabilinden { قَدْ كَفَرُوا } ifadesine matuftur; yani gayba veya görünmeyen/bilinmeyen şeye dair konuşup “Diriliş, hesap, cennet ve cehennem yoktur” diyorlardı. { مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ } “Uzak bir yerden” doğruluktan yahut hak ve isabetten uzak [bir yerden]. Yahut bu, onların Allah Resûlü

سبأ (٥٤)

Sebe (54)

الله ﷺ شاعر ساحر كذاب وهذا تكلم بالغيب والأمر الخفي لأنهم لم يشاهدوا منه سحراً ولا شعراً ولا كذباً وقد أتوا بهذا الغيب من جهة بعيدة من حاله لأن أبعد شيء مما جاء به السحر والشعر وأبعد شىء من عادته التي عرفت بينهم وجربت الكذب وَيَقْذِفُونَ بالغيب عن أبي عمرو على البناء للمفعول أي تأتيهم به شياطينهم ويلقنونهم إياه وإن شئت فعلقه بقوله وقالوا آمنا به على أنه مثلهم فى طلبهم تحصل ما عطلوا من الإيمان في الدنيا بقولهم آمنا في الآخرة وذلك مطلب مستبعد بمن يقذف شيئاً من مكان بعيد لا مجال للظن في لحوقه حيث يريد أن يقع فيه لكونه غائباً عنه بعيداً ويجوز أن يكون الضمير في آمنا به للعذاب الشديد في قوله بين يدى عذاب شديد وكانوا يقولون ومانحن بمعذبين إن كان الأمر كما تصفون من قيام الساعة والعقاب والثواب ونحن أكرم على الله من أن يعذبنا قائسين أمر الآخرة عن أمر الدنيا فهذا كان قذفهم الغيب وهو غيب ومقذوف به من جهة بعيدة لأن دار الجزاء لا تنقاس على دار التكليف

[sallallâhu aleyhi ve sellem] hakkında “şairdir, büyücüdür, yalancıdır” demeleridir. Bu da gayba ve gizli olan bir meseleye dair söz söylemektir; zira onlar onda ne bir büyü ne bir şiir ne de bir yalan görmüşlerdi. Onlar bu gaybı, onun hâlinden çok uzak bir taraftan getirmişlerdir; çünkü onun getirdiği şeylerden en uzak olanı büyü ve şiirdir; aralarında bilinen ve tecrübe edilen âdetinden en uzak olan şey ise yalandır. { وَيُقْذَفُونَ بِالْغَيْبِ } [şeklindeki okuyuş] Ebu Amr'dan meçhul sîgasıyla (edilgen) rivayet edilmiştir; yani şeytanları onlara [bu gaybı] getirir ve onlara telkin eder. Dilersen bu ifadeyi { وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ } “Ona iman ettik dediler” sözüne bağlarsın; zira onların ahirette “iman ettik” diyerek dünyada terk ettikleri imanı elde etmeye çalışmalarının misali şudur: Bu, gayb ve uzak olması sebebiyle düşmesini istediği yere ulaşma ihtimali zannında dahi bulunmayan, uzak bir yerden bir şey fırlatan kimsenin talebi gibi uzak görülen bir taleptir. { آمَنَّا بِهِ } ifadesindeki zamirin, { بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ } “şiddetli bir azabın öncesinde” (Sebe: 46) ayetindeki çetin azaba ait olması da caizdir. Onlar: “Eğer kıyametin kopması, ceza ve mükâfat sizin nitelediğiniz gibi ise bile biz azap görecek değiliz; biz Allah katında O'nun bize azap etmesinden çok daha değerliyiz” diyerek ahiret işini dünya işine kıyas ediyorlardı. İşte onların gayba taş atması bu idi; zira bu gaybdır ve uzak bir taraftan atılmıştır, çünkü karşılık yurdu (dâru'l-cezâ) yükümlülük yurduna (dâru't-teklîf) kıyas edilemez.

وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)

وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤) “Artık daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına engel konulmuştur. Çünkü onlar derin ve kaygı verici bir şüphe içindeydiler.” (Sebe: 54)

{وَحِيلَ} وحجز {بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} من نفع الإيمان يومئذ والنجاة من النار والفوز بالجنة أو من الرد إلى الدنيا كما حكى عنهم بقوله أرجعنا نعمل صالحا والأفعال التي هي فَزِعُواْ وَأُخِذُواْ

{ وَحِيلَ } Engel konuldu ve ayrıldı, { بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ } “kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına”; o gün imanın fayda vermesinden, cehennemden kurtulmaktan ve cenneti kazanmaktan yahut { أَرْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا } “Bizi geri döndür de salih amel işleyelim” (Secde: 12) sözüyle kendilerinden nakledildiği gibi dünyaya geri döndürülmekten [yana arzuladıkları şeylerin arasına engel konuldu]. { فَزِعُوا }, { وَأُخِذُوا }

وَحِيلَ كلها للمضي والمراد بها الاستقبال لتحقق وقوعه {كَمَا فُعِلَ بأشياعهم مّن قَبْلُ} بأشباههم من الكفرة {إِنَّهُمْ كَانُواْ فِى شَكّ} من أمر الرسل والبعث {مُرِيبٍ} موقع في الريبة من أرابه إذا أوقعه في الريبة هذا رد على من زعمم أن الله لا يعذب على الشك والله أعلم

ve { وَحِيلَ } fiillerinin hepsi geçmiş zaman (mâzi) lafzındadır; ancak vukuunun kesinliği sebebiyle bunlarla gelecek zaman kastedilmiştir. { كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce benzerlerine yapıldığı gibi”, kâfirlerden kendi emsallerine [yapıldığı gibi]. { إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ } “Çünkü onlar şüphe içindeydiler” peygamberlerin durumundan ve yeniden dirilişten [yana], { مُرِيبٍ } “derin ve kaygı verici” şüpheye düşürücü; bir kimseyi şüpheye düşürdüğünde söylenen erâbehu (أرابه) fiilindendir. Bu, Allah'ın şüpheden dolayı azap etmeyeceğini iddia eden kimselere bir reddiyedir. En doğrusunu Allah bilir.