Binûn

Fussilet — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَحْسَنُ موضع الحسنة ليكون أبلغ في الدفع بالحسنة لأن من دفع بالحسنى هان عليه الدفع بما دونها وعن ابن عباس رضى الله عنهما بالتي هى احسن الصبرعند الغضب والحلم عند الجهل والعفو عند الإساءة وفسر الحظ بالثواب وعن الحسن والله ما عظم حظ دون الجنة وقيل نزلت في أبي سفيان بن حرب وكان عدواً مؤذياً للنبى ﷺ فصار ولياً مصافياً

iyilikle savmada daha beliğ olması için "en güzel olan" ifadesi "güzel"in yerine konulmuştur. Çünkü en güzeliyle savan kimseye, ondan daha aşağı olanıyla savmak kolay gelir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, en güzel olan; öfke anında sabır, cahillik karşısında hilim ve kötülük anında affetmektir. Pay (حظ) ise sevap olarak tefsir edilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den [şöyle dediği nakledilmiştir]: "Allah'a yemin olsun ki, cennetten başka hiçbir pay büyük değildir." Bu ayetin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet eden bir düşman iken sonradan samimi ve sadık bir dost olan Ebû Süfyân b. Harb hakkında indiği de söylenmiştir.

وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٦)

{وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٦)} “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (36)”

{وَإِمَّا يَنَزَغَنَّكَ مِنَ الشيطان نَزْغٌ} النزغ شبه النخس والشيطان ينزغ الإنسان كأنه ينخسه يبعثه على مالا ينبغي وجعل النزغ نازغاً كما قيل جد جده أو أريد وإما ينزغنك نازغ وصفاً للشيطان بالمصدر أو لتسويله والمعنى وإن صرفك الشيطان عما وصيت به من الدفع بالتي هي أحسن {فاستعذ بالله} من شره وامض على حلمك ولا تطعه {إِنَّهُ هُوَ السميع} لاستعاذتك {العليم} بنزغ الشيطان

{وَإِمَّا يَنَزَغَنَّكَ مِنَ الشيطان نَزْغٌ} “Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürterse”. Nezğ (نزغ), dürtmeye benzer. Şeytan insanı, sanki onu uygunsuz şeylere sevk etmek için dürtüyormuş gibi kışkırtır. Tıpkı "gayretlinin gayreti tuttu" denildiği gibi, masdar olan nezğ fail (kışkırtan) kılınmıştır; yahut şeytanı masdarla nitelemek veya onun vesvesesini kastetmek üzere "eğer sana bir kışkırtıcı vesvese verirse" manası murad edilmiştir. Anlamı şudur: Eğer şeytan sana tavsiye edilen 'en güzel olanla savma' hasletinden seni çevirmeye çalışırsa, {فاستعذ بالله} “hemen Allah'a sığın”, onun şerrinden [Allah'a sığın], hilmine devam et ve ona uyma! {إِنَّهُ هُوَ السميع} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir”, sığınmanı [işitendir]; {العليم} “hakkıyla bilendir”, şeytanın kışkırtmasını bilendir.

وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧)

{وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧)} “Gece, gündüz, güneş ve ay O'nun delillerindendir. Güneşe ve aya secde etmeyin; eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız, onları yaratan Allah'a secde edin. (37)”

{ومن آياته} الدالة على وحدانيته {الليل والنهار} في تعاقبهما على حد معلوم وتناوبهما على قدر مقسوم {والشمس والقمر} في اختصاصهما بسير مقدر ونور مقرر {لاَ تَسْجُدُواْ لِلشَّمْسِ وَلاَ لِلْقَمَرِ} فإنهما مخلوقان وإن كثرت منافعهما {واسجدوا لِلَّهِ الذى خَلَقَهُنَّ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} الضمير في خَلَقَهُنَّ للآيات أو الليل والنهار والشمس والقمر لأن حكم جماعة ما لا يعقل حكم الانثى او الاناث تقول الافلام بريتها وبريتهن ولعل ناساً منهم كانوا يسجدون للشمس والقمر كالصابئين في عبادتهم الكواكب ويزعمون انهم يقصدون بالسجود لهما السجود لله تعالى فنهوا عن هذه الواسطة وأمروا أن يقصدوا بسجودهم وجه الله خالصاً إن كانوا إياه يعبدون وكانوا موحدين غير مشركين فإن من عبد مع الله غيره لا يكون عابداً لله

{ومن آياته} “O'nun delillerindendir”, O'nun birliğine delalet eden [delillerindendir]; {الليل والنهار} “gece ve gündüz”, bilinen bir sınırda birbirini takip etmeleri ve takdir edilmiş bir ölçüde nöbetleşmeleri bakımından; {والشمس والقمر} “güneş ve ay”, takdir edilmiş bir seyre ve belirlenmiş bir nura özgü kılınmaları bakımından [O'nun delillerindendir]. {لاَ تَسْجُدُواْ لِلشَّمْسِ وَلاَ لِلْقَمَرِ} “Güneşe ve aya secde etmeyin”, çünkü faydaları ne kadar çok olursa olsun onlar yaratılmıştır. {واسجدوا لِلَّهِ الذى خَلَقَهُنَّ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız, onları yaratan Allah'a secde edin.” {خَلَقَهُنَّ} “onları yaratan” ifadesindeki zamir; ayetlere yahut gece, gündüz, güneş ve aya aittir. Çünkü gayriâkıl (akıl taşımayan) çoğulun hükmü tekil müennes veya dişil çoğul hükmündedir; nitekim 'kalemleri ve onların sivriltilişini (أقلام بريتها وبريتهن)' denir. Muhtemelen onlardan bazı insanlar, tıpkı yıldızlara tapan Sâbiîler gibi güneşe ve aya secde ediyorlar ve bu ikisine secde etmekle Allah Teâlâ'ya secde etmeyi kastettiklerini iddia ediyorlardı. Bu yüzden bu tür bir aracı edinmekten nehyedildiler ve eğer gerçekten O'na kulluk ediyorlar ve şirk koşmayan muvahhidler iseler, secdeleriyle yalnızca Allah'ın rızasını kastetmeleri emredildi. Zira Allah ile birlikte başkasına kulluk eden kimse, Allah'a kulluk etmiş olmaz.

فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ (٣٨)

{فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ (٣٨)} “Eğer büyüklük taslarlarsa bilsinler ki, Rabbinin katındakiler gece gündüz O'nu tesbih ederler ve onlar hiç usanmazlar. (38)”

{فَإِنِ استكبروا فالذين عِندَ رَبِّكَ} أي الملائكة {يسبحون له بالليل والنهار وهم لا يسأمون} لا يملون والمعنى فإن استكبروا ولم يمتثلوا ما أمروا به وأبوا إلا الواسطة وأمروا أن يقصدوا بسجودهم وجه الله خالصاً فدعهم وشانهم فان الله تعالى لا يعدم عابدا وساجدا بالإخلاص وله العباد المقربون الذين ينزهونه بالليل والنهار عن الانداد وعند ربك عبارة عن الزافى والمكانة والكرامة وموضع السجدة عندنا لاَ يَسْئَمُونَ وعند الشافعى ﵀ عند تبعدون والاول احوط

{فَإِنِ استكبروا فالذين عِندَ رَبِّكَ} “Eğer büyüklük taslarlarsa [bilsinler ki] Rabbinin katındakiler” yani melekler {يسبحون له بالليل والنهار وهم لا يسأمون} “gece ve gündüz O’nu tesbih ederler ve onlar hiç usanmazlar.” Usanmazlar (bıkmazlar). Anlamı şudur: Eğer büyüklük taslar ve kendilerine emredilene uymazlarsa, aracı koymaktan başka bir şeye razı olmayıp [oysa] secdeleriyle ihlasla yalnızca Allah'ın rızasını kastetmeleri emredilmişken [buna karşı çıkarlarsa], onları kendi hallerine bırak. Zira Allah Teâlâ ihlasla ibadet ve secde eden bir kuldan asla yoksun kalmaz; O'nun, gece ve gündüz Kendisini ortaklardan tenzih eden yakın kulları vardır. "Rabbinin katında" ifadesi yakınlık, makam ve ikramdan kinayedir. Tilavet secdesinin yeri bizde (Hanefîlere göre) {لَا يَسْأَمُونَ} kelimesindedir. Şâfiî’ye (rahimehullâh) göre ise [önceki ayetteki] {تَعْبُدُونَ} kelimesindedir. Birincisi daha ihtiyatlıdır.

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِ الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)

{وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِ الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)} “O'nun delillerinden biri de şudur: Sen yeri boynu bükük (kupkuru) görürsün. Üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır. Onu dirilten, elbette ölüleri de diriltecektir. Şüphesiz O, her şeye kadirdir. (39)”

{ومن آياته أنك ترى الأرض خاشعة} يابسة مغيرة والخسوع التذلل فاستعير لحال الأرض إذا كانت قحطة لانبات فيها {فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَيْهَا المآء} المطر {اهتزت} تحركت

{ومن آياته أنك ترى الأرض خاشعة} “O'nun delillerinden biri de şudur: Sen yeri boynu bükük görürsün”, kurumuş, rengi değişmiş görürsün. Huşû, zillet göstermektir; kurak ve bitkisiz kaldığı zamanki yeryüzünün hali için istiare yoluyla kullanılmıştır. {فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَيْهَا المآء} “Üzerine suyu indirdiğimiz zaman”, yani yağmuru; {اهتزت} “harekete geçer”, kımıldar,

فصلت (٤٤ - ٣٩)

Fussilet (39 - 44)

بالنبات {وربت} انتفخت {إن الذي أحياها لمحيي الموتى إِنَّهُ على كُلّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} فيكون قادراً على البعث ضرورة

bitkiyle [kımıldar]. {وربت} “ve kabarır”, şişer. {إن الذي أحياها لمحيي الموتى إِنَّهُ على كُلّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Onu dirilten, elbette ölüleri de diriltecektir. Şüphesiz O, her şeye kadirdir.” Dolayısıyla zorunlu olarak yeniden diriltmeye de kadirdir.

إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠)

{إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠)} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar bize gizli kalmazlar. Ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi? Dilediğinizi yapın! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (40)”

{إن الذين يلحدون في آياتنا} يميلون عن الحق في ادلتنا بالعطعن يقال ألحد الحافر ولحد إذا مال عن الاستقامة فحفر في شق فاستعير لحال الأرض اذا كانت ملحودة فاستعير لانحراف في تأويل آيات القرآن عن جهة الصحة والاستقامة يلحدون حمزة {لا يخفون علينا} وعيدلهم على التحريف {أَفَمَن يلقى فِى النار خَيْرٌ أم من يأتي آمنا يَوْمَ القيامة} هذا تمثيل للكافر والمؤمن {اعملوا مَا شِئْتُمْ} هذا نهاية في التهديد ومبالغة في الوعيد {إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فيجازيكم عليه

{إن الذين يلحدون في آياتنا} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar”, delillerimiz hakkında ta‘n ederek haktan meyledip sapanlar. Kazıcı istikametten sapıp bir tarafa doğru çukur kazdığı zaman 'elhadel-hâfiru' ve 'lahade (ألحد الحافر ولحد)' denir. Bu, lahid kazılmış yerin hali için istiare edilmiş; oradan da Kur'an ayetlerinin tevilinde doğruluk ve istikamet yönünden sapma için istiare kılınmıştır. Hamza {يَلْحَدُونَ} şeklinde okumuştur. {لا يخفون علينا} “bize gizli kalmazlar”, tahriflerine karşı onlara yönelik bir tehdittir. {أَفَمَن يلقى فِى النار خَيْرٌ أم من يأتي آمنا يَوْمَ القيامة} “Ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?” Bu, kâfir ile mümin için yapılmış bir temsildir. {اعملوا مَا شِئْتُمْ} “Dilediğinizi yapın!” Bu, tehdidin son noktası ve uyarıda mübalağadır. {إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”, dolayısıyla onun karşılığını size verecektir.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ (٤١)

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ (٤١)} “Kendilerine geldiğinde Zikr'i (Kur'an'ı) inkâr edenler [cezalandırılacaklardır]. Şüphesiz o, çok yüce bir kitaptır. (41)”

{إِنَّ الذين كَفَرُواْ بالذكر} بالقرآن لأنهم لكفرهم به طعنوا به وحرفوا تأويله {لَمَّا جَآءَهُمْ} حين جاءهم وخبر إن محذوف أي يعذبون أو هالكون أو اولئك ينادون من مكان بعيد وما بينها اعتراض {وَإِنَّهُ لكتاب عَزِيزٌ} أي منيع محمي بحماية الله

{إِنَّ الذين كَفَرُواْ بالذكر} “Zikr'i inkâr edenler”, yani Kur'an'ı [inkâr edenler]. Çünkü onlar, ona küfrettikleri için onu ayıpladılar ve tevilini tahrif ettiler. {لَمَّا جَآءَهُمْ} “Kendilerine geldiğinde”, yani kendilerine ulaştığı vakit. 'İnne (إن)'nin haberi hazfedilmiştir; yani 'onlar azap göreceklerdir' veya 'helak olacaklardır' yahut 'işte onlara uzak bir yerden seslenilir' demektir; aradaki kısımlar ise ara cümledir (i'tirazdır). {وَإِنَّهُ لكتاب عَزِيزٌ} “Şüphesiz o, çok yüce bir kitaptır.” Yani üstündür, Allah'ın himayesiyle korunmuştur.

لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢)

{لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢)} “Ona önünden de ardından da batıl gelemez. O, hikmet sahibi ve çok övülen [Allah] katından indirilmiştir. (42)”

{لاَّ يَأْتِيهِ الباطل} التبديل أو التناقض {مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَلاَ مِنْ خَلْفِهِ} أي بوجه من الوجوه {تَنزِيلٌ مِّنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} مستحق للحمد

{لاَّ يَأْتِيهِ الباطل} “Ona batıl gelemez”, değiştirilme veya çelişki [gelemez]; {مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَلاَ مِنْ خَلْفِهِ} “önünden de ardından da”, yani hiçbir yönden [gelemez]. {تَنزِيلٌ مِّنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} “O, hikmet sahibi ve çok övülen [Allah] katından indirilmiştir”, övgüye layık olandan [indirilmiştir].

مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ (٤٣)

{مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ (٤٣)} “Sana söylenen, senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir. Şüphesiz senin Rabbin, hem bağışlama sahibidir hem de can yakıcı bir azap sahibidir. (43)”

{مَّا يُقَالُ لَكَ} ما يقول لك كفار قومك {إِلاَّ مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِن قَبْلِكَ} إلا مثل ما قال للرسل كفار قومهم من الكلمات المؤذية والمطاعن في الكتب المنزلة {إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةَ} ورحمة لأنبيائه {وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ} لأعدائهم ويجوز أن يكون ما يقول لك الله إلا مثل ما قال للرسل من قبلك والمقول هو قوله إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةَ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ

{مَّا يُقَالُ لَكَ} “Sana söylenen”, kavminin kâfirlerinin sana söylediği şeyler; {إِلاَّ مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِن قَبْلِكَ} “senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir”, senden önceki peygamberlere de kendi kavimlerinin kâfirlerinin söylediği incitici sözler ve indirilen kitaplar hakkındaki ta'nların benzeridir. {إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةَ} “Şüphesiz senin Rabbin bağışlama sahibidir”, peygamberlerine karşı rahmet sahibidir; {وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ} “ve can yakıcı bir azap sahibidir”, düşmanlarına karşı [azap sahibidir]. Şöyle olması da caizdir: Allah'ın sana söylediği şey, ancak senden önceki peygamberlere söylediğinin bir benzeridir; söylenen söz ise O'nun {إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةَ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ} “Şüphesiz senin Rabbin hem bağışlama sahibidir hem de can yakıcı bir azap sahibidir” buyruğudur.

وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٤٤)

{وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٤٤)} “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık, mutlaka: 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Yabancı dilde bir kitap ve Arap bir elçi mi?' derlerdi. De ki: 'O, inananlar için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür. Onlar uzak bir yerden çağrılan kimseler gibidir.' (44)”

{ولو جعلناه} اى الذكر {قرآنا أَعْجَمِيَّاً} أي بلغة العجم كانوا لتعنتهم يقولون هلا نزل القرآن بلغة العجم فقيل في جوابهم لو كان كما يقترحون {لَّقَالُواْ لَوْلاَ فصلت آياته} أي بينت بلسان العرب حتى نفهمها تعنتاً {أأعجمي وَعَرَبِىٌّ} بهمزتين كوفي غير حفص والهمزة للإنكار يعنى لا نكروا وقالوا أقرآن أعجمي ورسول عربي أو مرسل إليه عربي الباقون بهمزة واحدة ممدودة مستفهمة والاعجمى الذى يفصح ولا يفهم كلامه سواء كان من العجم أو العرب والعجمي منسوب إلى أمة العجم فصيحاً كان أو غير فصيح والمعنى أن آيات الله على أي طريقة جاءتهم وجدوا فيها متعنتاً لأنهم غير طالبين للحق وانما يتبعون اهواءهم وفيه اشارة

{ولو جعلناه} “Eğer biz onu yapsaydık”, yani Zikr'i; {قرآنا أَعْجَمِيَّاً} “yabancı dilde bir Kur'an [yapsaydık]”, yani Arap olmayanların diliyle [yapsaydık]. İnatlarından dolayı, 'Kur'an yabancı bir dilde indirilseydi ya!' diyorlardı. Onlara cevap olarak, onların teklif ettiği gibi olsaydı şöyle olacağı bildirildi: {لَّقَالُواْ لَوْلاَ فصلت آياته} “Mutlaka: 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi?' derlerdi”, yani inatlaşarak 'Anlayabilmemiz için Arap diliyle açıklansaydı ya!' derlerdi. {أأعجمي وَعَرَبِىٌّ} “Yabancı dilde bir kitap ve Arap [bir elçi] mi?” Hafs dışındaki Kûfeliler bunu iki hemze ile okumuştur; buradaki hemze inkâr içindir; yani bunu yadırgayıp 'Kur'an Arapça dışı bir dilde, peygamber ise Arap mı? Veya kendisine gönderilen muhatap Arap mı?' derlerdi. Diğerleri ise soru bildiren tek bir uzatmalı hemze ile okumuşlardır. 'A'cemî (الأعجمي)'; ister Acem ister Arap olsun, meramını açıkça ifade edemeyen ve sözü anlaşılmayan kimsedir. 'Acemî (العجمي)' ise fasih olsun veya olmasın, Acem milletine mensup olan kimsedir. Anlam şudur: Allah'ın ayetleri hangi üslupla gelirse gelsin, onda mutlaka inatlaşacak bir yön bulurlardı; çünkü onlar hakkı arayan kimseler değillerdir, sadece hevalarına uyarlar. Bu ayette şuna da bir işaret vardır:

فصلت (٤٧ - ٤٤)

Fussilet (44 - 47)

على أنه لو أنزله بلسان العجم لكان قرآناً فيكون دليلا لابى حنيفة رضى الله عنه في جواز الصلاة اذ قرا بالفارسية {قل هو} اى القران الذين امنو {هُدًى} إرشاد إلى الحق {وَشِفَاءٌ} لما في الصدور من الشك إذ

Eğer Kur'an'ı Acem diliyle indirmiş olsaydı o yine bir Kur'an olurdu. Bu durum, Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın Farsça okunduğunda namazın caiz olacağına dair görüşüne bir delil teşkil eder. {قل هو} “De ki: O”, yani Kur'an; iman edenler için {هُدًى} “bir hidayettir”, hakka yöneltmedir; {وَشِفَاءٌ} “ve bir şifadır”, göğüslerde bulunan şüphe için bir şifadır; çünkü

الشك مرض {والذين لا يؤمنون في آذانهم وَقْرٌ} في موضع الجر لكونه معطوفاً على الذين امنوا اى هو الذين امنوا هدى وشفاء وهو الذين لا يؤمنون في آذانهم وقر أي صمم إلا أن فيه عطفاً على عاملين وهو جائز عند الأخفش أو الرفع وتقديره والذين لا يؤمنون هو في آذانهم وقر على حذف المبتدأ أو في آذانهم منه وقر {وهو} اى القران {عليهم عمى} ظلم وشبهه {أولئك ينادون من مكان بعيد} بعنى أنهم لعدم قبولهم وانتفاعهم كأنهم ينادون إلى الإيمان بالقرآن من حيث لا يسمعون لبعد المسافة وقيل ينادون في القيامة من مكان بعيد باقبح الاسماء

şüphe bir hastalıktır. {والذين لا يؤمنون في آذانهم وَقْرٌ} “İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır”. 'İman edenler (الذين آمنوا)' ifadesine matuf olduğu için cer konumundadır; yani 'O, iman edenler için hidayet ve şifadır; iman etmeyenler için ise kulaklarında bir sağırlıktır' demektir. Ancak burada iki amile atıf yapılması söz konusudur ki bu, Ahfeş'e göre caizdir. Yahut mübtedanın hazfedilmesi takdiriyle ref konumundadır; takdiri şöyledir: 'İman etmeyenler ise, o onların kulaklarında bir sağırlıktır' veya 'onların kulaklarında ondan ötürü bir sağırlık vardır'. {وهو} “ve o”, yani Kur'an; {عليهم عمى} “onlara karşı bir körlüktür”, bir karanlık ve şüphedir. {أولئك ينادون من مكان بعيد} “Onlar uzak bir yerden çağrılan kimseler gibidir.” Yani kabul etmeyişleri ve faydalanmayışları sebebiyle, sanki mesafenin uzaklığından ötürü işitemeyecekleri bir yerden Kur'an ile imana çağrılıyor gibidirler. Kıyamet gününde onlara en çirkin isimlerle uzak bir mekândan seslenileceği de söylenmiştir.

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥)

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥)} “Andolsun biz Mûsâ'ya da kitabı vermiştik de onda ayrılığa düşülmüştü. Eğer Rabbinden verilmiş bir söz bulunmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Şüphesiz onlar, onun hakkında derin bir şüphe içindedirler. (45)”

{ولقد آتينا موسى الكتاب فاختلف فِيهِ} فقال بعضهم هو حق وقال بعضهم هو باطل كما اختلف قومك في كتابك {وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ} بتأخير العذاب {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} لأهلكهم إهلاك استئصال وقيل الكلمة السابقة هي العدة بالقيامة وأن الخصومات تفصل في ذلك اليوم ولولا ذلك لقضى بينهم افي الدنا {وإِنَّهُمْ} وإن الكفار {لَفِى شَكٍّ مِّنْهُ مُرِيبٍ} موقع في الريبة

{ولقد آتينا موسى الكتاب فاختلف فِيهِ} “Andolsun biz Mûsâ'ya da kitabı vermiştik de onda ayrılığa düşülmüştü.” Tıpkı senin kavminin senin kitabın hakkında ihtilafa düştüğü gibi, onlardan bazısı 'O haktır' derken bazısı da 'O batıldır' demişti. {وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ} “Eğer Rabbinden verilmiş bir söz bulunmasaydı”, azabın ertelenmesine dair [bir söz olmasaydı]; {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} “aralarında mutlaka hüküm verilirdi”, köklerini kurutan bir helak ile onları helak ederdi. Geçmiş sözün; kıyamet vadi olduğu ve çekişmelerin o günde hükme bağlanacağı da söylenmiştir; eğer böyle olmasaydı dünyada aralarında hüküm verilirdi. {وإِنَّهُمْ} “Şüphesiz onlar”, şüphesiz kâfirler; {لَفِى شَكٍّ مِّنْهُ مُرِيبٍ} “onun hakkında derin bir şüphe içindedirler”, şüpheye düşürücü [bir şüphe içindedirler].

مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦)

{مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦)} “Kim iyi bir iş yaparsa kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir. Rabbin, kullara asla zulmedici değildir. (46)”

{مَّنْ عَمِلَ صالحا فَلِنَفْسِهِ} فنفسه نفع {وَمَنْ أَسَآءَ فَعَلَيْهَا} فنفسه ضر {وَمَا رَبُّكَ بظلام للعبيد} فيعذب غير المسى

{مَّنْ عَمِلَ صالحا فَلِنَفْسِهِ} “Kim iyi bir iş yaparsa kendi lehinedir”, faydası kendi nefsi içindir; {وَمَنْ أَسَآءَ فَعَلَيْهَا} “kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir”, zararı kendi nefsi üstünedir. {وَمَا رَبُّكَ بظلام للعبيد} “Rabbin, kullara asla zulmedici değildir”, kötülük yapmayana asla azap etmez.

إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَائِي قَالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧)

{إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَائِي قَالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧)} “Kıyametin bilgisi O'na havale edilir. O'nun bilgisi olmadan hiçbir meyve tomurcuğundan çıkmaz; hiçbir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. Onlara: 'Nerede benim ortaklarım?' diye sesleneceği gün: 'Sana bildirdik ki, bizden buna hiçbir şahit yoktur' derler. (47)”

{إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ الساعة} أي علم قيامها يرد اليه اى يجب على المسئول أن يقول الله يعلم ذلك {وَمَا تَخْرُجُ مِن ثمرات} مدني وشامي وحفص وغيرهم بغير الف {من أكمامها} او عيتها قبل أن تنشق جمع كم {وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أنثى} حملها {وَلاَ تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ} أي ما يحدث شيء من خروج ثمرة ولا حمل حامل ولا وضع واضع إلا وهو عالم به يعلم عدد أيام الحمل

{إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ الساعة} “Kıyametin bilgisi O'na havale edilir.” Yani onun vaktinin bilgisi O'na döndürülür; kendisine sorulan kimsenin 'Bunu Allah bilir' demesi vaciptir. {وَمَا تَخْرُجُ مِن ثمرات} “Hiçbir meyve çıkmaz”; Medine, Şam kıraat imamları ve Hafs [çoğul olarak 'semerât' (ثمرات)] okurken, diğerleri elifsiz olarak [tekil 'semereh' (ثمرة)] okumuşlardır. {من أكمامها} “tomurcuğundan”, yani çatlamadan önceki kılıflarından; 'kimm (كم)' kelimesinin çoğuludur. {وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أنثى} “Hiçbir dişi gebe kalmaz”, karnındakini taşımaz; {وَلاَ تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ} “ve ancak O'nun bilgisiyle doğurur.” Yani hiçbir meyvenin çıkışı, hiçbir gebe dişinin hamileliği ve hiçbir doğuranın doğumu O bilmeksizin meydana gelmez. O, hamileliğin günlerinin sayısını,

وساعاته وأحواله من الخداج والتمام والذكورة والأنوثة والحسن والقبح وغير ذلك {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَآئِى} أضافهم إلى نفسه على زعمهم وبيانه في قوله أَيْنَ شُرَكَائِىَ الذين زَعَمْتُمْ وفيه تهكم وتقريع {قالوا آذناك} أعلمناك وقيل أخبرناك وهو الأظهر إذ الله تعالى كان عالماً بذلك وإعلام العالم محال أما الإخبار للعالم بالشيء فيتحقق بما علم به إلا أن يكون المعنى إنك علمت من قلوبناالان انا لا نشهد تلك الشهادة الباطلة لأنه إذا علمه من نفوسهم فكانهم اعلموه

saatlerini, erken veya tam doğum, erkeklik, dişilik, güzellik, çirkinlik ve benzeri durumlarını bilir. {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَآئِى} “Onlara: 'Nerede benim ortaklarım?' diye sesleneceği gün”. Onların iddialarına binaen ortakları Kendisine izafe etmiştir; bunun açıklaması, {أَيْنَ شُرَكَائِىَ الذين زَعَمْتُمْ} “Hani nerede iddia edip durduğunuz ortaklarım?” ayetindedir ve bunda bir istihza ve azarlama vardır. {قالوا آذناك} “Derler ki: Bildirdik”, Sana bildirdik. 'Haber verdik' anlamında olduğu da söylenmiştir ve en zahir olanı budur; zira Allah Teâlâ bunu zaten bilmektedir, bilen birine malumat vermek (i'lam) imkânsızdır. Bilen bir kimseye bir şeyi haber vermek ise onun bildiğiyle örtüşür. Şu mana hariçtir: 'Şimdi kalplerimizden bildin ki biz o batıl şahitliği yapmıyoruz'; zira O bunu onların içlerinden bildiğinde sanki onlar O'na bildirmiş gibi olurlar.

فصلت (٥١ - ٤٧)

Fussilet (47 - 51)

{ما منا من شهيد} اى مامنا أحد اليوم يشهد بأن لك شريكاً وما منا إلا من هو موحد لك أو ما منا من أحد يشاهدهم لأنهم ضلوا عنهم وضلت عنهم الهتهم لايبصرونها في ساعة التوبيخ وقيل هو كلام الشركاء اى مامنا من شهيد يشهد بما أضافوا إلينا من الشركة

{ما منا من شهيد} “Bizden buna hiçbir şahit yoktur.” Yani bugün bizden hiç kimse Senin bir ortağın olduğuna şahitlik etmez ve aramızda Seni birlemeyen hiç kimse yoktur. Yahut 'Aramızdan onları gören hiç kimse yoktur; zira onlar kendilerinden kaybolmuş, ilahları da onlardan kaybolmuştur; kınanma vaktinde onları göremezler' demektir. Bunun ortak koşulan putların sözü olduğu da söylenmiştir; yani 'Bize isnat ettikleri ortaklığa aramızdan şahitlik edecek hiç kimse yoktur' demektir.

وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨)

{وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨)} “Önceden tapmakta oldukları şeyler kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur ve onlar kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını anlamışlardır. (48)”

{وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَدْعُونَ} يعبدون {مِن قَبْلُ} في الدنيا {وَظَنُّواْ} وأيقنوا {مَا لَهُمْ من محيص} مهرب

{وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَدْعُونَ} “Tapmakta oldukları şeyler kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur”, ibadet ettikleri şeyler [kaybolmuştur]; {مِن قَبْلُ} “önceden”, dünyada [ibadet ettikleri şeyler]. {وَظَنُّواْ} “ve anlamışlardır”, kesin olarak bilmişlerdir ki; {مَا لَهُمْ من محيص} “kendileri için kaçacak hiçbir yer yoktur”, hiçbir kaçış yeri yoktur.

لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ (٤٩)

{لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ (٤٩)} “İnsan hayır istemekten usanmaz; ama kendisine bir kötülük dokunursa hemen ümitsizliğe düşer, karamsar olur. (49)”

{لا يسأم} لا يمل {الإنسان} الكافر بدليل قوله وَمَا أَظُنُّ الساعة قَائِمَةً {مِن دُعَآءِ الخير} من طلب السعة في المال والنعمة والتقدير من دعائه الخير فحذف الفاعل وأضيف إلى المفعول {وَإِن مَّسَّهُ الشر} الفقر {فيؤوس} من الخير {قَنُوطٌ} من الرحمة بولغ فيه من طريقين من طريق بناء فعول ومن طريق التكرير والقنوط أن يظهر عليه أثر اليأس فيتضاءل وينكسر أي يقطع الرجاء من فضل الله وروحه وهذا صفة الكافر بدليل قوله تعالى إنه لا ييأس من روح الله إلا القوم الكافرون

{لا يسأم} “Usanmaz”, bıkmaz; {الإنسان} “insan”, {وَمَا أَظُنُّ الساعة قَائِمَةً} “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum” sözünün delaletiyle kastedilen kâfirdir; {مِن دُعَآءِ الخير} “hayır istemekten”, mal ve nimet genişliği talep etmekten [usanmaz]. Takdiri 'kendisinin hayrı istemesinden (من دعائه الخير)' şeklindedir; fail hazfedilip mefule izafe edilmiştir. {وَإِن مَّسَّهُ الشر} “Ama kendisine bir kötülük dokunursa”, yani fakirlik [dokunursa]; {فيؤوس} “hemen ümitsizliğe düşer”, hayırdan ümidini keser; {قَنُوطٌ} “karamsar olur”, rahmetten büsbütün ümidini keser. Bunda iki yönden mübalağa yapılmıştır: Biri 'fe‘ûl (فعول)' vezni yoluyla, diğeri ise tekrar yoluyladır. Kanût (قَنُوطٌ), üzerinde ümitsizliğin izi beliren, küçülüp ezilen, yani Allah'ın lütuf ve rahmetinden ümidini büsbütün kesen kimsedir. Allah Teâlâ'nın: "Doğrusu kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez" ayetinin delaletiyle bu, kâfirin sıfatıdır.

وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ (٥٠)

{وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ (٥٠)} “Eğer kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan ona bir rahmet tattırırsak, mutlaka: 'Bu benim hakkımdır, kıyametin kopacağını da sanmıyorum; şayet Rabbime döndürülürsem bile şüphesiz O'nun katında benim için daha güzeli vardır' der. Andolsun, inkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz ve andolsun, onlara pek ağır bir azaptan tattıracağız. (50)”

{وَلَئِنْ أذقناه رَحْمَةً مِّنَّا مِن بَعْدِ ضَرَّآءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هذا لِى} وإذا فرجنا عنه بصحة بعد مرض أو سعة بعد ضيق قال هذا لي أي هذا حقي وصل

{وَلَئِنْ أذقناه رَحْمَةً مِّنَّا مِن بَعْدِ ضَرَّآءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هذا لِى} “Eğer kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan ona bir rahmet tattırırsak, mutlaka: 'Bu benim hakkımdır' der.” Hastalıktan sonra sıhhatle veya darlıktan sonra genişlikle onu ferahlattığımız zaman; "Bu benim hakkımdır; yani bu bana ulaştı,

إليّ لأني استوجبته بما عندي من خير وفضل وأعمال بر أو هذا لي لا يزول عني {وَمَآ أَظُنُّ الساعة قَائِمَةً} أي ما أظنها تكون قائمة {وَلَئِن رُّجِعْتُ إلى رَبِّى} كما يقول المسلمون {إِنَّ لِى عِندَهُ} عند الله {للحسنى} أي الجنة أو الحالة الحسنى من الكرامة والنعمة قائساً أمر الآخرة على أمر الدنيا {فَلَنُنَبِّئَنَّ الذين كَفَرُواْ بِمَا عملوا} فلخبرنهم بحقيقة ما عملوا من الأعمال الموجبة للعذاب {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} شديد لا يفتر عنهم

çünkü ben yanımdaki hayır, fazilet ve iyi amellerle bunu hak ettim" yahut "Bu benimdir, benden asla zail olmaz" der. {وَمَآ أَظُنُّ الساعة قَائِمَةً} “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum”, yani onun vuku bulacağını zannetmiyorum [der]. {وَلَئِن رُّجِعْتُ إلى رَبِّى} “Ve şayet Rabbime döndürülürsem”, Müslümanların söylediği gibi [döndürülürsem]; {إِنَّ لِى عِندَهُ} “şüphesiz O'nun katında”, Allah katında; {للحسنى} “benim için daha güzeli vardır”, yani ahiret işini dünya işine kıyas ederek 'benim için cennet yahut keramet ve nimetten en güzel mertebe vardır' [der]. {فَلَنُنَبِّئَنَّ الذين كَفَرُواْ بِمَا عملوا} “Andolsun, inkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz”, azabı gerektiren amellerden işlediklerinin hakikatini onlara mutlaka bildireceğiz. {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} “Ve andolsun, onlara pek ağır bir azaptan tattıracağız.” Onlardan hiç hafifletilmeyen şiddetli bir azaptan [tattıracağız].

وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ (٥١)

{وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ (٥١)} “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizerek uzaklaşır; kendisine kötülük dokunduğunda ise uzun uzadıya yalvarıp yakarır. (51)”

{وَإِذَآ أَنْعَمْنَا عَلَى الإنسان أَعْرَضَ} هذا ضرب آخر من طغيان الإنسان إذا أصابه الله بنعمة أبطرته النعمة فنسي المنعم وأعرض عن شكره {ونأى بجانبه} وتباعد عن ذكر الله ودعائه أو ذهب بنفسه وتكبر وتعظم وتحقيقه أن يوضع جانبه موضع نفسه لأن مكان الشيء وجهته ينزل منزلة نفسه ومنه قول الكتاب كتبت إلى جهته وإلى جانبه العزيز يريدون نفسه وذاته فكانه قال وتنأى بنفسه {وَإِذَا مَسَّهُ الشر} الضر والفقر {فَذُو دُعَاء عَرِيضٍ} كثير أي أقبل على دوام الدعا وأخذ في الابتهال والتضرع وقد استعير العرض لكثرة الدعاء ودوامه وهو من صفة الأجرام كما استعير الغلظ لشدة العذاب ولا منافاة بين قوله فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ وبين قوله فَذُو دُعَآءٍ عَرِيضٍ لأن الأول في قوم والثاني في قوم او قنوط

{وَإِذَآ أَنْعَمْنَا عَلَى الإنسان أَعْرَضَ} “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir”. Bu, insanın azgınlığının başka bir türüdür: Allah ona bir nimet verdiğinde nimet onu şımartır, böylece Nimet Veren'i unutur ve O'na şükretmekten yüz çevirir. {ونأى بجانبه} “ve yan çizerek uzaklaşır”, Allah'ı zikretmekten ve O'na dua etmekten uzaklaşır yahut kendini beğenip kibirlenir ve büyüklük taslar. Bunun hakikati, 'yanı' ifadesinin 'kendisi/nefsi' yerine konulmasıdır; çünkü bir şeyin yeri ve tarafı bizzat kendisi mesabesindedir. Nitekim kâtiplerin, bizzat muhatabın şahsını ve zatını kastederek 'onun tarafına ve aziz cenabına yazdım' demesi de bu kabildendir. Sanki 'bizzat kendisi uzaklaşır' demiştir. {وَإِذَا مَسَّهُ الشر} “Kendisine kötülük dokunduğunda ise”, darlık ve fakirlik [dokunduğunda]; {فَذُو دُعَاء عَرِيضٍ} “uzun uzadıya yalvarıp yakarır”, çokça dua eder; yani sürekli dua etmeye yönelir, yalvarıp yakarmaya başlar. Cisimlerin bir sıfatı olan 'en/genişlik (عرض)', tıpkı azabın şiddeti için 'yoğunluk/ağırlık (غلظ)' lafzının istiare edilmesi gibi, duanın çokluğu ve sürekliliği için istiare edilmiştir. {فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ} “hemen ümitsizliğe düşer, karamsar olur” ayeti ile {فَذُو دُعَآءٍ عَرِيضٍ} “uzun uzadıya yalvarıp yakarır” ayeti arasında bir çelişki yoktur; çünkü birincisi bir grup hakkındadır, ikincisi başka bir grup hakkındadır; yahut

فصلت (٥٤ - ٥٢)

Fussilet (52 - 54)

في البر ذو دعاء عريض في البحر أو قنوط بالقلب ذو دعاء عريض باللسان أو قنوط من الصنم ذو دعاء لله تعالى

karada iken ümitsiz, denizde iken uzun uzadıya yalvarandır; yahut kalbiyle ümitsiz, diliyle uzun uzadıya yalvarandır; ya da puttan ümidini kesmiş, Allah Teâlâ'ya dua edendir.

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (٥٢)

{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (٥٢)} “De ki: 'Bana söyler misiniz; eğer bu (Kur'an) Allah katından ise ve siz de onu inkâr etmişseniz, derin bir ayrılık içinde olandan daha sapık kim olabilir?' (52)”

{قل أرأيتم} أخبروني {إِن كَانَ} القرآن {مِنْ عِندِ الله ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ} ثم جحدتم أنه من عند الله {من ضل} منه إلا أنه وضع قوله {مِمَّنْ هُوَ فِى شِقَاقٍ بَعِيدٍ} موضع منكم بياناً لحالهم وصفتهم

{قل أرأيتم} “De ki: Bana söyler misiniz”, bana haber verin; {إِن كَانَ} “eğer ise”, Kur'an; {مِنْ عِندِ الله ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ} “Allah katından ise ve siz de onu inkâr etmişseniz”, sonra da onun Allah katından olduğunu inkâr etmişseniz; {من ضل} “daha sapık kim vardır”, [ondan daha sapık kim vardır]? Ancak hallerini ve sıfatlarını açıklamak üzere 'sizden' ifadesi yerine {مِمَّنْ هُوَ فِى شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “derin bir ayrılık içinde olandan” ifadesini koymuştur.

سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣)

{سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣)} “Ayetlerimizi onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde göstereceğiz; ta ki onun hak olduğu kendilerine apaçık belli olsun. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi? (53)”

{سنريهم آياتنا فِى الآفاق} من فتح البلاد شرقاً وغرباً {وَفِى أَنفُسِهِمْ} فتح مكة {حتى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الحق} أي القرآن أو الإسلام {أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ} موضع بِرَبّكَ الرفع على أنه فاعل والمعفول محذوف وقوله {أَنَّهُ على كُلّ شَىْءٍ شَهِيدٌ} يدل منه تقديره او لم يكفهم أن ربك على كل شيء شهيد اى او لم تكفهم شهادة ربك على كل شيء ومعناه أن هذا الموعود من إظهار آيات الله في الآفاق وفي أنفسهم سيرونه ويشاهدونه فيتبينون عند ذلك أن القرآن تنزيل عالم الغيب الذي هو على كل شيء شهيد

{سنريهم آياتنا فِى الآفاق} “Ayetlerimizi onlara hem ufuklarda göstereceğiz”, doğuda ve batıda beldelerin fethedilmesiyle; {وَفِى أَنفُسِهِمْ} “hem de kendi nefislerinde [göstereceğiz]”, Mekke'nin fethiyle; {حتى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الحق} “ta ki onun hak olduğu kendilerine apaçık belli olsun”, yani Kur'an'ın yahut İslam'ın [hak olduğu]. {أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ} “Rabbin yetmez mi?” {بِرَبّكَ} ifadesinin mahalli, fail olmak üzere reftir; meful ise hazfedilmiştir. {أَنَّهُ على كُلّ شَىْءٍ شَهِيدٌ} “O'nun her şeye şahit olması” kavli ise ondan bedeldir; takdiri 'Rabbinin her şeye şahit olması onlara yetmez mi?' yani 'Rabbinin her şeye şahitliği onlara yetmedi mi?' şeklindedir. Bunun manası şudur: Allah'ın ayetlerini ufuklarda ve kendi nefislerinde göstermesine dair bu vadedilen şeyi yakında görecek ve bizzat müşahede edeceklerdir; işte o zaman Kur'an'ın, her şeye şahit olan gayb âliminin indirdiği kitap olduğunu apaçık anlayacaklardır.

أَلَا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤)

{أَلَا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤)} “Dikkat edin! Onlar Rablerine kavuşma konusunda kesin bir şüphe içindedirler. Dikkat edin! Şüphesiz O, her şeyi çepeçevre kuşatandır. (54)”

{أَلاَ إِنَّهُمْ فِى مِرْيَةٍ} شك {مِّن لّقَآءِ رَبِّهِمْ أَلاَ إِنَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ مُّحِيطُ} عالم يحمل الأشياء وتفاصيلها وظواهرها وبواطنها فلا تخفى عليه خافية فيجازيهم على كفرهم ومريتهم في لقاء ربهم

{أَلاَ إِنَّهُمْ فِى مِرْيَةٍ} “Dikkat edin! Şüphesiz onlar bir şüphe içindedirler”, bir şüphe; {مِّن لّقَآءِ رَبِّهِمْ أَلاَ إِنَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ مُّحِيطُ} “Rablerine kavuşma konusunda. Dikkat edin! Şüphesiz O, her şeyi çepeçevre kuşatandır”, eşyanın bütününü, ayrıntılarını, zahirlerini ve batınlarını bilendir; dolayısıyla O'na hiçbir gizli şey saklı kalmaz; böylece inkârlarının ve Rablerine kavuşma konusundaki şüphelerinin cezasını onlara verecektir.