Binûn

Vâkıa — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٥٠)

{ قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ ۞ لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “De ki: Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır.”

{قُلْ إِنَّ الأولين والآخرين لَمَجْمُوعُونَ إلى ميقات يوم معلوم} إلى ما وقتت

{ قُلْ إِنَّ الأولين والآخرين لَمَجْمُوعُونَ إلى ميقات يوم معلوم } “De ki: Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır”; [yani] vaktinin belirlendiği zamana...

به الدنيا من يوم معلوم والإضافة بمعنى من كخاتم فضة والميقات ما وقت به الشيء أي حد ومنه مواقيت الاحرام وهي الحدد التي لا يجاوزها من يريد دخول مكة الا محرما

...dünyanın [son bulması için] bilinen bir günden belirlenen vakte kadar [toplanacaklardır]. [Buradaki] tamlama, 'hâtemu fıdda' (gümüş yüzük) örneğinde olduğu gibi 'min' (cins bildiren '-den/-dan') anlamındadır. Mîkat (مِيقَات), bir şeyin vakit/sınır olarak belirlendiği şeydir, yani sınırıdır. İhram vakitleri/mikatları da buradan gelir; bunlar, Mekke'ye girmek isteyen kimsenin ihramsız olarak geçemeyeceği sınırlardır.

ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١)

{ ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ } “Sonra siz, ey sapmış inkârcılar!”

{ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضالون} عن الهدى {المكذبون} بالبعث وهم أهل كة ومن في مثل حالهم

{ ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضالون } “Sonra siz, ey sapmış”, hidayetten [sapmış]; { المكذبون } “inkârcılar!”, dirilişi yalanlayanlar! Onlar Mekke halkı ve onların durumunda olan kimselerdir.

لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢)

{ لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ } “Mutlaka bir ağaçtan, zakkumdan yiyeceksiniz.”

{لآكِلُونَ مِن شَجَرٍ} من لابتداء الغاية {مّن زَقُّومٍ} من لبيان الشجر

{ لآكِلُونَ مِن شَجَرٍ } “Mutlaka bir ağaçtan yiyeceksiniz”; [buradaki] 'min' harfi ibtida-i gaye (başlangıç) içindir. { مّن زَقُّومٍ } “zakkumdan”; [buradaki] 'min' harfi ise ağacı beyan etmek (açıklamak) içindir.

فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤)

{ فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ ۞ فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ } “Karınlarınızı ondan dolduracaksınız. Üstüne de o kaynar sudan içeceksiniz.”

{فَمَالِئَونَ مِنْهَا البطون فشاربون عَلَيْهِ مِنَ الحميم} أنت ضمير الشجر على المعنى وذكره على اللفظ في منها وعليه

{ فَمَالِئُونَ مِنْهَا البطون فشاربون عَلَيْهِ مِنَ الحميم } “Karınlarınızı ondan dolduracaksınız. Üstüne de o kaynar sudan içeceksiniz”; { مِنْهَا } ifadesinde ağacın zamirini manaya göre müennes kılmış, { عَلَيْهِ } ifadesinde ise lafza göre müzekker kılmıştır.

فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥)

{ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ } “Hem de susuzluk hastalığına tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz.”

{فشاربون شُرْبَ} بضم الشين مدني وعاصم وحمزة وسهل وبفتح الشين غيرهم وهما مصدارن {الهيم} هي ابل عطاش لاتروى جمع أهيم وهيماء والمعنى أنه يسلط عليهم من الجوع مايضطرهم إلى اكل الزقو الذي هو كالمهل فاذا ملؤا منه البطون سلط عليهم من العطش ما يضطرهم إلى شرب الحميم الذي يقطع أمعاءهم فيشربونه شرب الهيم وإنما صح عطف الشاربين على الشاربين وهما الذوات متفقة وصفتان متفقتان لأن كونهم شاربين للحميم على ما هو عليه من تناهي الحرارة وقطع الأمعاء أمر عجيب وشربهم له على ذلك كما يشرب

{ فشاربون شُرْبَ } “Hem de içeceksiniz”; şîn harfinin ötresiyle [şürbe şeklinde] Medine ehli, Âsım, Hamza ve Sehl okumuştur; diğerleri ise şîn harfinin fethasıyla [şerbe şeklinde] okumuştur ve her ikisi de masdardır. { الهيم } “susuz develerin”; suya kanmayan susuz develerdir; 'ehyem' ve 'heymâ' kelimelerinin çoğuludur. Manası şudur: Onların üzerine, kendilerini erimiş maden gibi olan zakkumu yemeye mecbur bırakacak bir açlık musallat edilir. Karınlarını ondan doldurduklarında, bu kez bağırsaklarını parçalayacak olan kaynar suyu içmeye mecbur bırakacak bir susuzluk musallat edilir; böylece onlar bu suyu susuz develerin içişi gibi içerler. Şâribûn (içenler) lafzının şâribûn lafzına atfedilmesi —ki zatlar aynı ve iki sıfat da aynı iken— ancak şu sebeple sahih olmuştur: Çünkü onların, son derece sıcak ve bağırsakları parçalayıcı olmasına rağmen kaynar suyu içiyor olmaları şaşılacak bir durumdur; bunu da susuz...

الهيم الماء أمر عجيب ايضا وكانتا صفتين مختلفتين

...develerin su içtiği gibi içmeleri de yine şaşılacak bir durumdur ve sanki bunlar iki farklı sıfat gibidir.

هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦)

{ هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ } “İşte ceza gününde onların ağırlanışı böyledir!”

{هذا نزلهم} هو الرزق الذي يعد للنازل تكرمة له {يَوْمِ الدين} يوم الجزاء

{ هذا نزلهم } “İşte onların ağırlanışı böyledir!”; nüzul, misafire ikram olsun diye hazırlanan rızıktır. { يَوْمِ الدين } “ceza gününde”, yani karşılık görme gününde.

نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ (٥٧)

{ نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ } “Sizi biz yarattık; hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?”

{نحن خلقناكم فلولا} فهلا {تصدقون} تخصيص على التصديق اما بالخلق لأنهم وان كانوا مصدقين به إلا انه لما كان مذهبهم خلاف ما يقتضيه التصديق فكاتهم مكذبون به واما البعث لأن من خلق أولاً لم يمتنع عليه ان يخلق ثانيا

{ نحن خلقناكم فلولا } “Sizi biz yarattık; [hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?]”, yani tasdik etseniz ya! { تصدقون } “tasdik etmeyecek misiniz?”; tasdike teşviktir. Bu tasdik ya yaratılışla ilgilidir; çünkü onlar her ne kadar [yaratılışı] tasdik ediyor olsalar da benimsedikleri görüş tasdikin gerektirdiğine aykırı olduğu için sanki onu yalanlamış gibidirler; ya da yeniden dirilişle ilgilidir, zira ilk defa yaratan kimse için ikinci defa yaratmak imkânsız değildir.

أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨)

{ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ } “Akıttığınız meniyi gördünüz mü?”

{أفرأيتم مَّا تُمْنُونَ} ما تمنونه أي تقذفونه في الارحام من النطف

{ أفرأيتم مَّا تُمْنُونَ } “Akıttığınız meniyi gördünüz mü?”; yani rahimlere akıttığınız, fırlattığınız nutfeleri [gördünüz mü]?

أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ (٥٩)

{ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ } “Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz?”

{أأنتم تَخْلُقُونَهُ} تقدرونه وتصورونه وتجعلونه بشراً سوياً {أَم نحن الخالقون}

{ أأنتم تَخْلُقُونَهُ } “Onu siz mi yaratıyorsunuz”, takdir edip şekil veriyor ve onu düzgün bir insan haline getiriyorsunuz; { أَم نحن الخالقون } “yoksa yaratan biz miyiz?”

نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠)

{ نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “Aranızda ölümü biz takdir ettik ve biz önüne geçilebileceklerden değiliz;”

{نحن قدرنا بينكم الموت} تقدير اقسمناه عليكم قسمة الأرزاق على اختلاف وتفاوت كما تقتضيه مشيئتنا فاختلفت أعماركم من قصير وطويل ومتوسط قدرنا بالخفيف مكي سبقته بالشيء إذا أعجزته عنه وغلبته فمعنى قوله {وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ}

{ نحن قدرنا بينكم الموت } “Aranızda ölümü biz takdir ettik”; takdir etmek, irademizin gerektirdiği şekilde, farklılık ve değişkenlik içinde rızıkları paylaştırdığımız gibi ölümü de aranızda paylaştırmamızdır; böylece ömürleriniz kısa, uzun ve orta olarak farklılaşmıştır. Mekke ehli [şeddesiz olarak] 'kadernâ' şeklinde hafif okumuştur. 'Bir şeyde onu geçtim' ifadesi, onu o şeyden aciz bıraktığın ve ona üstün geldiğin zaman kullanılır. Dolayısıyla { وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “Ve biz önüne geçilebileceklerden değiliz” âyetinin anlamı şudur:

عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦١)

{ عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Yerinize benzerlerinizi getirmek ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yaratmak hususunda [bizim önümüze geçilemez].”

{على أَن نُّبَدّلَ أمثالكم} إنا قادرون على ذلك لا تغلبونا عليه وامثالكم جمع مثل أي على أن نبدل منكم ومكانكم أشباهكم من الخلق {وَنُنشِئَكُمْ فِى مَا لاَ تَعْلَمُونَ} وعلى أن ننشئكم في خلق لا تعلمونها وما عهدتم بمثلها يعني أنا نقدر على الأمرين جميعاً على خلق ما يماثلكم ومالا يماثلكم ومالا يماثلكم فكيف نعجز عن إعادتكم ويجوز أن يكون أمثالكم جمع مثل أي على أن نبدل ونغير صفاتكم التي أنتم عليها في خلقكم وأخلاقكم وننشئكم في صفات لا تعلمونها

{ على أَن نُّبَدّلَ أمثالكم } “Yerinize benzerlerinizi getirmek... hususunda”; biz buna kadiriz, siz bize bu konuda üstün gelemezsiniz. 'Emsâlüküm', misl kelimesinin çoğuludur; yani sizin yerinize yaratılmışlardan sizin benzerlerinizi getirmeye [kadiriz]. { وَنُنشِئَكُمْ فِى مَا لاَ تَعْلَمُونَ } “Ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yaratmak [hususunda]”; yani bilmediğiniz ve benzerine alışık olmadığınız bir yaratılışta sizi var etmeye de [kadiriz]. Yani biz her iki duruma da kadiriz: Sizin benzerinizi yaratmaya da benzeriniz olmayanı yaratmaya da [kadiriz]; öyleyse sizi yeniden diriltmekten nasıl aciz kalırız? 'Emsâlüküm' kelimesinin 'mesel' kelimesinin çoğulu olması da caizdir; yani yaratılışınızda ve ahlakınızda sahip olduğunuz niteliklerinizi değiştirip farklılaştırmaya ve sizi bilmediğiniz niteliklerde var etmeye [de kadiriz].

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ (٦٢)

{ وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ } “Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz; hâlâ düşünüp ibret almayacak mısınız?”

{ولقد علمتم النشأة الأولى} النشأ مكي وأبو عمرو {فَلَوْلاَ تَذَكَّرُونَ} أن من قدر على شيء مرة لم يمتنع عليه ثانياً وفيه دليل صحة القياس حيث جهلهم في ترك قياس النشأة الأخرى على الأولى

{ ولقد علمتم النشأة الأولى } “Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz”; Mekke ehli ve Ebû Amr 'en-Neş'e' [şin harfinin sükûnu ile] okumuştur. { فَلَوْلاَ تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp ibret almayacak mısınız?”; bir şeye bir defa gücü yeten için onun ikincisinin imkânsız olmadığını [düşünmez misiniz?] Bunda kıyasın sahih olduğuna delil vardır; zira ikinci yaratılışı ilk yaratılışa kıyas etmeyi terk ettikleri için onları cehaletle nitelemiştir.

أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣)

{ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ } “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü?”

{أفرأيتم مَّا تَحْرُثُونَ} ما تحرثونه من الطعام أي تثيرون الأرض وتلقون فيها البذر

{ أفرأيتم مَّا تَحْرُثُونَ } “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü?”; yani ekin olarak ektiğiniz, toprağı sürüp içine tohum attığınız şeyi [gördünüz mü]?

أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤)

{ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } “Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz?”

{أأنتم تزرعونه} تنبتونه وتردونه نباتا {أم نحن الزارعون} المنبتون وفي الحديث لا يقولون أحدكم زرعت وليقل حرثت

{ أأنتم تزرعونه } “Onu siz mi bitiriyorsunuz”, yani onu yeşertip bitki haline siz mi getiriyorsunuz; { أم نحن الزارعون } “yoksa bitiren biz miyiz?”, yani onu yeşerten biz miyiz? Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Hiçbiriniz 'ektim' (zer'atü) demesin, 'tohum ektim/toprağı sürdüm' (harastü) desin.”

لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥)

{ لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ } “Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık da şaşırıp kalırdınız.”

{لَّوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حطاما} هشيماً متكسراً قبل إدراكه {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ} تعجبون أو تندمون على تعبكم فيه وإنفاقكم عليه أو على ما اقترفتم من المعاصي التي أصبتم بذلك من أجلها

{ لَّوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حطاما } “Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık”; olgunlaşmadan önce kırılıp dökülen bir kuru çöp [yapardık]; { فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ } “da şaşırıp kalırdınız”; şaşardınız ya da onun için harcadığınız emeğe ve yaptığınız masraflara yahut bu musibete uğramanıza sebep olan işlediğiniz günahlara pişman olurdunuz.

إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦)

{ إِنَّا لَمُغْرَمُونَ } “'Doğrusu biz çok zarara uğradık!'”

{إنا} أي تقولون انا أئتنا أبو بكر {لَمُغْرَمُونَ} لملزمون غرامة ما أنفقنا أو مهلكون لهلاك رزقنا من الغرام وهو الهلاك

{ إنا } “Doğrusu biz”; yani [şöyle] dersiniz: 'Doğrusu biz...' Ebû Bekr [şüphe/istifham anlamında] 'einnâ' şeklinde okumuştur. { لَمُغْرَمُونَ } “çok zarara uğradık!”; yani harcadığımızın tazminine mahkûm edildik veya rızkımızın yok olmasıyla helak edildik. [Kelime], helak anlamına gelen el-garâm (الْغَرَام) kökündendir.

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٦٧)

{ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ } “'Hatta büsbütün mahrum bırakıldık!'”

{بل نحن} قوم {محرومون} محارفون لا مجدودون لا حظ لنا ولا بخت لنا ولو كنا مجدودين لما جرى علينا هذا

{ بل نحن } “Hatta biz”, bir topluluğuz ki; { محرومون } “mahrum bırakıldık!”; rızkı daraltılmış, kısmetsiz kimseleriz, hiçbir payımız ve talihimiz yoktur; şayet talihli olsaydık bu başımıza gelmezdi.

أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨)

{ أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü?”

{أفرأيتم الماء الذى تَشْرَبُونَ} أي الماء العذب الصالح للشرب

{ أفرأيتم الماء الذى تَشْرَبُونَ } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü?”; yani içilmeye elverişli tatlı suyu [gördünüz mü]?

أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩)

{ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ } “Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indiren biz miyiz?”

{أأنتم أَنزَلْتُمُوهُ مِنَ المزن} السحاب الأبيض وهو أعذب ماء {أَمْ نَحْنُ المنزلون} بقدرتنا

{ أأنتم أَنزَلْتُمُوهُ مِنَ المزن } “Onu buluttan siz mi indirdiniz”; el-müzn, beyaz buluttur ve en tatlı sudur; { أَمْ نَحْنُ المنزلون } “yoksa indiren biz miyiz?”, kudretimizle [indiren biz miyiz]?

لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ (٧٠)

{ لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ } “Dileseydik onu tuzlu/acı yapardık; hâlâ şükretmeyecek misiniz?”

{لَوْ نَشَاء جعلناه أُجَاجاً} ملحاً أو مراً لا يقدر على شربه {فَلَوْلاَ تَشْكُرُونَ} فهلا تشكرون ودخلت اللام على جواب لو في قوله لجلعناه حطاما ونزعت منه هنا لأن لو ما كانت داخلة على جملتين معلقة ثانيهما بالأولى تعلق الجزاء بالشرط ولم تكن مخلصة للشرط كان ولا عاملة مثلها وانما سرى فيه معنى الشرط اتفاقاً من حيث إفادتها في مضمر في جملتيها ان الثاني امتنع لامتناع الاولافتقرت في جوابها إلى ما ينصب علماً على هذا التعلق فزيدت هذه اللام لتكون علماً على ذلك ولما شهر موقعه لم يبال باسقاطه عن اللفظ لعلم على هذا التعلق فزيدت هذه اللام لتكون علماً على ذلك ولما شهر موقعه لم يبال بإسقاطه عن اللفظ لعلم كل أحد به وتساوي حالي حذفه وإثباته على أن تقدم ذكرها والمسافة قصيرة مغنٍ عن ذكرها ثانية ولأن هذه اللام تفيدمعنى التأكيد لا محالة فأدخلت في آية المطعوم دون أية المشروب للدلالة على ان امرالمعلوم مقدم على امرالمشروب وان الوعيد بفقده اشدوا صعب من قبل أن المشروب إنما يحتاج إليه تبعاً للمطعوم ولهذا قدمت آية المطعوم على آية المشروب

{ لَوْ نَشَاء جعلناه أُجَاجاً } “Dileseydik onu tuzlu/acı yapardık”; tuzlu yahut içilmesine güç yetmeyen acı [yapardık]. { فَلَوْلاَ تَشْكُرُونَ } “Hâlâ şükretmeyecek misiniz?”; şükretseniz ya! { لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا } buyruğundaki 'lev'in cevabına lâm harfi girmişken burada ondan soyutlanmıştır. Çünkü 'lev' edatı, ikincisi birincisine şart-ceza ilişkisiyle bağlı iki cümlenin başına geldiğinde, 'in' edatı gibi halis bir şart edatı olmadığı ve onun gibi amel etmediği, bilakis iki cümlesinin zımnında birincinin olmaması sebebiyle ikincinin de olmadığını ifade etmesi yönüyle onda şart anlamı arızi olarak bulunduğu için cevabında bu irtibata işaret edecek bir alamete ihtiyaç duymuş; bu sebeple bu lâm, buna bir alamet olsun diye ziyade kılınmıştır. Yeri meşhur olunca, herkesin bunu bilmesi ve hazfedilmesiyle sabit tutulmasının eşit olması sebebiyle lafızdan düşürülmesine aldırış edilmemiştir. Kaldı ki az önce zikredilmiş olması ve aradaki mesafenin kısa oluşu, onu ikinci kez zikretmeye ihtiyaç bırakmamaktadır. Ayrıca bu lâm şüphesiz tekit anlamı ifade ettiğinden, yiyecek ile ilgili ayete dahil edilmiş, içecek ile ilgili ayete ise dahil edilmemiştir; zira bu, yiyecek meselesinin içecek meselesinden önce geldiğine ve onun yokluğu ile yapılan tehdidin daha şiddetli ve daha zor olduğuna delalet eder. Çünkü içeceğe ancak yiyeceğe tabi olarak ihtiyaç duyulur; nitekim bu yüzden yiyecek ayeti içecek ayetinden önce zikredilmiştir.

أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١)

{ أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ } “Yaktığınız ateşi gördünüz mü?”

{أفرأيتم النار التى تُورُونَ} تقدحونها وتستخرجونها من الزناد والعرب تقدح بعودين تحك احداهما على الآخر ويسمون الأعلى الزند والأسفل الزندة شبهوهما بالفحل والطروقة

{ أفرأيتم النار التى تُورُونَ } “Yaktığınız ateşi gördünüz mü?”; yani çakmak ağaçlarından çakıp çıkardığınız [ateşi gördünüz mü]? Araplar birbirine sürttükleri iki ağaç dalı ile ateş yakarlar; üsttekine 'zend', alttakine 'zende' derler ve bunları erkek deve ile dişi deveye benzetirler.

أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (٧٢)

{ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ } “Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratan biz miyiz?”

{أأنتم أَنشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا} التي منها الزناد {أَم نَحْنُ المنشئون} الخالقون لها ابتداء

{ أأنتم أَنشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا } “Onun ağacını siz mi yarattınız”, kendisinden ateş çıkarılan o ağacı; { أَم نَحْنُ المنشئون } “yoksa yaratan biz miyiz?”, onu ilk baştan var eden biz miyiz?

نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ (٧٣)

{ نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ } “Biz onu bir ibret ve yolcular/ihtiyaç sahipleri için bir fayda kıldık.”

{نحن جعلناها} أي النار {تذكرة} تذكير النار جهنم حيث علقنا بها أسباب المعاش عممنا بالحاجة إليها البلوى لتكون حاضرة للناس ينظرون اليها ويذكرون ما اوعدوه به {ومتاعا} ومنفعة {لّلْمُقْوِينَ} للمسافرين النازلين في القواء وهي القفر أو الذين خلت بطونهم أو مزاودهم من الطعام من قولهم أقوت الدار إذا خلت من ساكنيها بدأ بذكر خلق الانسان فقال أفرأيتم مَّا تُمْنُونَ لأن النعمة فيه سابقة على جميع النعم ثم بما به قوامه وهو الحب فقال أفرأيتم مَّا تَحْرُثُونَ ثم بما يعجن به ويشرب عليه وهو الماء ثم بما يخبز به وهو النار فحصول الطعام بمجموع الثلاثة ولا يستغن عنه الجسد ما دام حياً

{ نحن جعلناها } “Biz onu... kıldık”, yani ateşi; { تذكرة } “bir ibret”, cehennem ateşini hatırlatıcı [kıldık]. Zira maişet sebeplerini ona bağlayıp ona olan ihtiyacı genele yayarak bir imtihan kıldık ki insanların gözü önünde bulunsun, ona baksınlar ve tehdit edildikleri [cehennemi] hatırlasınlar. { ومتاعا } “ve bir fayda [kıldık]”, bir menfaat [kıldık]; { لّلْمُقْوِينَ } “yolcular/ihtiyaç sahipleri için”; el-kavâ'ya, yani ıssız çöle konaklayan yolcular için yahut karınları veya azık torbaları yiyecekten boşalmış kimseler için [fayda kıldık]. Bu, bir evin sakinlerinden boşalması durumunda söylenen 'ekveti'd-dâr' (ev boşaldı) ifadesinden gelir. [Allah Teâlâ] önce insanın yaratılışını zikretmekle başlayıp: { أفرأيتم مَّا تُمْنُونَ } “Akıttığınız meniyi gördünüz mü?” buyurdu; çünkü insandaki nimet diğer bütün nimetlerden öncedir. Sonra insanın ayakta kalmasını sağlayan şey olan taneyi zikrederek: { أفرأيتم مَّا تَحْرُثُونَ } “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü?” buyurdu. Sonra onunla yoğrulan ve üstüne içilen şeyi, yani suyu zikretti; sonra da onunla pişirilen şeyi, yani ateşi zikretti. Dolayısıyla yiyeceğin elde edilmesi bu üçünün bütünüyle mümkündür ve beden hayatta olduğu müddetçe bundan müstağni olamaz.

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤)

{ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et.”

{فسبح باسم ربك} فنزه ربكعما لا يليق به أيها المستمع المستدل أو أراد بالاسم الذكر أي سبح بذكر ربك {العظيم} صفة للمضاف أو للمضافاليه وقيل قل سبحان ربي العظيم وجاء مرفوعاً أنه لما نزلت هذه الآية قال اجعلوها في ركوعكم

{ فسبح باسم ربك } “Öyleyse Rabbinin adını tesbih et”; ey dinleyen ve delil arayan kimse, Rabbini O'na layık olmayan şeylerden tenzih et! Yahut isimden kasıt zikirdir; yani Rabbini zikrederek tesbih et. { العظيم } “ulu”; muzafın [isim kelimesinin] yahut muzafun ileyhin [Rab kelimesinin] sıfatıdır. 'Sübhâne Rabbiye'l-Azîm de' şeklinde de açıklanmıştır. Merfu olarak rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Bunu rükûlarınızda [okunacak tesbih] yapın” buyurmuştur.

فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (٧٥)

{ فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki!”

{فلا أقسم} أي فاقسم ولا مزيدة مؤكدة مثلها في قوله لئلا يعلم اهل الكتاب وقرئ فلأقسم ومعناه فلأَنا أقسم اللام لام الابتداء دخلت على جملة من مبتدأ وخبره هي أنا أقسم ثم حذف المبتدأ ولا يصح أن نكون اللام لام القسم لأن حقها أن تقرن بها النون المؤكدة {بمواقع النجوم} بمساقطها ومغاربها بموقع حمزة

{ فلا أقسم } “Yemin ederim ki”, yani yemin ederim; buradaki lâ (لا) zâittir (pekiştirme amaçlıdır), tıpkı Allah Teâlâ'nın: { لئلا يعلم اهل الكتاب } “Kitap ehli bilsin diye” kavlindeki gibidir. 'Fe-le-uksimu' şeklinde de okunmuştur; bunun manası ise 'fe-le-ene uksimu' (kesinlikle ben yemin ederim) demektir. Buradaki lâm, ibtidâ lâmıdır; 'ene uksimu' (ben yemin ederim) şeklindeki mübteda ve haberden oluşan cümlenin başına gelmiş, ardından mübteda hazfedilmiştir. Bu lâmın kasem lâmı olması sahih değildir; çünkü kasem lâmının hakkı tekit nûnu ile birleşmesidir. { بمواقع النجوم } “yıldızların yerlerine”; batış ve düşüş yerlerine [yemin ederim]. Hamza 'bi-mevki'i' şeklinde [tekil olarak] okumuştur.

وعلى ولعل الله تعالى في آخرالليل اذاانحطت النجوم إلى المغرب أفعالاً مخصوصة عظيمة أو للملائكة عبادات موصوفة أو لأنه قيام المتهجدين ونزول الرحمة والرضوان عليهم

Gecenin sonunda yıldızlar batıya doğru eğildiğinde, muhtemelen Allah Teâlâ'nın [yarattıklarına dair] özel ve büyük fiilleri yahut meleklerin [o vakte] has ibadetleri vardır; ya da o vakit teheccüde kalkanların ibadet vakti ve üzerlerine rahmet ile rızanın indiği andır.

فلذلك أقسم بمواقعها واستعظم ذلك بقوله

Bundan dolayı onların yerlerine yemin etmiş ve şu sözüyle bunu tazim etmiştir:

وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦)

{ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ } “Bilirseniz, gerçekten bu büyük bir yemindir.”

{وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ} وهو اعتراض في اعتراض لأنه اعترض به بين القسم والمقسم عليه وهو قوله

{ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ } “Bilirseniz, gerçekten bu büyük bir yemindir”; bu, itiraz (ara cümle) içinde bir itirazdır. Çünkü bununla yemin ile üzerine yemin edilen şey (muksemun aleyh) arasına girilmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧)

{ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } “Şüphesiz o, şerefli bir Kur'an'dır.”

{إنه لقرآن كَرِيمٌ} حسن مرضي أو نفاع جم المنافع أوكريم على الله واعترض بلو تَعْلَمُونَ بين الموصوف وصفته

{ إنه لقرآن كَرِيمٌ } “Şüphesiz o, şerefli bir Kur'an'dır”; güzel, razı olunan yahut son derece faydalı, faydaları pek çok olan veya Allah katında değerli olandır. { لَوْ تَعْلَمُونَ } “Bilirseniz” [ifadesiyle] de mevsuf ile sıfatının arasına girilmiştir.

فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ (٧٨)

{ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ } “Korunmuş bir kitaptadır.”

{فِى كتاب} أي اللوح المحفوظ {مَّكْنُونٌ} مصون عن أن يأتيه الباطل أو من غير المقربين من الملائكة لا يطلع عليه من سواهم

{ فِى كتاب } “Bir kitaptadır”, yani Levh-i Mahfuz'dadır; { مَّكْنُونٌ } “korunmuş”; bâtılın kendisine erişmesinden yahut meleklerden mukarreb olanların dışındakilerden korunmuştur, onlardan başkası ona muttali olamaz.

لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ (٧٩)

{ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenenler dokunabilir.”

{لاَّ يَمَسُّهُ إِلاَّ المطهرون} من جميع الأدناس أدناس الذنوب وغيرها إن جعلت الجملة صفة لكتاب مكنون وهو اللوح وان جعلها صفة للقرآن فالمعنى لا ينبغي أن يمسه إلا من هو على الطهارة من الناس والمراد مس المكتوب منه

{ لاَّ يَمَسُّهُ إِلاَّ المطهرون } “Ona ancak temizlenenler dokunabilir”; günah pislikleri ve diğer her türlü kirden arınmış olanlar [dokunabilir], şayet bu cümle 'kitâbun meknûn'un (yani Levh'in) sıfatı kılınırsa böyledir. Eğer Kur'an'ın sıfatı kılınırsa mana; 'İnsanlardan ancak abdestli/tahir olan kimselerin ona dokunması gerekir' demektir. Kasıt ise ondan yazılı olan metne dokunmaktır.

تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٠)

{ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbinden indirilmedir.”

{تَنزِيلَ} صفة رابعة للقرآن أي منزل {مِن رَّبّ العالمين} أو وصف بالمصدر لأنه نزل نجوماً من بين سائر كتب الله فكأنه في نفسه تنزيل ولذلك جرى مجرى بعض أسمائه فقيل جاء في التنزيل كذا ونطق به لتنزيل أو هو تنزيل على حذف المبتدأ

{ تَنزِيلَ } “İndirilmedir”; Kur'an'ın dördüncü sıfatıdır, yani { مِن رَّبّ العالمين } “Âlemlerin Rabbinden” indirilmiştir. Yahut masdar ile nitelenmiştir; çünkü o, Allah'ın diğer bütün kitapları arasından parça parça (necm necm) indirilmiştir, dolayısıyla sanki bizzat kendisi indirilmenin ta kendisidir. Bu sebeple onun isimlerinden biri konumuna geçmiş ve 'Tenzilde şöyle gelmiştir' denilmiş veya 'tenzil' diye telaffuz edilmiştir. Yahut mübtedanın hazfiyle [takdiri] 'o bir tenzildir' şeklindedir.

أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١)

{ أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ } “Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz?”

{أفبهذا الحديث} أي القرآن {أَنتُمْ مُّدْهِنُونَ} متهاونون به كمن يدهن في بعض الامراى يلين جانبه ولا يتصلب فيه تهاوناً به

{ أفبهذا الحديث } “Şimdi siz bu sözü mü”, yani Kur'an'ı mı; { أَنتُمْ مُّدْهِنُونَ } “küçümsüyorsunuz?”, onu hafife alıyorsunuz? Tıpkı bir işi hafife alarak yumuşak davranan ve onda kararlı/sert durmayan (müdâhene eden) kimse gibi.

وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢)

{ وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?”

{وتجعلون رزقكم أنكم تكذبون} أي تجعلون شكررزقكم التكذيب أي وضعتم التكذيب موضع الشكر وفي قراءة علي رضي وهي

{ وتجعلون رزقكم أنكم تكذبون } “Ve rızkınızı yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?”; yani rızkınızın şükrünü yalanlama kılıyorsunuz; şükrün yerine yalanlamayı koyuyorsunuz demektir. Hz. Ali'nin radıyallâhu anh kıraatinde ise şöyledir ki bu,

قراءة رسول الله ﷺ وَتَجْعَلُونَ شُكْرَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذّبُونَ أي تجعلون شكركم لنعمة القرآن انكم تكذبن به وقيل نزلت في الانواء ونسبتم السقيا اليها والرزق المطر أي وتجعلون شكر ما يرزقكم الله من الغيث أنكم تكذبون بكونه من الله حيث تلسبونه إلى النجوم

Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kıraatidir: { وَتَجْعَلُونَ شُكْرَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذّبُونَ } “Ve şükrünüzü yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” Yani Kur'an nimetine şükrünüzü onu yalanlamak kılıyorsunuz. Bir görüşe göre bu ayet envâ (yıldızların batışına yağmur nispet etme) ve yağmurun onlara nispet edilmesi hakkında inmiştir. Buradaki rızık ise yağmurdur; yani Allah'ın size rızık olarak verdiği yağmurun şükrünü, onu yıldızlara nispet ederek Allah'tan olduğunu yalanlamak kılıyorsunuz demektir.

فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣)

{ فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman!”

{فَلَوْلاَ إِذَا بَلَغَتِ} النفس أي الروح عند الموت {الحلقوم} ممر الطعام والشراب

{ فَلَوْلاَ إِذَا بَلَغَتِ } “Hele... dayandığı zaman!”; nefis, yani ölüm anında ruh [ulaştığında]; { الحلقوم } “boğaza”, yiyecek ve içeceğin geçtiği yere.

وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤)

{ وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ } “O vakit siz bakıp durursunuz.”

{وَأَنتُمْ حِينَئِذٍ تَنظُرُونَ} الخطاب لمن حضر الميت تلك الساعة

{ وَأَنتُمْ حِينَئِذٍ تَنظُرُونَ } “O vakit siz bakıp durursunuz”; bu hitap o esnada ölünün yanında hazır bulunanlaradır.

وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ (٨٥)

{ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ } “Biz ona sizden daha yakınız, fakat siz görmezsiniz.”

{وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ} إلى المحتضر {مِنكُمْ ولكن لاَّ تُبْصِرُونَ} لا تعقلون ولا تعلمون

{ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ } “Biz ona... daha yakınız”, can çekişen kimseye; { مِنكُمْ ولكن لاَّ تُبْصِرُونَ } “sizden, fakat siz görmezsiniz”, akıl erdirmez ve bilmezsiniz.

فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦)

{ فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ } “Eğer ceza/hesap görmeyecek iseniz,”

{فَلَوْلاَ إِن كُنتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ} مربوبين من دان السلطان الرعية اذاساسهم

{ فَلَوْلاَ إِن كُنتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ } “Eğer... hesaba çekilmeyecek / bir rabbin hükmü altında olmayacak iseniz”; [bir rabbin hükmü altında olan] yönetilen kimseler değilseniz. Bu, hükümdarın tebaayı idare etmesi durumunda kullanılan 'dâne's-sultânu'r-raiyyete' ifadesinden gelir.

تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٨٧)

{ تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Eğer doğru sözlüler iseniz onu geri çevirsenize!”

{تَرْجِعُونَهَا} تردون النفس وهي الروح إلى الجسد بعد بلوغ الحلقوم {إِن كُنتُمْ صادقين} أنكم غير مربوبين مقهورين فَلَوْلا في الآيتين للتحضيض يستدعي فعلاً وذا قوله تَرْجِعُونَهَا واكتفى بذكره مرة وترتيب الآية فلولا في ترجعونها إذا بلغت الحلقوم إن كنتم غير مدينين وفلولا الثانية مكررة للتأكيد ونحن أقرب إليه منكم يا أهل الميت بقدرتنا وعلمنا أو بملائكة المت والمعنى أنكم في جحودكم آيات الله في كل شيء أن نزل عليكم كتابا معجزا قلتم سحر وافتراء ون أرسل إليكم رسولاً صادقاً قلتم ساحر كذاب وان رزقكم مطرا عليكم

{ تَرْجِعُونَهَا } “Onu geri çevirsenize!”; nefsi, yani ruhu boğaza dayandıktan sonra bedene geri döndürsenize! { إِن كُنتُمْ صادقين } “Eğer doğru sözlüler iseniz”, bir rabbin idaresi altında ve boyun eğdirilmiş olmadığınız hususunda [doğru söylüyorsanız]. Her iki ayetteki levlâ (فَلَوْلا) teşvik/meydan okuma (tahdîd) içindir ve bir fiil gerektirir; o da { تَرْجِعُونَهَا } “onu geri çevirsenize” sözüdür ve bir defa zikredilmesiyle yetinilmiştir. Ayetin tertibi ise: 'Eğer bir rabbin idaresi altında değilseniz, boğaza dayandığı vakit onu geri çevirsenize!' şeklindedir. İkinci levlâ ise tekit için tekrarlanmıştır. 'Ey ölünün yakınları, kudretimiz ve ilmimizle yahut ölüm melekleriyle biz ona sizden daha yakınız.' Manası şudur: Siz her şeyde Allah'ın ayetlerini inkâr etmektesiniz; size mucize bir Kitap indirse 'Bu bir sihir ve uydurmadır' dediniz; size doğru sözlü bir peygamber gönderse 'Büyücüdür, yalancıdır' dediniz; size üzerinize yağmur rızkı verse

به قلتم نوء كذا على مذهب يؤدي إلى الإهمال والتعطيل فما لكم لا ترجعون الروح إلى البدن بعد بلوغه الحلقوم إن لم يكن ثمة قابض وكنتم صادقين في تعطيلكم وكفركم بالمى المميت المبدئ المعيد

onun hakkında, [yaratıcıyı] yok saymaya ve inkar etmeye (ta'tile) götüren bir mezhep üzere 'falan yıldızın batmasıyla oldu' dediniz. O halde şayet orada bir can alıcı yoksa ve siz yaratıcıyı inkârınızda, dirilten, öldüren, ilk baştan yaratan ve yeniden dirilten [Allah'ı] inkâr etmekte haklıysanız, can boğaza dayandıktan sonra ruhu bedene geri döndürsenize, size ne oluyor?

فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨)

{ فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Fakat eğer o, [Allah'a] yakın kılınanlardan ise,”

{فَأَمَّا إِن كَانَ} المتوفي {مِنَ المقربين} من السابقين من الأزواج الثلاثة المذكورة في أول السورة

{ فَأَمَّا إِن كَانَ } “Fakat eğer o... ise”, vefat eden kimse; { مِنَ المقربين } “[Allah'a] yakın kılınanlardan”, surenin başında zikredilen üç sınıftan önde olanlardan (sâbikûn) ise;

فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ (٨٩)

{ فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ } “Ona bir rahatlık, güzel bir rızık ve nimetlerle dolu bir cennet vardır.”

{فروح} فله استراحة {وريحان} ورزق {وجنة نَعِيمٍ}

{ فروح } “Ona bir rahatlık”, onun için bir istirahat; { وريحان } “ve güzel bir rızık”, bir rızık; { وجنة نَعِيمٍ } “ve nimetlerle dolu bir cennet [vardır]”.

وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠)

{ وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ } “Ve eğer amel defteri sağından verilenlerden ise,”

{وَأَمَّا إِن كَانَ مِنْ أصحاب اليمين}

{ وَأَمَّا إِن كَانَ مِنْ أصحاب اليمين } “Ve eğer amel defteri sağından verilenlerden ise”;

فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩١)

{ فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ } “Sana sağdakilerden selâm olsun!”

{فسلام لَّكَ مِنْ أصحاب اليمين} أي

{ فسلام لَّكَ مِنْ أصحاب اليمين } “Sana sağdakilerden selâm olsun!”, yani;

فسلام لك يا صاحب اليمين من إخوانك أصحاب اليمين أي يسلمون عليك كقوله إِلاَّ قِيلاً سلاما سلاما

Ey amel defteri sağından verilen kimse, sana ashâb-ı yemînden olan kardeşlerinden selâm olsun; yani tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِلاَّ قِيلاً سلاما سلاما } “Ancak 'Selâm! Selâm!' sözü [işitirler]” kavlinde olduğu gibi onlar sana selâm verirler demektir.

وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢)

{ وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ } “Ama eğer yalanlayan sapıklardan ise,”

{وَأَمَّا إِن كَانَ مِنَ المكذبين الضالين} هم الصنف الثالث من الازواج الثلاثة هم الذين قيل لهم في هذه السورة ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضالون المكذبون

{ وَأَمَّا إِن كَانَ مِنَ المكذبين الضالين } “Ama eğer yalanlayan sapıklardan ise”; bunlar üç zümrenin üçüncüsüdür. Bu surede kendilerine: { ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضالون المكذبون } “Sonra siz ey yalanlayan sapıklar!” denilen kimselerdir.

فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤)

{ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ } “Ona kaynar sudan bir ziyafet”, { وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “ve cehenneme atılma vardır.”

{فَنُزُلٌ مّنْ حَمِيمٍ وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ} أي إدخال فيه وفي هذه الآيات إشارة إلى أن الكفر كله ملة واحدة وأن أصحاب الكبائر من أصحاب اليمين لأنهم غير مكذبين

{ فَنُزُلٌ مّنْ حَمِيمٍ وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “Ona kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılma vardır”; yani oraya sokulma vardır. Bu ayetlerde küfrün tek bir millet olduğuna ve büyük günah işleyenlerin de yalanlayıcı olmadıkları için ashâb-ı yemînden sayılacağına bir işaret vardır.

إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥)

{ إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ } “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir.”

{إِنَّ هَذَا} الذي أنزل في هذه السورة {لَهُوَ حَقُّ اليقين} أي الحق الثابت من اليقين

{ إِنَّ هَذَا } “Şüphesiz bu”, bu surede indirilen şeyler; { لَهُوَ حَقُّ اليقين } “kesin gerçeğin ta kendisidir”, yani kesin bilgiden kaynaklanan sabit ve değişmez haktır.

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦)

{ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et.”

{فَسَبّحْ باسم رَبّكَ العظيم} رُوي أن عثمان بن عفان ﵁ دخل على بن مسعود ﵁ في مرض موته فقال له ما تشتكي فقال ذنوبي فقال ما تشتهي قال رحمة ربي قال أفلا ندعو الطبيب قال الطبيب مرضني فقال ألا تأمر بعطائك قال لا حاجة لي فيه قال ندفعه إلى بناتك قال لا حاجة لهن فيه قد أمرتهن أن يقرأن سورة الواقعة فإني سمعت رسول الله ﷺ يقول من قرأ سورة الواقعة في كل ليلة لم تصبه فاقة أبداً وليس في هذه السورة الثلاث ذكر الله اقتربت الرحمن الواقعة والله اعلم

{ فَسَبّحْ باسم رَبّكَ العظيم } “Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et.” Rivayet edildiğine göre Osman b. Affân radıyallâhu anh, İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anh vefat hastalığında yanına girip ona: “Neden şikâyetçisin?” diye sordu. O: “Günahlarımdan” dedi. [Hz. Osman]: “Neyi arzuluyorsun?” diye sordu. O: “Rabbimin rahmetini” dedi. [Hz. Osman]: “Bir doktor çağırmayalım mı?” dedi. O: “Beni doktor hasta etti” dedi. [Hz. Osman]: “Sana tahsisatını (maaşını) vermeyi emretmeyeyim mi?” dedi. O: “Ona ihtiyacım yok” dedi. [Hz. Osman]: “Onu kızlarına verelim” dedi. O: “Onların da buna ihtiyacı yok; zira ben onlara Vâkıa suresini okumalarını emrettim. Çünkü ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: ‘Kim her gece Vâkıa suresini okursa ona asla fakirlik dokunmaz.’” Bu üç surede –İkterebet (Kamer), Rahmân ve Vâkıa surelerinde– 'Allah' lafzının zikri geçmemektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.