Binûn

Şûrâ — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فَمَآ أُوتِيتُمْ مِّن شَىْءٍ فمتاع الحياة الدنيا وَمَا عِندَ الله} من الثواب {خَيْرٌ وأبقى للذين آمنوا وعلى رَبّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} ما الأولى ضمنت معنى الشرط فجاءت الفا في جوابها بخلاف الثانية نزلت في أبي بكر الصديق رضى الله عنه حين تصدق بجميع ماله فلامه الناس

{فَمَآ أُوتِيتُمْ مِّن شَىْءٍ فمتاع الحياة الدنيا وَمَا عِندَ الله} “Size verilen herhangi bir şey, sadece dünya hayatının geçimliğidir. Allah'ın katında olan” sevap ise “daha hayırlı ve daha kalıcıdır; iman edip yalnızca Rablerine tevekkül edenler için.” {خَيْرٌ وأبقى للذين آمنوا وعلى رَبّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}. Birinci {مَا} şart anlamı içerdiğinden cevabına 'fe' harfi gelmiştir; ikinci {مَا} ise böyle değildir. Bu ayet, bütün malını sadaka olarak verdiği için insanların kendisini kınadığı Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında inmiştir.

وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (٣٧)

وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (٣٧) “Onlar, büyük günahlardan ve hayâsızlıktan kaçınırlar; öfkelendikleri zaman da bağışlarlar.” (37)

{والذين يَجْتَنِبُونَ} عطف على الذين آمَنُواْ وكذا ما بعده {كبائر الإثم} أي الكبائر من هذا الجنس كَبِيرَ الإثم علي وحمزة وعن ابن عباس كبير

{والذين يَجْتَنِبُونَ} “Ve kaçınırlar” ifadesi, {الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenler” üzerine matuftur; sonrasındaki ifadeler de böyledir. {كبائر الإثم} “büyük günahlardan” yani bu cinsten olan büyük günahlardan [kaçınırlar]. Ali ve Hamza tekil olarak {كَبِيرَ الإِثْمِ} okumuşlardır. İbn Abbâs'tan da tekil olarak

الشورى (٤٢ - ٣٧)

Şûrâ (37-42)

{يغفرون}

{يغفرون} “bağışlarlar”

الإثم هو الشرك {والفواحش} قيل ما عظم قبحه فهو فاحشة كالزنا {وَإِذَا مَا غَضِبُواْ} من أمور دنياهم {هُمْ يَغْفِرُونَ} أي هم الأخصاء بالغفران في حال الغضب والمجيء بهم وايقاعه مبتدأ واسناد يغفرون اليه لهذه الفائد ومثله هُمْ يَنتَصِرُونَ

büyük günahın şirk olduğu rivayet edilmiştir. {والفواحش} “ve hayâsızlıktan”; çirkinliği büyük olan her şeyin zina gibi bir fahişe (hayâsızlık) olduğu söylenmiştir. {وَإِذَا مَا غَضِبُواْ} “öfkelendikleri zaman” dünya işlerine dair [öfkelendiklerinde], {هُمْ يَغْفِرُونَ} “onlar bağışlarlar”; yani öfke anında bağışlamaya en layık ve has olanlar yalnızca onlardır. {هُمْ} zamirinin getirilmesi, onun mübteda (özne) kılınması ve {يَغْفِرُونَ} fiilinin ona isnat edilmesi işte bu [tahsîs] faydası içindir. Bunun benzeri {هُمْ يَنْتَصِرُونَ} ifadesidir.

وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٨)

وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٨) “Onlar, Rablerinin çağrısına icabet ederler, namazı kılarlar; işleri kendi aralarında danışma (şûrâ) iledir ve kendilerine rızık olarak verdiğimizden infak ederler.” (38)

{والذين استجابوا لِرَبِّهِمْ} نزلت في الأنصار دعاهم الله ﷿ للإيمان به وطاعته فاستجابوا له بأن آمنوا به واطاعوه {وأقاموا الصلاة} وأتموا الصلوات الخمس {وَأَمْرُهُمْ شورى بَيْنَهُمْ} أي ذو شورى لا يتفردون برأي حتى يجتمعوا عليه وعن الحسن ما تشاور قوم إلا هدوا لأرشد أمرهم والشورى مصدر كالفتيا بمعنى التشاور {وَمِمَّا رزقناهم يُنفِقُونَ} يتصدقون

{والذين استجابوا لِرَبِّهِمْ} “Onlar, Rablerinin çağrısına icabet ederler”; bu ayet Ensâr hakkında inmiştir. Allah azze ve celle onları Kendisine imana ve itaate çağırmış, onlar da O'na iman edip itaat ederek icabet etmişlerdir. {وأقاموا الصلاة} “namazı kılarlar” beş vakit namazı eksiksiz kılarlar. {وَأَمْرُهُمْ شورى بَيْنَهُمْ} “işleri kendi aralarında danışma iledir” yani danışma sahibidirler; üzerinde toplanıp anlaşıncaya kadar tek bir görüşle hareket etmezler. Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: “Bir topluluk danıştığı takdirde mutlaka işlerinin en doğrusuna iletilir.” Şûrâ, fettâ/fütyâ gibi bir mastar olup istişare (danışma) anlamındadır. {وَمِمَّا رزقناهم يُنفِقُونَ} “kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler” sadaka verirler.

وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩)

وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩) “Bir haksızlığa ve saldırıya uğradıkları zaman, yardımlaşarak haklarını alırlar (öçlerini alırlar).” (39)

{والذين إِذَا أَصَابَهُمُ البغى} الظلم {هُمْ يَنتَصِرُونَ} ينتقمون ممن ظلمهم أي يقتصرون في الانتصار على ما جعله الله تعالى لهم ولا يعتدون وكانوا يكرهون أن يذلوا أنفسهم فيجتريء عليهم الفساق وإنما حمدوا على الانتصار لأن من انتصر وأخذ حقه ولم يجاوز في ذلك حلى الله فلم يسرف في القتل إن كان ولي دم فهو مطيع لله وكل مطيع محمود ثم بين حد الانتصار فقال

{والذين إِذَا أَصَابَهُمُ البغى} “Bir haksızlığa ve saldırıya uğradıkları zaman” zulme [uğradıklarında], {هُمْ يَنتَصِرُونَ} “yardımlaşarak haklarını alırlar” kendilerine zulmedenlerden haklarını alırlar; yani haklarını almada Allah Teâlâ'nın kendilerine meşru kıldığı şeyle yetinirler, haddi aşmazlar. Onlar, fasıkların kendilerine cüret etmesine yol açacak şekilde nefislerini zelil kılmaktan hoşlanmazlardı. Haklarını aldıkları için övülmelerinin sebebi şudur: Kim hakkını alır, hakkına sahip çıkar ve bunda Allah'ın çizdiği sınırı aşmayıp -eğer kan sahibi (veliyyü'd-dem) ise- öldürmede aşırı gitmezse, o kimse Allah'a itaat etmiş olur; itaat eden herkes de övülür. Sonra [Allah Teâlâ] hakkını almanın sınırını açıklayarak şöyle buyurdu:

وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠)

وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠) “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür. Fakat kim bağışlar ve arayı düzeltirse, onun ecri Allah'a aittir. Şüphesiz O, zalimleri sevmez.” (40)

{وجزاء سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا} فالأولى سيئة حقيقة والثانية لا وانما سميت سيئة لأنها مجازاة السوء أو لأنها تسوء من تنزل به ولأنه لو لم تكن الأولى لكانت الثانية سيئة لأنها إضرار وإنما صارت حسنة لغيرها او تسمية الثانية سيئة إشارة إلى أن العفو مندوب إليه والمعنى أنه يجب إذا قوبلت الإساءة أن تقابل بمثلها من غير زيادة {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ} بينه وبين خصمه بالعفو والإغضاء {فَأَجْرُهُ عَلَى الله} عدة مبهمة لا يقاس

{وجزاء سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا} “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür”. Birinci kötülük hakikatte kötülüktür, ikincisi ise [hakikatte kötülük] değildir; ancak kötülüğün karşılığı olduğu için yahut başına geldiği kimseyi üzdüğü için veya birinci kötülük olmasaydı zarar verici olduğu için ikincisi de kötülük olacağından dolayı seyyie (kötülük) olarak isimlendirilmiştir. Oysa o başkası sebebiyle güzellik olmuştur. Yahut ikinciye kötülük denilmesi affın mendup olduğuna bir işarettir. Manası şudur: Bir kötülüğe karşılık verilecekse, fazlalık olmaksızın misliyle karşılık verilmesi gerekir. {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ} “Fakat kim bağışlar ve arayı düzeltirse” affedip göz yumarak kendisi ile hasmının arasını [düzeltirse], {فَأَجْرُهُ عَلَى الله} “onun ecri Allah'a aittir”; büyüklüğü ölçülemeyecek müphem bir vaattir.

امرها في العظيم {إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الظالمين} الذين يبدءون بالظلم أو الذين يجاوزون حد الانتصار في الحديث ينادي منادٍ يوم القيامة من كان له أجر على الله فليقم فلا يقوم إلا من عفا

Büyüklüğü takdir edilemez. {إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الظالمين} “Şüphesiz O, zalimleri sevmez”; zulme ilk başlayanları yahut hak alma sınırını aşanları [sevmez]. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kıyamet gününde bir münadi: 'Ecri Allah'a ait olan kimse kalksın!' diye seslenir; bunun üzerine ancak affetmiş olanlar kalkar.”

وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١)

وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١) “Zulme uğradıktan sonra hakkını alan kimselere gelince, işte onların aleyhine hiçbir yol (sorumluluk) yoktur.” (41)

{ولمن انتصر بعد ظلمه} أخذ حقه بعدما ظلم على إضافة المصدر إلى المفعول {فَأُوْلَئِكَ} إشارة إلى معنى من دون لفظه {مَا عَلَيْهِمْ مِّن سَبِيلٍ} للمعاقب ولا للمعاتب والمعايب

{ولمن انتصر بعد ظلمه} “Zulme uğradıktan sonra hakkını alan kimselere gelince” mastarın mef'ûle (nesneye) izafetiyle, zulme uğradıktan sonra hakkını alan kimse demektir. {فَأُوْلَئِكَ} “işte onların”; lafzına değil {مَنْ} kelimesinin anlamına yapılan bir işarettir. {مَا عَلَيْهِمْ مِّن سَبِيلٍ} “aleyhine hiçbir yol yoktur”; ne cezalandıran için ne de kınayıp ayıplayan için bir yol vardır.

إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤٢)

إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤٢) “Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlar aleyhinedir. İşte onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (42)

{إنما السبيل على الذين يظلمون الناس} يبتدءونهم بالظلم {ويبغون في الأرض} يتكبرون فيها ويعلمون ويفسدون {بِغَيْرِ الحق أُوْلَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} وفسر السبيل بالتبعة

{إنما السبيل على الذين يظلمون الناس} “Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenler aleyhinedir” onlara zulmetmeye ilk başlayanlar aleyhinedir. {ويبغون في الأرض} “ve yeryüzünde taşkınlık yapanlar” orada büyüklük taslar, haddi aşar ve bozgunculuk çıkarırlar; {بِغَيْرِ الحق أُوْلَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “haksız yere. İşte onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Sebil (yol) kelimesi ceza/sorumluluk,

الشورى (٤٨ - ٤٣)

Şûrâ (43-48)

والحجة

ve delil (hüküm) olarak tefsir edilmiştir.

وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣)

وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣) “Her kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer (büyük) işlerdendir.” (43)

{ولمن صبر} على الظلم والاذى {وغفر} ولمن ينتصر {إِنَّ ذلك} أي الصبر والغفران منه {لَمِنْ عَزْمِ الأمور} أي من الأمور التي ندب إليها أو مما ينبغي أن يوجبه العاقل على نفسه ولا يترخص في تركه وحذف الراجع أي منه لأنه مفهوم كما حذف من قولهم السمن منوان بدرهم وقال أبو سعيد القرشي الصبر على المكاره من علامات الانبياء فمن صبر على مكروه يصيبه ولم يجزع أورثه الله تعالى حال الرضا وهو أجل الأحوال ومن جزع من المصيبات وشكا وكله الله تعالى إلى نفسه ثم لم تنفعه شكواه

{ولمن صبر} “Her kim de sabrederse” zulme ve eziyete karşı [sabrederse], {وغفر} “ve bağışlarsa” ve hakkını almazsa; {إِنَّ ذلك} “şüphesiz bu” yani onun sabretmesi ve bağışlaması, {لَمِنْ عَزْمِ الأمور} “azmedilmeye değer işlerdendir”; yani mendup kılınan yahut akıllı kimsenin kendi nefsine farz kılması ve terkinde ruhsat görmemesi gereken işlerdendir. Ona dönen ait zamiri, anlaşılır olduğu için hazfedilmiştir; nitekim Arapların “es-Semnü menveyni bi-dirhemin” (Yağın iki menn'i [ondan] bir dirhemedir) sözünde hazfedildiği gibidir. Ebû Saîd el-Kureşî şöyle demiştir: “Hoşa gitmeyen şeylere sabretmek peygamberlerin alametlerindendir. Kim başına gelen hoşlanmadığı bir şeye sabreder ve feryat edip sızlanmazsa, Allah Teâlâ ona rıza hâlini miras bırakır ki bu, hâllerin en yücesidir. Kim de musibetlerden ötürü sızlanır ve şikâyet ederse, Allah Teâlâ onu kendi nefsine havale eder, sonra da şikâyeti kendisine hiçbir fayda vermez.”

وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤)

وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤) “Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur. Azabı gördüklerinde zalimlerin: 'Geri dönecek bir yol var mı?' dediklerini görürsün.” (44)

{وَمَن يُضْلِلِ الله فَمَا لَهُ مِن وَلِىٍّ من بعده} فماله من أحد يلي هدايته من بعد إضلال الله إياه ويمنعه من عذابه {وَتَرَى الظالمين} يوم القيامة {لَمَّا رَأَوُاْ العذاب} حين يرون لا عذاب واختير لفظ الماضي للتحقيق {يَقُولُونَ هَلْ إلى مَرَدٍّ مِّن سَبِيلٍ} يسألون ربهم الرجوع إلى الدنيا ليؤمنوا به

{وَمَن يُضْلِلِ الله فَمَا لَهُ مِن وَلِىٍّ من بعده} “Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur”; Allah'ın onu saptırmasından sonra onun hidayetini üstlenecek ve onu O'nun azabından koruyacak hiç kimse yoktur. {وَتَرَى الظالمين} “Zalimleri görürsün” kıyamet gününde; {لَمَّا رَأَوُاْ العذاب} “azabı gördüklerinde” azabı gördükleri vakit. Gerçekleşmesinin kesinliği sebebiyle geçmiş zaman kipi seçilmiştir. {يَقُولُونَ هَلْ إلى مَرَدٍّ مِّن سَبِيلٍ} “'Geri dönecek bir yol var mı?' derler”; iman etmek için Rablerinden dünyaya geri döndürülmeyi isterler.

وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ (٤٥)

وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ (٤٥) “Ateşe sunulurken onların zilletten boyun bükmüş, gizli gizli (göz ucuyla) baktıklarını görürsün. İman edenler de: 'Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır' derler. İyi bilin ki zalimler, sürekli bir azap içindedirler.” (45)

{وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا} على النار إذ العذاب يدل عليها {خاشعين} متضائلين متقاصرين مما يلحقهم {مِنَ الذل يَنظُرُونَ} إلى النار {مِن طَرْفٍ خَفِىٍّ} ضعيف بمسارقة كما ترى المصبور ينظر الى السيف {وقال الذين آمنوا إِنَّ الخاسرين الذين خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ القيامة} يوم متعلق بخسروا وقول المومنين واقع في الدنيا أو يقال أي يقولون يوم القيامة اذ رأوهم على تلك الصفة {أَلآ إِنَّ الظالمين فِى عَذَابٍ مُّقِيمٍ} دائم

{وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا} “Onların ateşe sunulurken görürsün” ateşe sunulurken; zira azap ona delalet eder. {خاشعين} “boyun bükmüş olarak” kendilerine isabet eden şeyden dolayı küçülmüş, sinmiş vaziyette; {مِنَ الذل يَنظُرُونَ} “zilletten ötürü bakarlar” ateşe bakarlar, {مِن طَرْفٍ خَفِىٍّ} “gizli gizli” zayıfça, göz ucuyla hırsızlama bakışla; nitekim kılıca bakan idama mahkûm kimseyi gördüğün gibi. {وقال الذين آمنوا إِنَّ الخاسرين الذين خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ القيامة} “İman edenler de: 'Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır' derler.” {يَوْمَ} zarfı {خَسِرُوا} fiiline bağlıdır. Müminlerin bu sözü dünyada vâkidir yahut onları bu nitelikte gördüklerinde kıyamet gününde diyecekleri söylenmiştir. {أَلآ إِنَّ الظالمين فِى عَذَابٍ مُّقِيمٍ} “İyi bilin ki zalimler, sürekli bir azap içindedirler” kalıcı [bir azaptadırlar].

وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦)

وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦) “Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur. Allah kimi saptırırsa, artık onun için hiçbir yol yoktur.” (46)

{وَمَا كَانَ لَهُم مِّنْ أَوْلِيَآءَ يَنصُرُونَهُم مِّن دُونِ الله} من دون عذابه {وَمَن يُضْلِلِ الله فَمَا لَهُ مِن سَبِيلٍ} إلى النجاة

{وَمَا كَانَ لَهُم مِّنْ أَوْلِيَآءَ يَنصُرُونَهُم مِّن دُونِ الله} “Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur” O'nun azabına karşı [onları koruyacak dostları yoktur]. {وَمَن يُضْلِلِ الله فَمَا لَهُ مِن سَبِيلٍ} “Allah kimi saptırırsa, artık onun için hiçbir yol yoktur” kurtuluşa [giden hiçbir yol yoktur].

اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧)

اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına icabet edin. O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur ve sizin için inkâr edebilecek bir durum da yoktur.” (47)

{استجيبوا لِرَبِّكُمْ} أي أجيبوه إلى ما دعاكم إليه {مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ يَوْمٌ} أي يوم القيامة {لاَّ مَرَدَّ لَهُ مِنَ الله} من يتصل بلا مرد اى لا يرده الله بعد ما حكم به او بيأتى أي من قبل أن يأتي من الله يوم لا يقدر أحد على رده {مَا لَكُمْ مِّن مَّلْجَأٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِّن نَّكِيرٍ} أي ليس لكم مخلص من العذاب ولا تقدرون ان تنكروا شيئا ما اقترفتموه ودوّن في صحائف أعمالكم والنكير الإنكار

{استجيبوا لِرَبِّكُمْ} “Rabbinizin çağrısına icabet edin” yani sizi davet ettiği şeye icabet edin; {مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ يَوْمٌ} “bir gün gelmeden önce” yani kıyamet günü [gelmeden önce]. {لاَّ مَرَدَّ لَهُ مِنَ الله} “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan”; 'min' edatı {لاَّ مَرَدَّ} ifadesine bağlıdır, yani Allah onun hakkında hükmettikten sonra onu geri çevirmez; yahut {يَأْتِيَ} fiiline bağlıdır, yani Allah tarafından hiç kimsenin geri çevirmeye güç yetiremeyeceği bir gün gelmeden önce demektir. {مَا لَكُمْ مِّن مَّلْجَأٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِّن نَّكِيرٍ} “O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur ve sizin için inkâr edebilecek bir durum da yoktur”; yani azaptan kurtulacak bir sığınağınız yoktur ve işlediğiniz, amel defterlerinize kaydedilmiş olan şeylerden hiçbirini inkâr etmeye güç yetiremezsiniz. Nekîr, inkâr demektir.

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ كَفُورٌ (٤٨)

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ كَفُورٌ (٤٨) “Eğer yüz çevirirlerse, biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen ancak tebliğdir. Doğrusu biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla şımarıp sevinir. Eğer kendi ellerinin işledikleri yüzünden başlarına bir kötülük gelirse, o zaman insan pek nankördür.” (48)

{فَإِنْ أَعْرَضُواْ} عن الإيمان {فَمَآ أرسلناك عَلَيْهِمْ حفيظا} رقيبا

{فَإِنْ أَعْرَضُواْ} “Eğer yüz çevirirlerse” imandan [yüz çevirirlerse], {فَمَآ أرسلناك عَلَيْهِمْ حفيظا} “biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik” gözetleyici [olarak göndermedik].

الشورى (٥١ - ٤٨)

Şûrâ (48-51)

{إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ البلاغ} ما عليك إلا تبليغ الرسالة وقد فعلت {وَإِنَّآ إِذَا أَذَقْنَا الإنسان} المراد الجمع لا الواحد {مِنَّا رَحْمَةً} نعمة وسعة وأمناً وصحة {فَرِحَ بِهَا} بطر لأجلها {وَإِن تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} بلاء كالمرض والفقر ونحوهما وتوحيد فرح

{إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ البلاغ} “Sana düşen ancak tebliğdir”; sana düşen ancak risaleti tebliğ etmektir ve sen bunu yapmışsındır. {وَإِنَّآ إِذَا أَذَقْنَا الإنسان} “Doğrusu biz insana tattırdığımız zaman”; kastedilen tek bir fert değil cinstir. {مِنَّا رَحْمَةً} “katımızdan bir rahmet” nimet, bolluk, güven ve sağlık [tattırdığımız zaman], {فَرِحَ بِهَا} “onunla sevinir” onun sebebiyle şımarır. {وَإِن تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “Eğer başlarına bir kötülük gelirse” hastalık ve fakirlik gibi bir bela [gelirse]. {فَرِحَ} fiilinin tekil gelmesi

باعتبار اللفظ والجمع في ان تُصِبْهُمْ باعتبار المعنى {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} بسبب معاصيهم {فَإِنَّ الإنسان كَفُورٌ} ولم يقل فإنه كفور ليسجل على أن هذا الجنس موسوم بكفران النعم كما قال إِنَّ الإنسان لَظَلُومٌ كفار والكفور البليغ الكفران والمعنى أنه يذكر البلاء وينسى النعم ويغمطها قيل اربد به كفران النعمة وقيل أريد به الكفر بالله تعالى

lafız itibarıyladır; {تُصِبْهُمْ} fiilindeki çoğulluk ise mana itibarıyladır. {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “kendi ellerinin işledikleri yüzünden” günahları sebebiyle [bir bela gelirse]. {فَإِنَّ الإنسان كَفُورٌ} “o zaman insan pek nankördür”. “Şüphesiz o pek nankördür” demeyip [açıkça 'insan' diyerek] bu cinsin nimetleri inkâr etmekle damgalandığını tescil etmiştir; nitekim {إِنَّ الإنسان لَظَلُومٌ كفار} “Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür” buyurmuştur. Kefûr, nankörlüğü çok ileri düzeyde olan demektir. Anlamı şudur: O, belayı hatırlar da nimetleri unutur ve onları hiçe sayar. Bununla nimetin nankörlüğünün kastedildiği söylenmiştir; Allah Teâlâ'yı inkâr etmenin kastedildiği de söylenmiştir.

لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ (٤٩)

لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ (٤٩) “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar.” (49)

{لِلَّهِ مُلْكُ السماوات والأرض يَخْلُقُ مَا يَشَآءُ يَهَبُ لِمَن يَشَآءُ إناثا وَيَهَبُ لِمَن يَشَآءُ الذكور}

{لِلَّهِ مُلْكُ السماوات والأرض يَخْلُقُ مَا يَشَآءُ يَهَبُ لِمَن يَشَآءُ إناثا وَيَهَبُ لِمَن يَشَآءُ الذكور} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar.”

أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠)

أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠) “Yahut onları hem erkek hem de kız çocukları olmak üzere çift verir; dilediğini de kısır kılar. Şüphesiz O her şeyi bilendir, her şeye gücü yetendir.” (50)

{أَوْ يُزَوِّجُهُمْ} أي يقرنهم {ذُكْرَاناً وإناثا وَيَجْعَلُ مَن يَشَآءُ عَقِيماً} لما ذكر إذاقة الإنسان الرحمة وإصابته بضدها أتبع ذلك أن له تعالى الملك وأنه يقسم النعمة والبلاء كيف أراد ويهب لعباده من الأولاد ما يشاء فيخص بعضاً بالإناث وبعضاً بالذكور وبعضاً بالصنفين جميعاً ويجعل البعض عقيماً والعقيم التي لا تلد كذلك رجل عقيم الا إذا كان لا يولد له وقدم الإناث أولاً على الذكور لأن سياق الكلام أنه فاعل لما يشاؤه لا ما يشاؤه الإنسان فكان ذكر الاناث اللاتى من جملة مالا يشاؤه الإنسان أهم والأهم واجب التقديم وليلي الجنس الذي كانت العرب تعدّه بلاء ذكر البلاء ولما أخر الذكور وهم أحقاء بالتقديم تدارك تأخيرهم بتعريفهم لأن التعريف تنويه وتشهير ثم أعطى بعد ذلك كلا الجنسين حقه من التقديم والتأخير وعرّف أن تقديمهن لم يكن لنقدمهن ولكنن لمقتض آخر فقال ذُكْرَاناً وإناثا وقيل نزلت في الانبياء ﵈ حيث وهب لوط وشعيب اناثا ولابراهيم ذكورا ولمحمحد ﷺ الله عليه وسلم ذكوراً وإناثاً وجعل يحيى وعيسى ﵉ عقيمين {إِنَّهُ عَلِيمٌ} بكل شيء {قَدِيرٌ} قادر على كل شيء

{أَوْ يُزَوِّجُهُمْ} “Yahut onları çift verir” yani bir araya getirir, {ذُكْرَاناً وإناثا وَيَجْعَلُ مَن يَشَآءُ عَقِيماً} “hem erkek hem kız çocukları olarak; dilediğini de kısır kılar.” İnsana rahmetin tattırılması ve bunun zıddının isabet etmesi zikredilince, mülkün Allah Teâlâ'ya ait olduğu, nimeti ve belayı dilediği gibi taksim ettiği, kullarına çocuklardan dilediğini bağışladığı bunun peşinden getirilmiştir; böylece kimisini sadece kız çocuklarıyla, kimisini sadece erkek çocuklarıyla, kimisini her iki cinsle birlikte rızıklandırır, kimisini de kısır kılar. Akîm (kısır), doğurmayan kadındır; aynı şekilde çocuğu olmayan erkeğe de 'raculün akîm' denir. Ayette kız çocuklarının önce zikredilmesi, sözün akışının insanın dilediğini değil, Allah'ın dilediğini yapması üzerine kurulu olmasındandır. Dolayısıyla insanın istemediği şeyler cümlesinden olan kız çocuklarının zikri daha mühimdi; mühim olanın ise öne alınması vaciptir. Ayrıca Arapların bela saydığı cinsin bela zikrinin hemen peşinden gelmesi hedeflenmiştir. Öne alınmaya daha layık olan erkek çocukları sonraya bırakıldığında ise, onların marife (belirli) kılınmasıyla bu tehir telafi edilmiştir; zira marifelik şanını yüceltme ve öne çıkarmadır. Sonra bundan sonra her iki cinse de öne alma ve erteleme hakkını vermiş ve kız çocuklarının öne alınmasının onların üstünlüğünden değil başka bir sebepten ötürü olduğunu bildirerek {ذُكْرَاناً وإناثا} “erkek ve kız çocukları” buyurmuştur. Bunun peygamberler aleyhimüsselâm hakkında indiği de söylenmiştir; nitekim Lût ve Şuayb'a kız çocukları, İbrahim'e erkek çocukları, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hem erkek hem kız çocukları bağışlamış, Yahyâ ile Îsâ'yı aleyhimesselâm ise kısır kılmıştır. {إِنَّهُ عَلِيمٌ} “Şüphesiz O bilendir” her şeyi bilendir, {قَدِيرٌ} “gücü yetendir” her şeye gücü yetendir.

وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١)

وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١) “Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla yahut perde arkasından veya bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyetmesi şeklinde olur. Şüphesiz O çok yücedir, hikmet sahibidir.” (51)

{وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ} وما صح لأحد من البشر {أَن يُكَلّمَهُ الله إِلاَّ وَحْياً}

{وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ} “Bir insan için olmamıştır” beşerden hiçbir kimse için sahih olmamıştır, {أَن يُكَلّمَهُ الله إِلاَّ وَحْياً} “Allah'ın kendisiyle konuşması ancak vahiy ile olur”

أي الهاما كما روى نفث فى زوعى أو رؤيا في المنام كقوله ﵇ رؤيا الأنبياء وحي وهو كأمر إبراهيم ﵇ بذبح الولد {أَوْ مِن وَرَآءِ حِجَابٍ} أي يسمع كلاماً من الله كما سمع موسى ﵇ من غير أن يبصر السامع من يكلمه وليس المراد به حجاب الله تعالى لان الله تعالى لا يجوز عليه ما يجوز على الأجسام من الحجاب ولكن المراد به ان لاسامع محجوب عن الرؤية في الدنيا {أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً} أي يرسل ملكاً {فَيُوحِىَ} أي الملك اليه قيل وحيا كما اوحى الى الرسل

yani ilham yoluyla; nitekim “Kalbime üflendi” şeklinde rivayet edilmiştir; yahut rüyada vahiydir; nitekim aleyhisselâm'ın: “Peygamberlerin rüyası vahiydir” buyurduğu ve İbrahim aleyhisselâm'ın oğlunu boğazlama emrinde olduğu gibidir. {أَوْ مِن وَرَآءِ حِجَابٍ} “yahut perde arkasından”; yani işiten kimse kendisiyle konuşanı görmeksizin Mûsâ aleyhisselâm'ın işittiği gibi Allah'tan bir kelam işitir. Bundan maksat Allah Teâlâ'nın perdelenmesi değildir; çünkü cisimler için caiz olan hicap (perdelenme) Allah Teâlâ hakkında caiz olamaz. Ancak maksat, işiten kimsenin dünyada O'nu görmekten perdelenmiş olmasıdır. {أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً} “veya bir elçi gönderip”; yani bir melek gönderir, {فَيُوحِىَ} “böylece vahyeder” yani o melek ona vahyeder. Bunun, meleğin vasıtasıyla peygamberlere vahyettiği gibi bir vahiy olduğu söylenmiştir.

الشورى (٥٣ - ٥١)

Şûrâ (51-53)

{بإذنه ما يشاء إنه علي حكيم {

{بِإِذْنِهِ مَا يَشَآءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ} “izniyle dilediğini. Şüphesiz O çok yücedir, hikmet sahibidir.”

بواسطة الملائكة أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً أي نبياً كما كلم امم الانبياء على السنتهم ووحيا وان يُرْسِلَ مصدران واقعان موقع الحال لأن أَن يرسل في معنى ارسالا ومن وَرَاء حِجَابٍ ظرف واقع موقع الحال كقوله وعلى جنوبهم والتقدير وما صح أن يكلم أحداً إلا موحياً أو مسمعاً من وراء حجاب أو مرسلاً ويجوز أن يكون المعنى وما كان لبشر أن يكلمه الله إلا بأن يوحي أو أن يسمع من وراء حجاب أو أن يرسل رسولاً وهو اختيار الخليل أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِىَ بالرفع نافع على تقدير أو هو يرسل {بِإِذْنِهِ} إذن الله {مَا يَشَآءُ} من الوحي {إِنَّهُ عَلِىٌّ} قاهر فلا يمانع {حَكِيمٌ} مصيب في أقواله وأفعاله فلا يعارض

Meleklerin vasıtasıyla {أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً} “veya bir elçi gönderir”; yani peygamberlerin ümmetleriyle onların lisanı üzerinden konuştuğu gibi bir peygamber [gönderir]. {وَحْياً} ve {أَن يُرْسِلَ} hâl konumunda olan iki mastardır; zira {أَن يرسل} ifadesi 'irsâlen' (göndererek) anlamındadır. {مِن وَرَاء حِجَابٍ} ise tıpkı O'nun “ve yanları üzerine” buyruğunda olduğu gibi hâl konumunda olan bir zarftır. Takdiri şöyledir: “O'nun bir kimseyle konuşması ancak vahyedici yahut perde arkasından işittirici veya elçi gönderici olarak sahih olur.” Anlamın şöyle olması da caizdir: “Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahyetmesiyle veya perde arkasından işittirmesiyle yahut bir elçi göndermesiyle olur.” Halîl'in tercihi de budur. Nâfi, {أَوْ هُوَ يُرْسِلُ} takdiriyle merfû olarak {أَوْ يُرْسِلُ رَسُولاً فَيُوحِي} şeklinde okumuştur. {بِإِذْنِهِ} “O'nun izniyle” Allah'ın izniyle, {مَا يَشَآءُ} “dilediğini” vahiyden [dilediğini vahyeder]. {إِنَّهُ عَلِىٌّ} “Şüphesiz O çok yücedir” kahredicidir, O'na engel olunamaz; {حَكِيمٌ} “hikmet sahibidir” sözlerinde ve fiillerinde isabetlidir, O'na karşı çıkılamaz.

وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢)

وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (Kur'an) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen de dosdoğru bir yola iletmektesin.” (52)

{وكذلك} أي كما أوحينا إلى الرسل قبلك أو كما وصفنا لك {أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} إيحاء كذلك {رُوحاً مِّنْ أَمْرِنَا} يريد ما أوحى إليه لأن الخلق يحيون به في دينهم كما يحيا الجسد بالروح {مَا كُنتَ تَدْرِى} الجملة حال من الكاف في إِلَيْكَ {مَا الكتاب} القرآن {وَلاَ الإيمان} أي شرائعه أو ولا الإيمان بالكتاب لأنه إذا كان لا يعلم بأن الكتاب ينزل عليه لم يكن عالماً بذلك الكتاب وقيل الإيمان يتناول أشياء بعضها الطرق إليه العقل

{وكذلك} “İşte böylece” yani senden önceki peygamberlere vahyettiğimiz gibi yahut sana vasfettiğimiz gibi; {أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} “sana vahyettik” böylesi bir vahyetme ile, {رُوحاً مِّنْ أَمْرِنَا} “emrimizden bir ruh”. Kendisine vahyedilen şeyi (Kur'an'ı) kastetmektedir; zira ceset ruh ile dirildiği gibi mahlukat da dinlerinde onunla dirilir. {مَا كُنتَ تَدْرِى} “Sen bilmezdin”; bu cümle {إِلَيْكَ} ifadesindeki 'kâf' zamirinden hâldir. {مَا الكتاب} “kitap nedir” Kur'an nedir, {وَلاَ الإيمان} “ne de iman nedir”; yani şeriatleri nedir yahut kitaba iman nedir [bilmezdin]. Çünkü kitabın kendisine indirileceğini bilmediği zaman, o kitaba dair de bir bilgiye sahip değildi. Şöyle de denilmiştir: İman birtakım şeyleri kapsar ki bunlardan bir kısmına ulaştıran yol akıldır,

وبعضها الطريق إليه السمع فعنى به ما الطريق إليه السمع دون العقل وذاك ما كان له فيه علم حتى كسبه بالوحي {ولكن جعلناه} أي الكتاب {نُوراً نَّهْدِى بِهِ مَن نَّشَآءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِى} لتدعو وقرىء به {إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} الإسلام

bir kısmına ulaştıran yol ise sem'dir (vahiy yoluyla işitmedir). Dolayısıyla akıl değil de sadece vahiy yoluyla ulaşılan şey kastedilmiştir; bu da vahiy ile elde edinceye kadar kendisinde buna dair bir ilim bulunmayan şeylerdir. {ولكن جعلناه} “Fakat biz onu kıldık” yani Kitabı, {نُوراً نَّهْدِى بِهِ مَن نَّشَآءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِى} “kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen de iletmektesin” davet etmektesin; nitekim [bu anlamda da] okunmuştur; {إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yola” İslam'a [iletmektesin].

صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣)

صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣) “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan Allah'ın yoluna. İyi bilin ki bütün işler sonunda Allah'a döner.” (53)

{صراط الله} بدل {الذى لَهُ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض} ملكاً وملكاً {أَلآ إِلَى الله تَصِيرُ الأمور} هو وعيد بالجحيم ووعد بالنعيم والله اعلم بالصواب

{صراط الله} “Allah'ın yoluna”; bedeldir. {الذى لَهُ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض} “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan” mülk ve hâkimiyet olarak [Kendisine ait olan]. {أَلآ إِلَى الله تَصِيرُ الأمور} “İyi bilin ki bütün işler Allah'a döner”; cehennemle bir tehdit, nimetlerle (cennetle) bir müjdedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.