Binûn

Kalem — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فَذَرْنِى} يقال ذرني وإياه أي كله إليّ فإني أكفيكه {وَمَن يُكَذِّبُ} معطوف على المفعول أو مفعول معه {بهذا الحديث} بالقرآن والمراد كل أمره إليَّ وخل بيني وبينه فإني عالم بما ينبغي أن يفعل به مطيق له فلا تشغل قلبك بشأنه وتوكل عليّ في الانتقام منه تسلية لرسول الله ﷺ وتهديد المكذبين {سَنَسْتَدْرِجُهُم} سندنيهم من العذاب درجة درجة يقال استدرجه إلى كذا أي استنزله إليه درجة درجة حتى يورط فيه واستدراج الله تعالى العصاة أن يرزقهم الصحة والنعمة فيجعلون رزق الله ذريعة إلى ازدياد المعاصي {مّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ} من الجهة التي لا يعشرون انه استدراج قيل كما جددوا معصية جددنا لهم نعمة وأنسيناهم شكرها قال ﵇ إذا رأيت الله تعالى ينعم على عبد وهو مقيم على معصيته فاعلم أنه مستدرج وتلا الآية

{ فَذَرْنِى } «Beni ve onu bırak (ذرني وإياه)» denilir; yani «onun işini bana bırak, şüphesiz ben sana yeterim/onun hakkından gelirim» demektir. { وَمَن يُكَذِّبُ } Mef'ûle matuftur yahut mef'ûlün maahdır. { بهذا الحديث } Kur'an'ı. Kastedilen şudur: Onun işini bana bırak, benimle onun arasından çekil; çünkü ben ona ne yapılması gerektiğini çok iyi bilmekteyim ve buna muktedirim. Artık onun durumuyla kalbini meşgul etme ve ondan intikam alma konusunda bana tevekkül et. [Bu,] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek ve yalanlayanları da tehdit etmektir. { سَنَسْتَدْرِجُهُم } Onları derece derece azaba yaklaştıracağız. Bir kimse için «onu şuraya istidrac etti (استدرجه إلى كذا)» denilir; yani «içine düşene kadar onu derece derece oraya indirdi» demektir. Yüce Allah'ın asileri istidrac etmesi ise onlara sağlık ve nimet vermesi, onların da Allah'ın rızkını günahları artırmaya bir vesile kılmalarıdır. { مّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ } Onun bir istidrac olduğunu hissetmedikleri cihetten. Şöyle denilmiştir: «Onlar ne zaman bir günahı yenileseler, biz de onlara bir nimeti yeniler ve o nimete şükretmeyi onlara unuttururuz.» [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ'nın bir kula, o günahı üzerinde ısrarla durduğu hâlde nimet verdiğini görürsen bil ki o istidraca uğratılmaktadır.» Ve bu ayeti okumuştur.

وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (٤٥)

{ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Ben onlara mühlet veriyorum. Şüphesiz benim tuzağım pek çetindir.”

{وَأُمْلِى لَهُمْ} وأمهلهم {إِنَّ كَيْدِى مَتِينٌ} قوي شديد فسمى إحسانه وتمكينه كيداً كما سماه استدراجاً لكونه في صورة الكيد حيث كان سبباً للهلاك والأصل أن معنى الكيد والمكر والاستدراج هو الأخذ من جهة الأمن ولا يجوز أن يسمى الله كائداً وماكراً ومستدرجاً

{ وَأُمْلِى لَهُمْ } Onlara mühlet veririm. { إِنَّ كَيْدِى مَتِينٌ } Güçlüdür, pek çetindir. Helake sebep olması hasebiyle tuzak suretinde olduğundan, istidrac diye isimlendirdiği gibi ihsanını ve [onlara tanıdığı] imkânı da tuzak (keyd) olarak isimlendirmiştir. Asıl olan şudur ki keyd (tuzak), mekr (düzen) ve istidracın manası; [kişiyi] kendini güvende hissettiği cihetten yakalamaktır. Allah'ın kāid (tuzak kuran), mâkir (hile/düzen kuran) ve müstedric (istidrac eden) şeklinde isimlendirilmesi ise caiz değildir.

أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٦)

{ أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ } “Yoksa sen onlardan bir ücret istiyorsun da bu yüzden ağır bir borç altında mı eziliyorlar?”

{أم تسألهم} على تبليغ الرسالة {أَجْراً فَهُم مّن مَّغْرَمٍ} غرامة {مُّثْقَلُونَ} فلا يؤمنون استفهام بمعنى النفي أي لست تطلب أجراً على تبليغ الوحي فيثقل عليهم ذلك فيمتنعوا لذلك

{ أم تسألهم } Risaleti tebliğ etmeye karşılık { أَجْراً فَهُم مّن مَّغْرَمٍ } bir borç/diyet sebebiyle { مُّثْقَلُونَ } eziliyorlar da [bu yüzden mi] iman etmiyorlar? Bu, nefy (olumsuzluk) manasında bir istifhamdır; yani sen vahyin tebliği karşılığında bir ücret istemiyorsun ki bu onlara ağır gelsin de bundan dolayı [imandan] kaçınsınlar.

أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ (٤٧)

{ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ } “Yoksa gayb onların yanında da onlar mı [ondan] yazıyorlar?”

{أَمْ عِندَهُمُ الغيب} أي اللوح المحفوظ عند الجمهور {فَهُمْ يَكْتُبُونَ} منه ما يحكمون به

{ أَمْ عِندَهُمُ الغيب } Yani cumhura göre Levh-i Mahfuz [onların yanında mıdır], { فَهُمْ يَكْتُبُونَ } oradan verdikleri hükümleri [yazıyorlar]?

فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ (٤٨)

{ فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ } “Sen Rabbinin hükmüne sabret ve balık sahibi (Yûnus) gibi olma! Hani o, içi öfkeyle dolu olarak [Rabbine] seslenmişti.”

{فاصبر لِحُكْمِ رَبّكَ} وهو إمهالهم وتأخير نصرتك علهيم لأنهم وإن أمهلوا لم يهملوا {وَلاَ تَكُن كصاحب الحوت} كيونس ﵇ في العجلة والغضب على القوم حتى لا تبتلى ببلائه والوقف على الحوت لأن إذ ليس بظرف لما تقدمه إذ النداء طاعة فلا ينهى عنه بل مفعول محذوف أي اذكر {إِذْ نادى} دعا ربه في بطن الحوت بلا إله إِلاَّ أَنتَ سبحانك إِنّى كُنتُ مِنَ الظالمين {وَهُوَ مَكْظُومٌ} مملوء غيظاً من كظم السقاء إذا ملأه

{ فاصبر لِحُكْمِ رَبّكَ } O [hüküm de] onlara mühlet verilmesi ve onlara karşı sana yapılacak yardımın geciktirilmesidir. Çünkü onlara mühlet verilse de onlar başıboş bırakılmazlar (ihmal edilmezler). { وَلاَ تَكُن كصاحب الحوت } Kavmine karşı acelecilik ve öfke hususunda Yûnus aleyhisselâm gibi olma ki onun uğradığı belaya uğramayasın. «El-Hût (الحوت)» kelimesi üzerinde durulur (vakıf yapılır); çünkü { إذ } kendisinden önceki ifadenin zarfı değildir; zira nida bir itaattir, dolayısıyla bundan nehyedilmez. Bilakis hazfedilmiş bir [fiilin] mef'ûlüdür; yani «hatırla» takdirindedir. { إِذْ نادى } Balığın karnında Rabbine: { لا إله إِلاَّ أَنتَ سبحانك إِنّى كُنتُ مِنَ الظالمين } “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum!” diyerek dua ettiği vakti [hatırla]. { وَهُوَ مَكْظُومٌ } İçi öfkeyle dolmuş bir hâlde; bu [tabir], tulum doldurulduğu zaman söylenen «tulumu doldurdu (كظم السقاء)» ifadesindendir.

لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ (٤٩)

{ لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ } “Eğer Rabbinden ona bir nimet erişmemiş olsaydı, o mutlaka kınanmış bir hâlde ıssız bir yere atılacaktı.”

{لَّوْلاَ أَن تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ} رحمة {مّن رَّبِّهِ} أي

{ لَّوْلاَ أَن تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ } Bir rahmet [erişmemiş olsaydı], { مّن رَّبِّهِ } yani Rabbinden,

لولا أن الله أنعم عليه بإجابة دعائه وقبول عذره {لَنُبِذَ} من بطن الحوت {بالعرآء} بالفضاء {وَهُوَ مَذْمُومٌ} معاتب بزلته لكنه رحم فنبذ غير مذموم

şayet Allah, duasını kabul edip özrünü geçerli sayarak ona nimet vermemiş olsaydı, { لَنُبِذَ } balığın karnından [atılacaktı], { بالعرآء } açık/ıssız bir alana, { وَهُوَ مَذْمُومٌ } zellesinden ötürü kınanmış/azarlanmış olarak. Fakat ona merhamet edildi de kınanmamış olarak [karaya] atıldı.

فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٥٠)

{ فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Fakat Rabbi onu seçti de kendisini salihlerden kıldı.”

{فاجتباه رَبُّهُ} اصطفاه لدعائه وعذره {فَجَعَلَهُ مِنَ الصالحين} من المستكملين لصفات الصلاح ولم يبق له زلة وقيل من الأنبياء وقيل من المرسلين والوجه هو الأول لأنه كان مرسلاً ونبياً قبله

{ فاجتباه رَبُّهُ } Duası ve özrü sebebiyle Rabbi onu seçti. { فَجَعَلَهُ مِنَ الصالحين } Salâh (iyilik) sıfatlarını kemale erdirmiş kimselerden kıldı ve artık onda hiçbir zelle kalmadı. «Peygamberlerden [kıldı]» veya «elçilerden (resullerden) [kıldı]» da denilmiştir. Ancak evla olan birinci görüştür; zira o bundan önce de resul ve nebi idi;

لقوله تعالى وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ المرسلمين إذ أبق إلى الفلك المشحون الآيات

nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ المرسلمين إذ أبق إلى الفلك المشحون } “Şüphesiz Yûnus da resullerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı...” ayetleri.

وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (٥١)

{ وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } “O inkâr edenler, Zikr'i (Kur'an'ı) işittikleri zaman neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi. Ve: «O kesinlikle bir delidir!» diyorlar.”

{وَإِن يَكَادُ الذين كَفَرُواْ لَيُزْلِقُونَكَ بأبصارهم} وبفتح الياء مدني إن مخففة من الثقيلة واللام علمها زلقه وازلقه ازاله عن مكانك أو يهلكوك لشدة حنقهم عليك وكانت العين في بني أسد فكان الرجل منهم يتجوع ثلاثة أيام فلايمر به شيء فيقول فيه لم أر كاليوم مثله إلا هلك فأريد بعض العيّانين على أن يقول في رسول الله مثل ذلك فقال لم أر كاليوم مثله رجلاً فعصمه الله من ذلك وفي الحديث العين حق وإن العين لتدخل الجمل القدر والرجل القبر وعن الحسن رقية العين هذه الآية {لَمَّا سَمِعُواْ الذكر} القرآن {وَيَقُولُونَ} حسداً على ما أوتيت من النبوة {إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ} إن محمداً لمجنون حيرة في أمره وتنفيراً عنه

{ وَإِن يَكَادُ الذين كَفَرُواْ لَيُزْلِقُونَكَ بأبصارهم } Ya harfinin fethasıyla [«leyezlikûneke» şeklinde okunuşu] Medine kıraatidir. { إِن } şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe)dir; [başındaki] lâm ise onun alametidir. «Onu kaydırdı (زلقه)» ve «onu yerinden etti (ازلقه)» [fiilleri], «seni yerinden ederler» yahut sana karşı duydukları şiddetli kin yüzünden «seni helak ederler» demektir. Nazar (göz değmesi) Benî Esed kabilesinde vardı; onlardan bir adam üç gün aç kalır, ardından yanından geçen herhangi bir şey hakkında: «Bugünkü gibisini hiç görmedim!» der demez o şey helak olurdu. Nazar değdirenlerden birinin Resûlullah hakkında da benzer bir söz söylemesi istendi; o da: «Bugünkü gibi bir adam görmedim!» dedi. Fakat Allah onu bundan korudu. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Nazar haktır; muhakkak ki nazar deveyi kazana, insanı da kabre sokar.» Hasan [el-Basrî]'den rivayet edildiğine göre göz değmesine karşı okunacak rukye bu ayettir. { لَمَّا سَمِعُواْ الذكر } Kur'an'ı [işittikleri zaman]. { وَيَقُولُونَ } Sana verilen peygamberliği kıskanarak [şöyle derler]: { إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } «Şüphesiz Muhammed bir delidir!» [Bunu] onun durumu hakkında şaşkınlığa düşürmek ve insanları ondan uzaklaştırmak için [söylerler].

وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٥٢)

{ وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ } “Hâlbuki o (Kur'an), âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.”

{وَمَا هُوَ} أي القرآن {إِلاَّ ذِكْرٌ} وعظ {للعالمين} للجن والإنس يعني أنهم جننوه لأجل القرآن وما القرآن إلا موعظة للعالمين فكيف يجنن من جاء بمثله وقيل لما سمعوا الذكر أي ذكره ﵇ وما هو أي محمد ﵇ إلا ذكر شرف العالمين فكيف ينسب إليه الجنون والله اعلم

{ وَمَا هُوَ } Yani Kur'an, { إِلاَّ ذِكْرٌ } ancak bir öğüttür, { للعالمين } cinler ve insanlar için. Yani onlar Kur'an sebebiyle onu mecnun saydılar; hâlbuki Kur'an âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir. Öyleyse onun benzerini getiren kimse nasıl mecnun sayılabilir? Şöyle de denilmiştir: «Zikr'i işittikleri zaman»; yani onun (Peygamber aleyhisselâm'ın) zikrini/şanını [işittikleri zaman]. «Hâlbuki o»; yani Muhammed aleyhisselâm, âlemlerin şeref vesilesi olan bir zikirden başka bir şey değildir; hâl böyleyken ona delilik nasıl isnat edilebilir? En doğrusunu Allah bilir.