Binûn

Enfâl — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أو معناه أن الكفار إذا انتهوع عن الكفر وأسلموا غفرلهم ماقد سلف من الكفر والمعاصي وبه احتج أبو حنيفة ﵀ في أن المرتد إذا أسلم لم يلزمه قضاء العبادات المتروكة

Yahut bunun manası şudur: Kâfirler küfürden vazgeçip Müslüman olduklarında, geçmiş küfür ve günahları bağışlanır. Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh, dinden dönen (mürted) kimsenin yeniden Müslüman olduğunda terk ettiği ibadetleri kaza etmesinin gerekmediğine bu ayetle delil getirmiştir.

وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩)

{ وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Fitne kalmayıncaya ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse, şüphesiz ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” (39)

{وقاتلوهم حتى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ} إلى أن لا يوجد فيهم شرط قط {وَيَكُونَ الدّينُ كُلُّهُ لِلهِ} ويضمحل عنهم كل دين باطل ويبقى فيهم دين الإسلام {فَإِنِ انْتَهَوْاْ} عن الكفر وأسلموا {فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} يثيبهم على إسلامهم

{ وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”; aralarında hiçbir şirk bulunmayıncaya kadar. { وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ } “ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar”; batıl olan bütün dinler aralarından silinip aralarında yalnız İslam dini baki kalıncaya kadar. { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer vazgeçerlerse”; küfürden vazgeçip Müslüman olurlarsa, { فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “şüphesiz ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir”; İslam'a girmelerine karşılık onları ödüllendirir.

وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)

{ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “Eğer yüz çevirirlerse, bilin ki Allah sizin dostunuzdur (mevlânızdır). O ne güzel dost, ne güzel yardımcıdır!” (40)

{وَإِن تَوَلَّوْاْ} أعرضوا عن الإيمان ولم ينتهوا {فاعلموا أَنَّ الله مَوْلاَكُمْ} ناصركم ومعينكم فثقوا بولايته ونصرته {نِعْمَ المولى} لا يضيع من تولاه {وَنِعْمَ النصير} لا يغلب من نصره والمخصوص بالمحد محذوف

{ وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”; imandan yüz çevirir ve [küfürden] vazgeçmezlerse, { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ } “bilin ki Allah sizin dostunuzdur”; sizin yardımcınız ve destekçinizdir; O'nun dostluğuna ve yardımına güvenin. { نِعْمَ الْمَوْلَى } “O ne güzel dost”; Kendisini dost edineni zayi etmez, { وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “ve ne güzel yardımcıdır!”; yardım ettiğine asla galip gelinemez. Övgüye konu olan özel isim (mahsûs bi'l-medh) hazfedilmiştir.

وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١)

{ وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a, Resûl'e, [onun] akrabalarına, yetimlere, yoksullara ve yolculara aittir; eğer Allah'a ve hak ile batılın ayrıldığı gün (Furkan günü), o iki topluluğun karşılaştığı gün kulumuza indirdiğimize iman etmişseniz. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (41)

{واعلموا أَنَّمَا غَنِمْتُم} ما بمعنى الذي ولا يجوز أن يكتب إلا مفصولاً إذ لو كتب موصولاً لوجب أن تكون ما كافة وغنمتم صلته والعائد محذوف والتقدير الذي غنمتموه {مِّن شَىْء} بيانه قيل حتى الخيط والمخيط {فَأَنَّ للَّهِ خُمُسَهُ} والفاء إنما دخلت لما في الذى من معنى المجازاة وان وما عملت فيه في موضع رفع على أنه خبر مبتدأ تقديره فالحكم أن لله خمسة {وَلِلرَّسُولِ وَلِذِى القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل} فالخمس كان فى عهد رسول الله ﷺ يقسم على خسمة أسهم سهم لرسول الله وسهم لذوى قرابته من بني هاشم وبني المطلب دون بنى عبد شمس وبنى نوفل استخقوه حينئذ بالنصرة لقصة عثمان وجبير بن مكعم وثلاثة أسهم لليتمامى والمساكين وابن السبيل وأما بعد رسول الله ﷺ فسهمه ساقط بموته وكذلك سهم ذوي القربى وإنما يعطون لفقراءهم ولا يعطى أغناؤهم فيقسم على اليتامى والمساكين وبان السبيل وعن ابن عباس رضى الله عنهما أنه كان

{ وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız”; buradaki 'mâ' (مَا), 'ellezî' (الَّذِي) manasındadır ve ayrık yazılmasından başka türlüsü caiz değildir. Zira bitişik yazılsaydı 'mâ'nın kâffe (engelleme harfi) olması gerekirdi. { غَنِمْتُمْ } onun sılasıdır, ait zamiri (âid) hazfedilmiştir; takdiri 'ellezî ganimtümûhu' (ganimet aldığınız şey) şeklindedir. { مِنْ شَيْءٍ } “herhangi bir şey”; onun beyanıdır (açıklamasıdır). İğne ve ipliğe varıncaya kadar [her şeydir] denilmiştir. { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “mutlaka beşte biri Allah'a [aittir]”; fâ (ف) harfi, 'ellezî' lafzında şart (ceza) manası bulunduğu için girmiştir. 'Enne' ve mamulü, mübtedanın haberi olarak ref konumundadır; takdiri “Hüküm şudur ki, beşte biri Allah'a aittir” şeklindedir. { وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Resûl'e, [onun] akrabalarına, yetimlere, yoksullara ve yolculara [aittir]”. Beşte bir (humus), Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde beş paya bölünürdü: Bir pay Resûlullah'a, bir pay Benî Abdüşşems ve Benî Nevfel hariç, yardım ve desteklerinden dolayı -ki bu Osman ve Cübeyr b. Mut‘ım kıssasından bilinir- Benî Hâşim ve Benî Muttalib'den olan akrabalarına; üç pay ise yetimlere, yoksullara ve yolculara verilirdi. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra ise vefatıyla birlikte onun payı düşmüştür, akrabaların payı da böyledir; ancak onların fakirlerine verilir, zenginlerine verilmez. Dolayısıyla yetimlere, yoksullara ve yolculara taksim edilir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre bu pay,

على ستة لله والرسول سهمان وسهم لأقاربه حتى قبض فأجرى أبو بكر رضى الله عنه الخمس على

altı pay üzerindeydi: İki pay Allah ve Resûlü için, bir pay da [Resûlullah'ın] vefatına kadar akrabaları içindi. Ebû Bekir radıyallâhu anh ise humusu

ثلاثة وكذا عمر ومن بعده من الخلفىء رضى اللهعنهم ومعنى لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ لرسول الله كقوله والله ورسوله أحق أن يرضوه {إن كنتم آمنتم بالله} فاعملوا به وارضوا بهذه القسمة فالإيمان يوجب الرضا بالحكم والعمل بالعلم {وَمَا أَنزَلْنَا} معطوف على بالله أي إن كنتم آمنتم بالله وبالمنزل {على عَبْدِنَا يَوْمَ الفرقان} يوم بدر {يوم التقى الجمعان} الفيقيقان من السملين والكافرين والمراد ما أنزل عليه من الآيات والملائكة والفتح يومئذ وهو بدل من يَوْمَ الفرقان {والله على كُلّ شَيْء قَدِيرٌ} يقدر على أن ينصر القليل على الكثيرة كما فعل بكم يوم بدر

üç [pay] üzerinden yürüttü; Ömer ve ondan sonraki halifeler radıyallâhu anhüm de böyle yaptı. “Allah'a ve Resûl'e” ifadesinin manası “Resûlullah'a” demektir; nitekim “Allah ve Resûlü razı edilmeye daha lâyıktır” ayetinde olduğu gibidir. { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “eğer Allah'a iman etmişseniz”; gereğince amel edin ve bu taksimata razı olun; zira iman, hükme rıza göstermeyi ve ilimle amel etmeyi gerektirir. { وَمَا أَنْزَلْنَا } “ve indirdiğimize”; { بِاللَّهِ } lafzına matuftur; yani “eğer Allah'a ve indirilene iman etmişseniz”. { عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ } “Furkan günü kulumuza [indirdiğimize]”; Bedir günü. { يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ } “o iki topluluğun karşılaştığı gün”; Müslümanlar ve kâfirlerden oluşan iki fırka. Kastedilen, o gün ona indirilen ayetler, melekler ve zaferdir; bu da { يَوْمَ الْفُرْقَانِ } ifadesinden bedeldir. { وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kadirdir”; Bedir günü size yaptığı gibi, az olanı çok olana galip kılmaya da kadirdir.

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢)

{ إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Hani siz vadinin yakın yamacında (dünya), onlar ise uzak yamacındaydılar (kusvâ). Kervan da sizden daha aşağıdaydı. Eğer sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakitte mutlaka ihtilafa düşerdiniz. Fakat Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek; helak olanın apaçık bir delil üzere helak olması, yaşayanın da apaçık bir delil üzere yaşaması için [böyle yaptı]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (42)

{إذا أنتم} إذ أنتم بدل من يوم الفرقان أو التقدير اذكروا إذ أنتم {بِالْعُدْوَةِ} شط الوادي وبالكسر فيهما مكى وبو عرمو {الدنيا} القربى إلى جهة الميدنة تأنيث الأذنى {وهم بالعدوة القصوى} البعد عن المدينة تأنيث الأقصى وكلتاهما فعلى من بنات الواو والقياس قلب الواو ياء كالعليا تأنيث الأعلى وأما القصوى فكالقود في مجيئه على الأصل {والركب} أي العير وهو جمع راكب فى المعنى أسلف مِنكُمْ نصب على الظرف أي مكاناً أسفل من مكانكم يعني في أسفل الوادي بثلاثة أميال وهو مرفوع المحل لأنه خبر المبتدأ {وَلَوْ تَوَاعَدتُّمْ} أنتم وأهل مكة وتواضعتم بينكم على موعد تلقتون فيه لبقتال {لاَخْتَلَفْتُمْ فِي الميعاد} لخالف بعضكم بعضاً فثبطكم قلتكم وكثرتهم عن الوفاء بالموعد وثبتطهم ما في قلوبهم من تهيب رسول الله ﷺ والمسلمين فلم ينفق لكم من التلاقى ماوفقه

{ إِذْ أَنْتُمْ } “Hani siz”; { يَوْمَ الْفُرْقَانِ } ifadesinden bedeldir yahut takdiri “Hani siz ... iken hatırlayın” şeklindedir. { بِالْعُدْوَةِ } “vadinin yamacında”; vadinin kenarı demektir; Mekkî (İbn Kesîr) ve Ebû Amr her iki kelimeyi de kesre ile ('İdve' şeklinde) okumuşlardır. { الدُّنْيَا } “yakın”; Medine cihetine daha yakın olan [taraf], 'el-ednâ' kelimesinin müennesidir. { وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى } “onlar ise uzak yamacındaydılar”; Medine'ye daha uzak olan [taraf], 'el-aksâ' kelimesinin müennesidir. Her ikisi de sonu vâv olan (vâvî) kökten gelen 'fu‘lâ' veznindedir; kıyasa uygun olanı, 'el-a‘lâ'nın müennesi olan 'el-‘ulyâ' kelimesinde olduğu gibi vâv harfinin yâ harfine dönüşmesidir. 'El-Kusvâ' kelimesine gelince, 'el-kaved' kelimesinde olduğu gibi aslı üzere gelmiştir. { وَالرَّكْبُ } “Kervan da”; yani kervan/ticaret kafilesi; mana bakımından 'râkib' kelimesinin çoğuludur. { أَسْفَلَ مِنْكُمْ } “sizden daha aşağıdaydı”; zarf olarak mensuptur, yani sizin bulunduğunuz yerden daha aşağı bir mekânda, vadinin üç mil aşağısındaydı; mübtedanın haberi olduğu için mahallen merfudur. { وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ } “Eğer sözleşmiş olsaydınız”; siz ve Mekkeliler savaşmak üzere karşılaşacağınız bir vakit kararlaştırmış olsaydınız, { لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ } “belirlenen vakitte mutlaka ihtilafa düşerdiniz”; biriniz diğerine muhalefet ederdi; sizin azlığınız ve onların çokluğu sizi verilen söze uymaktan alıkoyar, kalplerinde Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlardan duydukları heybet/korku da onları alıkoyardı; böylece Allah'ın muvaffak kıldığı ve zemin hazırladığı karşılaşma gerçekleşmezdi,

الله وسبب له ولكن جمع بينكم بلا يمعاد {لّيَقْضِيَ الله أَمْراً كَانَ مَفْعُولاً} من إعزاز دينه واعلاء كلمته واللام تتعلق بمحذوف أي ليقضي الله أمراً كان ينبغى أن يفعل وهو نصر تاوليائه وقهر أعدائه دبر ذلك قال الشيخ أبو منصور ﵀ القضاء يحتمل الحكم أي ليحكم ما قد علم أنه يكون كائناً أو ليتم أمراً كان قد أراده وما أراد كونه فهو مفعول لا محالة وهو عز الإسلام وأهله وذل الكفر وحزبه ويتعلق بيقضى {لّيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَن بَيّنَةٍ ويحيى مَنْ حَىَّ عَن بَيّنَةٍ} حيي نافع وأبو عمرو فالإدغام لالتقاء المثلين والإظهار لأن حركة الثاني غير لازمة لانك تقول فى الستقبل يحيا والادغام اكثير استيعر الهلاك والحياة للكفر والإسلام أي ليصدر كفر من كفر عن وضوح بينة لا عن مخالجة شبهة حتى لا يبقى له على الله حجة ويصدر إسلام من أسلم أيضاً عن يقين وعلم بأنه دين الحق الذي يجب الدخول فيه والتسمك به وذلك أن وقعة بدر من الآيات الواضحة التي من كفر بعدها كان مكابراً لنفسه مغالطا لها ولهذا ذكر فيها

lakin [Allah] sizi sözleşmeksizin bir araya getirdi. { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا } “Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek için”; dinini aziz kılmak ve kelimesini yüceltmek kabilinden [olan bir emri]. Başındaki lâm (ل) harfi mahzuf bir fiile bağlıdır; yani “Allah, yapılması gereken bir emri -ki o da dostlarına yardım edip düşmanlarını kahretmektir- yerine getirmek için bunu takdir etti”. Şeyh Ebû Mansûr rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: 'Kazâ' kelimesi hüküm manasına gelebilir; yani “vuku bulacağını bildiği şeyi hükme bağlamak için” yahut “murad ettiği bir işi tamamlamak için”; O'nun olmasını murad ettiği şey ise şüphesiz yerine getirilecektir; o da İslam ve ehlinin izzeti, küfür ve hizbinin ise zilletidir. { لِيَقْضِيَ } fiiline matuf/bağlı olarak: { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } “helak olanın apaçık bir delil üzere helak olması, yaşayanın da apaçık bir delil üzere yaşaması için”. Nâfi‘ ve Ebû Amr [ikinci kelimeyi] 'hayiye' (حَيِيَ) şeklinde okumuşlardır. İdgam, iki benzer harfin yan yana gelmesinden ötürüdür; izhâr ise ikincinin harekesinin arızî (gayri lâzım) olmasından dolayıdır, çünkü muzaride 'yahyâ' (يَحْيَا) dersin; idgam daha yaygındır. Helak ve hayat kelimeleri küfür ve İslam için istiare edilmiştir; yani inkâr edenin küfrü bir şüphe karışıklığından değil, apaçık bir delilden sonra ortaya çıksın ki Allah'a karşı bir mazereti kalmasın; İslam'a girenin Müslümanlığı da onun girilmesi ve sımsıkı sarılınması gereken hak din olduğuna dair kesin bir yakin ve ilimden neşet etsin. Zira Bedir Gazvesi öyle apaçık ayetlerdendir ki, ondan sonra inkâr eden kimse ancak nefsine karşı kibirlenmiş ve kendini aldatmış olur. Bu sebeple orada

مراكز الفريقين وأن العير كانت أسفل منهم مع أنهم قد علموا ذلك كله مشاهدة ليعلم الخلق أن النصر والغلبة لا تكون بالكثرة والأسباب بل بالله تعالى وذلك أن العدوة القصوة التى اناخ بها المشركون كان فيا المساء وكانت أرضاً لا بأس بها ولا ماء بالعدوة الدنيا وهى خيار تسوخ فيها الأرجل ولا يمشى فهيا إلا بتعب وشمقة وكان العير وراء ظهور العدو مع كثرة عددهم وعدتعهم وقلة المسليمن وضعفهم ثم كان ما كان {وإن الله لسميع} لأقيواهم {عَلِيمٌ} بكفر من كفر وعقابه وبإيمان من آمن وثوابه

iki fırkanın mevzileri ve kervanın onlardan daha aşağıda olduğu -her ne kadar bunu müşahede ederek bizzat bilmiş olsalar da- zikredilmiştir; tâ ki mahlukat, zafer ve üstünlüğün çoklukla ve zahirî sebeplerle değil, ancak Allah Teâlâ'nın lütfuyla olduğunu bilsin. Şöyle ki: Müşriklerin konakladığı uzak yamaçta (el-‘Udvettü'l-Kusvâ) su vardı ve zemin elverişliydi; yakın yamaçta (el-‘Udvettü'd-Dünyâ) ise su yoktu ve ayakların battığı, ancak zahmet ve meşakkatle yürünebilen gevşek bir kumdu. Kervan ise düşmanın arkasındaydı; üstelik onların sayı ve teçhizatça çokluğuna karşılık Müslümanlar sayıca az ve zayıftı. Sonra olanlar oldu. { وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir”; onların sözlerini, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; inkâr edenin küfrünü ve cezasını, iman edenin imanını ve sevabını.

إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٤٣)

{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Hani Allah rüyanda sana onları az gösteriyordu. Eğer sana onları çok gösterseydi, mutlaka korkaklık gösterir ve bu hususta çekişirdiniz. Fakat Allah [sizi bundan] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (43)

{إِذْ يُرِيكَهُمُ الله} نصب بإضمار اذكر أو هو متعلق بقوله

{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ } “Hani Allah sana onları gösteriyordu”; gizli bir “hatırla” (izkür) fiiliyle mensuptur yahut şu söze bağlıdır:

لسميع عليم اغى يعلم المصالح إذ يقللهم في عينك {فِي مَنَامِكَ قَلِيلاً} أي في رؤياك وذلك أن الله تعالى أراه إياهم في رؤياه قليلاً فأخبر بذلك أصحباه فكان ذلك تشجيعاً لهم على عدوهم {وَلَوْ أراكهم كثيرا لفشلتم} لجبتنتم وهبتم الإقدام {ولتنازعتم فِي الأمر} أمر القتال وترددتم بين الثبات والفغاررا {ولكن الله سَلَّمَ} عصم وأنعم بالسلامة من الفشل والتنازع والاختلاف {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} يعلم ما سيكون فيها من الجراءة والجبن والصبر والجزع

“Hakkıyla işiten ve bilendir”; yani gözünde onları azalttığı vakit maslahatları bilir. { فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا } “rüyanda sana onları az [gösteriyordu]”; yani düşünde. Şöyle ki: Allah Teâlâ rüyasında onları Peygamber'e az gösterdi; o da bunu ashabına haber verdi ve bu durum, düşmanlarına karşı onlara bir cesaret kaynağı oldu. { وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ } “Eğer sana onları çok gösterseydi, mutlaka korkaklık gösterirdiniz”; korkar ve ileri atılmaktan çekinirdiniz. { وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ } “ve bu hususta çekişirdiniz”; savaş hususunda [ihtilafa düşerdiniz] ve sebat etmek ile kaçmak arasında tereddüt ederdiniz. { وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } “Fakat Allah kurtardı”; korudu ve yılgınlıktan, çekişmekten ve ihtilaftan selamette kıldı. { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”; kalplerde bulunacak olan cesareti, korkaklığı, sabrı ve sabırsızlığı bilir.

وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤)

{ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Karşılaştığınızda onları sizin gözlerinize az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu ki Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirsin. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.” (44)

{وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ} الضميران مفعولان أي وإذ يبصركم إياهم {إِذِ التقيتم} وقت اللقاء {فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً} هو نصب على الحال وإنما قللهم فى أعيهم تصديقا لرؤسا رسول الله ﷺ وليعاينوا ما أخبرهم به فيزداد يقينهم ينجدوا ويثبتوا قال اببن مسعود رضى الله عنه لقد قللوا في أعيننا حتى قلت لرجل إلى جنبي أتراهم سبعين قال أراهم مائة وكاوا ألفا {ويقللكم في أعينهم} حتى قا لقائل منه إنما تهم أكلة جزور قيل قد قللهم في أعينهم قبل اللققاء ثم كثرهم فيها بعده ليجترئوا عليهم قلة مبالاة بهم ثم تفجأهم الكثرة فيبهتوا وبها بواو يجوز أن يبصروا الكثير قليلاً بأن يستر الله بعضهم بساتر أو يحدث في عيونهم ما يستقولن به الكثير كما أحدث في أعين الحول ما يرون به الواحد اثنين قبل لبعضهم أن الاحل يرى الواحد اثنين وكان بين يديه ديك واحد فقال مالى لا أرى هذهين الديكين أربعة {لّيَقْضِيَ الله أَمْراً كَانَ مفعولاً وَإِلَى الله تُرْجَعُ الأمور} فيحكم فيها بما يريد ترجع شامى وحمزة وعلى

{ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ } “Onları size gösteriyordu”; iki zamir de mef'uldür (nesnedir), yani “hani size onları gösteriyordu”. { إِذِ الْتَقَيْتُمْ } “karşılaştığınızda”; karşılaşma anında. { فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا } “sizin gözlerinize az”; hâl olarak mensuptur. Onları Müslümanların gözlerinde az göstermesi, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasını tasdik etmek, onlara haber verdiği şeyi bizzat görerek yakinlerini artırmak, böylece cesaret bulup sebat etmelerini sağlamak içindir. İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Gözlerimizde o kadar az gösterildiler ki, yanımdaki adama: 'Onları yetmiş kişi görüyor musun?' dedim. O da: 'Yüz kişi görüyorum' dedi; oysa bin kişiydiler.” { وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ } “ve sizi onların gözlerinde azaltıyordu”; öyle ki onlardan biri: “Onlar bir deve eti yiyecek kadar az bir topluluktur” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Karşılaşmadan önce onları gözlerinde az gösterdi, karşılaştıktan sonra ise çoğalttı; tâ ki [başta] onları önemsemeyip üzerlerine pervasızca atılsınlar, sonra aniden kalabalık görünce şaşkına dönsünler ve korkuya kapılsınlar. Çok olanın az görülmesi, Allah'ın onların bir kısmını bir örtüyle gizlemesi yahut gözlerinde çok olanı az görecekleri bir durum yaratmasıyla mümkündür; nitekim şaşıların gözünde bir olanı iki görecekleri bir hal yarattığı gibi. Şaşı olan birine, şaşının biri iki gördüğü söylenmişti; önünde tek bir horoz varken o: “Neden ben şu iki horozu dört görmüyorum?” demiştir. { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirsin diye. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür”; artık işler hakkında dilediği gibi hükmeder. Şâmî (İbn Âmir), Hamza ve Ali (el-Kisâî) 'türceu' (تُرْجَعُ) şeklinde [meçhul] okumuşlardır.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz.” (45)

{يا أيها الذين آمنوا إذا لقيتم فئة} إذا

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman”;

حاربتم جماعة من الكفار

kâfirlerden bir toplulukla savaştığınız zaman;

وترك وصفها لأن المؤمنين ما كانوا يلقون إلا الكفار واللقاء اسم غالب للقتال {فاثبتوا} لقتالهم ولا تفروا {واذكروا الله كَثِيراً} في مواطن الحرب مستظهرين بذكره مستنصرين به داعين له على عدوكم اللهم اخذلهم اللهم اقطع دابرهمم {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} تظفرون بمرادكم من النصرة والمثوبة وفيه اشعار بان على العبد ألا يفتر عن ذكر ربه أشغل ما يكون قلباً وأكثر ما يكون هماً وأن تكون نفسه مجتمعة لذلك وإن كانت متوزعة عن غيره

topluluğun sıfatı zikredilmemiştir, çünkü müminler ancak kâfirlerle karşılaşırlardı; karşılaşma (likâ) lafzı ise ekseriyetle savaş için kullanılır. { فَاثْبُتُوا } “sebat edin”; onlarla savaşmak için [sebat edin] ve kaçmayın. { وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا } “ve Allah'ı çokça zikredin”; savaş meydanlarında O'nun zikrine sığınarak, O'ndan yardım dileyerek ve düşmanınız aleyhine “Allah'ım, onları hezimete uğrat! Allah'ım, onların kökünü kazı!” diye dua ederek [zikredin], { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “ki kurtuluşa eresiniz”; zafer ve sevap olarak muradınıza nail olasınız. Bunda, kulun kalbi en meşgul ve kederi en çok olduğu anda bile Rabbini zikretmekten geri durmaması gerektiğine; başka şeylerden dağınık olsa dahi nefsinin bu zikir üzerinde toplanmış olması gerektiğine bir işaret vardır.

وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦)

{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah'a ve Resûlüne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra içinize korku düşer de rüzgârınız (gücünüz ve devletiniz) elden gider. Sabredin! Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir.” (46)

{وَأَطِيعُواْ الله وَرَسُولَهُ} في الأمر بالجهاد والثبات مع العدو وغيرهما {ولا تنازعوا فتفشلوا} فنجبنوا وهو منصوب بإضمار أن ويدل عليه {وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ} أي دولتكم يقال هبت رياح فلان إذا دالت له الدولة ونفذ أمره شبهت فى نفوذ أمرها وتمشيته بالربح وهبوبها وقيل لم يكن نصر قط إلا بربح يبعثها الله {مع الصابرين} أى معينهمو حافظهم

{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlüne itaat edin”; cihat emrinde, düşman karşısında sebat etme hususunda ve diğer konularda. { وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا } “birbirinizle çekişmeyin; sonra içinize korku düşer”; yani korkaklaşırsınız; gizli bir 'en' (أَنْ) ile mensuptur ve buna { وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “ve rüzgârınız elden gider” ifadesi delalet eder; yani gücünüz ve devletiniz [gider]. Bir kimsenin devleti hâkim olup emri geçtiğinde “Filanın rüzgârı esti” denir; devletin emrinin geçmesi ve yürümesi, rüzgâra ve onun esişine benzetilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın gönderdiği bir rüzgâr olmaksızın hiçbir zafer kazanılmamıştır. { مَعَ الصَّابِرِينَ } “sabredenlerle beraberdir”; yani onların yardımcısı ve koruyucusudur.

وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧)

{ وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Yurtlarından çalım satarak (şımararak), insanlara gösteriş yaparak ve Allah yolundan alıkoyarak çıkanlar gibi olmayın! Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır.” (47)

{وَلاَ تَكُونُواْ كالذين خَرَجُواْ مِن ديارهم بَطَراً وَرِئَاءَ الناس} هم أهل مكة حين نفروا لحمية العير فأتاهم رسول أبي سفيان أن ارجعوا فقد سلمت عيركمم فأبى أبو جهل وقال حتى نقدم بدراً وشنرب بها لاخمور وننحر الجزور ونعزف علنا القيان ونكطعم بها العرب فذلك بطرهم ورياؤهم الناس بإطعامهم فوافوها فسقوا كئوس المنايا مكان الخمر وناحت علهيم النوائح مكان القيان فناهم أن يكونوا مثلهم بطرين طربين مرائين بأعمالهم وأن يكونوا من أهل التقوى والكآبة والحزن من خشية الله

{ وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ } “Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak çıkanlar gibi olmayın!”; bunlar kervanı koruma gayretiyle yola çıkan Mekkelilerdir. Ebû Süfyân'ın elçisi onlara gelip: “Geri dönün, zira kervanınız kurtuldu” dediğinde Ebû Cehil reddetmiş ve: “Bedir'e varıncaya, orada şaraplar içip develer kesinceye, cariyeler bize çalgı çalıp şarkı söyleyinceye ve Araplara yemek yedirinceye kadar [dönmeyiz]” demiştir. İşte onların şımarıklığı bu, insanlara gösterişleri de yemek yedirmeleridir. Oraya vardılar; fakat şarap yerine ölüm kadehleri içtiler ve şarkıcı cariyeler yerine arkalarından ağıtçılar ağladı. Allah, müminleri onlar gibi şımarık, zevk düşkünü ve amelleriyle gösteriş yapan kimseler olmaktan nehyetmiş; takva sahibi, Allah korkusundan hüzün ve keder duyan,

مخلصين أعمالهم لله والبطر أن تشغله كثرة النعمة عن شكرها {وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ الله} دين الله {والله بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} عالم وهو وعيد

amellerini Allah için ihlasla yapan kimseler olmalarını emretmiştir. Batar (şımarıklık); nimetin çokluğunun insanı şükretmekten alıkoymasıdır. { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolundan alıkoyarak”; Allah'ın dininden [alıkoyarak]. { وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır”; hakkıyla bilendir; bu bir tehdittir.

وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٤٨)

{ وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Hani şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve: ‘Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, ben de elbette sizin yanınızdayım (sizin koruyucunuzum)!’ demişti. Fakat iki topluluk birbirini görünce arkasına dönüp kaçtı (topukları üzerinde geri döndü) ve: ‘Ben sizden uzağım; çünkü ben sizin görmediğinizi görüyorum, ben Allah'tan korkarım! Allah cezası çok şiddetli olandır’ dedi.” (48)

{وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشيطان أعمالهم وَقَالَ لاَ غَالِبَ لَكُمُ اليوم مِنَ الناس} واذكر إذ زين لهم الشياطن اعمالهم التى عمللوها فى معاداة رسول الله ﷺ ووسوس اليهم أنهم تلا يغلبون وغالب مبنى نحو لا رجل روكم فى موشع رفع خبر لا تقديره لا غالب كائن لكم {وَإِنّي جَارٌ لَّكُمْ} أي مجير لكم أوهمهم أن الشيطان مما يجيرهم {فَلَمَّا تَرَاءتِ الفئتان} فلما تلاقى الفريقان {نَكَصَ} الشيطان هارباً {على عَقِبَيْهِ} أي رجع القهقرى {وَقَالَ إِنّي بَرِيءٌ مِّنْكُمْ} أي رجعت عما ضمنت لكم من الأمان روى أن ابليس تمثل لهم

{ وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ } “Hani şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve: ‘Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur’ demişti”; hatırla ki şeytan, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık hususunda yaptıkları amelleri onlara süsleyip asla mağlup edilemeyeceklerini fısıldadı. 'Gâlibe' (غَالِبَ) lafzı, 'lâ racüle' (لَا رَجُلَ) terkibinde olduğu gibi mebnîdir; 'leküm' (لَكُمْ) ise 'lâ'nın haberi olarak ref mevkiindedir, takdiri “Size hiçbir galip gelecek yoktur” şeklindedir. { وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ } “ve ben de elbette sizin yanınızdayım (koruyucunuzum)”; yani sizin himayecinizim; şeytanın kendilerini koruyacağı vehmini verdi. { فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ } “Fakat iki topluluk birbirini görünce”; iki fırka karşılaştığında, { نَكَصَ } “arkasına dönüp kaçtı”; şeytan kaçarak, { عَلَى عَقِبَيْهِ } “topukları üzerinde”; yani gerisingeri döndü. { وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ } “ve: ‘Ben sizden uzağım’ dedi”; yani size temin ettiğim güvenceden vazgeçtim. Rivayet edildiğine göre İblis onlara

فى صورة سراقة بن مالكم بن جعشم فى جند من الشياكني معه راية فلما رأى الملائكة تنزل نكص فقا لله الحرث بن هشام اتخذ لنا في هذه الحالة فقال {إِنّي أرى مَا لا ترون} أى الملائكة وانهمزا فلما بلغوا مكة قالوا هزم الناس سراقة فبلغ ذلك سراقة فقال والله ما شعرت بمسيركم حتى بلغتنى هزيممتكم فلما أسلموا علموا أنه الشيطان {إِنّي أَخَافُ الله} أي عقوبته {والله شَدِيدُ العقاب}

Sürâka b. Mâlik b. Cu‘şum suretinde, yanında bir sancak ve şeytanlardan oluşan bir orduyla temessül etmişti. Meleklerin indiğini görünce geri çekildi. Hâris b. Hişâm ona: “Bu durumda bizi yüzüstü mü bırakıyorsun?” deyince, o: { إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ } “çünkü ben sizin görmediğinizi görüyorum”; yani melekleri görüyorum dedi ve kaçtı. Mekke'ye vardıklarında: “Sürâka insanları hezimete uğrattı (bozguncuk yaptı)” dediler. Bu haber Sürâka'ya ulaşınca: “Vallahi yenilgi haberiniz bana gelinceye kadar sizin seferinizden haberim bile yoktu” dedi. Müslüman olduklarında onun şeytan olduğunu anladılar. { إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ } “ben Allah'tan korkarım”; yani O'nun cezasından [korkarım]. { وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Allah cezası çok şiddetli olandır.”

إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩)

{ إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: ‘Bunları dinleri aldattı’ diyorlardı. Kim Allah'a tevekkül ederse, şüphesiz Allah Azîz'dir (mutlak galiptir), Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir).” (49)

اذكروا {إِذْ يَقُولُ المنافقون} بالمدينة {والذين فِي قلوبهم مرض} هو من صفة المنافقين أريد والذين هم على حرف ليسوا بثابتي الأقدام في الإسلام {غَرَّ هؤلاء دِينُهُمْ} يعنون أن المسلمين اغتروا بدينهم فخرجوا وهم ثلثمائة وبضعة عشر إلى زهار ألف ثم قال جواباً لهم {وَمَن يَتَوَكَّلْ على الله} بكب إليه أمره {فَإِنَّ الله عَزِيزٌ} غالب يسلط القيل الضعيف على الكثير القوي {حَكِيمٌ} لا يسوي بين وليه وعدوه

Hatırlayın; { إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ } “Hani münafıklar diyordu”; Medine'deki [münafıklar]. { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “ve kalplerinde hastalık bulunanlar”; bu, münafıkların bir sıfatıdır; yani dinde tereddüt içinde olup ayakları İslam'da sabit olmayan kimseler kastedilmiştir. { غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ } “Bunları dinleri aldattı”; yani Müslümanların dinlerine aldandıklarını, bu yüzden üç yüz küsur kişiyle yaklaşık bin kişinin karşısına çıktıklarını kastettiler. Sonra onlara cevap olarak şöyle buyurdu: { وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Kim Allah'a tevekkül ederse”; işini O'na havale ederse, { فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “şüphesiz Allah Azîz'dir”; mutlak galiptir, az ve zayıf olanı çok ve güçlü olana musallat kılar. { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir”; dostu ile düşmanını bir tutmaz.

وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (٥٠)

{ وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ } “Melekler o inkâr edenlerin canlarını alırken bir görseydin! Yüzlerine ve arkalarına vuruyorlar ve: ‘Tadın yakıcı azabı!’ [diyorlardı].” (50)

{وَلَوْ تَرَى} ولو عاينت وشاهدت لأن لو ترد المضارع إلى معنى الماضي كما ترد الماضي إلى معنى الاستقبال {إِذْ} نصب على الظرف {يَتَوَفَّى الذين كَفَرُواْ} بقبض أرواحهم {الملائكة} فاعل {يَضْرِبُونَ} حال منهم {وُجُوهُهُمْ} إذا أقبلوا {وأدبارهم} ظهورهم وأستاههم إذا أدبروا أو وجوههم عندالاقدام وأدبارهم عند النهزام وقيل فى يتوفى ضمير الله تعالى والملائكة مرفوعة بالابتداء ويضربون خبر والأول الوجه لأن الكفار لا يستحقون أن يكون الله متوفيهم بلا واسطة دليله قرءاة ابن عامر تتوفى بالتاء {وَذُوقُواْ} ويقولون لهم ذوقوا معطوف على يَضْرِبُونَ {عَذَابَ الحريق} أي مقدمة عذاب النار أو ذوقوا عذاب الآخرة بشارة لهم به أو يقال لهم يوم القيامة ذوقوا وجواب لو محذوف أي لرأيت امرا فظيعا

{ وَلَوْ تَرَى } “Bir görseydin”; yani müşahede edip tanık olsaydın; zira 'lev' (لَوْ) edatı muzariyi geçmiş manasına çevirir, tıpkı geçmiş zamanı gelecek manasına çevirdiği gibi. { إِذْ } zarf olarak mensuptur. { يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin canlarını alırken”; ruhlarını kabzederken. { الْمَلَائِكَةُ } “melekler”; faildir (öznedir). { يَضْرِبُونَ } “vuruyorlar”; onlardan hâldir. { وُجُوهَهُمْ } “yüzlerine”; karşıdan geldiklerinde, { وَأَدْبَارَهُمْ } “ve arkalarına”; sırtlarına ve arkalarına geri döndüklerinde; yahut ileri atıldıklarında yüzlerine, hezimete uğrayıp kaçtıklarında arkalarına [vururlar]. Şöyle de denilmiştir: 'Yeteveffâ' fiilinde Allah Teâlâ'ya ait bir zamir vardır, 'el-melâiketü' mübteda olarak merfudur, 'yadribûne' ise haberdir. Ancak birinci görüş daha uygundur; zira kâfirler vasıtasız olarak canlarını bizzat Allah'ın almasına layık değillerdir; nitekim İbn Âmir'in te (ت) ile 'teteveffâ' (تَتَوَفَّى) şeklindeki kıraati de buna delildir. { وَذُوقُوا } “ve: ‘Tadın!’ [diyorlardı]”; yani onlara “Tadın!” derler; { يَضْرِبُونَ } fiiline matuftur. { عَذَابَ الْحَرِيقِ } “yakıcı azabı”; yani cehennem azabının mukaddimesini, yahut bunu onlara müjdeleme kabilinden ahiret azabını tadın; yahut kıyamet günü onlara “Tadın!” denilir. 'Lev' şart edatının cevabı mahzuftur; yani “Korkunç bir şey görürdün” takdirindedir.

ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (٥١)

{ ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Bu, kendi ellerinizin önden gönderdiği (yaptığı) şeyler yüzündendir. Şüphesiz Allah, kullarına asla zulmedici değildir.” (51)

{ذلك بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} أي كسبت وهو رد على الجبرية وهو من كلام الله تعالى أو من كلام الملائكة وذلك رفع بالابتداء وبما قَدَّمَتْ خبره {وَأَنَّ الله} عطف عليه أي ذلك العذاب بسببين بسبب كفركم ومعاصيكم وبأن الله {لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ} لأن تعذيب الكفار من العدل وقيل ظلام للتكثير لجل العبيد أو لفى انواع الظلم

{ ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “Bu, kendi ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir”; yani ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyledir; bu da Cebriyye'ye bir reddiyedir. Bu söz Allah Teâlâ'nın kelamından yahut meleklerin sözündendir. 'Zâlike' mübteda olarak merfudur, { بِمَا قَدَّمَتْ } ise haberidir. { وَأَنَّ اللَّهَ } ifadesi buna matuftur; yani söz konusu azap iki sebeptendir: Sizin küfrünüz ve günahlarınız sebebiyle ve Allah'ın { لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “kullarına asla zulmedici olmaması” sebebiyledir; zira kâfirlere azap etmek adaletin ta kendisidir. 'Zallâm' (ظَلَّام) kelimesinin mübalağa sîgasıyla gelmesinin, kulların çokluğundan yahut zulüm türlerinin nefiy edilmesinden (kaldırılmasından) ötürü olduğu da söylenmiştir.

كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٥٢)

{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “[Bunların gidişatı,] tıpkı Firavun hanedanı ve onlardan öncekilerin âdeti (gidişatı) gibidir: Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler de Allah onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir, cezalandırması çok şiddetlidir.” (52)

الكاف فى {كدأب آل فِرْعَوْنَ} في محل الرفع أي دأب هؤلاء مثل دأب آل فرعون ودأبهم عادتهم وعملهم الذي دأبوا فيه أي داوموا عليه {والذين من قبلهم}

{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } “[Bunların gidişatı,] tıpkı Firavun hanedanının âdeti gibidir” ifadesindeki kâf (ك) harfi ref mahallindedir; yani “Bunların gidişatı Firavun hanedanının gidişatı gibidir”. Onların 'de'b'i; âdetleri ve sürekli devam edegeldikleri işleridir. { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “ve onlardan öncekilerin [âdeti gibidir]”;

الأنفال (٥٢ _ ٥٧)

Enfâl (52-57)

من قبل قريش أو قبل آل فرعون {كَفَرُواْ} تفسير لدأب آل فرعون {بآيات الله فَأَخَذَهُمُ الله بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ الله قَوِيٌّ شَدِيدُ العقاب} والمعنى جروا على عادتهم في التكذيب فأجرى عليهم مثل ما فعل بهم في التعذيب

Kureyş'ten öncekilerin yahut Firavun hanedanından öncekilerin [âdeti gibidir]. { كَفَرُوا } “inkâr ettiler”; Firavun hanedanının gidişatının tefsiridir; { بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Allah'ın ayetlerini [inkâr ettiler de] Allah onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir, cezalandırması çok şiddetlidir.” Manası şudur: Onlar yalanlama hususunda kendi alışageldikleri yoldan gittiler, Allah da azap etme hususunda öncekilere yaptığının aynısını onların başına getirdi.

ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣)

{ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Bu, bir kavim kendi durumunu değiştirmedikçe Allah'ın onlara bahşettiği nimeti değiştirmeyeceğinden ve şüphesiz Allah'ın hakkıyla işiten, hakkıyla bilen olmasındandır.” (53)

{ذلك} العذاب أو الانتقام {بِأَنَّ الله لَمْ يَكُ مُغَيّراً نّعْمَةً أَنْعَمَهَا على قَوْمٍ حتى يُغَيّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ} بسبب أن الله لم يصح في حكمته أن يغير نعمته عند قوم حتى يغيروا ما بهم من الحال نعم لم يكن لآل فرعون ومشركي مكة حال مرضية فيغيروها إلى حال مسخوطة لكن لما تغيرت الحال المرضية إلى المسحوطة تغيرت الحال المسحوطة إلى أسخط منها وأولئك كانوا قبل بعثة الرسول إليهم كفرة عبدة أصنام فلما بعث إليهم بالآيات فكذبوه وسعوا في إراقة دمه غيروا حالهم إلى أسوأ مما كانت فغير الله ما أنعم به عليهم من الإمهال وعاجلهم بالعذاب {وأن الله سميع} لما يقول مكذبوا الرسل {عليم} بما يفعلون

{ ذَلِكَ } “Bu”; azap yahut intikam, { بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ } “Allah'ın bir kavme bahşettiği nimeti, onlar kendi durumlarını değiştirmedikçe değiştirmeyeceğindendir”; zira Allah'ın hikmetinde, bir topluluk kendi hallerini değiştirmedikçe onların üzerindeki nimetini değiştirmesi caiz olmaz. Evet, Firavun hanedanının ve Mekke müşriklerinin razı olunan güzel bir hâli yoktu ki onu gazaba uğramış kötü bir hâle dönüştürsünler; fakat razı olunan hal gazap edilen hale dönüştüğü gibi, gazap edilen hal de ondan daha şiddetli bir gazap haline dönüşebilir. Nitekim onlar kendilerine peygamber gönderilmeden önce puta tapan kâfirlerdi; peygamber onlara apaçık ayetlerle gönderilip de onu yalanladıklarında ve kanını dökmeye kalkıştıklarında durumlarını eskisinden daha kötüye çevirdiler; Allah da onlara tanıdığı mühlet nimetini değiştirdi ve cezalarını aceleleştirdi. { وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “ve şüphesiz Allah hakkıyla işitendir”; peygamberleri yalanlayanların söylediklerini, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; yaptıklarını.

كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ (٥٤)

{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ } “[Bunların durumu da] tıpkı Firavun hanedanı ve onlardan öncekilerin âdeti gibidir: Rablerinin ayetlerini yalanladılar, biz de günahları yüzünden onları helak ettik; Firavun hanedanını da suda boğduk. Hepsi de zalim kimselerdi.” (54)

{كدأب آل فِرْعَوْنَ} تكرير للتأكيد أو لأن في الأولى الأخذ بالذنوب بلا بيان ذلك وهنا بين أن ذلك هو الاهلاك والاسئصال {والذين من قبلهم كذبوا بآيات رَبِّهِمْ} وفي قوله بآيات رَبِّهِمْ زيادة دلالة على كفران النعم وجحود الحق {فأهلكناهم بِذُنُوبِهِمْ وأغرقنا آل فرعون} بماء البحر {وكل} وكلهم من غرق القبط وقتلى قريش {كَانُواْ ظالمين} أنفسهم بالكفر والمعاصى

{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } “[Bunların durumu da] tıpkı Firavun hanedanının âdeti gibidir”; tekit için tekrarlanmıştır yahut birinci ayette günahlar sebebiyle yakalama zikredilip açıklanmamışken, burada bunun helak etme ve kökünü kazıma olduğu açıklandığı içindir. { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ } “ve onlardan öncekilerin [âdeti gibidir]: Rablerinin ayetlerini yalanladılar”; { بِآيَاتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin ayetlerini” ifadesinde nimetlere nankörlük ve hakkı inkâr etmeye dair ziyade bir delalet vardır. { فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ } “biz de günahları yüzünden onları helak ettik; Firavun hanedanını da suda boğduk”; deniz suyuyla [boğduk]. { وَكُلٌّ } “Hepsi de”; gerek boğulan Kıptîler gerekse öldürülen Kureyşlilerin hepsi, { كَانُوا ظَالِمِينَ } “zalim kimselerdi”; küfür ve günahlarla kendilerine zulmetmekteydiler.

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٥)

{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler.” (55)

{إِنَّ شَرَّ الدواب عِندَ الله الذين كَفَرُواْ فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} أي أصروا على الكفر فلا يتوقع منهم الإيمان

{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler”; yani küfürde ısrar etmişlerdir, dolayısıyla onlardan iman etmeleri beklenmez.

الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (٥٦)

{ الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ } “Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da hiç sakınmadan her defasında antlaşmalarını bozan kimselerdir.” (56)

{الذين عاهدت مِنْهُمْ} بدل من الذين كَفَرُواْ أي الذين عاهدتهم من الذين كفروا وجعلهم شر الدواب لأن شر الناس الكفار وشر الكفار المصرون وشر المصرين الناكثون للعهود {ثُمَّ يَنقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ} في

{ الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ } “kendileriyle antlaşma yaptığın kimseler”; { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ifadesinden bedeldir; yani 'inkâr edenlerden kendileriyle antlaşma yaptıkların' demektir. Onları canlıların en kötüsü kılmıştır, çünkü insanların en kötüsü kâfirler, kâfirlerin en kötüsü [küfürde] ısrar edenler, ısrar edenlerin en kötüsü de antlaşmaları bozanlardır. { ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ } “sonra da her defasında antlaşmalarını bozarlar”; her

كل معاهدة {وَهُمْ لاَ يَتَّقُونَ} لا يخافون عاقبة الغدر ولا يبالون بما فيه من العار والنار

antlaşmada [bozarlar]. { وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ } “ve onlar hiç sakınmazlar”; hainliğin akıbetinden korkmazlar, onda bulunan utanç ve cehennem ateşine aldırış etmezler.

فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧)

{ فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “Bundan dolayı onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri dağıtacak şekilde kendilerini cezalandır ki ibret alsınlar.” (57)

{فإما تثقفنهم في الحرب} فاما تصادفهم وتظفرن بهم {فَشَرّدْ بِهِم مَّنْ خَلْفَهُمْ} ففرق عن محاربتك ومناصبتك بقتلهم شر قتلة والنكاية فيهم من وراءهم من الكفرة حتى لا يجسر عليك بعدهم أحدا اعتبارا بهم واتعاظا

{ فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْbِ } “Bundan dolayı onları savaşta yakalarsan”; onlarla karşılaşıp onlara üstün gelirsen, { فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ } “arkalarındakileri dağıtacak şekilde kendilerini cezalandır”; onları en kötü şekilde öldürmek ve hezimete uğratmak suretiyle arkalarındaki kâfirleri seninle savaşmaktan ve sana düşmanlık etmekten uzaklaştırıp dağıt; ta ki onlardan ibret alıp hallerinden ders çıkararak hiç kimse onlardan sonra sana karşı gelmeye cüret edemesin.

الأنفال (٥٧ _ ٦١)

el-Enfâl (57-61)

بحالهم وقال الزجاج افعل بهم ما تفرق به جمعهم وتطرد به من عداهم {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} لعل المشردين من ورائهم يتعظون

Zeccâc şöyle demiştir: Onlara öyle bir şey yap ki bununla toplulukları dağılsın ve onların dışındakiler de kaçıp uzaklaşsın. { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “ki ibret alsınlar”; umulur ki arkalarındaki o dağıtılanlar ibret alırlar.

وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ (٥٨)

{ وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ } “Bir topluluğun hainlik yapmasından korkarsan, sen de aynı şekilde antlaşmayı bozduğunu kendilerine bildir. Şüphesiz Allah hainleri sevmez.” (58)

{وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ} معاهدين {خِيَانَةً} نكثاً بأمارات تلوح لك {فانبذ إِلَيْهِمْ} فاطرح إليهم العهد {على سَوَاءٍ} على استواء منك ومنهم في العلم ينقض العهد وهو حال من النابذ والمنبوذ إليهم أي حاصلين على استواء في العلم {إِنَّ الله لاَ يُحِبُّ الخائنين} الناقضين للعهود

{ وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ } “Bir topluluğun [...] korkarsan”; antlaşmalı bir topluluğun, { خِيَانَةً } “hainlik yapmasından”; sana beliren birtakım alametlerle antlaşmayı bozmasından [korkarsan], { فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ } “sen de [...] kendilerine bildir”; antlaşmayı önlerine at [feshet], { عَلَى سَوَاءٍ } “aynı şekilde”; antlaşmanın bozulduğunu bilme hususunda sen ve onlar eşit olacak şekilde. Bu ifade, atan (nâbiz) ve kendilerine atılan (menbûz ileyhim) tarafların her ikisinden haldir; yani bilgide eşitlik üzere bulunmaları demektir. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ } “Şüphesiz Allah hainleri sevmez”; antlaşmaları bozanları.

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩)

{ وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ } “İnkâr edenler öne geçip kurtulduklarını sanmasınlar. Şüphesiz onlar [bizi] aciz bırakamazlar.” (59)

{وَلاَ يَحْسَبَنَّ} بالياء وفتح السين شامي وحمزة ويزيد وحفص وبالتاء وفتح السين أبو بكر وبالتاء وكسر السين غيرهم {الذين كَفَرُواْ سَبَقُواْ} فاتوا وأفلتوا من أن يظفر بهم {إِنَّهُمْ لاَ يُعْجِزُونَ} إنهم لا يفوتون ولا يجدون طالبهم عاجزاً عن إدراكهم أَنَّهُمْ شامي أي لأنهم كل واحدة من المكسورة والمفتوحة تعليل غير أن المكسورة على طريقة الاستئناف والمفتوحة تعليل صريح فمن قرأ بالتاء فالذين كَفَرُواْ مفعول أول والثاني سَبَقُواْ ومن قرأ بالياء الذين كفروا فاعل وسبقوا مفعول تقديره أن سبقوا فحذف أن وأن مخففة من الثقيلة أي أنهم سبقوا فسد مسد المفعولين أو يكون الفاعل مضمراً أي ولا يحسبن محمد الكافرين سابقين ومن ادعى تفرد حمزة بالقراءة ففيه نظر لما بيننا من عدم تفرده بها وعن الزهري أنها نزلت فيمن أفلت من فل المشركين

{ وَلَا يَحْسَبَنَّ } “sanmasınlar”; Şâmî, Hamza, Yezîd ve Hafs yâ ile ve sîn'in fethasıyla [{ يَحْسَبَنَّ }], Ebû Bekir tâ ile ve sîn'in fethasıyla [{ تَحْسَبَنَّ }], diğerleri ise tâ ile ve sîn'in kesresiyle [{ تَحْسِبَنَّ }] okumuştur. { الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا } “inkâr edenler öne geçip kurtulduklarını”; ele geçirilmekten kurtulup kaçtıklarını [sanmasınlar]. { إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ } “Şüphesiz onlar aciz bırakamazlar”; onlar kaçıp kurtulamazlar ve kendilerini arayanı yakalamaktan aciz bulamazlar. Şâmî { أَنَّهُمْ } okumuştur; yani “çünkü onlar” manasındadır. Kesreli ve fethalı kıraatlerin her ikisi de gerekçelendirmedir (ta'lîl); şu farkla ki kesreli olan istînâf (yeni başlangıç) yoluyladır, fethalı olan ise açık bir gerekçelendirmedir. Tâ ile okuyana göre { الَّذِينَ كَفَرُوا } birinci meful, ikincisi ise { سَبَقُوا } fiilidir. Yâ ile okuyana göre { الَّذِينَ كَفَرُوا } fail, { سَبَقُوا } ise mefuldür; takdiri 'أن سبقوا' olup 'أن' hazfedilmiştir ve 'أن', şeddeli olan 'أنّ'den hafifletilmiştir; yani 'أنهم سبقوا' takdirindedir ve iki mefulün yerine geçmiştir. Yahut fail gizlidir; yani “Muhammed kâfirleri öne geçip kurtulanlar sanmasın” demektir. Hamza'nın bu kıraatte tek kaldığını iddia edenin sözünde tutarsızlık vardır; zira onun tek kalmadığını açıkladık. Zührî'den, bu ayetin müşriklerin kaçıp kurtulan döküntüleri hakkında indiği rivayet edilmiştir.

وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠)

{ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve cihat için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın; bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onların dışındaki, sizin bilmeyip de Allah'ın bildiği diğerlerini korkutursunuz. Allah yolunda ne harcarsanız, size eksiksiz ödenir ve asla haksızlığa uğratılmazsınız.” (60)

{وأعدوا} أيها المؤمنون {لهم} لنا قضى العهد أو لجميع الكفار

{ وَأَعِدُّوا } “Ve hazırlayın”; ey müminler, { لَهُمْ } “onlara karşı”; antlaşmayı bozanlara veya bütün kâfirlere karşı,

{مَّا استطعتم مّن قُوَّةٍ} من كل ما يتقوى به في الحرب من عددها وفي الحديث ألا إن القوة الرمي قالها ثلاثاً على المنبر وقيل هي الحصون {وَمِن رِّبَاطِ الخيل} هو اسم للخيل التي تربط في سبيل الله أو هو جمع ربيط كفصيل وفصال وخص الخيل من بين ما يتقوى به كقوله وَجِبْرِيلَ وميكال {تُرْهِبُونَ بِهِ} بما استطعتم {عَدْوَّ الله وَعَدُوَّكُمْ} أى أهل مكة {وآخرين مِن دُونِهِمْ} غيرهم وهم اليهود أو المنافقون أو أهل فارس أو كفرة الجن وفى الحديث إن الشيطان لا يقرب صاحب فرس ولا دارا فيها فرس عتيق وروي أن صهيل الخيل يرهب الجن {لاَ تَعْلَمُونَهُمُ} لا تعرفونهم بأعيانهم {الله يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شيء في سبيل الله يوف إليكم} يؤفي إليكم جزاؤه {وَأَنتُمْ لاَ تُظْلَمُونَ} في الجزاء بل تعطون على التمام

{ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “gücünüzün yettiği kadar kuvvet”; savaş teçhizatından savaşta güç kazanılan her şeyi [hazırlayın]. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Dikkat edin, kuvvet atmaktır!” Bunu minberde üç kez söylemiştir. Bunun kaleler olduğu da söylenmiştir. { وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ } “ve bağlanıp beslenen atlar”; Allah yolunda bağlanan atların ismidir ya da 'fasîl' ve 'fisâl' gibi 'rabît' kelimesinin çoğuludur. Kuvvet sağlayan şeyler arasından atlar, { وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ } ifadesinde olduğu gibi tahsis edilmiştir. { تُرْهِبُونَ بِهِ } “bununla korkutursunuz”; hazırladığınız şeyle [korkutursunuz], { عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } “Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı”; yani Mekke halkını, { وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ } “ve onların dışındaki diğerlerini”; onlardan başkalarını ki bunlar Yahudiler veya münafıklar veya Fars halkı veya kâfir cinlerdir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Şeytan, at sahibine ve içinde safkan at bulunan eve yaklaşmaz.” Atın kişnemesinin cinleri korkuttuğu da rivayet edilmiştir. { لَا تَعْلَمُونَهُمُ } “sizin bilmediğiniz”; şahıslarıyla tanımadığınız, { اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “Allah'ın bildiği [diğerlerini]. Allah yolunda ne harcarsanız, size eksiksiz ödenir”; onun mükâfatı size tastamam verilir, { وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız”; mükâfatta [haksızlığa uğramazsınız], bilakis eksiksiz olarak verilirsiniz.

وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١)

{ وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet ve Allah'a tevekkül et. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (61)

{وإن جنحوا} مالوا جنح له وإليه مال {لِلسَّلْمِ} للصلح وبكسر السين أبو بكر وهو مؤنث تأنيث

{ وَإِنْ جَنَحُوا } “Eğer meylederlerse”; meylederlerse; 'cuneha lehu ve ileyhi' meyletti demektir. { لِلسَّلْمِ } “barışa”; sulha [meylederlerse]. Sîn'in kesresiyle [{ لِلسِّلْمِ }] Ebû Bekir'in kıraatidir. Bu kelime, zıddı

الأنفال (٦١ _ ٦٦)

el-Enfâl (61-66)

ضدها وهو الحرب {فاجنح لَهَا} فمل إليها {وَتَوَكَّلْ عَلَى الله} ولا تخف من إبطانهم المكر في جنوحهم إلى السلم فإن الله كافيك وعاصمك من مكرهم {إِنَّهُ هُوَ السميع العليم} لأقوالك {العليم} بأحوالك

olan savaş (harb) kelimesi müennes olduğu için müennestir. { فَاجْنَحْ لَهَا } “sen de ona meylet”; ona yönel, { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “ve Allah'a tevekkül et”; onların barışa meyletmelerinde hile gizlemelerinden korkma; çünkü Allah sana kâfidir ve seni onların hilesinden koruyacaktır. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”; sözlerini işitendir, { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir”; hallerini bilendir.

وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢)

{ وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “Eğer seni aldatmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter. O, seni yardımıyla ve müminlerle destekleyendir.” (62)

{وَإِن يُرِيدُواْ أَن يَخْدَعُوكَ} يمكروا ويغدروا {فَإِنَّ حَسْبَكَ الله} كافيك الله {هُوَ الذي أَيَّدَكَ} قواك {بِنَصْرِهِ وبالمؤمنين} جميعاً أو بالأنصار

{ وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ } “Eğer seni aldatmak isterlerse”; tuzak kurmak ve hıyanet etmek [isterlerse], { فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } “şüphesiz Allah sana yeter”; Allah sana kâfidir. { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ } “O, seni destekleyendir”; seni güçlendirendir, { بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “yardımıyla ve müminlerle”; onların hepsiyle veya Ensar ile.

وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣)

{ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Ve onların kalplerini uzlaştırdı. Sen yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın. Fakat Allah onların arasını uzlaştırdı. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (63)

{وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} قلوب الأوس والخزرج بعد تعايدهم مائة وعشرين سنة {لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِي الأرض جَمِيعاً مَّآ أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} أي بلغت عداوتهم مبلغاً لو أنفق منفق في إصلاح ذات بينهم ما في الأرض من الأموال لم يقدر عليه {ولكن الله أَلَّفَ بَيْنَهُمْ} بفضله ورحمته وجمع بين كلمتهم بقدرته فاحدث بينهم التوادد والتحابب واماط عنهم التباعض والتماقت {إنه عزيز} يقهر من يخدعونك {حَكِيمٌ} ينصر من يتبعونك

{ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “Ve onların kalplerini uzlaştırdı”; yüz yirmi yıl süren düşmanlıklarından sonra Evs ve Hazrec'in kalplerini [uzlaştırdı]. { لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “Sen yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın”; yani onların düşmanlığı öyle bir dereceye ulaşmıştı ki bir kimse aralarını düzeltmek için yeryüzündeki bütün malları harcasaydı buna güç yetiremezdi. { وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ } “Fakat Allah onların arasını uzlaştırdı”; lütfu ve rahmetiyle, kudretiyle sözlerini birleştirdi; böylece aralarında sevgi ve muhabbet var etti, kin ve nefreti ise onlardan giderdi. { إِنَّهُ عَزِيزٌ } “Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir”; sana tuzak kuranları kahreder, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; sana uyanlara yardım eder.

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter.” (64)

{يا أيها النبي حَسْبُكَ الله وَمَنِ اتبعك مِنَ المؤمنين} الواو بمعنى مع وما بعده منصوب والمعنى كفاك وكفى اتبعاك من المؤمنين الله ناصراً ويجوز أن يكون في محل الرفع أى كفاك الله وكافك أتباعك من المؤمنين قيل أسلم مع النبي ﷺ ثلاثة وثلاثون رجلاً وست نسوة ثم أسلم عمر فنزلت

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter”; vâv harfi 'ile' (ma'a) anlamındadır ve sonrasındaki [kelime] mansubdur; manası: 'Yardımcı olarak sana da sana uyan müminlere de Allah yeter' demektir. Ref mahallinde olması da caizdir; yani 'Sana Allah yeter, sana uyan müminler de yeter' manasına gelir. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otuz üç erkek ve altı kadın Müslüman olmuştu; sonra Ömer Müslüman oldu ve bu ayet indi.

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ } “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabırlı yirmi kişi bulunursa iki yüz kişiyi yener. Ve eğer sizden yüz kişi bulunursa inkâr edenlerden bin kişiyi yener; çünkü onlar anlamayan bir topluluktur.” (65)

{يا أيها النبي حَرِّضِ المؤمنين عَلَى القتال} التحريض المبالغة في الحث على الأمر من الحرض وهو أن ينهكه المرض حتى يشفي على الموت {إِن يَكُن مّنكُمْ عِشْرُونَ صابرون يَغْلِبُواْ مِاْئَتَيْنِ وَإِن يَكُنْ مِّنكُمْ مِّاْئَةٌ يَغْلِبُواْ أَلْفًا مِّنَ الذين كَفَرُواْ} هذه عدة من الله وبشارة بأن الجماعة من المؤمنين إن صبروا غلبوا عشرة أمثالهم من الكفار بعون الله وتأييده {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ} بسبب أن الكفار قوم جهلة يقاتلون على غير احتساب وطلب ثواب كالبهائم فيقل ثباتهم ويعدمون لجهلهم بالله نصرته بخلاف من يقاتل على بصيرة وهو يرجو النصر من الله قيل كان عليهم أن لا يفروا ويثبت الواحد للعشرة ثم ثقل عليهم ذلك فنسخ وخفف عنهم بمقاومة الواحد الاثنين بقوله

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ } “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et”; tahrîd, bir işe teşvikte mübalağa etmektir; hastalığın insanı takatten düşürüp ölüme yaklaştırması anlamına gelen 'harad' kökünden gelir. { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi bulunursa iki yüz kişiyi yener. Ve eğer sizden yüz kişi bulunursa inkâr edenlerden bin kişiyi yener”; bu, Allah'tan bir vaat ve müminlerden bir topluluğun sabretmeleri halinde Allah'ın yardımı ve desteğiyle kâfirlerden kendi misillerinin on katını yeneceklerine dair bir müjdedir. { بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ } “çünkü onlar anlamayan bir topluluktur”; bunun sebebi, kâfirlerin cahil bir topluluk olmaları, sevap ummaksızın ve mükâfat gözetmeksizin tıpkı hayvanlar gibi savaşmalarıdır; bu yüzden sebatları az olur ve Allah'a dair cehaletleri sebebiyle O'nun yardımından mahrum kalırlar. Bir basirete dayanarak savaşan ve Allah'tan yardım uman kimse ise böyle değildir. Söylendiğine göre, önceleri kaçmamaları ve bir kişinin on kişiye karşı sebat etmesi üzerlerine farzdı; sonra bu onlara ağır geldi, neshedildi ve şu ayetiyle bir kişinin iki kişiye direnmesi şeklinde onlara hafifletildi:

الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦)

{ الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler ve eğer sizden bin kişi olursa Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler. Allah sabredenlerle beraberdir.” (66)

{الآن خَفَّفَ الله عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً} ضعفا عاصم وحمزة والمراد الضعف فى البدن {فَإِن يَكُن مِّنكُمْ مّاْئَةٌ صَابِرَةٌ} بالياء فيهما

{الآن خَفَّفَ الله عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً} “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zayıflık bulunduğunu bildi.” Âsım ve Hamza [bu kelimeyi] "du'fen" (ضُعْفاً) [şeklinde okumuştur]. [Burada] kastedilen, bedendeki zayıflıktır. {فَإِن يَكُن مِّنكُمْ مّاْئَةٌ صَابِرَةٌ} “Eğer sizden sabırlı yüz kişi olursa” [ifadesi], her ikisinde de yâ harfi iledir.

الأنفال (٦٦ _ ٦٨)

el-Enfâl (66-68)

كوفي وافقه البصري في الأولى والمراد الضعف في البدن {يَغْلِبُواْ مِاْئَتَيْنِ وَإِن يَكُن مِّنكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُواْ أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ الله والله مَعَ الصابرين} وتكرير مقاومة الجماعة لأكثر منها مرتين قبل التخفيف وبعده للدلالة على أن الحال مع القلة والكثرة لا تتفاوت إذ الحال قد تتفاوت بين مقاومة العشرين المائتين والمائة الألف وكذلك بين مقاومة المائة المائتين والألف الألفين

Kûfî kıraatidir; Basrî ilkinde ona uymuştur. Kastedilen bedendeki zayıflıktır. { يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “iki yüz kişiyi yenerler ve eğer sizden bin kişi olursa Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler. Allah sabredenlerle beraberdir.” Bir grubun kendisinden fazlasına direnmesinin hafifletmeden önce ve sonra ikişer kez tekrarlanması, durumun azlık ve çoklukta değişmeyeceğini göstermek içindir; zira durum yirminin iki yüze direnmesi ile yüzün bine direnmesi arasında ve aynı şekilde yüzün iki yüze direnmesi ile binin iki bine direnmesi arasında farklılık gösterebilir.

مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧)

{ مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz dünya menfaatini istiyorsunuz, Allah ise ahireti istiyor. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (67)

{مَا كَانَ لِنَبِيٍّ} ما صح له ولا استقام {أَن يَكُونَ لَهُ أسرى} أَن تَكُونَ بصري {حتى يُثْخِنَ فِي الأرض} الإثخان كثرة القتل والمبالغة فيه من الثخانة وهى الغلط والكثافة يعنى حتى يذل الكفر بإشاعة القتل في أهله ويعز الإسلام بالاستيلاء والقهر ثم الأسر بعد ذلك روى أن رسول الله ﷺ أتى بسبعين أسيراً فيهم العباس عمه وعقيل فاستشار النبي ﵇ أبا بكر فيهم فقال قومك وأهلك استبقهم لعل الله يتوب عليهم وخذ منهم فدية تقوي بها أصحابك وقال عمرو رضى الله عنه كذبوك وأخرجوك فقدمهم واضرب أعناقهم فإن هؤلاء أئمة الكفر وإن الله أغناك عن الفداء مكن علياً من عقيل وحمزة من العباس ومكني من فلان لنسيب له فلنضرب أعناقهم فقال ﵇ مثلك يا أبا بكر كمثل إبراهيم حيث قال وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غفور رحيم ومثلك يا عمر كمثل نوح حيث قال رَّبّ لاَ تَذَرْ عَلَى الأرض مِنَ الكافرين ديارا ثم قال رسول الله ﷺ لهم إن شئتم قتلتموهم وإن شئتم فاديتموهم واستشهد منكم بعدّتهم فقالوا بل نأخذ الفداء فاستشهدوا بأحد فلما أخذوا الفداء نزلت الآية {تُرِيدُونَ عَرَضَ الدنيا} متاعها يعني الفداء سماه عرضا لقلة بقائه وسرعة فناءه

{ مَا كَانَ لِنَبِيٍّ } “Hiçbir peygambere [...] yakışmaz”; ona doğru ve uygun olmaz, { أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى } “esirler sahibi olmak”; Basrî [{ أَنْ تَكُونَ }] okumuştur. { حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar”; iskân, öldürmeyi çoğaltmak ve bunda ileri gitmektir; kalınlık ve yoğunluk anlamına gelen 'sehânet' kökünden gelir. Yani kâfirlerin ileri gelenlerini öldürmeyi yayarak küfrü zelil kılıncaya, üstünlük ve kahırla İslam'ı aziz kılıncaya kadar [esir almak yakışmaz]; esir almak ise bundan sonradır. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, aralarında amcası Abbâs ve Akîl'in de bulunduğu yetmiş esir getirildi. Peygamber aleyhisselâm onlar hakkında Ebû Bekir ile istişare etti. O: “Kavmin ve ailendir; onları sağ bırak, umulur ki Allah tevbelerini kabul eder; onlardan arkadaşlarına güç katacağın bir fidye al” dedi. Ömer radıyallâhu anh ise şöyle dedi: “Seni yalanladılar ve yurdundan çıkardılar; onları öne çıkar ve boyunlarını vur! Çünkü bunlar küfrün önderleridir ve Allah seni fidyeden müstağni kılmıştır. Ali'ye Akîl'i, Hamza'ya Abbâs'ı teslim et; bana da falan akrabamı teslim et, boyunlarını vuralım.” Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: “Senin misalin ey Ebû Bekir, { وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } ‘Kim de bana karşı gelirse, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin’ diyen İbrahim'in misali gibidir. Senin misalin de ey Ömer, { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا } ‘Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiç kimseyi bırakma!’ diyen Nûh'un misali gibidir” buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Dilerseniz onları öldürürsünüz, dilerseniz fidyelerini alır bırakırsınız; ancak sizden onların sayısı kadar kimse şehit edilir” dedi. Onlar: “Bilakis biz fidyeyi alırız” dediler ve Uhud'da [o kadar kişi] şehit düştü. Fidyeyi aldıklarında bu ayet indi. { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا } “Siz dünya menfaatini istiyorsunuz”; onun metaını, yani fidyeyi istiyorsunuz. Kalıcılığının azlığı ve yok oluşunun çabukluğu sebebiyle onu araz/geçici menfaat olarak isimlendirmiştir.

{والله يُرِيدُ الآخرة} أي ما هو سبب الجنة من إعزاز الإسلام بالإثخان في القتل {والله عَزِيزٌ} يقهر الأعداء {حَكِيمٌ} في عتاب الاولياء

{ وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Allah ise ahireti istiyor”; yani öldürmede ağır basıp zafer kazanmak suretiyle İslam'ı aziz kılmaktan ibaret olan cennet vesilesini [istiyor]. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah mutlak güç sahibidir”; düşmanları kahreder, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; dostlarını azarlamada hikmet sahibidir.

لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٦٨)

{ لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “Eğer Allah'ın daha önce verilmiş bir hükmü olmasaydı, aldığınız şeyden dolayı size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.” (68)

{لَّوْلاَ كتاب مّنَ الله} لولا حكم من الله {سَبَقَ} أن لا يعذب أحداً على العلم بالاجتهاد وكان هذا اجتهاد منهم لأنهم نظروا في أن استبقاءهم ربما كان سبباً في إسلامهم وأن فداءهم يتقوى به على الجهاد وخفي عليهم إن قتلهم أعز للإسلام وأهيب لمن وراءهم أو ما كتب الله في اللوح أن لا يعذب أهل بدر أو كان لا يؤاخذ قبل البيان والإعذار وفيما ذكر من الاستشارة دلالة على جواز الاجتهاد فيكون حجة على منكرى القياس كتاب مبتدأ ومن الله صفته أي لولا كتاب ثابت من الله وسبق صفة أخرى له وخبر المبتدأ محذوف أي لولا كتاب بهذه الصفة فى الوجود وسبق لا يجوز أن يكون خبراً لأن لولا لا يظهر خبرها أبداً {لَمَسَّكُمْ} لنالكم وأصابكم {فِيمَا أَخَذْتُمْ} من فداء الأسرى {عَذَابٌ عظِيمٌ} روي أن عمر رضى الله عنه دخل على رسول الله صلى الله عليه

{ لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ } “Eğer Allah'tan bir hüküm olmasaydı”; Allah'tan bir hüküm olmasaydı, { سَبَقَ } “daha önce geçmiş”; ictihada dayanarak amel eden kimseye azap etmeyeceğine dair [bir hüküm olmasaydı]. Bu onların bir ictihadıydı; zira onlar esirleri sağ bırakmanın belki İslam'a girmelerine sebep olacağını ve fidyeleriyle cihada güç kazanılacağını düşündüler; onları öldürmenin İslam'ı daha çok aziz kılacağı ve arkalarındakilere daha çok korku salacağı hususu onlara gizli kaldı. Yahut Allah'ın Levh-i Mahfûz'da Bedir ehline azap etmeyeceğini takdir etmiş olmasıdır veya beyan ve uyarıdan önce cezalandırmamasıdır. Zikredilen istişarede ictihadın caiz olduğuna delil vardır; dolayısıyla kıyası inkâr edenlere karşı bir hüccettir. { كِتَابٌ } kelimesi mübtedadır, { مِنَ اللَّهِ } onun sıfatıdır; yani 'Eğer Allah'tan sabit bir hüküm olmasaydı' demektir. { سَبَقَ } ise onun bir diğer sıfatıdır. Mübtedanın haberi mahzuftur; yani 'Eğer varlıkta bu vasıfta bir hüküm bulunmasaydı' takdirindedir. { سَبَقَ } fiilinin haber olması caiz değildir, çünkü 'levlâ'nın haberi asla zahir olmaz. { لَمَسَّكُمْ } “size mutlaka dokunurdu”; ulaşıp isabet ederdi, { فِيمَا أَخَذْتُمْ } “aldığınız şeyden dolayı”; esirlerin fidyesinden aldığınız şeyden dolayı, { عَذَابٌ عَظِيمٌ } “büyük bir azap”. Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi

الأنفال (٦٩ _ ٧٢)

el-Enfâl (69-72)

وسلم فإذا هو وأبو بكر يبكيان فقال يا رسول الله أخبرني فإن وجدت بكاء بكيت وإن لم أجد بكاء تباكيت فقال أبكي على أصحابك في أخذهم الفداء ولقد عرض عليّ عذابهم أدنى من هذه الشجرة لشجرة قريبة منه وروي أنه ﵇ قال لو نزل عذاب من السماء لما نجا منه غير عمر وسعد بن معاذ لقوله كان الإثخان في القتل أحب إليّ

ve sellem'in yanına girdi; bir de baktı ki o ve Ebû Bekir ağlıyorlar. Dedi ki: “Ey Allah'ın Resûlü, bana haber ver! Ağlayacak bir hal bulursam ağlayayım, bulamazsam ağlar gibi yapayım.” Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Arkadaşlarının fidyeyi almaları sebebiyle ağlıyorum; onların azabı bana şu ağaçtan daha yakın olarak gösterildi.” -kendisine yakın bir ağacı işaret etti.- Rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Gökten bir azap inseydi, Ömer ve Sa'd b. Muâz'dan başkası kurtulamazdı.” Zira o, “Öldürmede ağır basıp zafer kazanmak bana daha sevimlidir” demişti.

فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩)

{ فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin ve Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (69)

{فَكُلُواْ مِمَّا غَنِمْتُمْ} رُوي أنهم أمسكوا عن الغنائم ولم يمدوا أيديهم إليها فنزلت وقيل هو إباحة للفداء لأنه من جملة الغنائم والفاء للتسبيب والسبب محذوف ومعناه قد أحللت لكم الغنائم فكلوا {حلالا} مطلقاً

{ فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ } “Artık elde ettiğiniz ganimetten [...] yiyin”; rivayet edildiğine göre ganimetlerden el çektiler ve onlara ellerini uzatmadılar, bunun üzerine bu ayet indi. Bunun fidye için bir izin olduğu da söylenmiştir; zira o da ganimetler cümlesindendir. Fâ harfi sebebiyet içindir ve sebep mahzuftur; anlamı şudur: “Ganimetleri size helal kıldım, artık yiyin.” { حَلَالًا } “helal olarak”; kınama

عن العتاب والعقاب من حل العقال وهو نصب على الحال من المغنوم أو صفة للمصدر أي أكلاً حلالاً {طَيِّباً} لذيذاً هنيئاً أو حلالاً بالشرع طيباً بالطبع {واتقوا الله} فلا تقدموا على شيء لم يعهد إليكم فيه {إِنَّ الله غَفُورٌ} لما فعلتم من قبل {رَّحِيمٌ} بإحلال ما غنمتم

ve cezadan tamamen serbest kılınmış olarak; bağın çözülmesi manasındaki 'حل العقال'den gelir. Bu kelime, ganimet mallarından haldir veya masdarın sıfatıdır; yani 'helal bir yiyişle' demektir. { طَيِّبًا } “temiz olarak”; lezzetli, afiyetli yahut şeriatça helal, fıtraten hoş. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan korkun”; size bildirilmemiş hiçbir şeye kalkışmayın. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır”; daha önce yaptıklarınızı, { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir”; elde ettiğiniz ganimeti helal kılarak.

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki: 'Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” (70)

{يا أيها النبي قُل لّمَن فِي أَيْدِيكُم} في ملكتكم كأن أيديكم قابضة عليهم {مِّنَ الاسرى} جمع أسير من الأسارى أبو عمرو جمع أسرى {إِن يَعْلَمِ الله فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً} خلوص إيمان وصحة نية {يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِّمَّا أُخِذَ مِنكُمْ} من الفداء إما أن يخلفكم في الدنيا أضعفاه أو يثيبكم في الآخرة {وَيَغْفِرْ لَكُمْ والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} رُوي أنه قدم على رسول الله ﷺ مال البحرين ثمانون ألفاً فتوضأ لصلاة الظهر وما صلى حتى فرقه وأمر العباس أن يأخذ منه فأخذ منه ما قدر على حمله وكان يقول هذا خير مما أخذ منى وأرجوا المغفرة وكان له عشرون عبداً وإن أدناهم ليتجر في عشرين ألفاً وكان يقول أنجز الله أحد الوعدين وأنا على ثقة من الآخر

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ } “Ey Peygamber! Elinizdeki [...] de ki”; mülkiyetinizde bulunan kimselere; sanki elleriniz onları tutuyormuş gibidir. { مِنَ الْأَسْرَى } “esirlere”; 'esîr' kelimesinin çoğuludur. Ebû Amr { مِنَ الْأَسَارَى } okumuştur ki bu da 'esrâ'nın çoğuludur. { إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا } “Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse”; ihlaslı bir iman ve samimi bir niyet [olduğunu bilirse], { يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ } “sizden alınandan daha hayırlısını size verir”; alınan fidyeden [daha hayırlısını verir]; ya dünyada size kat kat fazlasını verir yahut ahirette sizi mükâfatlandırır. { وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Bahreyn'den seksen bin [dirhemlik] mal geldi; öğle namazı için abdest aldı ve onu dağıtıncaya kadar namaz kılmadı. Abbâs'a ondan almasını emretti, o da taşıyabildiği kadarını aldı. Şöyle derdi: “Bu, benden alınandan daha hayırlıdır; bağışlanmayı da umuyorum.” Onun yirmi kölesi vardı ve onların en alt derecedeki olanı bile yirmi binle ticaret yapıyordu. Şöyle derdi: “Allah iki vaatten birini gerçekleştirdi; diğerinden de eminim.”

وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١)

{ وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Eğer sana hainlik etmek isterlerse, zaten daha önce Allah'a da hainlik etmişlerdi de Allah onlara karşı [sana] imkân vermişti. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (71)

{وَإِن يُرِيدُواْ} أي الأسرى {خِيَانَتَكَ} نكث ما بايعوك عليه من الإسلام بالردة أو منع ما ضمنوه من الفداء {فَقَدْ خَانُواْ الله مِن قَبْلُ} في كفرهم به ونقض ما أخذ على كل عاقل من ميثاقه {فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} فأمكنك منهم أي أظفرك بهم كما رأيتم يوم بدر فسيمكن منهم إن عادوا إلى الله الخيانة {والله عَلِيمٌ} بالمال {حَكِيمٌ} فيما أمر في الحال

{ وَإِنْ يُرِيدُوا } “Eğer [...] isterlerse”; yani esirler, { خِيَانَتَكَ } “sana hainlik etmek”; dinden dönerek sana biat ettikleri İslam'ı bozmayı yahut taahhüt ettikleri fidyeyi vermekten kaçınmayı [isterlerse], { فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ } “zaten daha önce Allah'a da hainlik etmişlerdi”; O'nu inkâr ederek ve her akıl sahibinden alınan misakı bozarak [hainlik etmişlerdi]. { فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ } “de [Allah] onlara karşı imkân vermişti”; yani seni onlara muzaffer kıldı; nitekim Bedir günü gördünüz. Şayet yine Allah'a hıyanete dönerlerse, onlara karşı yine imkân verecektir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir”; akıbeti bilendir, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; şu anda emrettiği şeyde hikmet sahibidir.

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “İman edip hicret eden, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihat edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridir. İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur. Eğer din hususunda sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak üzere onlara yardım etmek üzerinize borçtur. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (72)

{إن الذين آمنوا وَهَاجَرُواْ} من مكة حباً لله ورسوله {وجاهدوا بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ الله} هم المهاجرون {والذين آووا وَّنَصَرُواْ} أي آووهم إلى ديارهم ونصروهم على أعدائهم وهم الأنصار {أولئك بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} أى يتولى بعضهم بعضا

{إن الذين آمنوا وَهَاجَرُواْ} “Şüphesiz iman edip hicret edenler” Allah ve Resûlü sevgisiyle Mekke'den [hicret edenler], {وجاهدوا بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ الله} “ve Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihad edenler” ki onlar Muhacirlerdir; {والذين آووا وَّنَصَرُواْ} “ve [onları] barındırıp yardım edenler” yani onları yurtlarında barındıran ve düşmanlarına karşı onlara yardım edenler ki onlar da Ensar'dır; {أولئك بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “işte onlar birbirlerinin velileridir” yani birbirlerini dost ve yardımcı edinirler.

الأنفال (٧٢ _ ٧٤)

el-Enfâl (72-74)

في الميراث وكان المهاجرون والأنصار يتوارثون بالهجرة بالنصرة دون ذوي القرابات حتى نسخ ذلك بقوله وَأُوْلُو الأرحام بَعْضُهُمْ أولى بِبَعْضٍ وقيل أراد به النصرة والمعاونة {والذين آمنوا وَلَمْ يُهَاجِرُواْ} من مكة {مَا لَكُم مّن ولايتهم} من توليهم فى الميراث ولا يتهم حمزة وقيل هما واحد {مّن شَيْءٍ حتى يُهَاجِرُواْ} فكان لا يرث المؤمن الذي لم يهاجر ممن آمن وهاجر ولما أبقى للذين لم يهاجروا اسم الإيمان وكانت الهجرة فريضة فصاروا بتركها مرتكبين كبيرة دل أن صاحب الكبيرة لا يخرج من الإيمان {وَإِنِ استنصروكم} أي من أسلم ولم يهاجر {فِي الدين فَعَلَيْكُمُ النصر} أي إن وقع بينهم وبين الكفار قتال وطلبوا معونة فواجب عليكم أن تنصروهم على الكافرين {إِلاَّ على قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مّيثَاقٌ} فإنه لا يجوز لكم نصرهم عليهم لأنهم لا يبتدئون بالقتال إذ الميثاق مانع من ذلك {والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} تحذير عن تعدي حد الشرع

mirasta [birbirlerinin velisidirler]. Muhacirler ve Ensar, akrabalar olmaksızın hicret ve yardım sebebiyle birbirlerine mirasçı oluyorlardı; ta ki bu hüküm, { وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ } “Akraba olanlar birbirlerine daha yakındır” ayetiyle neshedilinceye kadar. Bununla yardım ve desteğin kastedildiği de söylenmiştir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenlere gelince”; Mekke'den [hicret etmeyenlere], { مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ } “onların velayetinden size [...] yoktur”; mirasta onların velayetinden size bir şey yoktur. Hamza vāv'ın kesresiyle [{ وِلَايَتِهِمْ }] okumuştur; ikisinin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir. { مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا } “hicret edinceye kadar hiçbir şey [yoktur]”; böylece hicret etmeyen mümin, iman edip hicret eden kimseden miras alamazdı. Hicret etmeyenler için iman ismini baki kılması ve o dönemde hicretin farz olması dolayısıyla onu terk etmekle büyük günah işlemiş olmalarına rağmen bu durum, büyük günah sahibinin imandan çıkmayacağına delalet etmiştir. { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ } “Eğer sizden yardım isterlerse”; yani Müslüman olup hicret etmeyenler, { فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } “din hususunda [...] onlara yardım etmek üzerinize borçtur”; yani onlarla kâfirler arasında bir savaş vuku bulur da yardım isterlerse kâfirlere karşı onlara yardım etmeniz size vaciptir. { إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ } “aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak üzere”; zira antlaşmalı olduklarınıza karşı onlara yardım etmeniz caiz değildir; çünkü antlaşma buna engel olduğundan dolayı onlarla savaşa başlanamaz. { وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; şeriat sınırını aşmaktan sakındırmadır.

وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ (٧٣)

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ } “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir. Eğer bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur.” (73)

{والذين كَفَرُواْ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} ظاهره إثبات الموالاة بينهم ومعناه نهي المسلمين عن موالاة الكفار وموارثتهم وإيجاب مباعدتهم ومصارمتهم وإن كانوا أقارب وأن يتركوا يتوارثون بعضهم بعضاً ثم قال {إِلاَّ تَفْعَلُوهُ} أي إلا تفعلوا ما أمرتكم به من تواصل المسلمين وتولى بعضهم بعضاً حتى في التوارث تفضيلاً لنسبة الإسلام على نسبة القرابة ولم تجعلوا قرابة الكفار كلا قرابة {تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأرض وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} تحصل فتنة في الأرض

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir”; zahiri onların aralarındaki dostluğu ve yardımlaşmayı bildirmektir, manası ise Müslümanları kâfirleri dost edinmekten ve onlara mirasçı olmaktan nehyetmek; akraba dahi olsalar onlardan uzak durmayı, ilişkileri kesmeyi ve birbirlerine mirasçı olmalarına karışmamayı vacip kılmaktır. Sonra şöyle buyurmuştur: { إِلَّا تَفْعَلُوهُ } “Eğer bunu yapmazsanız”; yani İslâm bağını akrabalık bağına üstün tutarak Müslümanların birbirleriyle bağ kurması ve miras konusunda dahi birbirlerinin velayetini üstlenmesi yönünde size emrettiğim şeyi yapmaz ve kâfirlerin akrabalığını yok hükmünde saymazsanız { تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ } “yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur”; yeryüzünde bir fitne meydana gelir

ومفسدة عظيمة لأن المسلمين ما لم يصيروا يداً واحدة على الشرك كان الشرك ظاهراً والفساد زائداً

ve büyük bir fesat [ortaya çıkar]. Zira Müslümanlar şirke karşı tek bir el olmadıkları müddetçe şirk galip gelecek ve fesat artacaktır.

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “İman edip hicret eden, Allah yolunda cihat edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya; işte onlar hakiki müminlerdir. Onlar için bir bağışlanma ve bol ve tükenmez bir rızık vardır.” (74)

{والذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله والذين آووا وَّنَصَرُواْ أولئك هُمُ المؤمنون حَقّاً} لأنهم صدقوا إيمانهم وحققوه بتحصيل مقتضياته من هجرة الوطن ومفارقة الأهل والسكن والانسلاخ من المال والدنيا لأجل الدين والعقبى {لَّهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} لامنة فيه ولا تنغيص ولا تكرار لأن هذه الآية واردة للثناء عليهم مع الوعد الكريم والأولى للأمر بالتواصل

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İman edip hicret eden, Allah yolunda cihat edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya; işte onlar hakiki müminlerdir”; çünkü onlar yurtlarından hicret etmek, aile ve meskenden ayrılmak, din ve ahiret uğruna maldan ve dünyadan sıyrılmak gibi imanın gereklerini yerine getirerek imanlarını doğrulamışlar ve onu hakikate erdirmişlerdir. { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “Onlar için bir bağışlanma ve bol ve tükenmez bir rızık vardır”; başa kakmanın ve huzursuzluğun olmadığı [bir rızık]. Burada tekrar yoktur; çünkü bu ayet güzel bir vaatle birlikte onlara övgü için gelmiştir, ilki ise bağ kurmayı emretmek içindir.

وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihat edenler de sizdendir. Allah’ın Kitabı’na göre akraba olanlar birbirlerine daha yakındır. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (75)