Binûn

Fâtır — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَقَالُواْ الحمد للَّهِ الذي أَذْهَبَ عَنَّا الحزن} خوف النار أو خوف الموت أو هموم الدنيا {إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ} يغفر الجنايات وإن كثرت {شَكُورٌ} يقبل الطاعات وإن قلت

{وَقَالُواْ الحمد للَّهِ الذي أَذْهَبَ عَنَّا الحزن} “Ve dediler ki: ‘Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun.’” cehennem korkusunu veya ölüm korkusunu yahut dünya dertlerini [gideren]. {إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ} “Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır” ne kadar çok olsa da günahları bağışlar, {شَكُورٌ} “şükrün karşılığını bolca verendir” ne kadar az olsa da taatleri kabul eder.

الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ (٣٥)

{الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ (٣٥)} “O ki lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de orada bize bir bıkkınlık gelir.”

{الذى أَحَلَّنَا دَارَ المقامة} أي الإقامة لا نبرج ولا نقارقها يقال أقمت إقامة ومقاماً ومقامة {مِن فَضْلِهِ} من عطائه وأفضاله لا باستحقاقنا

{الذى أَحَلَّنَا دَارَ المقامة} “O ki bizi kalınacak yurda yerleştirdi” yani ikamet yurduna; oradan çıkmayız ve ayrılmayız. [Arapçada] 'ekamtu ikâmeten ve makâmen ve mekâmeten' denir. {مِن فَضْلِهِ} “lütfuyla” yani hak ettiğimiz için değil, O'nun ihsanı ve lütfuyla.

فاطر (٣٩ - ٣٥)

Fâtır (35-39)

{لاَ يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ} تعب ومشقة {وَلاَ يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ} إعياء من التعب وفترة وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي لغُوبٌ بفتح اللام وهو شيء يلغب منه أي لا نتكلف عملاً يلغبنا

{لاَ يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ} “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur” zahmet ve meşakkat [dokunmaz]. {وَلاَ يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ} “ne de orada bize bir bıkkınlık gelir.” Yorgunluktan kaynaklanan bitkinlik ve gevşeklik [gelmez]. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî lâm harfinin fethasıyla 'legūb' (لَغُوب) şeklinde okumuştur ki bu, kendisinden yorulunan şeydir; yani “bizi yoracak bir işi üstlenmeyiz” demektir.

وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦)

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦)} “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Ne haklarında hüküm verilir de ölürler, ne de onların üzerinden azabı hafifletilir. İşte biz her nankör inkârcıyı böyle cezalandırırız.”

{والذين كَفَرُواْ لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لاَ يقضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُواْ} جواب النفي ونصبه بإضمار أن أي لا يقضى عليهم بموت ثانٍ فيستريحوا {وَلاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مّنْ عَذَابِهَا} من عذاب نار جهنم كذلك مثل ذلك الجزاء {نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ} يجزى كُلَّ كَفُورٍ أبو عمرو

{والذين كَفَرُواْ لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لاَ يقضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُواْ} “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Ne haklarında hüküm verilir de ölürler” nefiy (olumsuzluk) cevabıdır ve nasbı gizli bir 'en' iledir. Yani 'onlar hakkında ikinci bir ölümle hükmedilmez ki rahatlasınlar'. {وَلاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مّنْ عَذَابِهَا} “ne de onların üzerinden azabı hafifletilir” cehennem ateşinin azabından [hafifletilmez]. {كَذَلِكَ} “İşte böylece” yani bunun gibi bir ceza ile {نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ} “biz her nankör inkârcıyı cezalandırırız.” Ebû Amr [bunu meçhul olarak] 'yüczâ külle kefûr' (يُجْزَى كُلَّ كَفُورٍ) şeklinde okumuştur.

وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧)

{وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧)} “Onlar orada feryat ederler: ‘Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka salih bir amel işleyelim!’ [Onlara şöyle denir:] ‘Öğüt alacak kişinin öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Ve size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.’”

{وهم يصطرخون فيها} يسغيثون فهو يفتعلون من الصراخ وهو الصياح بجهد ومشقة واستعمل في الاستغائة لجهر صوت المستغيث ربنا يقولون بنا {أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صالحا غَيْرَ الذي كُنَّا نَعْمَلُ} أى أخرجنا من النار ردنا إلا الدنيا نؤمن بدل الكفر ونطع بعد المعصية فيجاوبون بعد قدر عمر الدنيا {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَن تَذَكَّرَ} يجوز أن يكون ما نكرة موصوفة أي تعميراً يتذكر فيه من تذكر وهو متناول لك عمر تمكن منه المكلف من إصلاح شأنه وإن قصر إلا أن التوبيخ في المتطاول أعظم ثم قيل هو ثمان عشرة سنة وقيل أربعون وقيل ستون سنة وَجَاءكُمُ النذير

{وهم يصطرخون فيها} “Onlar orada feryat ederler” yardım dilerler (istigâse). Bu kelime istigâsede bulunan kişinin sesini yükseltmesi sebebiyle yardım dileme anlamında kullanılan, zahmet ve meşakkatle bağırmak demek olan es-Surâh (الصراخ) kökünden 'yefteılûn' veznindedir. {رَبَّنَا} “Rabbimiz!” derler ki: {أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صالحا غَيْرَ الذي كُنَّا نَعْمَلُ} “Bizi çıkar da salih bir amel işleyelim, daha önce yaptıklarımızdan başka!” yani “Bizi ateşten çıkar, dünyaya geri döndür; küfrün yerine iman edelim, isyandan sonra da itaat edelim.” Bunun üzerine dünya ömrü kadar bir sürenin ardından kendilerine şöyle cevap verilir: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَن تَذَكَّرَ} “Öğüt alacak kişinin öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” 'mâ' lafzının sıfat almış nekre olması caizdir; yani “öğüt alanın öğüt alacağı bir ömür...” demektir. Bu, kısa da olsa mükellefin durumunu düzeltmesine imkân tanıyan her ömrü kapsar; ancak kınama, ömrü uzun olan için daha büyüktür. Sonra bunun on sekiz yıl olduğu söylenmiştir, kırk yıl olduğu söylenmiştir, altmış yıl olduğu da söylenmiştir. {وَجَاءكُمُ النذير} “Ve size uyarıcı da gelmişti.”

الرسول ﵇ أو المشيب وهو عطف على معنى أو لم نُعَمّرْكُمْ لأن لفظه لفظ استخبار ومعناه إخبار كأنه قيل قد عمرناكم وجاءكم النذير فَذُوقُواْ العذاب {فَمَا للظالمين مِن نَّصِيرٍ} ناصر يعينهم

Peygamber aleyhisselâm yahut ak saçlılık (ihtiyarlık). Bu ifade, {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ} “Ömür vermedik mi size?” ifadesinin anlamına matuftur; zira lafzı soru (istihbâr) lafzı olsa da anlamı haberdir. Sanki “Size ömür verdik ve size uyarıcı da geldi” denilmiş gibidir. {فَذُوقُوا} “Tadın” azabı! {فَمَا للظالمين مِن نَّصِيرٍ} “Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur” onlara yardım edecek bir yardımcı yoktur.

إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٣٨)

{إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٣٨)} “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir. Doğrusu O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”

{إن الله علم غَيْبِ السماوات والأرض} ما غاب فيهما عنكم {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} كالتعليل لأنه إذا علم ما في الصدور وهو أخفى ما يكون فقد علم كل غيب في العالم وذات الصدور ومضمراتها وهي تأنيث ذو في نحو قول أبي بكر رضى الله عنه ذو بطن خارجة جاريةٌ أي ما في بطنها من الحبل لأن يصحب البطن وكذا المضمرات تصحب الصدور وذو موضوع لمعنى الصحبة

{إن الله علم غَيْبِ السماوات والأرض} “Şüphesiz Allah göklerin ve yerin gaybını bilendir” o ikisinde sizden gizli kalan şeyleri [bilir]. {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} “Doğrusu O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” [ifadesi] gerekçe gibidir. Çünkü göğüslerde olanı -ki en gizli olan şeydir- bildiğine göre, âlemdeki bütün gaybı da bilmiş olur. Göğüslerin özü (zâtü's-sudûr), onda saklanan şeylerdir. Bu, Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın “Hârice'nin karnındaki kızdır” sözünde olduğu gibi 'zû' kelimesinin müennesidir. Yani karnındaki gebeliktir; zira gebelik karına eşlik eder. Aynı şekilde saklanan sırlar da göğüslere eşlik eder; 'zû' lafzı ise beraberlik (musâhabet) anlamı için vazedilmiştir.

هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَارًا (٣٩)

{هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَارًا (٣٩)} “O, sizi yeryüzünde halifeler kılandır. Artık kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. İnkârcıların küfrü, Rableri katında kendilerine gazaptan başka bir şey artırmaz. İnkârcıların küfrü, kendilerine ziyandan başka bir şey artırmaz.”

{هُوَ الذى جَعَلَكُمْ خلائف فِى الأرض} يقال للمستخلف خليفة ويجمع على خلالف والمعنى أنه جعلكم خلفاء في أرضه قد ملككم مقاليد التصرف فيها وسلطكم على ما فيها وأباح منافعها لتشكروه بالتوحيد والطاعة فَمَن كَفَرَ منكم وغمط مثل النعمة السنية فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ فوبال كفره راجع عليه وهو مقت الله وخسار الآخرة كما

{هُوَ الذى جَعَلَكُمْ خلائف فِى الأرض} “O, sizi yeryüzünde halifeler kılandır.” Yerine halef kılınan kişiye 'halîfe' denir, çoğulu da 'halâif' olarak gelir. Anlamı şudur: O, tevhid ve itaat ile kendisine şükredesiniz diye yeryüzünde tasarruf dizginlerini size vermiş, oradakilere sizi hâkim kılmış ve oranın menfaatlerini size mubah kılmış olarak sizi yeryüzünde halifeler yapmıştır. {فَمَن كَفَرَ} “Artık kim inkâr ederse” içinizden [kim inkâr ederse] ve böylesine yüce bir nimete nankörlük ederse, {فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ} “inkârı kendi aleyhinedir.” Yani küfrünün vebali kendisine döner ki bu da Allah'ın gazabı ve ahiret ziyanıdır; nitekim [şöyle buyurmuştur:]

فاطر (٤٢ - ٣٩)

Fâtır (39-42)

قال {وَلاَ يَزِيدُ الكافرين كُفْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً} وهو أشد البغض وَلاَ يَزِيدُ الكافرين كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَسَاراً هلاكاً وخسراناً

Buyurmuştur: {وَلاَ يَزِيدُ الكافرين كُفْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً} “İnkârcıların küfrü, Rableri katında kendilerine gazaptan başka bir şey artırmaz.” [Makt], en şiddetli buğuzdur. {وَلاَ يَزِيدُ الكافرين كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَسَاراً} “İnkârcıların küfrü, kendilerine ziyandan başka bir şey artırmaz” yani helak ve hüsrandan başka bir şey artırmaz.

قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلَّا غُرُورًا (٤٠)

{قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلَّا غُرُورًا (٤٠)} “De ki: ‘Allah'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü? Bana gösterin, yerden neyi yarattılar? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var? Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler?’ Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmacadan başka bir şey vaat etmezler.”

{قل أرأيتم شركاءكم} آلهتكم التى اشركتموهم في العبادة الذين تدعون من دون الله أردونى مَاذَا خَلَقُواْ مِنَ الأرض أَرُونِىَ بدل من أرأيتم لأن معنى أرأيتم أخبروني كأنه قيل أخبروني عن هؤلاء الشركاء وعما استحقوا به الشركة

{قل أرأيتم شركاءكم} “De ki: ‘Ortaklarınızı gördünüz mü?” ibadette [Allah'a] ortak koştuğunuz ilahlarınızı? {الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp da yalvardığınız” {أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ} “Bana gösterin, yerden neyi yarattılar?” {أَرُونِىَ} “Bana gösterin” ifadesi, {أَرَأَيْتُمْ} “gördünüz mü” ifadesinden bedeldir; zira 'ereeytüm' lafzının anlamı “bana haber verin” demektir. Sanki “Bana bu ortaklardan ve ortaklığı ne ile hak ettiklerinden haber verin” denilmiştir.

أروني أي جزء من أجزاء الأرض استبدوا بخلقه دون الله {أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِى السماوات} أم لهم مع الله شركة في خلق السموات {أم آتيناهم كتابا فهم على بينة منه} أى معهم كتاب من عبد الله ينطق بأنهم شركاؤه فهم على حجة وبرهان من ذلك الكتاب بينات علي وابن عامر ونافع وأبو بكر بَلْ إِن يَعِدُ ما يعد الظالمون بَعْضُهُم بدل من الظالمون وهم الرؤساء بَعْضًا أي الأتباع إِلاَّ غُرُوراً هو قولهم هَؤُلاء شفعاؤنا عند الله

“Bana gösterin, yerin hangi parçasını Allah'tan bağımsız olarak tek başlarına yarattılar?” {أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِى السماوات} “Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var?” Yoksa göklerin yaratılmasında Allah ile bir ortaklıkları mı var? {أم آتيناهم كتابا فهم على بينة منه} “Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler?” yani onların yanında Allah katından onların [Allah'ın] ortakları olduğunu söyleyen bir kitap mı var da o kitaptan bir delil ve bürhan üzeredirler? Ali, İbn Âmir, Nâfi ve Ebû Bekir [bu kelimeyi çoğul olarak] 'beyyinât' (بَيِّنَاتٍ) şeklinde okumuşlardır. {بَلْ إِن يَعِدُ} “Hayır, vaat etmez” yani [vaat etmemektedir], {الظالمون} “o zalimler”, {بَعْضُهُم} “onların bazısı” -ki 'ez-zâlimûn' kelimesinden bedeldir ve onlar önderlerdir- {بَعْضًا} “bazısına” yani tâbilere {إِلاَّ غُرُوراً} “aldatmacadan başka bir şey” [vaat etmez]. Bu aldatmaca onların: “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” sözleridir.

إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤١)

{إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤١)} “Şüphesiz Allah, zeval bulmasınlar diye gökleri ve yeri tutar. Şayet zeval bulacak olurlarsa, O'ndan başka hiç kimse onları tutamaz. Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayandır.”

{إِنَّ الله يُمْسِكُ السماوات والأرض أَن تَزُولاَ} يمنعهما من أن تزولا لأن الإمساك منع ولئن زالتا على سبيل الفرض أن أمسكتهما ما أمسكهما مِنْ أَحَدٍ مِّن بَعْدِهِ من بعد إمساكه ومن الأولى مزيدة لتأكيد النفي والثانية للابتداء {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} غير معاجل بالعقوبة حيث يمسكهما وكانتا جديرتين بأن تهداهد العظم كلمة الشرك كما قال تكاد السموات يتفطرن منه وتنشق الأرض الآية

{إِنَّ الله يُمْسِكُ السماوات والأرض أَن تَزُولاَ} “Şüphesiz Allah, zeval bulmasınlar diye gökleri ve yeri tutar” zeval bulmalarına engel olur; zira tutmak (imsak) engellemektir. {وَلَئِنْ زَالَتَا} “Şayet zeval bulacak olurlarsa” farzımuhal olarak; {إِنْ أَمْسَكَهُمَا} “onları tutamaz” yani tutamaz, {مِنْ أَحَدٍ مِّن بَعْدِهِ} “O'ndan başka hiç kimse” O'nun tutmasından sonra. Birinci 'min' olumsuzluğu pekiştirmek için fazladandır (zâiddir), ikincisi ise ibtidâ (başlangıç) içindir. {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayandır” cezayı hemen vermez; nitekim şirk sözünün büyüklüğü sebebiyle yıkılmaya layık oldukları halde o ikisini tutmaktadır. Nitekim: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ} “Neredeyse gökler bundan dolayı çatlayacak, yer yarılacak...” ayetinde buyurulduğu gibidir.

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا (٤٢)

{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا (٤٢)} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, muhakkak ümmetlerden birinden daha doğru yolda olacaklardır. Fakat onlara bir uyarıcı gelince, bu onlara kaçıp uzaklaşmaktan başka bir şey artırmadı.”

{وَأَقْسَمُواْ بالله جَهْدَ أيمانهم} نصب على المصدر أي إقساماً بليغاً أو على الحال أي جاهدين في أيمانهم {لَئِن جَآءَهُمْ نَذِيرٌ لَّيَكُونُنَّ أهدى من إحدى الأمم} بلغ قرشيا قبل مبعث النبي ﷺ أن أهل الكتاب كذبوا رسلهم فقالوا لعن الله اليهود والنصارى أتتهم الرسل فكذبوهم فوالله لئن أتانا رسول لنكونن أهدى من إحدى الأمم أي من الأمة التي يقال فيها هي إحدى الأمم تفضيلالها على غيرها في الهدى والاستقامة كما يقال للداهية العظيمة هي إحدى الدواهي {فَلَمَّا جَآءَهُمْ نذير} فلما بعث رسول الله عليه وسلم {مَّا زَادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً} أي ما زادهم مجىء الرسول

{وَأَقْسَمُواْ بالله جَهْدَ أيمانهم} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler” mastar olarak mansubdur, yani 'kuvvetli bir yeminle' demektir; yahut hal olarak [mansubdur], yani 'yeminlerinde var güçlerini ortaya koyarak' [yemin ettiler]. {لَئِن جَآءَهُمْ نَذِيرٌ لَّيَكُونُنَّ أهدى من إحدى الأمم} “Eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, muhakkak ümmetlerden birinden daha doğru yolda olacaklardır.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önce Kureyş'e Ehl-i Kitab'ın peygamberlerini yalanladığı haberi ulaştı. Bunun üzerine: “Allah Yahudilere ve Hristiyanlara lanet etsin! Onlara peygamberler geldi de onları yalanladılar. Vallahi eğer bize bir peygamber gelirse, muhakkak ümmetlerden birinden daha doğru yolda oluruz” dediler. Yani hidayet ve istikamette başkalarına üstünlüğünü belirtmek için hakkında “O, ümmetlerin önde gelenidir” denilen ümmetten [daha doğru yolda oluruz dediler]; nitekim büyük bir felaket için “O, felaketlerin felaketidir” denildiği gibi. {فَلَمَّا جَآءَهُمْ نذير} “Fakat onlara bir uyarıcı gelince” Resûlullah [sallallâhu] aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilince, {مَّا زَادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً} “bu onlara kaçıp uzaklaşmaktan başka bir şey artırmadı.” Yani Peygamber'in gelişi onlara [artırmadı],

فاطر (٤٥ - ٤٣)

Fâtır (43-45)

ﷺ إلا تباعداً عن الحق وهو إسناد مجازي

[sallallâhu aleyhi ve sellem] haktan uzaklaşmaktan başka bir şey [artırmadı]. Bu, mecazi bir isnattır.

اسْتِكْبَارًا فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا (٤٣)

{اسْتِكْبَارًا فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا (٤٣)} “Yeryüzünde büyüklük taslamak ve kötü tuzaklar kurmak [için böyle yaptılar]. Oysa kötü tuzak, yalnızca sahibini kuşatır. Onlar öncekilerin sünnetinden (onlara uygulanan kanundan) başkasını mı bekliyorlar? Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın; Allah'ın sünnetinde asla bir sapma da bulamazsın.”

{استكبارا فِى الأرض} مفعول له وكذا وَمَكْرَ السيىء والمعنى وما زادهم الا نفورا للاستكبار ومكر السيء أو حال يعنى مستكبرين وما كرين برسول الله ﷺ قوله ومر السيء وأن مكروا السيء أي المكر السيء ثم ومكرا السيء والدليل عليه قوله ولا يحيق يحيط وينزل المكر السيء إِلاَّ بِأَهْلِهِ ولقد حاق بهم يوم بدر وفي المثل من حفر لأخيه جباً وقع فيه مكبا {فهل ينظرون إلا سنة الأولين} وهو إنزال العذاب على الذين كذبوا برسلهم من الأمم قبلهم والمعنى فهل ينظرون بعد تكذيبك إلا أن ينزل بهم العذاب مثل الذي نزل عن قبلهم من مكذبى الرسل جعل است ٤ قبالهم لذلك انتظار له منهم {فلن تجد لسنة الله تبديلا ولن تجد لسنة الله تَحْوِيلاً} بين أن سنته التي هي الانتقام من مكذبي الرسل سنة لا يبدلها في ذاتها ولا يحولها عن أوقاتها وأن ذلك مفعول لا محالة

{استكبارا فِى الأرض} “Yeryüzünde büyüklük taslamak” mef'ûlün leh'tir, {وَمَكْرَ السيىء} “ve kötü tuzaklar kurmak” da böyledir. Anlamı: “Onlara büyüklük taslamaları ve kötü tuzak kurmaları sebebiyle kaçıp uzaklaşmaktan başka bir şey artırmadı” demektir. Yahut haldir; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı büyüklük taslayarak ve tuzak kurarak [demektir]. “Ve mekra's-seyyi'i” ifadesine gelince; [aslı] kötü olanı yani kötü tuzağı kurdular, sonra “kötü bir tuzak kurarak” şeklindedir. Bunun delili {وَلَا يَحِيقُ} “kuşatmaz” yani kuşatıp inmez {الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ} “kötü tuzak ancak sahibine [kuşatıp iner]” ayetidir. Nitekim Bedir günü [bu tuzak] onları kuşatıp başlarına inmiştir. Atasözünde şöyle denir: “Kardeşine kuyu kazan, yüzüstü içine düşer.” {فهل ينظرون إلا سنة الأولين} “Onlar öncekilerin sünnetinden başkasını mı bekliyorlar?” Bu, onlardan önceki ümmetlerden peygamberlerini yalanlayanların üzerine azabın indirilmesidir. Anlamı şudur: Onlar seni yalanladıktan sonra, peygamberleri yalanlayan kendilerinden öncekilerin başına inen azap gibi bir azabın kendi başlarına inmesinden başkasını mı bekliyorlar? Onların buna maruz kalışları, bunu beklemeleri olarak değerlendirilmiştir. {فلن تجد لسنة الله تبديلا ولن تجد لسنة الله تَحْوِيلاً} “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın; Allah'ın sünnetinde asla bir sapma da bulamazsın.” Peygamberleri yalanlayanlardan intikam almaktan ibaret olan sünnetinin, özü itibarıyla değiştirilmeyecek ve vakitlerinden saptırılmayacak bir kanun olduğunu ve bunun mutlaka gerçekleşeceğini açıklamıştır.

أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا (٤٤)

{أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا (٤٤)} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Oysa onlar kendilerinden daha kuvvetli idiler. Ne göklerde ne de yerde Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

{أَوَ لَمْ يَسِيرُواْ فِى الأرض فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عاقبة الذين مِن قَبْلِهِمْ} استشهد عليهم بما كانوا يشهدونه في مسايرهم إلى الشام واليمن والعراق من آثار الماضين علامات هلاكهم ودمارهم وَكَانُواْ أَشَدَّ مِنْهُمْ من أهل مكة قوة اقتدار فلم يتمكنوا من الفرار وَمَا كَانَ الله لِيُعْجِزَهُ ليسبقه ويفوته مِن شَىْءٍ أيّ شيء {في السماوات ولا في الارض إِنَّهُ كَانَ عَلِيماً} بهم قَدِيراً قادراً عليهم

{أَوَ لَمْ يَسِيرُواْ فِى الأرض فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عاقبة الذين مِن قَبْلِهِمْ} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar?” Şam, Yemen ve Irak'a yaptıkları yolculuklarda geçmiş milletlerin kalıntılarından, helak ve yıkım alametlerinden bizzat gördükleri şeyleri onların aleyhine delil getirdi. {وَكَانُواْ أَشَدَّ مِنْهُمْ} “Oysa onlar kendilerinden daha kuvvetli idiler” Mekke halkından [daha kuvvetli] kudret sahibiydiler; yine de kaçmaya güç yetiremediler. {وَمَا كَانَ الله لِيُعْجِزَهُ} “Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur” O'nun önüne geçip O'nu atlatacak [hiçbir şey yoktur], {مِن شَىْءٍ} “hiçbir şey” herhangi bir şey, {في السماوات ولا في الارض إِنَّهُ كَانَ عَلِيماً} “ne göklerde ne de yerde. Şüphesiz O bilendir” onları hakkıyla bilendir, {قَدِيراً} “gücü yetendir” onlara karşı mutlak güç sahibidir.

وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا (٤٥)

{وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا (٤٥)} “Eğer Allah insanları kazandıkları [günahlar] yüzünden cezalandıracak olsaydı, onun (yerin) sırtında hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise, şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.”

{وَلَوْ يُؤَاخِذُ الله الناس بِمَا كَسَبُواْ} بما اقترافوا من المعاصي {مَا تَرَكَ على ظَهْرِهَا} على ظهر الأرض لأنه جرى ذكر الأرض في قوله

{وَلَوْ يُؤَاخِذُ الله الناس بِمَا كَسَبُواْ} “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden cezalandıracak olsaydı” işledikleri günahlar sebebiyle [cezalandırsaydı], {مَا تَرَكَ على ظَهْرِهَا} “onun sırtında bırakmazdı” yeryüzünün sırtında [bırakmazdı]; zira [şu] sözünde yeryüzü zikredilmişti:

ليعجزه من شيء في السموات ولا في الأرض {مِن دَآبَّةٍ} من نسمة تدب عليها {ولكن يُؤَخِرُهُمْ إلى أَجَلٍ مسمى} إلى يوم القيامة {فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ الله كَانَ بِعِبَادِهِ بصيرا} أي لم يخفف عليه حقيقة وحكمة حكمهم والله الموفق للصواب تم بحمد الله تعالى الربع الثالث من تفسير القرآن الكريم للامام النسفى ويليه الرابع وأوله سورة يس

“Göklerde ve yerde O'nu aciz bırakacak hiçbir şey...” {مِن دَآبَّةٍ} “hiçbir canlı” onun üzerinde yürüyen hiçbir canlı varlık. {ولكن يُؤَخِرُهُمْ إلى أَجَلٍ مسمى} “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler” kıyamet gününe kadar. {فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ الله كَانَ بِعِبَادِهِ بصيرا} “Ecelleri geldiği zaman ise, şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir” yani onların hakkındaki hükmün hakikati ve hikmeti O'na gizli kalmaz. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır. İmam en-Nesefî'nin Kur'ân-ı Kerîm Tefsîri'nin üçüncü çeyreği Allah Teâlâ'ya hamd ile tamamlandı. Ardından dördüncü çeyrek gelecek olup başlangıcı Yâsîn Suresi'dir.