أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ (٤٣)
{ أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ } “Sizin kâfirleriniz öncekilerden daha mı üstün? Yoksa kitaplarda sizin için bir beraat (dokunulmazlık) belgesi mi var?” (43)
{أكفاركم} يا أهل مكة {خَيْرٌ مّنْ أُوْلَئِكُمْ} الكفار المعدودين قوم نوح وهود وصالح ولوط وآل فرعون أي أهم خير قوة وآلة ومكانة في الدنيا أو أقل كفراً وعناداً يعني أن كفاركم مثل أولئك بل شر منهم {أَمْ لَكُم بَرَاءةٌ فِى الزبر} أم انلت عليكميا أهل مكة براءة في الكتب المتقدمة أن من كفر منكم وكذب لارسل كان آمناً من عذاب الله فأمنتم بتلك البراءة
Ey Mekkeliler! { أَكُفَّارُكُمْ } “Sizin kâfirleriniz” { خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ } “onlardan daha mı üstün?” Nuh, Hûd, Salih ve Lût kavimleri ile Firavun hanedanı gibi sayılan o kâfirlerden; yani dünyadaki güç, teçhizat ve konum bakımından onlar daha mı üstündür, yoksa küfür ve inat bakımından daha mı azdırlar? Yani sizin kâfirleriniz de onlar gibidir, hatta onlardan daha da şerlidirler. { أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ } “Yoksa kitaplarda sizin için bir beraat belgesi mi var?” Yoksa ey Mekkeliler, geçmiş kitaplarda sizden kim inkâr edip elçileri yalanlarsa Allah'ın azabından güvende olacağına dair size bir beraat [belgesi] mi indirildi de bu beraat sayesinde kendinizi güvende hissediyorsunuz?
أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ (٤٤)
{ أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } “Yoksa onlar: 'Biz birbirine yardım eden, yenilmez bir topluluğuz' mu diyorlar?” (44)
{أم يقولون نحن جميع} جماعة تامرنا مجتمع {مُّنتَصِرٌ} ممتنع لا نرام ولا نضام
{ أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ } “Yoksa onlar: 'Biz bir topluluğuz' mu diyorlar?” İşleri birleşmiş bir cemaatiz, { مُنْتَصِرٌ } “birbirine yardım eden [bir topluluğuz]” [yani] kendimizi savunuruz, bize ulaşılamaz ve bize zulmedilemez [mi diyorlar]?
سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥)
{ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar.” (45)
{سَيُهْزَمُ الجمع} جمع أهل مكة {وَيُوَلُّونَ الدبر} أي الأدبار كما قال كلوا في بعض بطنك تعفّوا أي ينصرفون منهزمين يعني يوم بدر وهذه من علامات النبوة
{ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak” Mekkelilerin topluluğu; { وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “ve arkalarını dönüp kaçacaklar” yani arkalarını (arkalarını dönüp kaçacaklar); nitekim [şairin] “karnınızın bir kısmıyla yiyin, iffetli olun” dediği gibidir. Yani hezimete uğramış olarak çekip gidecekler; kastedilen Bedir günüdür ve bu, peygamberlik alametlerindendir.
بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ (٤٦)
{ بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ } “Asıl onların buluşma zamanı kıyamettir. Kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır.” (46)
{بَلِ الساعة مَوْعِدُهُمْ} موعد عذابهم بعد بدر {والساعة أدهى} أشد من
{ بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ } “Asıl onların buluşma zamanı kıyamettir” Bedir'den sonraki azaplarının vaktidir. { وَالسَّاعَةُ أَدْهَى } “Kıyamet ise daha dehşetlidir” ...den daha şiddetlidir;
موقف بدر والداهية الامر النمنكر لاذى لا يهتدى لدائه {وأمر} مذاقا من عذاب الدنيا واشد من المرة
Bedir savaşındaki durumdan [daha şiddetlidir]. Dahiye (felaket), devasına çare bulunamayan pek çirkin ve korkunç iştir. { وَأَمَرُّ } “ve daha acıdır” tat bakımından dünya azabından ve acı olan şeyden daha şiddetlidir.
إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٤٧)
{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve alevli ateşler (çılgınlık) içindedirler.” (47)
{إِنَّ المجرمين فِى ضلال} عن الحق في الدنيا {وسعر} ونيران في الآخرة اوفى هلاك ونيران
{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık” dünyada haktan uzak olma { وَسُعُرٍ } “ve alevli ateşler içindedirler” ahirette ateşler içindedirler; yahut helak ve ateşler içindedirler.
يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨)
{ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “O gün yüzüstü ateşte sürüklenecekler [ve onlara:] 'Tadın cehennemin dokunuşunu!' [denilecektir].” (48)
{يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِى النار} يجرون فيها {على وُجُوهِهِمْ} ويقال لهم {ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ} كقولك وجد مس الحمى وذاق طعم الضرب لأن النار إذا أصابتهم بحرها فكأنها تمسهم مساً بذلك وسقر غير منصرف للتأنيث والتعريف لأنها علم لجهنم من سقرته النار إذا لوحته
{ يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ } “O gün ateşte sürüklenecekler” içinde çekilecekler, { عَلَى وُجُوهِهِمْ } “yüzüstü” ve onlara denilecek ki: { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “Tadın cehennemin dokunuşunu!” Bu, senin 'hummanın dokunuşunu hissetti' ve 'dayağın tadını tattı' demen gibidir. Zira ateş sıcağıyla onlara isabet ettiğinde, sanki bununla onlara dokunmuş gibi olur. Sakar (سَقَر), dişillik ve özel isim (alem) olması sebebiyle gayr-ı munsarıftır; çünkü o, cehennem için özel isimdir. Bu da ateşin onu yakıp kavurması durumunda söylenen 'sekarethu'n-nâr' (سَقَرَتْهُ النَّارُ) ifadesinden gelir.
إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ (٤٩)
{ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçü ve takdirle) yarattık.” (49)
{إِنَّا كُلَّ شَىْء خلقناه بِقَدَرٍ} كل منصوب بفعل مضمر يفسره الظاهر وقرى بالرفع شاذا والنصب اول لأنه لو رفع لأمكن أن يكون خلقناه في موضع الجر وصفا لشىء ويكون الخبر بقدر وتقديره ان كل شىء مخلوق لنا كأن بقدر ويحتمل أن يكون خلقناه هو الخبر وتقديره إنا كل شيء مخلوق لنا بقدر فلما تردد
{ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” [ifadesindeki] { كُلَّ } kelimesi, açıkta olan fiilin tefsir ettiği gizli bir fiille mansubdur. Şaz bir kıraatte merfu olarak da okunmuştur. Ancak nasb daha evladır; çünkü merfu olsaydı, { خَلَقْنَاهُ } fiilinin cer mahallinde { شَيْءٍ } kelimesine sıfat olması ve haberin { بِقَدَرٍ } olması caiz olurdu. Bu takdirde anlam: 'Bizim yarattığımız her şey bir kaderledir' şeklinde olurdu. { خَلَقْنَاهُ } fiilinin haber olması da muhtemeldir; bu takdirde ise anlam: 'Bizim yarattığımız her şey bir kaderle yaratılmıştır' şeklinde olurdu. Merfu okunuşta bu durum tereddütlü olunca...
{وما أمرنا إلا واحدة كلمح بالبصر {
{ وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Bizim buyruğumuz bir tek [kelimeden] başkası değildir, göz açıp kapama gibidir.”
سورة الرحمن
Rahmân Suresi
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm
{الرحمن} {علم القرآن} {خلق الإنسان} {علمه البيان}
{ الرَّحْمَنُ } “Rahmân,” { عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Kur'an'ı öğretti,” { خَلَقَ الْإِنْسَانَ } “insanı yarattı,” { عَلَّمَهُ الْبَيَانَ } “ona beyanı (kendini ifade etmeyi) öğretti.”
الأمر في الرفع عدل إلى النصب وتقديره انا خلنا كلى شيء بقدر فيكون الخلق عاماً لكل شيء وهو المراد بالآية ولا يجوز في النصب ان يكون خلقناه صفة لشىء لأنه تفسير الناصب والصفة لا تعمل في الموصوف والقدْر والقدَر التقدير أي بتقدير سابق أو خلقنا كل شيء مقدراً محكماً مرتباً على تحسب ما اقتضته الحكمة أو مقدراً مكتوباً في اللوح معلوما قبل كونه قد علما حاله ومانه قال ابو هريرة جاء مشركوا قريش الى النبى ﷺ يخاصمونه في القدر فنزلت الآية وكان عمر يحلف أنها نزلت في القدرية
...durum merfu okunuşta tereddütlü olunca nasb tercih edilmiştir. Takdiri: 'Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık' şeklindedir; böylece yaratma her şeyi kapsayıcı (genel) olur ve ayetten kastedilen de budur. Nasb kıraatinde { خَلَقْنَاهُ } fiilinin { شَيْءٍ } için sıfat olması caiz değildir; çünkü o, nasb edici fiilin tefsiridir ve sıfat mevsufunda amel etmez. el-Kadr (الْقَدْرُ) ve el-Kader (الْقَدَرُ) takdir etmektir; yani geçmiş bir takdir iledir. Yahut her şeyi hikmetin gerektirdiğine uygun olarak ölçülü, muhkem ve düzenli bir şekilde yarattık. Ya da Levh-i Mahfuz'da yazılmış, takdir edilmiş, var olmadan önce bilinmiş; durumu ve zamanı kesin olarak bilinmiştir. Ebu Hureyre [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: Kureyş müşrikleri Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kader konusunda onunla tartıştılar; bunun üzerine bu ayet indi. Ömer [radıyallâhu anh] de bu ayetin Kaderiyye hakkında indiğine yemin ederdi.
وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠)
{ وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Bizim emrimiz (buyruğumuz) bir tek [kelimeden] başkası değildir, göz açıp kapama gibidir.” (50)
{وَمَا أَمْرُنَا إِلاَّ واحدة} إلا كلمة واحدة أي وما أمرنا لشيء نريد تكوينه إلا ان نقول له كن فيكون {كلمح البصر} على قدر ما يلمح أحدكم ببصره وقيل المراد بامرنا القيامة كقوله وما امر الساعة الا كلمح البصر
{ وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ } “Bizim emrimiz bir tek [kelimeden] başkası değildir” ancak tek bir kelimedir; yani var etmek istediğimiz bir şeye emrimiz, ona sadece 'Ol' dememizden ibarettir, o da hemen oluverir. { كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “göz açıp kapama gibidir” sizden birinin gözüyle işaret edip bakması (göz kırpması) süresi kadardır. Bir görüşe göre emrimizden maksat kıyamettir; nitekim O'nun: 'Kıyametin kopması ancak bir göz açıp kapama gibidir' buyurduğu gibidir.
وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١)
{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz sizin benzerlerinizi helak ettik; öğüt alan yok mu?” (51)
{وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أشياعكم} أشباهكم في الكفر من الأمم {فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ} متعظ
{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ } “Andolsun biz sizin benzerlerinizi helak ettik” geçmiş ümmetlerden küfürde size benzeyenleri. { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Öğüt alan yok mu?” ibret alan [yok mu]?
وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢)
{ وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ } “İşledikleri her şey kitaplardadır.” (52)
{وَكُلُّ شَىْء فَعَلُوهُ} أي أولئك الكفار أي وكل شىءمفعول لهم ثابت {فِى الزبر} في دواوين الحفظة ففعلوه في موضع جر نعت لشىء وفي الزبر خبر لكل
{ وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ } “İşledikleri her şey” yani o kâfirlerin yaptığı, işlediği sabit olan her şey { فِي الزُّبُرِ } “kitaplardadır” koruyucu meleklerin divanlarındadır (amel defterlerindedir). { فَعَلُوهُ } cümlesi cer mahallinde { شَيْءٍ } kelimesinin sıfatıdır; { فِي الزُّبُرِ } ise { كُلُّ } mübtedasının haberidir.
وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣)
{ وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır.” (53)
{وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ} من الأعمال ومن كل ما هو كائن {مُّسْتَطَرٌ} مسطور في اللوح
Amellerden ve var olan her şeyden { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ } “küçük büyük her şey” { مُسْتَطَرٌ } “satır satır yazılmıştır” Levh-i Mahfuz'da satırlara dökülmüştür.
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤)
{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve ırmaklar [kenarındadırlar].” (54)
{إِنَّ المتقين فِى جنات وَنَهَرٍ} وأنهار اكتفى باسم الجنس وقيل هو السعة والضياء ومنه النهار
{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve ırmaklardadır” ve ırmaklar [içindedirler]; burada cins ismiyle yetinilmiştir. Bir görüşe göre neher (نَهَر), genişlik ve aydınlıktır; gündüz manasındaki 'nehâr' (نَهَار) kelimesi de bundan gelir.
فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥)
{ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Kudretli bir hükümdarın katında, doğruluk meclisindedirler.” (55)
{فِى مَقْعَدِ صِدْقٍ} في مكان مرضي {عِندَ مَلِيكٍ} عندية منزلة وكرامة لا مسافة ومماسة {مقتدر} قادر وفائدة التنكير فيهاان يعلم أن لا شيء إلا هو تحت ملكه وقدرته وهو على كل شيء قدير
{ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } “Doğruluk meclisinde” razı olunmuş bir mekândadırlar; { عِنْدَ مَلِيكٍ } “bir hükümdarın katında” mesafe ve temas yakınlığı değil, derece ve ikram yakınlığı ile O'nun katındadırlar; { مُقْتَدِرٍ } “kudret sahibi” her şeye gücü yeten [bir hükümdarın]. Buradaki nekireliğin (belirsizliğin) faydası, O'nun mülkü ve kudreti altında olmayan hiçbir şeyin bulunmadığını ve O'nun her şeye kadir olduğunu bildirmektir.