Fâtiha Suresi | Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr)

1. Metin

الجزء الأول

Birinci Cüz

2. Metin

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَنَا لِأَدَاءِ أَفْضَلِ الطَّاعَاتِ، وَوَفَّقَنَا عَلَى كَيْفِيَّةِ اكْتِسَابِ أَكْمَلِ السَّعَادَاتِ، وَهَدَانَا إِلَى قَوْلِنَا: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ مِنْ كُلِّ الْمَعَاصِي وَالْمُنْكَرَاتِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ نَشْرَعُ فِي أَدَاءِ كُلِّ الْخَيْرَاتِ وَالْمَأْمُورَاتِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي له ما في السموات رَبِّ الْعالَمِينَ بِحَسَبِ كُلِّ الذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ عَلَى أَصْحَابِ الْحَاجَاتِ وَأَرْبَابِ الضَّرُورَاتِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ فِي إِيصَالِ الْأَبْرَارِ إِلَى الدَّرَجَاتِ، وَإِدْخَالِ الْفُجَّارِ فِي الدَّرَكَاتِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ في القيام أداء جُمْلَةِ التَّكْلِيفَاتِ، اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ بِحَسَبِ كُلِّ أَنْوَاعِ الْهِدَايَاتِ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ الْحَالَاتِ وَالْمَقَامَاتِ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ مِنْ أَهْلِ الْجَهَالَاتِ وَالضَّلَالَاتِ.

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla. Bizi en faziletli itaatleri yerine getirmeye muvaffak kılan, en kâmil mutlulukları kazanmanın yoluna eriştiren; bütün günah ve kötülüklerden “Eûzü billâhi mine’ş-şeytâni’r-racîm” (Kovulmuş şeytandan Allah’a sığınırım) demeye, bütün hayır ve emirleri ifa etmeye başlarken “Bismillâhirrahmânirrahîm” (Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla) demeye, bütün zatlar ve sıfatlar itibarıyla “el-Hamdü lillâhi... Rabbi’l-âlemîn” (Göklerde olan her şeyin sahibi ve âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun) demeye, ihtiyaç sahipleri ve darda kalanlar üzerine “er-Rahmâni’r-Rahîm” (Rahmân ve Rahîm) demeye, iyileri derecelere ulaştırmada ve kötüleri derkelere (cehennem tabakalarına) sokmada “Mâliki yevmi’d-dîn” (Din gününün mâliki) demeye, bütün mükellefiyetleri yerine getirmede “İyyâke na‘büdü ve iyyâke neste‘în” (Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz) demeye, hidayetin her türü bakımından “İhdina’s-sırâta’l-müstakîm” (Bizi dosdoğru yola ilet) demeye, her hâl ve makamda cehalet ve sapıklık ehlinden olanların değil “Sırâtallezîne en‘amte aleyhim gayri’l-mağdûbi aleyhim veleddâllîn” (Kendilerine lütufta bulunduğun kimselerin yoluna ilet; gazaba uğramışların ve sapmışlarınkine değil) demeye bizi hidayet eden Allah’a hamdolsun.

3. Metin

وَالصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ الْمُؤَيَّدِ بِأَفْضَلِ الْمُعْجِزَاتِ وَالْآيَاتِ، وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ بِحَسَبِ تَعَاقُبِ الْآيَاتِ وَسَلِّمْ تَسْلِيمًا.

Salât ve selâm, en faziletli mucizeler ve ayetlerle desteklenmiş olan Muhammed’e, ayetlerin birbirini takip edişi sayısınca da onun âline ve ashâbına olsun.

4. Metin

أَمَّا بَعْدُ: فَهَذَا كِتَابٌ مُشْتَمِلٌ عَلَى شَرْحِ بَعْضِ ما رزقنا الله تعالى من علوم سورة الْفَاتِحَةِ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ الْعَظِيمَ أَنْ يُوَفِّقَنَا لِإِتْمَامِهِ، وَأَنْ يَجْعَلَنَا فِي الدَّارَيْنِ أَهْلًا لِإِكْرَامِهِ وَإِنْعَامِهِ، إِنَّهُ خَيْرُ مُوَفِّقٍ وَمُعِينٍ، وَبِإِسْعَافِ الطَّالِبِينَ قَمِينٌ، وهذا الكتاب مرتب على مقدمة وكتب.

Emmâ ba‘d (Bundan sonra): Bu, Yüce Allah’ın bize Fâtiha Sûresi’nin ilimlerinden nasip ettiği şeylerin bir kısmının şerhini içeren bir kitaptır. Yüce Allah’tan bunu tamamlamaya bizi muvaffak kılmasını, her iki cihanda da bizi lütuf ve ihsanına ehil eylemesini niyaz ederiz. Şüphesiz O, en hayırlı muvaffak kılıcı ve yardımcıdır; isteyenlerin dileğini yerine getirmeye en layık olandır. Bu kitap bir mukaddime ile [ana] bölümler (kitaplar) üzerine tertip edilmiştir.

5. Metin

سورة الفاتحة

Fâtiha Sûresi

6. Metin

[سورة الفاتحة (١) : الآيات ١ الى ٧]

[Fâtiha Sûresi (1): Âyetler 1-7]

7. Metin

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (١)

{ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (١) } “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. (1)”

8. Metin

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٢) الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣) مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ (٤) إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (٥)

{ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٢) الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣) مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ (٤) إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (٥) } “Hamd, âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm ve din gününün mâliki olan Allah'a mahsustur. (2-4) [Rabbimiz!] Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz. (5)”

9. Metin

اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (٦) صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ (٧)

{ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (٦) صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ (٧) } “Bizi dosdoğru yola ilet; kendilerine nimet verdiklerinin yoluna. Gazaba uğramışların ve sapmışların yoluna değil. (6-7)”

10. Metin

مقدمة وففيها فُصُولٌ:

Mukaddime ve İçindeki Fasıllar:

11. Metin

الْفَصْلُ الْأَوَّلُ فِي التَّنْبِيهِ عَلَى عُلُومِ هذه السورة على سبيل الإجمال

BİRİNCİ FASIL: Bu Sûrenin İlimlerine İcmâlî Olarak Dikkat Çekilmesi Hakkında

12. Metin

علوم الفاتحة اعْلَمْ أَنَّهُ مَرَّ عَلَى لِسَانِي فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ الْكَرِيمَةَ يُمْكِنُ أَنْ يُسْتَنْبَطَ مِنْ فَوَائِدِهَا وَنَفَائِسِهَا عَشَرَةُ آلَافِ مَسْأَلَةٍ، فَاسْتَبْعَدَ هَذَا بَعْضُ الْحُسَّادِ، وَقَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ وَالْغَيِّ وَالْعِنَادِ، وَحَمَلُوا ذَلِكَ عَلَى مَا أَلِفُوهُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ مِنَ التَّعَلُّقَاتِ الْفَارِغَةِ عَنِ الْمَعَانِي، وَالْكَلِمَاتِ الْخَالِيَةِ عَنْ تَحْقِيقِ الْمَعَاقِدِ وَالْمَبَانِي، فَلَمَّا شَرَعْتُ فِي تَصْنِيفِ هَذَا الْكِتَابِ، قَدَّمْتُ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ لِتَصِيرَ كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مَا ذَكَرْنَاهُ أَمْرٌ مُمْكِنُ الْحُصُولِ، قَرِيبُ الْوُصُولِ، فَنَقُولُ وبالله التوفيق:

Fâtiha'nın İlimleri: Bil ki bir vakit dilimden, bu yüce sûrenin faydalarından ve nefis nüktelerinden on bin mesele çıkarılabileceği sözü dökülmüştü. Bazı hasetçiler ile cehalet, sapıklık ve inat ehlinden bir topluluk bunu uzak [imkânsız] gördüler ve bu sözü, kendi alışılagelmiş manadan yoksun ilgilerine, esasları ve temelleri tahkikten uzak sözlerine benzettiler. Bu kitabı telif etmeye başladığımda, zikrettiğimiz şeyin gerçekleşmesi mümkün ve ulaşılması yakın bir durum olduğuna dikkat çeksin diye bu mukaddimeyi öne aldım. Tevfik Allah'tandır diyerek şöyle deriz:

13. Metin

تفسير الاستعاذة

İstiâzenin Tefsiri

14. Metin

إِنَّ قَوْلَنَا: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) لَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الِاسْتِعَاذَةُ بِاللَّهِ مِنْ جَمِيعِ الْمَنْهِيَّاتِ وَالْمَحْظُورَاتِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَنْهِيَّاتِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنْ بَابِ/ الِاعْتِقَادَاتِ، أَوْ مِنْ بَابِ أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ، أَمَّا الِاعْتِقَادَاتُ فَقَدْ جَاءَ فِي الْخَبَرِ الْمَشْهُورِ

Şüphesiz bizim: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) "Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım" sözümüzden maksadın, bütün yasaklanan ve haram kılınan şeylerden Allah'a sığınmak olduğunda şüphe yoktur. Yasaklanan şeylerin ya itikatlar/inançlar alanından ya da uzuvların amelleri alanından olduğunda da şüphe yoktur. İnançlara gelince, meşhur haberde şu rivayet gelmiştir:

15. Metin

قَوْلُهُ ﷺ «سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً: كُلُّهُمْ فِي النَّارِ إِلَّا فِرْقَةً وَاحِدَةً»

Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ümmetim yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır; biri müstesna, hepsi cehennemdedir» buyruğudur.

16. Metin

وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاثْنَتَيْنِ وَالسَّبْعِينَ مَوْصُوفُونَ بِالْعَقَائِدِ الْفَاسِدَةِ، وَالْمَذَاهِبِ الْبَاطِلَةِ، ثُمَّ إِنَّ ضَلَالَ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ أُولَئِكَ الْفِرَقِ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِمَسْأَلَةٍ وَاحِدَةٍ، بَلْ هُوَ حَاصِلٌ فِي مَسَائِلَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَبِصِفَاتِهِ، وَبِأَحْكَامِهِ، وَبِأَفْعَالِهِ، وَبِأَسْمَائِهِ، وَبِمَسَائِلِ الْجَبْرِ، والقدر، والتعديل، والتجويز، وَالثَّوَابِ، وَالْمَعَادِ، وَالْوَعْدِ، وَالْوَعِيدِ، وَالْأَسْمَاءِ، وَالْأَحْكَامِ، وَالْإِمَامَةِ، فإذا وزعنا عدد الْفِرَقَ الضَّالَّةَ- وَهُوَ الِاثْنَتَانِ وَالسَّبْعُونَ- عَلَى هَذِهِ الْمَسَائِلِ الْكَثِيرَةِ بَلَغَ الْعَدَدُ الْحَاصِلُ مَبْلَغًا عَظِيمًا، وَكُلُّ ذَلِكَ أَنْوَاعُ الضَّلَالَاتِ الْحَاصِلَةِ فِي فِرَقِ الْأُمَّةِ، وَأَيْضًا فَمِنَ الْمَشْهُورِ أَنَّ فِرَقَ الضَّلَالَاتِ مِنَ الْخَارِجِينَ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ يَقْرُبُونَ مِنْ سَبْعِمِائَةٍ، فَإِذَا ضُمَّتْ أَنْوَاعُ ضَلَالَاتِهِمْ إِلَى أَنْوَاعِ الضَّلَالَاتِ الْمَوْجُودَةِ فِي فِرَقِ الْأُمَّةِ فِي جَمِيعِ الْمَسَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْإِلَهِيَّاتِ، وَالْمُتَعَلِّقَةِ بِأَحْكَامِ الذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ بَلَغَ الْمَجْمُوعُ مَبْلَغًا عَظِيمًا فِي الْعَدَدِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَنَا (أَعُوذُ بِاللَّهِ) يَتَنَاوَلُ الِاسْتِعَاذَةَ مِنْ جَمِيعِ تِلْكَ الْأَنْوَاعِ، وَالِاسْتِعَاذَةُ مِنَ الشَّيْءِ لَا تُمْكِنُ إِلَّا بَعْدَ مَعْرِفَةِ الْمُسْتَعَاذِ مِنْهُ، وَإِلَّا بَعْدَ مَعْرِفَةِ كَوْنِ ذَلِكَ الشَّيْءِ بَاطِلًا وَقَبِيحًا، فَظَهَرَ بِهَذَا الطَّرِيقِ أَنَّ قَوْلَنَا: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) مُشْتَمِلٌ عَلَى الْأُلُوفِ مِنَ الْمَسَائِلِ الْحَقِيقِيَّةِ الْيَقِينِيَّةِ، وَأَمَّا الْأَعْمَالُ الْبَاطِلَةُ فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ مَا وَرَدَ النَّهْيُ عَنْهُ إِمَّا فِي الْقُرْآنِ، أَوْ فِي الْأَخْبَارِ الْمُتَوَاتِرَةِ، أَوْ فِي أَخْبَارِ الْآحَادِ، أَوْ فِي إِجْمَاعِ الْأُمَّةِ، أَوْ فِي الْقِيَاسَاتِ الصَّحِيحَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الْمَنْهِيَّاتِ تَزِيدُ عَلَى الْأُلُوفِ، وَقَوْلُنَا (أَعُوذُ بِاللَّهِ) مُتَنَاوِلٌ لِجَمِيعِهَا وَجُمْلَتِهَا، فَثَبَتَ بِهَذَا الطَّرِيقِ أَنَّ قَوْلَنَا (أَعُوذُ بِاللَّهِ) مُشْتَمِلٌ عَلَى عَشَرَةِ آلَافِ مَسْأَلَةٍ أَوْ أَزْيَدَ أَوْ أَقَلَّ مِنَ المسائل المهمة المعتبرة.

Bu da yetmiş iki fırkanın bozuk akidelerle ve bâtıl mezheplerle nitelendiğini gösterir. Ayrıca bu fırkalardan her birinin sapıklığı tek bir meseleye has değildir; bilakis Yüce Allah'ın zatı, sıfatları, hükümleri, fiilleri ve isimleriyle ilgili konularda; cebir, kader, ta'dil (adâlet), tecviz, sevap, meâd (ahiret), vaad, vaîd, esmâ ve ahkâm ile imâmet meselelerinde pek çok konuda mevcuttur. Sapık fırkaların sayısı olan yetmiş ikiyi bu çok sayıdaki meselelere dağıttığımızda, ortaya çıkan sayı muazzam bir miktara ulaşır. Bütün bunlar, bu ümmetin fırkalarında meydana gelen sapıklık türleridir. Ayrıca bu ümmetin dışındaki sapık fırkaların yedi yüze yakın olduğu da meşhurdur. Onların sapıklık türleri, ilâhiyyâta, zat ve sıfatların hükümlerine dair bütün aklî meselelerde ümmetin fırkalarında bulunan sapıklık türlerine eklendiğinde, toplam sayı muazzam bir rakama ulaşır. Şüphesiz bizim (أَعُوذُ بِاللَّهِ) "Allah'a sığınırım" sözümüz bütün bu türlerden sığınmayı kapsar. Bir şeyden sığınmak ise ancak sığınılan şeyin bilinmesinden ve o şeyin bâtıl ve çirkin olduğunun bilinmesinden sonra mümkündür. Böylece bizim: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) "Allah'a sığınırım" sözümüzün binlerce hakiki ve yakînî meseleyi kapsadığı bu yolla ortaya çıkmış oldu. Bâtıl amellere gelince; bunlar Kur'an'da, mütevâtir haberlerde, âhâd haberlerde, ümmetin icmâında veya sahih kıyaslarda nehyedilmiş her şeyden ibarettir. Şüphesiz bu yasaklar binleri aşmaktadır ve bizim (أَعُوذُ بِاللَّهِ) "Allah'a sığınırım" sözümüz bunların tamamını ve hepsini kapsamaktadır. Böylece (أَعُوذُ بِاللَّهِ) "Allah'a sığınırım" sözümüzün mühim ve muteber meselelerden on bin veya daha fazla ya da daha az meseleyi içerdiği bu yolla sabit olmuştur.

17. Metin

سورة الفاتحة

Fâtiha Sûresi

18. Metin

تفسير البسملة

Besmelenin Tefsiri

19. Metin

: وَأَمَّا قَوْلُهُ ﷻ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فَفِيهِ نَوْعَانِ مِنَ الْبَحْثِ: النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَدِ اشْتُهِرَ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَى أَلْفًا وَوَاحِدًا مِنَ الْأَسْمَاءِ الْمُقَدَّسَةِ الْمُطَهَّرَةِ، وَهِيَ مَوْجُودَةٌ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْبَحْثَ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَسْمَاءِ مَسْأَلَةٌ شَرِيفَةٌ عَالِيَةٌ، وَأَيْضًا فَالْعِلْمُ بِالِاسْمِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا كَانَ مَسْبُوقًا بِالْعِلْمِ بِالْمُسَمَّى، وَفِي الْبَحْثِ عَنْ ثُبُوتِ تِلْكَ الْمُسَمَّيَاتِ، وَعَنِ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى ثُبُوتِهَا، وَعَنْ أَجْوِبَةِ الشُّبُهَاتِ الَّتِي تُذْكَرُ فِي نَفْيِهَا مَسَائِلُ كَثِيرَةٌ، وَمَجْمُوعُهَا يَزِيدُ عَلَى الْأُلُوفِ، النَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ مَبَاحِثِ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْبَاءَ فِي قَوْلِهِ بِسْمِ اللَّهِ بَاءُ الْإِلْصَاقِ، وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلٍ، وَالتَّقْدِيرُ: بِاسْمِ اللَّهِ أَشْرَعُ فِي أَدَاءِ الطَّاعَاتِ، وَهَذَا الْمَعْنَى لَا يَصِيرُ مُلَخَّصًا مَعْلُومًا إِلَّا بَعْدَ الْوُقُوفِ عَلَى أَقْسَامِ الطَّاعَاتِ، وَهِيَ الْعَقَائِدُ الْحَقَّةُ وَالْأَعْمَالُ الصَّافِيَةُ مَعَ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ، وَمَعَ الْأَجْوِبَةِ عَنِ الشُّبُهَاتِ، وَهَذَا الْمَجْمُوعُ رُبَّمَا زَادَ عَلَى عَشَرَةِ آلَافِ مَسْأَلَةٍ.

: Allah Teâlâ'nın: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla” buyruğuna gelince, burada iki tür inceleme vardır: Birinci Tür: Âlimler nezdinde Yüce Allah'ın Kitap ve Sünnet'te bulunan mukaddes ve tertemiz bin bir isminin olduğu meşhurdur. Bu isimlerin her birini incelemenin şerefli ve yüce bir mesele olduğunda şüphe yoktur. Ayrıca ismin bilinmesi, ancak müsemmânın (isimlendirilen zatın) önceden bilinmesiyle gerçekleşir. Bu müsemmâların sübûtunun, onların sübûtuna delalet eden delillerin ve onların nefyi konusunda zikredilen şüphelerin cevaplarının incelenmesinde pek çok mesele vardır ve bunların toplamı binleri aşar. Bu âyetin incelemelerinden İkinci Tür: { بِسْمِ اللَّهِ } "Bismillâh" ifadesindeki bâ harfi iltisak (bitişme/bağlama) bâ'sıdır ve bir fiile mütaallıktır (bağlıdır). Takdiri ise şöyledir: "Allah'ın adıyla itaatleri ifa etmeye başlarım." Bu anlam, ancak delilleri ve beyanlarıyla, şüphelere verilen cevaplarıyla birlikte hak akideler ve hâlis ameller olan itaat kısımlarına vâkıf olunduktan sonra özetlenmiş ve bilinmiş olur. Bu toplam ise muhtemelen on bin meseleden fazladır.

20. Metin

وَمِنَ اللَّطَائِفِ أَنَّ قَوْلَهُ (أَعُوذُ بِاللَّهِ) إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ مَا لَا يَنْبَغِي مِنَ الْعَقَائِدِ وَالْأَعْمَالِ، وَقَوْلَهُ بِسْمِ اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَنْبَغِي مِنَ الِاعْتِقَادَاتِ وَالْعَمَلِيَّاتِ، فَقَوْلُهُ بِسْمِ اللَّهِ لَا يَصِيرُ/ مَعْلُومًا إِلَّا بَعْدَ الْوُقُوفِ عَلَى جَمِيعِ الْعَقَائِدِ الْحَقَّةِ، وَالْأَعْمَالِ الصَّافِيَةِ، وَهَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ الَّذِي يَشْهَدُ بِصِحَّتِهِ العقل الصحيح، والحق الصريح.

Nüktelerden biri şudur: Kulun (أَعُوذُ بِاللَّهِ) "Allah'a sığınırım" demesi, akidelerden ve amellerden uygun olmayan şeylerin nefyine (uzaklaştırılmasına) işarettir. (بِسْمِ اللَّهِ) "Bismillâh" demesi ise inançlardan ve amellerden layık ve uygun olan şeylere işarettir. Dolayısıyla { بِسْمِ اللَّهِ } sözü, ancak bütün hak akideler ve hâlis ameller bilindikten sonra tam olarak kavranabilir. Bu da sahih aklın ve açık hakkın doğruluğuna şahitlik ettiği bir tertiptir.

21. Metin

نعم الله تعالى التي لا تحصى

Yüce Allah’ın Sayılamayan Nimetleri

22. Metin

: أَمَّا قَوْلُهُ ﷻ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاعْلَمْ أَنَّ الْحَمْدَ إِنَّمَا يَكُونُ حَمْدًا عَلَى النِّعْمَةِ، وَالْحَمْدُ عَلَى النِّعْمَةِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بَعْدَ مَعْرِفَةِ تِلْكَ النِّعْمَةِ، لَكِنَّ أَقْسَامَ نِعَمِ اللَّهِ خَارِجَةٌ عَنِ التَّحْدِيدِ وَالْإِحْصَاءِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [إِبْرَاهِيمَ: ٣٤] وَلْنَتَكَلَّمْ فِي مِثَالٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّ الْعَاقِلَ يَجِبُ أَنْ يَعْتَبِرَ ذَاتَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مُؤَلَّفٌ مِنْ نَفْسٍ وَبَدَنٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ أَدْوَنَ الْجُزْءَيْنِ وَأَقَلَّهُمَا فَضِيلَةً وَمَنْفَعَةً هُوَ الْبَدَنُ، ثُمَّ إِنَّ أَصْحَابَ التَّشْرِيحِ وَجَدُوا قَرِيبًا مِنْ خَمْسَةِ آلَافِ نَوْعٍ مِنَ الْمَنَافِعِ وَالْمَصَالِحِ الَّتِي دَبَّرَهَا اللَّهُ ﷿ بِحِكْمَتِهِ فِي تَخْلِيقِ بَدَنِ الْإِنْسَانِ، ثُمَّ إِنَّ مَنْ وَقَفَ عَلَى هَذِهِ الْأَصْنَافِ الْمَذْكُورَةِ فِي «كُتُبِ التَّشْرِيحِ» عَرَفَ أَنَّ نِسْبَةَ هَذَا الْقَدْرِ الْمَعْلُومِ الْمَذْكُورِ إِلَى مَا لَمْ يَعْلَمْ وَمَا لَمْ يُذْكَرْ كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّ مَعْرِفَةَ أَقْسَامِ حِكْمَةِ الرَّحْمَنِ فِي خَلْقِ الْإِنْسَانِ تَشْتَمِلُ عَلَى عَشَرَةِ آلَافِ مَسْأَلَةٍ أَوْ أَكْثَرَ، ثُمَّ إِذَا ضُمَّتْ إِلَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ آثَارُ حِكَمِ اللَّهِ تَعَالَى فِي تَخْلِيقِ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَأَطْبَاقِ السموات، وَأَجْرَامِ النَّيِّرَاتِ مِنَ الثَّوَابِتِ وَالسَّيَّارَاتِ، وَتَخْصِيصِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِقَدْرٍ مَخْصُوصٍ وَلَوْنٍ مَخْصُوصٍ وَغَيْرِ مَخْصُوصٍ، ثُمَّ يُضَمُّ إِلَيْهَا آثَارُ حِكَمِ اللَّهِ تَعَالَى فِي تَخْلِيقِ الْأُمَّهَاتِ

: Yüce Allah'ın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” buyruğuna gelince; bil ki hamd ancak bir nimete karşılık yapılır ve nimete hamdetmek de ancak o nimetin bilinmesinden sonra mümkündür. Oysa Allah'ın nimetlerinin kısımları sınırlandırılamaz ve sayılamaz; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız, onu sayamazsınız.” [İbrâhim: 34]. Şimdi tek bir örnek üzerinden konuşalım: Akıllı kimsenin kendi zatını ibretle tefekkür etmesi gerekir; zira o, bir nefis (ruh) ve bedenden mürekkeptir. Bu iki parçadan daha değersizi, fazilet ve faydası daha az olanı şüphesiz bedendir. Bununla birlikte anatomi (teşrih) uzmanları, Yüce ve Aziz olan Allah'ın insan bedeninin yaratılışında hikmetiyle tanzim ettiği fayda ve maslahat türlerinin beş bine yakın olduğunu tespit etmişlerdir. Sonra, "Anatomi Kitapları"nda zikredilen bu sınıflara vâkıf olan kimse, bilinen ve zikredilen bu miktarın, bilinmeyen ve zikredilmeyen şeylere oranının okyanustaki bir damla gibi olduğunu anlar. Bu durumda, Rahmân'ın insanı yaratmasındaki hikmetinin kısımlarını bilmenin on bin veya daha fazla meseleyi kapsadığı açıkça ortaya çıkar. Sonra bu toplama, Yüce Allah'ın arş, kürsî, gök tabakaları ve sabit yıldızlar ile gezegenlerden oluşan nurlu cisimleri yaratmasındaki, bunların her birini belirli bir ölçüye, belirli bir renge veya belirsiz kılınışa tahsis etmesindeki hikmetlerinin eserleri eklenirse; ardından da Yüce Allah'ın ana unsurları (anâsır-ı erbaayı)

23. Metin

وَالْمُوَلَّدَاتِ مِنَ الْجَمَادَاتِ وَالنَّبَاتَاتِ وَالْحَيَوَانَاتِ وَأَصْنَافِ أَقْسَامِهَا وَأَحْوَالِهَا- عُلِمَ أَنَّ هَذَا الْمَجْمُوعَ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَلْفِ أَلْفِ مَسْأَلَةٍ أَوْ أَكْثَرَ أَوْ أَقَلَّ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ عَلَى أَنَّ أَكْثَرَهَا مَخْلُوقٌ لِمَنْفَعَةِ الْإِنْسَانِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:

ve madenler, bitkiler ve hayvanlardan oluşan mürekkep varlıkları, bunların sınıf, kısım ve hallerini yaratmasındaki hikmetlerinin eserleri buna ilave edilirse, bu toplamın bir milyon ya da daha fazla yahut daha az meseleyi içerdiği anlaşılır. Kaldı ki Allah Teâlâ bunların çoğunun insanın menfaati için yaratıldığına dikkat çekerek şöyle buyurmuştur:

24. Metin

وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [الْجَاثِيَةِ: ١٣] وَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ أَنَّ قَوْلَهُ ﷻ: الْحَمْدُ لِلَّهِ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَلْفِ أَلْفِ مَسْأَلَةٍ، أو أكثر أو أقل.

{ وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde olan her şeyi sizin hizmetinize verdi.” [Câsiye: 13]. İşte o vakit Yüce Allah'ın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” buyruğunun bir milyon veya daha fazla yahut daha az meseleyi içerdiği ortaya çıkar.

25. Metin

أنواع العالم وإمكان وجود عوالم أخرى

Âlemin Türleri ve Başka Âlemlerin Bulunmasının İmkânı

26. Metin

: وَأَمَّا قَوْلُهُ ﷻ: رَبِّ الْعالَمِينَ فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: رَبِّ مُضَافٌ وَقَوْلَهُ: الْعالَمِينَ مُضَافٌ إِلَيْهِ، وَإِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى الشَّيْءِ تَمْتَنِعُ مَعْرِفَتُهَا إِلَّا بَعْدَ حُصُولِ الْعِلْمِ بِالْمُتَضَايِفَيْنِ، فَمِنَ الْمُحَالِ حُصُولُ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ تَعَالَى رَبًّا لِلْعَالَمِينَ إِلَّا بعد معرفة رب والعالمين، ثُمَّ إِنَّ الْعَالَمِينَ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ مَوْجُودٍ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهِيَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: الْمُتَحَيِّزَاتُ، وَالْمُفَارِقَاتُ، وَالصِّفَاتُ. أَمَّا الْمُتَحَيِّزَاتُ فَهِيَ إِمَّا بسائط أو مركبات، أو الْبَسَائِطُ فَهِيَ الْأَفْلَاكُ وَالْكَوَاكِبُ وَالْأُمَّهَاتُ، وَأَمَّا الْمُرَكَّبَاتُ فَهِيَ الْمَوَالِيدُ الثَّلَاثَةُ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا جِسْمَ إِلَّا هَذِهِ الْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ حَصَلَ خَارِجَ الْعَالَمِ خَلَاءٌ لَا نِهَايَةَ لَهُ، وَثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ، فَهُوَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ أَلْفَ أَلْفَ عَالَمٍ خَارِجَ الْعَالَمِ، / بِحَيْثُ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْعَوَالِمِ أَعْظَمَ وَأَجْسَمَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ، وَيَحْصُلُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا مِثْلَ مَا حَصَلَ فِي هَذَا الْعَالَمِ من العرش والكرسي والسموات وَالْأَرَضِينَ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَدَلَائِلُ الْفَلَاسِفَةِ فِي إِثْبَاتِ أَنَّ الْعَالَمَ وَاحِدٌ دَلَائِلُ ضَعِيفَةٌ رَكِيكَةٌ مَبْنِيَّةٌ عَلَى مُقَدِّمَاتٍ وَاهِيَةٍ، قَالَ أَبُو الْعَلَاءِ الْمَعَرِّيِّ: -

: Yüce Allah'ın: { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” buyruğuna gelince; bil ki "Rab" kelimesi muzâf (tamlanan), "el-âlemîn" kelimesi ise muzâfun ileyhtir (tamlayandır). Bir şeyin bir şeye izâfetinin bilinmesi, ancak izâfet edilen iki şeyin (mütazâyifeyn) bilinmesinden sonra mümkündür. Dolayısıyla O'nun âlemlerin Rabbi olduğunun bilinmesi, ancak Rab ve âlemler bilindikten sonra mümkündür. Sonra âlemler, Allah Teâlâ'nın dışındaki her bir mevcut varlıktan ibarettir ve bunlar üç kısma ayrılır: Mütehayyizât (yer kaplayan cisimler), müfârakât (maddeden soyut varlıklar) ve sıfatlar. Yer kaplayan cisimler ise ya basittir (yalındır) ya da mürekkeptir (bileşiktir). Basit olanlar; felekler, yıldızlar ve ana unsurlardır (anâsır-ı erbaa). Mürekkep olanlar ise üç doğurgan varlıktır (cemâdât, nebâtât, hayvânât). Bil ki cismin sadece bu üç kısımdan ibaret olduğuna dair hiçbir delil bulunmamaktadır. Zira delille sabittir ki âlemin dışında sonsuz bir boşluk bulunmaktadır; yine delille sabittir ki Yüce Allah bütün mümkinâta kadirdir. Dolayısıyla O Teâlâ, âlemin dışında her biri bu âlemden daha büyük ve daha hacimli olan, her birinde bu âlemde bulunan arş, kürsî, gökler, yerler, güneş ve ay gibi şeylerin benzeri bulunan bir milyon âlem yaratmaya kadirdir. Filozofların âlemin tek olduğunu ispat etmedeki delilleri ise çürük öncüllere dayalı, zayıf ve tutarsız delillerdir. Ebu'l-Alâ el-Maarrî şöyle demiştir:

27. Metin

يَا أَيُّهَا النَّاسُ كَمْ لِلَّهِ مِنْ فَلَكٍ ... تَجْرِي النُّجُومُ بِهِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ

Ey insanlar! Allah’ın, içinde yıldızların, güneşin ve ayın aktığı nice feleği vardır!

28. Metin

هَيِّنٌ عَلَى اللَّهِ مَاضِينَا وَغَابِرُنَا ... فَمَا لَنَا فِي نَوَاحِي غَيْرِهِ خَطَرُ

Geçmişimiz de geleceğimiz de Allah’a pek kolaydır; O’nun dışındaki alanlarda bizim hiçbir kıymetimiz yoktur.

29. Metin

وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْبَحْثَ عَنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا لِلْمُتَحَيِّزَاتِ مُشْتَمِلٌ عَلَى أُلُوفِ أُلُوفٍ مِنَ الْمَسَائِلِ، بَلِ الْإِنْسَانُ لَوْ تَرَكَ الْكُلَّ وَأَرَادَ أَنْ يُحِيطَ عِلْمُهُ بِعَجَائِبِ الْمَعَادِنِ الْمُتَوَلِّدَةِ فِي أَرْحَامِ الْجِبَالِ مِنَ الْفِلِزَّاتِ وَالْأَحْجَارِ الصَّافِيَةِ وَأَنْوَاعِ الْكَبَارِيتِ وَالزَّرَانِيخِ وَالْأَمْلَاحِ، وَأَنْ يَعْرِفَ عَجَائِبَ أَحْوَالِ النَّبَاتِ مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الْأَزْهَارِ وَالْأَنْوَارِ وَالثِّمَارِ، وَعَجَائِبَ أَقْسَامِ الْحَيَوَانَاتِ مِنَ الْبَهَائِمِ وَالْوُحُوشِ وَالطُّيُورِ وَالْحَشَرَاتِ- لَنَفِدَ عُمُرُهُ فِي أَقَلِّ الْقَلِيلِ مِنْ هَذِهِ الْمَطَالِبِ، وَلَا يَنْتَهِي إِلَى غَوْرِهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ [لُقْمَانَ: ٢٧] وَهِيَ بِأَسْرِهَا وَأَجْمَعِهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ قوله رَبِّ الْعالَمِينَ.

Yer kaplayan varlıklar için zikrettiğimiz bu kısımları incelemenin milyonlarca meseleyi içerdiği malumdur. Hatta insan her şeyi bırakıp yalnızca dağların bağrında oluşan madenlerin, filizlerin, saf taşların, kükürt, arsenik ve tuz çeşitlerinin harikalarını kavramak; bitkilerin hallerindeki çiçekler, goncalar ve meyvelerle dolu harikaları ve hayvanların evcil, vahşi, kuş ve böcek türlerindeki harikaları bilmek istese, ömrü bu gayelerin en azında dahi tükenir de yine onların derinliğine ulaşamaz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ } “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez.” [Lokmân: 27]. Bütün bunlar bütünüyle O'nun: { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” sözünün kapsamına girmektedir.

30. Metin

رحمة الله تعالى بعباده لا تنحصر أنواعها

Allah Teâlâ’nın Kullarına Olan Rahmetinin Türleri Sayılamaz

31. Metin

: وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فَاعْلَمْ أَنَّ الرَّحْمَةَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّخْلِيصِ مِنْ أَنْوَاعِ الْآفَاتِ، وَعَنْ إِيصَالِ الْخَيْرَاتِ إِلَى أَصْحَابِ الْحَاجَاتِ، أَمَّا التَّخْلِيصُ عَنْ أَقْسَامِ الْآفَاتِ فَلَا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهُ إِلَّا بَعْدَ مَعْرِفَةِ أَقْسَامِ الْآفَاتِ، وَهِيَ كَثِيرَةٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَمَنْ شَاءَ أَنْ يَقِفَ عَلَى قَلِيلٍ مِنْهَا فَلْيُطَالِعْ «كُتُبَ الطِّبِّ» حَتَّى يَقِفَ عَقْلُهُ عَلَى أَقْسَامِ الْأَسْقَامِ الَّتِي يُمْكِنُ تَوَلُّدُهَا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَعْضَاءِ وَالْأَجْزَاءِ، ثُمَّ يَتَأَمَّلْ فِي أَنَّهُ تَعَالَى كَيْفَ هَدَى عُقُولَ

: Allah Teâlâ'nın: { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm” buyruğuna gelince; bil ki rahmet, her türlü afetten kurtarmaktan ve ihtiyaç sahiplerine hayırları ulaştırmaktan ibarettir. Âfet çeşitlerinden kurtarmaya gelince, bu ancak afet türlerinin bilinmesinden sonra bilinebilir. Bunlar ise pek çoktur ve onları ancak Yüce Allah bilir. Bunlardan az bir kısmına vâkıf olmak isteyen kimse "Tıp Kitapları"nı mütalaa etsin; tâ ki aklı, uzuvların ve parçaların her birinde oluşması muhtemel hastalık türlerini kavrasın. Sonra Yüce Allah'ın kulların akıllarını,

32. Metin

الْخَلْقِ إِلَى مَعْرِفَةِ أَقْسَامِ الْأَغْذِيَةِ وَالْأَدْوِيَةِ مِنَ الْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ، فَإِنَّهُ إِذَا خَاضَ فِي هَذَا الْبَابِ وَجَدَهُ بَحْرًا لَا سَاحِلَ لَهُ.

madenlerden, bitkilerden ve hayvanlardan elde edilen gıda ve ilaç türlerini bilmeye nasıl ilettiğini düşünsün. Zira bu konuya dalan kimse, onun sahipsiz bir deniz olduğunu görür.

33. Metin

وَقَدْ حَكَى جَالِينُوسُ أَنَّهُ لَمَّا صَنَّفَ كِتَابَهُ فِي مَنَافِعِ أَعْضَاءِ الْعَيْنِ قَالَ: بَخِلْتُ عَلَى النَّاسِ بِذِكْرِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي تَخْلِيقِ الْعَصَبَيْنِ الْمُجَوَّفَيْنِ مُلْتَقِيَيْنِ عَلَى مَوْضِعٍ وَاحِدٍ، فَرَأَيْتُ فِي النَّوْمِ كَأَنَّ مَلَكًا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ وَقَالَ يَا جَالِينُوسُ، إِنَّ إِلَهَكَ يَقُولُ: لِمَ بَخِلْتَ عَلَى عِبَادِي بِذِكْرِ حِكْمَتِي؟ قَالَ: فَانْتَبَهْتُ فَصَنَّفْتُ فِيهِ كِتَابًا، وَقَالَ أَيْضًا: إِنَّ طِحَالِي قَدْ غَلُظَ فَعَالَجْتُهُ بِكُلِّ مَا عَرَفْتُ فَلَمْ يَنْفَعْ، فَرَأَيْتُ فِي الْهَيْكَلِ كَأَنَّ مَلَكًا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ وَأَمَرَنِي بِفَصْدِ الْعِرْقِ الَّذِي بَيْنَ الْخِنْصِرِ وَالْبِنْصِرِ، وَأَكْثَرُ عَلَامَاتِ الطِّبِّ فِي أَوَائِلِهَا تَنْتَهِي إِلَى أَمْثَالِ هَذِهِ التَّنْبِيهَاتِ/ وَالْإِلْهَامَاتِ، فَإِذَا وَقَفَ الْإِنْسَانُ عَلَى أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ عَرَفَ أَنَّ أَقْسَامَ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى عِبَادِهِ خارجة عن الضبط والإحصاء.

Câlînûs (Galen), göz organlarının faydalarına dair kitabını yazdığında şöyle anlattı: "İki içi boş sinirin tek bir yerde birleşmesinde Yüce Allah'ın hikmetini insanlara açıklamada cimrilik ettim. Rüyada sanki gökten bir melek inmiş gibi gördüm; 'Ey Câlînûs! İlahın diyor ki: Hikmetimi kullarıma açıklamada niçin cimrilik ettin?' dedi." Câlînûs der ki: "Bunun üzerine uyandım ve bu konuda bir kitap telif ettim." Yine o şöyle demiştir: "Dalağım şişmişti; bildiğim her şeyle tedavi ettim ama fayda vermedi. Mâbette sanki gökten bir melek indiğini ve bana serçe parmak ile yüzük parmağı arasındaki damarı yarmamı (hacamat etmemi) emrettiğini gördüm." Tıbbın başlangıçtaki alametlerinin çoğu bu tür uyarılara ve ilhamlara dayanır. İnsan bu kabil araştırmalara vâkıf olduğunda, Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki rahmet çeşitlerinin zapt ve hesaba sığmayacağını anlar.

34. Metin

أحوال الآخرة وتقسيمها إلى عقلية وسمعية

Ahiret Hâlleri ve Bunların Aklî ve Sem'î Olarak Kısımlara Ayrılması

35. Metin

: وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ فَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ كَالْمُسَافِرِ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا، وَسُنُوهُ كَالْفَرَاسِخِ، وَشُهُورُهُ كَالْأَمْيَالِ، وَأَنْفَاسُهُ كَالْخُطُوَاتِ، وَمَقْصِدُهُ الْوُصُولُ إِلَى عَالَمِ أُخْرَاهُ، لِأَنَّ هُنَاكَ يَحْصُلُ الْفَوْزُ بِالْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ، فَإِذَا شَاهَدَ فِي الطَّرِيقِ أَنْوَاعَ هذه العجائب في ملكوت الأرض والسموات فَلْيَنْظُرْ أَنَّهُ كَيْفَ يَكُونُ عَجَائِبُ حَالِ عَالَمِ الْآخِرَةِ فِي الْغِبْطَةِ وَالْبَهْجَةِ وَالسَّعَادَةِ، إِذَا عَرَفْتَ هذه فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ إِشَارَةٌ إِلَى مَسَائِلِ الْمَعَادِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَهِيَ قِسْمَانِ: بَعْضُهَا عَقْلِيَّةٌ مَحْضَةٌ، وَبَعْضُهَا سَمْعِيَّةٌ:

: Allah Teâlâ'nın: { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâliki” buyruğuna gelince; bil ki insan bu dünyada bir yolcu gibidir; yılları fersahlar, ayları miller, nefesleri ise adımlar mesabesindedir. Gayesi ise ahiret âlemine ulaşmaktır; zira kalıcı sâlih amellerle kurtuluşa ermek ancak orada gerçekleşir. Yolda yerin ve göklerin mülk ve nizamındaki bu harikaları müşahede eden kimse, ahiret âleminin sevinç, neşe ve mutluluk bakımından hallerinin harikalığının nasıl olacağını bir düşünsün. Bunu bildiğinde şöyle deriz: O'nun { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâliki” sözü; meâd (yeniden dirilme), haşir ve neşir meselelerine işarettir. Bunlar iki kısımdır: Bir kısmı sırf aklîdir, bir kısmı ise sem'îdir (vahye dayalıdır):

36. Metin

أَمَّا الْعَقْلِيَّةُ الْمَحْضَةُ

Sırf Aklî Olanlara Gelince

37. Metin

فَكَقَوْلِنَا: هَذَا الْعَالَمُ يُمْكِنُ تَخْرِيبُهُ وَإِعْدَامُهُ، ثُمَّ يُمْكِنُ إِعَادَتُهُ مَرَّةً أُخْرَى، وَإِنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ بَعْدَ مَوْتِهِ تُمْكِنُ إِعَادَتُهُ، وَهَذَا الْبَابُ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْبَحْثِ عَنْ حَقِيقَةِ جَوْهَرِ النَّفْسِ، وَكَيْفِيَّةِ أَحْوَالِهَا وَصِفَاتِهَا، وَكَيْفِيَّةِ بَقَائِهَا بَعْدَ الْبَدَنِ، وَكَيْفِيَّةِ سَعَادَتِهَا وَشَقَاوَتِهَا، وَبَيَانِ قُدْرَةِ اللَّهِ ﷿ عَلَى إِعَادَتِهَا، وَهَذِهِ الْمَبَاحِثُ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِمَا يَقْرُبُ مِنْ خَمْسِمِائَةِ مَسْأَلَةٍ مِنَ الْمَبَاحِثِ الدَّقِيقَةِ الْعَقْلِيَّةِ.

Şu sözümüz gibidir: Bu âlemin harap edilmesi ve yok edilmesi mümkündür; sonra onun bir kez daha iade edilmesi mümkündür. Yine bu insanın ölümünden sonra iade edilmesi mümkündür. Bu konu ancak nefsin (ruhun) cevherinin hakikatini, hallerinin ve sıfatlarının nasıllığını, bedenden sonra bekasının nasıllığını, mutluluğu ve bedbahtlığının keyfiyetini ve Yüce ve Aziz olan Allah'ın onu yeniden iade etmeye olan kudretinin beyanını araştırmakla tamam olur. Bu incelemeler de ince aklî araştırmalardan yaklaşık beş yüz meseleyle ancak tamamlanabilir.

38. Metin

وَأَمَّا السَّمْعِيَّاتُ

Sem'î (Naklî) Olanlara Gelince

39. Metin

فَهِيَ عَلَى ثلاثة أقسام: أحدها: الأحوال التي توجد عند قِيَامِ الْقِيَامَةِ، وَتِلْكَ الْعَلَامَاتُ مِنْهَا صَغِيرَةٌ، وَمِنْهَا كَبِيرَةٌ وَهِيَ الْعَلَامَاتُ الْعَشْرَةُ الَّتِي سَنَذْكُرُهَا وَنَذْكُرُ أَحْوَالَهَا. وَثَانِيهَا: الْأَحْوَالُ الَّتِي تُوجَدُ عِنْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ، وَهِيَ كَيْفِيَّةُ النَّفْخِ فِي الصُّورِ، وَمَوْتِ الخلائق، وتخريب السموات وَالْكَوَاكِبِ، وَمَوْتِ الرُّوحَانِيِّينَ وَالْجِسْمَانِيِّينَ. وَثَالِثُهَا: الْأَحْوَالُ الَّتِي تُوجَدُ بَعْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ وَشَرْحِ أَحْوَالِ أَهْلِ الْمَوْقِفِ، وَهِيَ كَثِيرَةٌ يَدْخُلُ فِيهَا كَيْفِيَّةُ وُقُوفِ الْخَلْقِ، وَكَيْفِيَّةُ الْأَحْوَالِ الَّتِي يُشَاهِدُونَهَا، وَكَيْفِيَّةُ حُضُورِ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَكَيْفِيَّةُ الْحِسَابِ، وَكَيْفِيَّةُ وَزْنِ الْأَعْمَالِ، وَذَهَابِ فَرِيقٍ إِلَى الْجَنَّةِ وَفَرِيقٍ إِلَى النَّارِ، وَكَيْفِيَّةُ صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَصِفَةِ أَهْلِ النَّارِ، وَمِنْ هَذَا الْبَابِ شَرْحُ أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ بَعْدَ وُصُولِهِمْ إِلَيْهَا، وَشَرْحُ الْكَلِمَاتِ الَّتِي يَذْكُرُونَهَا وَالْأَعْمَالِ الَّتِي يُبَاشِرُونَهَا، وَلَعَلَّ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْمَسَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَالنَّقْلِيَّةِ يَبْلُغُ الْأُلُوفَ مِنَ الْمَسَائِلِ، وَهِيَ بِأَسْرِهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ قَوْلِهِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ.

Bunlar üç kısımdır: Birincisi: Kıyamet kopacağı vakit ortaya çıkacak hallerdir. Bu alametlerden bazısı küçük, bazısı büyüktür; bunlar zikredeceğimiz ve hallerini anlatacağımız on büyük alamettir. İkincisi: Kıyametin kopması anında ortaya çıkacak hallerdir. Bunlar Sûr'a üflenmesi, mahlûkatın ölmesi, göklerin ve yıldızların harap olması, ruhanîlerin ve cismanîlerin ölmesidir. Üçüncüsü: Kıyamet koptuktan sonra ortaya çıkacak haller ve mahşer ehlinin hallerinin şerhidir. Bunlar pek çoktur; yaratılanların duruş keyfiyeti, müşahede edecekleri hallerin keyfiyeti, meleklerin ve peygamberlerin (aleyhimüsselâm) hazır bulunuş şekli, hesabın nasıllığı, amellerin tartılma keyfiyeti, bir grubun cennete bir grubun cehenneme gidişi, cennet ehlinin niteliği ile cehennem ehlinin niteliğinin keyfiyeti buna dâhildir. Bu baptan olmak üzere cennet ehli ile cehennem ehlinin oraya vardıktan sonraki hallerinin şerhi, söyleyecekleri sözlerin ve yapacakları amellerin şerhi de buna dâhildir. Bu aklî ve naklî meselelerin toplamı muhtemelen binlerce meseleye ulaşır ve bunların tamamı O'nun: { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâliki” buyruğunun kapsamına girer.

40. Metin

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ فَاعْلَمْ أَنَّ الْعِبَادَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِالْفِعْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ عَلَى

Allah Teâlâ'nın: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” buyruğuna gelince; bil ki ibadet, emredilen fiili emredene

41. Metin

سَبِيلِ التَّعْظِيمِ لِلْآمِرِ فَمَا لَمْ يَثْبُتْ بِالدَّلِيلِ أَنَّ لِهَذَا الْعَالَمِ إِلَهًا وَاحِدًا. قَادِرًا عَلَى مَقْدُورَاتٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا، عَالِمًا بِمَعْلُومَاتٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا، غَنِيًّا عَنْ كُلِّ الْحَاجَاتِ، فَإِنَّهُ أَمَرَ عِبَادَهُ بِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ، وَنَهَاهُمْ عَنْ بَعْضِهَا، وَأَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْخَلَائِقِ طَاعَتُهُ وَالِانْقِيَادُ لِتَكَالِيفِهِ- فَإِنَّهُ/ لَا يُمْكِنُ الْقِيَامُ بِلَوَازِمِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِيَّاكَ نَعْبُدُ ثُمَّ إِنَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْمَقَامِ الْمَذْكُورِ لَا بُدَّ مِنْ تَفْصِيلِ أَقْسَامِ تِلْكَ التَّكَالِيفِ، وَبَيَانِ أَنْوَاعِ تِلْكَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، وَجَمِيعُ مَا صُنِّفَ فِي الدِّينِ مَنْ «كُتُبِ الْفِقْهِ» يَدْخُلُ فِيهِ تَكَالِيفُ اللَّهِ، ثُمَّ كَمَا يَدْخُلُ فِيهِ تَكَالِيفُ اللَّهِ تَعَالَى بِحَسَبِ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ فَكَذَلِكَ يَدْخُلُ فِيهِ تَكَالِيفُ اللَّهِ تَعَالَى بِحَسَبِ الشَّرَائِعِ الَّتِي قَدْ كَانَ أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَأَيْضًا يَدْخُلُ فِيهِ الشَّرَائِعُ الَّتِي كَلَّفَ اللَّهُ بِهَا مَلَائِكَتَهُ فِي السموات مُنْذُ خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ وَأَمَرَهُمْ بِالِاشْتِغَالِ بِالْعِبَادَاتِ وَالطَّاعَاتِ، وَأَيْضًا «فَكُتُبُ الْفِقْهِ» مُشْتَمِلَةٌ عَلَى شَرْحِ التَّكَالِيفِ الْمُتَوَجِّهَةِ فِي أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ، أَمَّا أَقْسَامُ التَّكَالِيفِ الْمَوْجُودَةِ فِي أَعْمَالِ الْقُلُوبِ فَهِيَ أَكْبَرُ وَأَعْظَمُ وَأَجَلُّ، وَهِيَ الَّتِي تَشْتَمِلُ عَلَيْهَا «كُتُبُ الْأَخْلَاقِ» ، و «كتب السِّيَاسَاتِ» ، بِحَسَبِ الْمِلَلِ الْمُخْتَلِفَةِ وَالْأُمَمِ الْمُتَبَايِنَةِ، وَإِذَا اعْتَبَرَ الْإِنْسَانُ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ وَعَلِمَ أَنَّهَا بِأَسْرِهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِيَّاكَ نَعْبُدُ عَلِمَ حِينَئِذٍ أَنَّ الْمَسَائِلَ الَّتِي اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَيْهَا كَالْبَحْرِ الْمُحِيطِ الَّذِي لَا تَصِلُ الْعُقُولُ وَالْأَفْكَارُ إِلَّا إِلَى الْقَلِيلِ مِنْهَا.

tazim kastıyla yerine getirmekten ibarettir. Bu âlemin tek bir ilahı olduğu, sonsuz مقدورlara (güç yetirilen şeylere) kadir olduğu, sonsuz malûmatı bildiği, her türlü ihtiyaçtan müstağni olduğu, kullarına bazı şeyleri emredip bazı şeyleri yasakladığı, mahlûkatın O'na itaat etmesinin ve yükümlülüklerine boyun eğmesinin vacip olduğu delille sabit olmadıkça, Allah Teâlâ'nın: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyruğunun gereklerini yerine getirmek mümkün olmaz. Zikredilen bu makam tamamlandıktan sonra, bu mükellefiyetlerin kısımlarını ayrıntılarıyla açıklamak, bu emir ve yasakların türlerini beyan etmek gerekir. Dinde telif edilmiş bütün "Fıkıh Kitapları" Allah'ın tekliflerini içerir. Sonra bu şeriata göre Allah Teâlâ'nın teklifleri buna girdiği gibi, Allah Teâlâ'nın önceki peygamberlere indirmiş olduğu şeriatlara göre teklifleri de buna dâhildir. Yine Allah'ın melekleri yarattığı andan itibaren göklerdeki meleklerini ibadet ve itaatlerle meşgul olmayı emrederek mükellef kıldığı şeriatlar da buna dâhildir. Ayrıca "Fıkıh Kitapları", organların amellerine yönelik tekliflerin şerhini içerir. Kalplerin amellerinde bulunan mükellefiyet kısımları ise daha büyük, daha azametli ve daha yücedir; bunlar farklı dinler ve muhtelif ümmetlere göre "Ahlak Kitapları" ve "Siyaset Kitapları"nın kapsadığı konulardır. İnsan bu araştırmaların toplamını düşündüğünde ve bunların tamamının Allah Teâlâ'nın: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyruğunun altına girdiğini bildiğinde, bu âyetin içerdiği meselelerin, akılların ve fikirlerin ancak pek azına ulaşabildiği kuşatıcı bir okyanus gibi olduğunu anlar.

42. Metin

أَمَّا قَوْلُهُ ﷻ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ طَلَبِ الْهِدَايَةِ، وَلِتَحْصِيلِ الْهِدَايَةِ طَرِيقَانِ: أَحَدُهُمَا: طَلَبُ الْمَعْرِفَةِ بِالدَّلِيلِ وَالْحُجَّةِ، وَالثَّانِي: بِتَصْفِيَةِ الْبَاطِنِ وَالرِّيَاضَةِ، أَمَّا طُرُقُ الِاسْتِدْلَالِ فَإِنَّهَا غير متناهية لأنها لَا ذَرَّةَ مِنْ ذَرَّاتِ الْعَالَمِ الْأَعْلَى وَالْأَسْفَلِ إِلَّا وَتِلْكَ الذَّرَّةُ شَاهِدَةٌ بِكَمَالِ إِلَهِيَّتِهِ، وَبِعِزَّةِ عِزَّتِهِ، وَبِجَلَالِ صَمَدِيَّتِهِ، كَمَا قِيلَ: -

Allah Teâlâ'nın: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” buyruğuna gelince; bil ki bu, hidayet istemekten ibarettir. Hidayeti elde etmenin iki yolu vardır: Birincisi: Delil ve hüccetle marifeti talep etmek. İkincisi: Batını tasfiye etmek ve riyâzetle [marifeti talep etmek]. İstidlâl (delil getirme) yollarına gelince, bunlar sonsuzdur; zira yüce ve alçak âlemin zerrelerinden hiçbir zerre yoktur ki, o zerre O'nun ilahlığının kemaline, izzetinin yüceliğine ve samediyetinin celâline şahitlik etmesin. Nitekim şöyle denilmiştir:

43. Metin

وَفِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ ... تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدُ

Her şeyde O'nun bir olduğuna delalet eden bir delil vardır.

44. Metin

وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ أَجْسَامَ الْعَالَمِ مُتَسَاوِيَةٌ فِي مَاهِيَّةِ الْجِسْمِيَّةِ، وَمُخْتَلِفَةٌ فِي الصِّفَاتِ، وَهِيَ الْأَلْوَانُ وَالْأَمْكِنَةُ وَالْأَحْوَالُ، وَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ اخْتِصَاصُ كُلِّ جِسْمٍ بِصِفَتِهِ الْمُعَيَّنَةِ لِأَجْلِ الْجِسْمِيَّةِ أَوْ لَوَازِمِ الْجِسْمِيَّةِ، وَإِلَّا لَزِمَ حُصُولُ الِاسْتِوَاءِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ وَتَدْبِيرِ مُدَبِّرٍ، وَذَلِكَ الْمُخَصِّصُ إِنْ كَانَ جِسْمًا عَادَ الْكَلَامُ فِيهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ جِسْمًا فَهُوَ الْمَطْلُوبُ، ثُمَّ ذَلِكَ الْمَوْجُودُ إِنْ لَمْ يَكُنْ حَيًّا عَالِمًا قَادِرًا، بَلْ كَانَ تَأْثِيرُهُ بِالْفَيْضِ وَالطَّبْعِ عَادَ الْإِلْزَامُ فِي وُجُوبِ الِاسْتِوَاءِ، وَإِنْ كَانَ حَيًّا عَالِمًا قَادِرًا فَهُوَ الْمَطْلُوبُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ كُلَّ واحد من ذرات السموات وَالْأَرْضِ شَاهِدٌ صَادِقٌ، وَمُخْبِرٌ نَاطِقٌ، بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ الْعَلِيمِ، وَكَانَ الشَّيْخُ الْإِمَامُ الْوَالِدُ ضِيَاءُ الدِّينِ عُمَرُ ﵀ يَقُولُ: إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَى فِي كُلِّ جَوْهَرٍ فَرْدٍ أَنْوَاعًا غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى الْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ وَالرَّحْمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ جَوْهَرٍ فَرْدٍ فَإِنَّهُ يُمْكِنُ وُقُوعُهُ فِي أَحْيَازٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ عَلَى الْبَدَلِ، وَيُمْكِنُ أَيْضًا اتِّصَافُهُ بِصِفَاتٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ/ عَلَى الْبَدَلِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ الْمُقَدَّرَةِ فَإِنَّهُ بِتَقْدِيرِ الْوُقُوعِ يَدُلُّ عَلَى الِافْتِقَارِ إِلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْمَبَاحِثِ غَيْرُ مُتَنَاهٍ. وَأَمَّا تَحْصِيلُ الْهِدَايَةِ بِطَرِيقِ الرِّيَاضَةِ وَالتَّصْفِيَةِ فَذَلِكَ بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ السَّائِرِينَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَنْهَجٌ خاص، ومشرب معين، كما قال: لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها

Bunun açıklaması şudur: Âlemin cisimleri cisimlik mahiyetinde eşittir; sıfatlarda, yani renklerde, mekânlarda ve hallerde ise farklıdır. Her bir cismin kendi muayyen sıfatına tahsisinin cisimlikten veya cisimliğin gereklerinden ötürü olması imkânsızdır; aksi takdirde eşitlik gerekirdi. Dolayısıyla bunun bir tahsis edicinin tahsisi ve bir müdebbirin تدbiri ile olması vacip oldu. O tahsis edici eğer bir cisim ise aynı söz onun hakkında da tekrarlanır. Şayet cisim değilse matlup (aranan) hâsıl olmuştur. Sonra o mevcut varlık eğer diri, bilen ve kadir değilse; bilakis etkisi feyiz ve tabiat yoluylaysa, eşitliğin vacip olması hususundaki itiraz geri döner. Eğer diri, bilen ve kadir ise matlup hâsıl olmuştur. Bunu bildiğinde açıkça ortaya çıkmıştır ki göklerin ve yerin zerrelerinden her biri kadir, hakîm ve alîm olan İlah'ın varlığına sadık bir şahit ve konuşan bir habercidir. Şeyh İmam, babam Ziyâüddin Ömer (rahimehullâh) şöyle derdi: "Şüphesiz Allah Teâlâ'nın her bir cevher-i fertte (bölünemez parçacıkta) kudrete, hikmete ve rahmete delalet eden sonsuz türde delilleri vardır. Çünkü her bir cevher-i ferdin birbirinin yerine sonsuz mekânlarda bulunması mümkündür; yine birbirinin yerine sonsuz sıfatlarla nitelenmesi de mümkündür. Takdir edilen bu hallerin her biri, vuku bulduğu takdirde Hakîm ve Rahîm olan Sanatkâr'ın varlığına muhtaç olunduğuna delalet eder." Zikrettiğimiz şeylerle bu tür araştırmaların sonsuz olduğu sabit olmuştur. Riyâzet ve tasfiye yoluyla hidayeti elde etmeye gelince, bu sahipsiz bir denizdir. Allah Teâlâ'ya seyr ü sülûk edenlerin her biri için özel bir yöntem ve belirli bir meşrep vardır; nitekim O: { لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها } “Herkesin yöneldiği bir yönü vardır” buyurmuştur.

45. Metin

[البقرة: ١٤٨] وَلَا وُقُوفَ لِلْعُقُولِ عَلَى تِلْكَ الْأَسْرَارِ، وَلَا خَبَرَ عِنْدَ الْأَفْهَامِ مِنْ مَبَادِئِ مَيَادِينِ تِلْكَ الْأَنْوَارِ، وَالْعَارِفُونَ الْمُحَقِّقُونَ لَحَظُوا فِيهَا مَبَاحِثَ عَمِيقَةً، وَأَسْرَارًا دَقِيقَةً، قَلَّمَا تَرْقَى إِلَيْهَا أَفْهَامُ الْأَكْثَرِينَ.

[Bakara: 148]. Akılların o sırlara vâkıf olması mümkün değildir ve anlayışların o nurların meydanlarının başlangıçlarından haberi yoktur. Ârif ve muhakkik zatlar orada derin incelemeler ve ince sırlar görmüşlerdir ki çoğunluğun anlayışı bunlara pek az yükselebilir.

46. Metin

وَأَمَّا قَوْلُهُ ﷻ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ فَمَا أَجَلَّ هَذِهِ الْمَقَامَاتِ، وَأَعْظَمَ مَرَاتِبِ هَذِهِ الدَّرَجَاتِ! وَمَنْ وَقَفَ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْبَيَانَاتِ أَمْكَنَهُ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَى مَبَادِئِ هَذِهِ الْحَالَاتِ، فَقَدْ ظَهَرَ بِالْبَيَانِ الَّذِي سَبَقَ أَنْ هَذِهِ السُّورَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى مَبَاحِثَ لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَأَسْرَارٍ لَا غَايَةَ لَهَا، وَأَنَّ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ هَذِهِ السُّورَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى عَشَرَةِ آلَافِ مَسْأَلَةٍ، كَلَامٌ خَرَجَ عَلَى مَا يَلِيقُ بِأَفْهَامِ السَّامِعِينَ.

O Teâlâ'nın: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna. Gazaba uğramışların ve sapmışların yoluna değil” buyruğuna gelince; bu makamlar ne kadar yüce, bu derecelerin mertebeleri ne kadar azametlidir! Zikrettiğimiz açıklamalara vâkıf olan kimse bu hallerin başlangıçlarına muttali olabilir. Daha önce geçen beyanla ortaya çıkmıştır ki bu sûre sonu gelmez araştırmaları ve nihayeti bulunmayan sırları içermektedir; "bu sûre on bin meseleyi ihtiva etmektedir" diyen kimsenin sözü, dinleyenlerin anlayışına uygun düşecek şekilde söylenmiş bir sözdür.

47. Metin

الْفَصْلُ الثَّانِي فِي تَقْرِيرِ مَشْرَعٍ آخَرَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُمْكِنُ اسْتِنْبَاطُ الْمَسَائِلِ الْكَثِيرَةِ مِنَ الْأَلْفَاظِ الْقَلِيلَةِ

İKİNCİ FASIL: Az Lafızdan Çok Sayıda Meselenin Çıkarılmasının Mümkün Olduğunu Gösteren Başka Bir Yöntemin Beyanı Hakkında

48. Metin

وَلْنَتَكَلَّمْ فِي قَوْلِنَا: أَعُوذُ بِاللَّهِ فَنَقُولُ: أَعُوذُ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ، وَالْفِعْلُ الْمُضَارِعُ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْفِعْلِ، وَأَمَّا الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ «بِاللَّهِ» فَهِيَ بَاءُ الْإِلْصَاقِ، وَهِيَ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ حُرُوفِ الْجَرِّ، وَحُرُوفُ الْجَرِّ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْحُرُوفِ. وَأَمَّا قَوْلُنَا «اللَّهُ» فَهُوَ اسْمٌ مُعَيَّنٌ: إِمَّا مِنْ أَسْمَاءِ الْأَعْلَامِ، أَوْ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْمُشْتَقَّةِ، عَلَى اخْتِلَافِ الْقَوْلَيْنِ فِيهِ، وَالِاسْمُ الْعَلَمُ وَالِاسْمُ الْمُشْتَقُّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ مُطْلَقِ الِاسْمِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ، أَنَّ مَعْرِفَةَ النَّوْعِ مُمْتَنِعٌ حُصُولُهَا إِلَّا بَعْدَ مَعْرِفَةِ الْجِنْسِ، لِأَنَّ الْجِنْسَ جُزْءٌ مِنْ مَاهِيَّةِ النَّوْعِ، وَالْعِلْمُ بِالْبَسِيطِ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعِلْمِ بِالْمُرَكَّبِ لَا مَحَالَةَ، فَقَوْلُنَا: أَعُوذُ بِاللَّهِ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُ الْعِلْمِ بِهِ كَمَا يَنْبَغِي إِلَّا بَعْدَ مَعْرِفَةِ الِاسْمِ وَالْفِعْلِ وَالْحَرْفِ أَوَّلًا، وَهَذِهِ الْمَعْرِفَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ ذِكْرِ حُدُودِهَا وَخَوَاصِّهَا، ثُمَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْهُ لَا بُدَّ مِنْ تَقْسِيمِ الِاسْمِ إِلَى الِاسْمِ الْعَلَمِ، وَإِلَى الِاسْمِ الْمُشْتَقِّ، وَإِلَى اسْمِ الْجِنْسِ، وَتَعْرِيفِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ بِحَدِّهِ وَرَسْمِهِ وَخَوَاصِّهِ، ثُمَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْهُ يَجِبُ الْكَلَامُ فِي أَنَّ لَفْظَةَ اللَّهِ اسْمٌ عَلَمٌ، أَوِ اسْمٌ مُشْتَقٌّ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ مُشْتَقًّا فَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ مَاذَا؟ وَيُذْكَرُ فِيهِ الْوُجُوهُ الْكَثِيرَةُ الَّتِي قِيلَ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، وَأَيْضًا يَجِبُ الْبَحْثُ/ عَنْ حَقِيقَةِ الْفِعْلِ الْمُطْلَقِ، ثُمَّ يُذْكَرُ بَعْدَهُ أَقْسَامُ الْفِعْلِ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ، وَيُذْكَرُ حَدُّهُ وَخَوَاصُّهُ وَأَقْسَامُهُ، ثُمَّ يُذْكَرُ بَعْدَهُ الْمَبَاحِثُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِقَوْلِنَا «أَعُوذُ» عَلَى التَّخْصِيصِ، وَأَيْضًا يَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ حَقِيقَةِ الْحَرْفِ الْمُطْلَقِ، ثُمَّ يُذْكَرُ بَعْدَهُ حَرْفُ الْجَرِّ وَحَدُّهُ وَخَوَاصُّهُ وَأَحْكَامُهُ ثُمَّ يُذْكَرُ بَعْدَهُ بَاءُ الْإِلْصَاقِ وَحَدُّهُ وَخَوَاصُّهُ، وَعِنْدَ الْوُقُوفِ عَلَى تَمَامِ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ يَحْصُلُ الْوُقُوفُ عَلَى تَمَامِ الْمَبَاحِثِ اللَّفْظِيَّةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِقَوْلِهِ:

Bizim: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) "Allah'a sığınırım" sözümüz hakkında konuşalım ve şöyle diyelim: (أَعُوذُ) "sığınırım" fiil-i muzâri (şimdiki/geniş zaman fiili) türlerinden bir türdür; fiil-i muzâri de fiil türlerinden bir türdür. (بِاللَّهِ) "billâh" ifadesindeki bâ harfine gelince; bu iltisak (bağlama) bâ'sıdır ve cer harfi türlerinden bir türdür; cer harfleri de harf türlerinden bir türdür. "Allah" sözümüze gelince; hakkındaki iki farklı görüşe göre ya özel isimlerden (alem) ya da türemiş isimlerden (müştak) belirli bir isimdir. Özel isim de türemiş isim de mutlak ismin türlerinden birer türdür. Aklî ilimlerde sabit olmuştur ki cins bilinmedikçe türün bilinmesi imkânsızdır; çünkü cins türün mahiyetinin bir cüzüdür (parçasıdır) ve yalın olanın (basît) bilinmesi şüphesiz bileşik olanın (mürekkep) bilinmesinden öncedir. Dolayısıyla bizim: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) "Allah'a sığınırım" sözümüzün gerektiği gibi bilinmesi, ancak öncelikle isim, fiil ve harfin bilinmesinden sonra mümkündür. Bu bilgi de ancak onların tanımlarının ve özelliklerinin zikredilmesinden sonra hâsıl olur. Bundan sonra ismin; özel isme (alem), türemiş isme (müştak) ve cins ismine kısımlara ayrılması, bu kısımların her birinin tanımı, tasviri ve özellikleriyle tarif edilmesi gerekir. Bundan sonra da "Allah" lafzının özel isim mi yoksa türemiş bir isim mi olduğu konusunda konuşulması vacip olur; türemiş olduğu takdirde neden türediği incelenir ve bu hususta söylenmiş olan pek çok görüş zikredilir. Yine mutlak fiilin mahiyetinin araştırılması gerekir, ardından fiilin kısımları ve bunların arasında yer alan fiil-i muzâri zikredilir; onun tanımı, özellikleri ve kısımları belirtilir. Sonra özel olarak (أَعُوذُ) "eûzü" sözümüzle ilgili araştırmalar zikredilir. Yine mutlak harfin mahiyetinin araştırılması gerekir, ardından cer harfi, onun tanımı, özellikleri ve hükümleri zikredilir; sonra iltisak bâ'sı, tanımı ve özellikleri zikredilir. Bütün bu araştırmalara vâkıf olunduğunda, O'nun:

49. Metin

أَعُوذُ بِاللَّهِ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْمَبَاحِثَ الَّتِي أَشَرْنَا إِلَى مَعَاقِدِهَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.

(أَعُوذُ بِاللَّهِ) "Allah'a sığınırım" sözüyle ilgili lafzî araştırmaların tamamına vâkıf olunmuş olur. Esaslarına işaret ettiğimiz bu araştırmaların pek çok olduğu malumdur.

50. Metin

ثُمَّ نَقُولُ: وَالْمَرْتَبَةُ الرَّابِعَةُ: مِنَ الْمَرَاتِبِ أَنْ نَقُولَ: الِاسْمُ وَالْفِعْلُ وَالْحَرْفُ أَنْوَاعٌ ثَلَاثَةٌ دَاخِلَةٌ تَحْتَ جِنْسِ الْكَلِمَةِ، فَيَجِبُ الْبَحْثُ أَيْضًا عَنْ مَاهِيَّةِ الْكَلِمَةِ وَحَدِّهَا وَخَوَاصِّهَا، وَأَيْضًا فَهَهُنَا أَلْفَاظٌ أُخْرَى شَبِيهَةٌ بِالْكَلِمَةِ، وَهِيَ: الْكَلَامُ، وَالْقَوْلُ، وَاللَّفْظُ، وَاللُّغَةُ، وَالْعِبَارَةُ، فَيَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، ثُمَّ يَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ كَوْنِهَا مِنَ الْأَلْفَاظِ الْمُتَرَادِفَةِ، أَوْ مِنَ الْأَلْفَاظِ الْمُتَبَايِنَةِ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ أَلْفَاظًا مُتَبَايِنَةً فَإِنَّهُ يَجِبُ ذِكْرُ تِلْكَ الْفُرُوقِ عَلَى التَّفْصِيلِ وَالتَّحْصِيلِ.

Sonra deriz ki: Mertebelerden dördüncü mertebe şudur: İsim, fiil ve harf, kelime cinsinin altına giren üç türdür. Dolayısıyla kelimenin mahiyetinin, tanımının ve özelliklerinin de araştırılması vaciptir. Ayrıca burada kelimeye benzeyen başka lafızlar da vardır ki bunlar: Kelâm, kavil, lafız, lügat ve ibâredir. Bunların her birinin incelenmesi gerekir; sonra bunların eş anlamlı (müterâdif) lafızlar mı yoksa farklı anlamlı (mütebâyin) lafızlar mı olduğunun araştırılması gerekir. Farklı anlamlı lafızlar olduğu takdirde, bu farkların ayrıntılı ve tahkikli bir şekilde zikredilmesi vacip olur.

51. Metin

ثُمَّ نَقُولُ: وَالْمَرْتَبَةُ الْخَامِسَةُ: مِنَ الْبَحْثِ أَنْ نَقُولَ: لَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ إِنَّمَا تَحْصُلُ مِنَ الْأَصْوَاتِ

Sonra deriz ki: İncelemenin beşinci mertebesi şudur: Hiç şüphe yok ki bu kelimeler ancak seslerden

52. Metin

وَالْحُرُوفِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ حَقِيقَةِ الصَّوْتِ، وَعَنْ أَسْبَابِ وُجُودِهِ وَلَا شَكَّ أَنَّ حُدُوثَ الصَّوْتِ فِي الْحَيَوَانِ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ خُرُوجِ النَّفَسِ مِنَ الصَّدْرِ، فَعِنْدَهَا يَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ حَقِيقَةِ النَّفَسِ، وَأَنَّهُ مَا الْحِكْمَةُ فِي كَوْنِ الْإِنْسَانِ مُتَنَفِّسًا عَلَى سَبِيلِ الضَّرُورَةِ وَأَنَّ هَذَا الصَّوْتَ يَحْصُلُ بِسَبَبِ اسْتِدْخَالِ النَّفَسِ أَوْ بِسَبَبِ إِخْرَاجِهِ، وَعِنْدَ هَذَا تَحْتَاجُ هَذِهِ الْمَبَاحِثُ إِلَى مَعْرِفَةِ أَحْوَالِ الْقَلْبِ وَالرِّئَةِ، وَمَعْرِفَةِ الْحِجَابِ الَّذِي هُوَ الْمَبْدَأُ الْأَوَّلُ لِحَرَكَةِ الصَّوْتِ وَمَعْرِفَةِ سَائِرِ الْعَضَلَاتِ الْمُحَرِّكَةِ لِلْبَطْنِ وَالْحَنْجَرَةِ وَاللِّسَانِ وَالشَّفَتَيْنِ، وَأَمَّا الْحَرْفُ فَيَجِبُ الْبَحْثُ أَنَّهُ هَلْ هُوَ نَفْسُ الصَّوْتِ، أَوْ هَيْئَةٌ مَوْجُودَةٌ فِي الصَّوْتِ مُغَايِرَةٌ لَهُ؟ وَأَيْضًا لَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ إِنَّمَا تَتَوَلَّدُ عِنْدَ تَقْطِيعِ الصَّوْتِ، وَهِيَ مَخَارِجُ مَخْصُوصَةٌ فِي الْحَلْقِ وَاللِّسَانِ وَالْأَسْنَانِ وَالشَّفَتَيْنِ، فَيَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ أَحْوَالِ تِلْكَ الْمَحَابِسِ، وَيَجِبُ أَيْضًا الْبَحْثُ عَنْ أَحْوَالِ الْعَضَلَاتِ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا تَتَمَكَّنُ الْحَيَوَانَاتُ مِنْ إِدْخَالِ الْأَنْوَاعِ الْكَثِيرَةِ مِنَ الْجِنْسِ فِي الْوُجُودِ وَهَذِهِ الْمَبَاحِثُ لَا تَتِمُّ دَلَالَتُهَا إِلَّا عِنْدَ الْوُقُوفِ عَلَى عِلْمِ التَّشْرِيحِ.

ve harflerden meydana gelir. Bu durumda sesin mahiyetinin ve var oluş sebeplerinin araştırılması vacip olur. Şüphe yok ki canlıda sesin meydana gelmesi, nefesin göğüsten çıkması sebebiyledir. O halde nefesin mahiyetinin ve insanın zorunlu olarak nefes alıp veren bir varlık kılınmasındaki hikmetin ne olduğunun, bu sesin nefesi içeri çekme sebebiyle mi yoksa dışarı çıkarma sebebiyle mi meydana geldiğinin araştırılması gerekir. Bu noktada bu araştırmalar; kalbin ve akciğerin durumlarının bilinmesine, ses hareketinin ilk başlangıcı olan diyaframın bilinmesine ve karnı, gırtlağı, dili ve dudakları hareket ettiren diğer kasların bilinmesine ihtiyaç duyar. Harfe gelince; onun sesin kendisi mi, yoksa seste bulunan ve ondan farklı olan bir heyet mi olduğunun araştırılması gerekir. Yine şüphe yok ki bu harfler ancak sesin kesintiye uğramasıyla meydana gelir; bunlar boğazda, dilde, dişlerde ve dudaklarda bulunan özel mahreçlerdir (çıkış yerleridir). Dolayısıyla bu tutulma noktalarının (mahreçlerin) durumlarının araştırılması ve canlıların bu cinsin pek çok türünü varlık alanına çıkarmasını sağlayan kasların durumlarının da incelenmesi gerekir. Bu araştırmaların delaleti ise ancak anatomi (teşrih) ilmine vâkıf olmakla tamamlanır.

53. Metin

ثُمَّ نَقُولُ: وَالْمَرْتَبَةُ السَّادِسَةُ: مِنَ الْبَحْثِ هِيَ أَنَّ الْحَرْفَ وَالصَّوْتَ كَيْفِيَّاتٌ مَحْسُوسَةٌ بِحَاسَّةِ السَّمْعِ، وَأَمَّا الْأَلْوَانُ وَالْأَضْوَاءُ فَهِيَ كَيْفِيَّاتٌ مَحْسُوسَةٌ بِحَاسَّةِ الْبَصَرِ، وَالطُّعُومُ كَيْفِيَّاتٌ مَحْسُوسَةٌ بِحَاسَّةِ الذَّوْقِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي سَائِرِ الْكَيْفِيَّاتِ الْمَحْسُوسَةِ، فَهَلْ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الْكَيْفِيَّاتُ/ أَنْوَاعٌ دَاخِلَةٌ تَحْتَ جِنْسٍ وَاحِدٍ وَهِيَ مُتَبَايِنَةٌ بِتَمَامِ الْمَاهِيَّةِ، وَأَنَّهُ لَا مُشَارَكَةَ بَيْنَهَا إِلَّا بِاللَّوَازِمِ الْخَارِجِيَّةِ أَمْ لَا؟.

Sonra deriz ki: İncelemenin altıncı mertebesi şudur: Harf ve ses, işitme duyusuyla hissedilen keyfiyetlerdir. Renkler ve ışıklar ise görme duyusuyla hissedilen keyfiyetlerdir; tatlar tatma duyusuyla hissedilen keyfiyetlerdir; diğer hissedilen keyfiyetler hakkında da durum böyledir. O halde şöyle denilmesi doğru olur mu: Bu keyfiyetler tek bir cinsin altına giren türler midir ve mahiyetleri bakımından bütünüyle birbirinden farklı mıdır ve aralarında haricî lâzımlar (dışsal gereklilikler) dışında hiçbir ortaklık yok mudur, yoksa böyle değil midir?

54. Metin

ثُمَّ نَقُولُ: وَالْمَرْتَبَةُ السَّابِعَةُ: مِنَ الْبَحْثِ أَنَّ الْكَيْفِيَّاتِ الْمَحْسُوسَةَ نَوْعٌ وَاحِدٌ مِنْ أَنْوَاعِ جِنْسِ الْكَيْفِ فِي الْمَشْهُورِ، فَيَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ تَعْرِيفِ مَقُولَةِ الْكَيْفِ، ثُمَّ يَجِبُ الْبَحْثُ أَنَّ وُقُوعَهُ عَلَى مَا تَحْتَهُ هَلْ هُوَ قَوْلُ الْجِنْسِ عَلَى الْأَنْوَاعِ أَمْ لَا؟.

Sonra deriz ki: İncelemenin yedinci mertebesi şudur: Hissedilen keyfiyetler, meşhur kabule göre keyfiyet (nitelik) cinsinin türlerinden bir türdür. Dolayısıyla keyfiyet kategorisinin (makulesinin) tarifinin araştırılması gerekir; sonra bunun kendi altındakilere yüklenmesinin, cinsin türlerine yüklenmesi kabilinden olup olmadığının araştırılması gerekir.

55. Metin

ثُمَّ نَقُولُ: وَالْمَرْتَبَةُ الثَّامِنَةُ: أَنَّ مَقُولَةَ الْكَيْفِ، وَمَقُولَةَ الْكَمِّ، وَمَقُولَةَ النِّسْبَةِ عَرَضٌ، فَيَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ مَقُولَةِ الْعَرَضِ وَأَقْسَامِهِ، وَعَنْ أَحْكَامِهِ وَلَوَازِمِهِ وَتَوَابِعِهِ.

Sonra deriz ki: Sekizinci mertebe şudur: Keyfiyet kategorisi, kemiyet (nicelik) kategorisi ve nispet kategorisi birer arazdır. Dolayısıyla araz kategorisinin, kısımlarının, hükümlerinin, gereklerinin ve tâbilerinin araştırılması vaciptir.

56. Metin

ثُمَّ نقول: والمرتبة التاسعة: أن العرض والجواهر يشتركان في الدخول تحت الممكن وَالْوَاجِبُ مُشْتَرِكَانِ فِي الدُّخُولِ تَحْتَ الْمَوْجُودِ، فَيَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ لَوَاحِقِ الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ، وَهِيَ كَيْفِيَّةُ وقوع الموجود على الواجب وَالْمُمْكِنِ أَنَّهُ هَلْ هُوَ قَوْلُ الْجِنْسِ عَلَى أَنْوَاعِهِ أَوْ هُوَ قَوْلُ اللَّوَازِمِ عَلَى مَوْصُوفَاتِهَا وَسَائِرُ الْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذَا الْبَابِ.

Sonra deriz ki: Dokuzuncu mertebe şudur: Araz ve cevherler mümkünün altına girmekte ortaktırlar; mümkün ve vacip ise mevcudun altına girmekte ortaktırlar. Dolayısıyla varlığın ve yokluğun lâhıklarının (niteliklerinin) araştırılması vaciptir. Bu da mevcudun vacip ve mümküne yükleniş keyfiyetidir; bu yükleme cinsin türlerine yüklenmesi midir yoksa lâzımların mevsuflarına yüklenmesi midir ve bu babla ilgili diğer araştırmalardır.

57. Metin

ثُمَّ نَقُولُ: وَالْمَرْتَبَةُ الْعَاشِرَةُ: أَنْ نَقُولَ: لَا شَكَّ أَنَّ الْمَعْلُومَ وَالْمَذْكُورَ وَالْمُخْبَرَ عَنْهُ يَدْخُلُ فِيهَا الْمَوْجُودُ وَالْمَعْدُومُ، فَكَيْفَ يُعْقَلُ حُصُولُ أَمْرٍ أَعَمَّ مِنَ الْمَوْجُودِ؟ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ الْمَظْنُونُ أَعَمُّ مِنَ الْمَعْلُومِ، وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّ أَعَمَّ الِاعْتِبَارَاتِ هُوَ الْمَعْلُومُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَعْلُومَ مُقَابِلُهُ غَيْرُ الْمَعْلُومِ، لَكِنَّ الشَّيْءَ مَا لَمْ تُعْلَمْ حَقِيقَتُهُ امْتَنَعَ الْحُكْمُ عَلَيْهِ بِكَوْنِهِ مُقَابِلًا لِغَيْرِهِ، فَلَمَّا حَكَمْنَا عَلَى غَيْرِ الْمَعْلُومِ بِكَوْنِهِ مُقَابِلًا لِلْمَعْلُومِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ غَيْرُ الْمَعْلُومِ مَعْلُومًا، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْمُقَابِلُ لِلْمَعْلُومِ مَعْلُومًا، وَذَلِكَ مُحَالٌ.

Sonra deriz ki: Onuncu mertebe şudur: Şüphe yok ki bilinen (malûm), zikredilen (mezkûr) ve kendisinden haber verilen (muhbarun anh) kavramlarının içine var olan (mevcud) ve yok olan (ma'dum) da girer. Peki mevcut olandan daha genel bir şeyin varlığı nasıl akledilebilir? İnsanlardan bazıları zannedilenin (maznun), bilinenden (malûm) daha genel olduğunu söyler. Yine farz edelim ki itibarların en geneli malûmdur. Şüphe yok ki malûmun karşılığı gayr-i malûmdur (bilinmeyendir). Fakat bir şeyin mahiyeti bilinmedikçe onun başkasına karşıt olduğuna hükmetmek imkânsızdır. Gayr-i malûmun, malûmun karşılığı olduğuna hükmettiğimizde gayr-i malûmun da malûm (bilinen) olması gerekir. Bu durumda malûmun karşılığı da malûm olur ki bu imkânsızdır.

58. Metin

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنِ اعْتَبَرَ هَذِهِ الْمَرَاتِبَ الْعَشَرَةَ فِي كُلِّ جُزْءٍ مِنْ جُزْئِيَّاتِ الْمَوْجُودَاتِ فَقَدِ انْفَتَحَتْ عَلَيْهِ أَبْوَابُ مَبَاحِثَ لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَلَا يُحِيطُ عَقْلُهُ بِأَقَلِّ الْقَلِيلِ مِنْهَا، فَظَهَرَ بِهَذَا كَيْفِيَّةُ الِاسْتِنْبَاطِ لِلْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ مِنَ الْأَلْفَاظِ القليلة

Bil ki bu on mertebeyi mevcudatın cüzlerinden her bir cüzde gözeten kimseye sonu gelmez araştırma kapıları açılır ve onun aklı bunların pek azını bile kuşatamaz. Böylece az lafızdan pek çok ilmin nasıl istinbat edileceği ortaya çıkmış oldu.

59. Metin

الْفَصْلُ الثَّالِثُ فِي تَقْرِيرِ مَشْرَعٍ آخَرَ لِتَصْحِيحِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنِ اسْتِنْبَاطِ الْمَسَائِلِ الْكَثِيرَةِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ

ÜÇÜNCÜ FASIL: Bu Suredan Pek Çok Meselenin Çıkarılmasına Dair Zikrettiğimiz Hususları Doğrulamak İçin Başka Bir Yöntemin Takriri Hakkındadır

60. Metin

اعْلَمْ أَنَّا إِذَا ذَكَرْنَا مَسْأَلَةً وَاحِدَةً فِي هَذَا الْكِتَابِ وَدَلَّلْنَا عَلَى صِحَّتِهَا بِوُجُوهٍ عَشَرَةٍ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْوُجُوهِ وَالدَّلَائِلِ مَسْأَلَةٌ بِنَفْسِهَا، ثُمَّ إِذَا حَكَيْنَا فِيهَا مَثَلًا شُبُهَاتٍ خَمْسَةً فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا أَيْضًا مَسْأَلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ بِنَفْسِهَا، ثُمَّ إِذَا أَجَبْنَا عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِجَوَابَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ فَتِلْكَ الْأَجْوِبَةُ/ الثَّلَاثَةُ أَيْضًا مَسَائِلُ ثَلَاثَةٌ، وَإِذَا قُلْنَا مَثَلًا: الْأَلْفَاظُ الْوَارِدَةُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ جَاءَتْ عَلَى سِتِّينَ وَجْهًا، وَفَصَّلْنَا تِلْكَ الْوُجُوهَ، فَهَذَا الْكَلَامُ فِي الْحَقِيقَةِ سِتُّونَ مَسْأَلَةً، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَسْأَلَةَ لَا مَعْنَى لَهَا إِلَّا مَوْضِعَ السُّؤَالِ وَالتَّقْرِيرِ، فَلَمَّا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ كَذَلِكَ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مَسْأَلَةً عَلَى حِدَةٍ، وَإِذَا وَقَفْتَ عَلَى هَذِهِ الدَّقِيقَةِ فَنَقُولُ: إِنَّا لَوِ اعْتَبَرْنَا الْمَبَاحِثَ الْمُتَعَلِّقَةَ بِالِاسْمِ وَالْفِعْلِ، ثُمَّ نَنْزِلُ مِنْهَا إِلَى الْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِتَقْسِيمِ الْأَفْعَالِ بِالْمَعْلُومِ وَالْمَذْكُورِ، وَالْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْمَوْجُودِ وَالْمَعْدُومِ، وَالْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْوَاجِبِ وَالْمُمْكِنِ، وَالْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْجَوْهَرِ وَالْعَرَضِ، وَالْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِمَقُولَةِ الْكَيْفِ وَكَيْفِيَّةِ انْقِسَامِهِ إِلَى الْكَيْفِيَّةِ الْمَحْسُوسَةِ وَغَيْرِ الْمَحْسُوسَةِ، وَالْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالصَّوْتِ وَكَيْفِيَّةِ حُدُوثِهِ وَكَيْفِيَّةِ الْعَضَلَاتِ الْمُحْدِثَةِ لِلْأَصْوَاتِ وَالْحُرُوفِ- عَظُمَ الْخَطْبُ، وَاتَّسَعَ الْبَابُ، وَلَكِنَّا نَبْدَأُ فِي هَذَا الْكِتَابِ بِالْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْكَلِمَةِ وَالْكَلَامِ وَالْقَوْلِ وَاللَّفْظِ وَالْعِبَارَةِ، ثُمَّ نَنْزِلُ مِنْهَا إِلَى الْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالِاسْمِ وَالْفِعْلِ وَالْحَرْفِ، ثُمَّ نَنْزِلُ مِنْهَا إِلَى الْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِتَقْسِيمَاتِ الْأَسْمَاءِ وَالْأَفْعَالِ وَالْحُرُوفِ حَتَّى نَنْتَهِيَ إِلَى الْأَنْوَاعِ الثَّلَاثَةِ الْمَوْجُودَةِ فِي قَوْلِهِ: أَعُوذُ بِاللَّهِ وَنَرْجُو مِنْ فَضْلِ اللَّهِ الْعَمِيمِ أَنْ يُوَفِّقَنَا لِلْوُصُولِ إِلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ الْكَرِيمِ.

Bil ki biz bu kitapta bir tek meseleyi zikredip onun doğruluğunu on vecihle delillendirdiğimizde, bu vecihlerin ve delillerin her biri başlı başına bir meseledir. Sonra o meselede mesela beş şüphe naklettiğimizde, bunlardan her biri de başlı başına müstakil bir meseledir. Sonra bunlardan her birine iki veya üç cevapla karşılık verdiğimizde, bu üç cevap da yine üç meseledir. Mesela şöyle dediğimizde: "Arapların kelamında gelen lafızlar altmış vecih üzere gelmiştir" deyip bu vecihleri ayrıntılı olarak açıkladığımızda, bu söz gerçekte altmış meseledir. Çünkü mesele, sorulup takrir edilen yerden başka bir anlama gelmez. Bu vecihlerin her biri böyle olunca, her biri tek başına bir mesele olur. Bu inceliğe vâkıf olduğun vakit deriz ki: Şayet biz isim ve fiille ilgili araştırmaları dikkate alıp, ardından bunlardan fiillerin bilinen ve zikredilen kısımlarına ayrılmasıyla ilgili araştırmalara; var olan ve yok olanla ilgili araştırmalara; vacip ve mümkünle ilgili araştırmalara; cevher ve arazla ilgili araştırmalara; keyfiyet makulesi ve onun hissedilen ile hissedilmeyen keyfiyetlere ayrılma keyfiyetiyle ilgili araştırmalara; ses, onun meydana gelme keyfiyeti ve seslerle harfleri meydana getiren kasların keyfiyetiyle ilgili araştırmalara inecek olsak iş büyür ve kapı genişler. Ancak biz bu kitapta kelime, kelâm, kavil, lafız ve ibare ile ilgili araştırmalarla başlayacağız; sonra bunlardan isim, fiil ve harfle ilgili araştırmalara ineceğiz; sonra da bunlardan isimlerin, fiillerin ve harflerin kısımlarıyla ilgili araştırmalara inerek O'nun: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) "Allah'a sığınırım" sözünde bulunan üç türe kadar ulaşacağız. Allah'ın bol lütfundan bizi bu yüce maksada ulaştırmasını niyaz ederiz.

61. Metin

الْكِتَابُ الْأَوَّلُ فِي الْعُلُومِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ قَوْلِهِ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

BİRİNCİ KİTAP: { أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ } “Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım” Sözünden Çıkarılan İlimler Hakkındadır

62. Metin

اعْلَمْ أَنَّ الْعُلُومَ الْمُسْتَنْبَطَةَ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ نَوْعَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمَبَاحِثُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِاللُّغَةِ وَالْإِعْرَابِ وَالثَّانِي:

Bil ki bu kelimeden çıkarılan ilimler iki kısımdır: Birincisi: Dil ve irap ile ilgili araştırmalar; ikincisi ise:

63. Metin

الْمَبَاحِثُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِعِلْمِ الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ.

Usûl ve furû ilmiyle ilgili araştırmalardır.

64. Metin

الْقِسْمُ الْأَوَّلُ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ فِي الْمَبَاحِثِ الْأَدَبِيَّةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ، وَفِيهِ أَبْوَابٌ.

Bu Kitabın Birinci Kısmı: Bu Kelimeyle İlgili Edebî Araştırmalar Hakkındadır ve İçinde Bablar Vardır.

65. Metin

الْبَابُ الْأَوَّلُ فِي الْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْكَلِمَةِ، وَمَا يَجْرِي مَجْرَاهَا، وَفِيهِ مَسَائِلُ

BİRİNCİ BAB: Kelime ve Onun Hükmünde Olanlarla İlgili Araştırmalar Hakkındadır ve İçinde Meseleler Vardır

66. Metin

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ أَكْمَلَ الطُّرُقِ فِي تَعْرِيفِ مَدْلُولَاتِ الْأَلْفَاظِ هُوَ طَرِيقَةُ الِاشْتِقَاقِ، ثُمَّ إِنَّ الِاشْتِقَاقَ عَلَى نَوْعَيْنِ: الِاشْتِقَاقُ الْأَصْغَرُ، وَالِاشْتِقَاقُ الْأَكْبَرُ، أَمَّا الِاشْتِقَاقُ الْأَصْغَرُ فَمِثْلُ اشْتِقَاقِ صِيغَةِ الْمَاضِي

BİRİNCİ MESELE: Bil ki lafızların medlullerini tarif etmede en mükemmel yol iştikak (türetme) yoludur. Sonra iştikak iki kısımdır: Küçük iştikak (iştikak-ı asgar) ve büyük iştikak (iştikak-ı ekber). Küçük iştikaka gelince; geçmiş zaman (mâzi)

67. Metin

وَالْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الْمَصْدَرِ، وَمِثْلُ اشْتِقَاقِ اسْمِ الْفَاعِلِ واسم المفعول وغير هما مِنْهُ، وَأَمَّا الِاشْتِقَاقُ الْأَكْبَرُ فَهُوَ أَنَّ الْكَلِمَةَ إِذَا كَانَتْ مُرَكَّبَةً مِنَ الْحُرُوفِ كَانَتْ قَابِلَةً/ لِلِانْقِلَابَاتِ لَا مَحَالَةَ، فَنَقُولُ: أَوَّلُ مَرَاتِبِ هَذَا التَّرْكِيبِ أَنْ تَكُونَ الْكَلِمَةُ مُرَكَّبَةً مِنْ حَرْفَيْنِ وَمِثْلُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ لَا تَقْبَلُ إِلَّا نَوْعَيْنِ مِنَ التَّقْلِيبِ، كَقَوْلِنَا: «مَنْ» وَقَلْبُهُ «نَمْ» وَبَعْدَ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ أَنْ تَكُونَ الْكَلِمَةُ مُرَكَّبَةً مِنْ ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ كَقَوْلِنَا: «حَمْدٌ» وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ تَقْبَلُ سِتَّةَ أَنْوَاعٍ مِنَ التَّقْلِيبَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يُمْكِنُ جَعْلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْحُرُوفِ الثَّلَاثَةِ ابتداء لتلك الكلمة، وعلى كل واحد من التَّقْدِيرَاتِ الثَّلَاثِ فَإِنَّهُ يُمْكِنُ وُقُوعُ الْحَرْفَيْنِ الْبَاقِيَيْنِ عَلَى وَجْهَيْنِ لَكِنَّ ضَرْبَ الثَّلَاثَةِ فِي اثْنَيْنِ بِسِتَّةٍ فَهَذِهِ التَّقْلِيبَاتُ الْوَاقِعَةُ فِي الْكَلِمَاتِ الثُّلَاثِيَّاتِ يُمْكِنُ وُقُوعُهَا عَلَى سِتَّةِ أَوْجُهٍ، ثُمَّ بَعْدَ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ أَنْ تَكُونَ الْكَلِمَةُ رُبَاعِيَّةً كَقَوْلِنَا:

ve gelecek zaman (müstakbel/muzâri) kalıbının mastardan türetilmesi ile ism-i fâil, ism-i mef'ûl ve bunların dışındakilerin ondan türetilmesi gibidir. Büyük iştikaka gelince; kelime harflerden mürekkep olduğunda kaçınılmaz olarak yer değiştirmeleri (inkılâbları) kabul eder. Deriz ki: Bu terkibin ilk mertebesi kelimenin iki harften meydana gelmesidir; böyle bir kelime (مَنْ) "men" ve onun tersi olan (نَمْ) "nem" sözümüz gibi sadece iki türlü yer değiştirmeyi kabul eder. Bu mertebeden sonra kelimenin (حَمْدٌ) "hamd" sözümüz gibi üç harften meydana gelmesi gelir. Bu kelime altı türlü yer değiştirmeyi kabul eder; çünkü bu üç harfin her birini o kelimenin başlangıcı yapmak mümkündür. Bu üç takdirin her birinde geriye kalan iki harfin iki şekilde bulunması mümkündür. Üçün iki ile çarpımı altı eder; dolayısıyla üç harfli kelimelerde vaki olan bu yer değiştirmeler altı vecih üzere gerçekleşebilir. Sonra bu mertebeden sonra kelimenin dört harfli (rubâî) olması gelir; sözümüz gibi:

68. Metin

«عَقْرَبٌ، وَثَعْلَبٌ» وَهِيَ تَقْبَلُ أَرْبَعَةً وَعِشْرِينَ وَجْهًا مِنَ التَّقْلِيبَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يُمْكِنُ جَعْلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْحُرُوفِ الْأَرْبَعَةِ ابْتِدَاءً لِتِلْكَ الْكَلِمَةِ، وَعَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ التَّقْدِيرَاتِ الْأَرْبَعَةِ فَإِنَّهُ يُمْكِنُ وُقُوعُ الْحُرُوفِ الثَّلَاثَةِ الْبَاقِيَةِ عَلَى سِتَّةِ أَنْوَاعٍ مِنَ التَّقْلِيبَاتِ، وَضَرْبُ أَرْبَعَةٍ فِي سِتَّةٍ يُفِيدُ أَرْبَعَةً وَعِشْرِينَ وَجْهًا، ثُمَّ بَعْدَ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ أَنْ تَكُونَ الْكَلِمَةُ خُمَاسِيَّةً كَقَوْلِنَا: «سَفَرْجَلٌ» وَهِيَ تَقْبَلُ مِائَةً وَعِشْرِينَ نَوْعًا مِنَ التَّقْلِيبَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يُمْكِنُ جَعْلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْحُرُوفِ الْخَمْسَةِ ابْتِدَاءً لِتِلْكَ الْكَلِمَةِ وَعَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ التَّقْدِيرَاتِ فَإِنَّهُ يُمْكِنُ وُقُوعُ الْحُرُوفِ الْأَرْبَعَةِ الْبَاقِيَةِ عَلَى أَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ وَجْهًا عَلَى مَا سَبَقَ تَقْرِيرُهُ، وَضَرْبُ خَمْسَةٍ فِي أَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ بِمِائَةٍ وَعِشْرِينَ وَالضَّابِطُ فِي الْبَابِ أَنَّكَ إِذَا عَرَفْتَ التَّقَالِيبَ الْمُمْكِنَةَ فِي الْعَدَدِ الْأَقَلِّ ثُمَّ أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ عَدَدَ التَّقَالِيبِ الْمُمْكِنَةِ فِي الْعَدَدِ الَّذِي فَوْقَهُ فَاضْرِبِ الْعَدَدَ الْفَوْقَانِيَّ فِي الْعَدَدِ الْحَاصِلِ مِنَ التَّقَالِيبِ الْمُمْكِنَةِ فِي الْعَدَدِ الْفَوْقَانِيِّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

«عَقْرَبٌ، وَثَعْلَبٌ» "akreb ve sa'leb" gibi; bunlar yirmi dört vecih üzere yer değiştirmeyi kabul eder. Çünkü bu dört harfin her birini o kelimenin başlangıcı yapmak mümkündür ve bu dört takdirin her birinde geriye kalan üç harfin altı çeşit yer değiştirmeyle gelmesi mümkündür; dördün altı ile çarpımı yirmi dört vecih verir. Sonra bu mertebeden sonra kelimenin beş harfli (humâsî) olması gelir; «سَفَرْجَلٌ» "sefercel" sözümüz gibi; bu da yüz yirmi çeşit yer değiştirmeyi kabul eder. Çünkü bu beş harfin her birini o kelimenin başlangıcı yapmak mümkündür ve bu takdirlerin her birinde geriye kalan dört harf daha önce açıklandığı üzere yirmi dört vecih üzere bulunabilir; beşin yirmi dört ile çarpımı yüz yirmi eder. Bu babdaki kural şudur: Daha az olan sayıdaki mümkün yer değiştirmeleri bildiğin zaman, onun üzerindeki sayıdaki mümkün yer değiştirmelerin adedini bilmek istersen; üstteki sayıyı, üstteki sayıdaki mümkün yer değiştirmelerden elde edilen sayı ile çarp. Allah en iyisini bilir.

69. Metin

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ اعْتِبَارَ حَالِ الِاشْتِقَاقِ الْأَصْغَرِ سَهْلٌ مُعْتَادٌ مَأْلُوفٌ، أَمَّا الِاشْتِقَاقُ الْأَكْبَرُ فَرِعَايَتُهُ صَعْبَةٌ، وَكَأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ رِعَايَتُهُ إِلَّا فِي الْكَلِمَاتِ الثُّلَاثِيَّةِ لِأَنَّ تَقَالِيبَهَا لَا تَزِيدُ عَلَى السِّتَّةِ، أَمَّا الرُّبَاعِيَّاتُ وَالْخُمَاسِيَّاتُ فَإِنَّهَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَأَكْثَرُ تِلْكَ التَّرْكِيبَاتِ تَكُونُ مُهْمَلَةً فَلَا يُمْكِنُ رِعَايَةُ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الِاشْتِقَاقِ فِيهَا إِلَّا عَلَى سَبِيلِ النُّدْرَةِ.

İKİNCİ MESELE: Bil ki küçük iştikakın durumunu gözetmek kolay, alışılmış ve tanıdıktır. Büyük iştikaka gelince, onu gözetmek zordur ve âdeta ancak üç harfli kelimelerde gözetilmesi mümkündür; zira onların yer değiştirmeleri altıdan fazla olmaz. Dört harfli ve beş harfli kelimelere gelince, bunlar pek çoktur ve bu terkiplerin çoğu mühmeldir (kullanımdan düşmüştür); bu sebeple bu tür iştikakın onlarda gözetilmesi ancak nâdir olarak mümkündür.

70. Metin

وَأَيْضًا الْكَلِمَاتُ الثُّلَاثِيَّةُ قَلَّمَا يُوجَدُ فِيهَا مَا يَكُونُ جَمِيعُ تَقَالِيبِهَا الْمُمْكِنَةِ مُعْتَبَرَةً. بَلْ يَكُونُ فِي الْأَكْثَرِ بَعْضُهَا مُسْتَعْمَلًا وَبَعْضُهَا مُهْمَلًا، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّ الْقَدْرَ الْمُمْكِنَ مِنْهُ هُوَ الْغَايَةُ الْقُصْوَى فِي تَحْقِيقِ الْكَلَامِ فِي الْمَبَاحِثِ اللُّغَوِيَّةِ.

Ayrıca üç harfli kelimelerde, bütün mümkün yer değiştirmeleri itibar edilmiş olanlar pek az bulunur. Aksine çoğunlukla bir kısmı kullanılır, bir kısmı ise kullanılmaz (mühmel kalır). Bununla birlikte ondan mümkün olan miktar, dilsel araştırmalarda sözün tahkikinde ulaşılabilecek en son gayedir.

71. Metin

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَفْسِيرِ الْكَلِمَةِ: اعْلَمْ أَنَّ تَرْكِيبَ الْكَافِ وَاللَّامِ وَالْمِيمِ بِحَسَبِ تَقَالِيبِهَا الْمُمْكِنَةِ السِّتَّةِ تُفِيدُ القوة والشدة، خمسة منها معتبرة، وواحدة ضَائِعٌ، فَالْأَوَّلُ: «ك ل م» فَمِنْهُ الْكَلَامُ، لِأَنَّهُ يَقْرَعُ السَّمْعَ وَيُؤَثِّرُ فِيهِ، وَأَيْضًا يُؤَثِّرُ فِي الذِّهْنِ بِوَاسِطَةِ إِفَادَةِ الْمَعْنَى، وَمِنْهُ/ الْكَلْمُ لِلْجَرْحِ، وَفِيهِ شِدَّةٌ، وَالْكُلَامُ مَا غَلُظَ مِنَ الْأَرْضِ، وَذَلِكَ لِشِدَّتِهِ، الثَّانِي: «ك م ل» لِأَنَّ الْكَامِلَ أَقْوَى مِنَ النَّاقِصِ، وَالثَّالِثُ: «ل ك م» وَمَعْنَى الشِّدَّةِ فِي اللَّكْمِ ظَاهِرٌ، وَالرَّابِعُ: «م ك ل» وَمِنْهُ «بِئْرٌ مَكُولٌ» إِذَا قَلَّ مَاؤُهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ وُرُودُهَا مَكْرُوهًا فَيَحْصُلُ نَوْعُ شِدَّةٍ عِنْدَ وُرُودِهَا، الْخَامِسُ: «م ل ك» يُقَالُ «مَلَكْتَ الْعَجِينَ» إِذَا أَمْعَنْتَ عَجْنَهُ فَاشْتَدَّ وَقَوِيَ، وَمِنْهُ «مَلَكَ الْإِنْسَانُ» لِأَنَّهُ نَوْعُ قُدْرَةٍ، وَ «أُمْلِكَتِ الْجَارِيَةُ» لِأَنَّ بَعْلَهَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Kelimenin Tefsiri Hakkındadır: Bil ki kâf, lâm ve mîm harflerinin terkibi altı mümkün yer değiştirmesine göre kuvvet ve şiddet ifade eder; bunlardan beşi itibar görmüş, biri ise zayi olmuştur. Birincisi: (k-l-m / ك ل م) köküdür; işitmeyi çaldığı, onda etki bıraktığı ve aynı zamanda mana ifade etmek suretiyle zihinde iz bıraktığı için (الْكَلَامُ) kelâm bundandır. Yaralama anlamına gelen ve kendisinde şiddet bulunan (الْكَلْمُ) kelm bundandır. Sertliğinden dolayı yeryüzünün sert olan yerine (الْكُلَامُ) külâm denmesi de bundandır. İkincisi: (k-m-l / ك م ل) köküdür; çünkü kâmil olan noksan olandan daha kuvvetlidir. Üçüncüsü: (l-k-m / ل ك م) köküdür; yumruklamakta (lakm) şiddet anlamı açıktır. Dördüncüsü: (m-k-l / م ك ل) köküdür; suyu azaldığı zaman kuyuya (بِئْرٌ مَكُولٌ) "bi'rün mekûl" denmesi bundandır; durum böyle olduğunda oraya varmak hoş karşılanmaz ve oraya varıldığında bir nevi sıkıntı (şiddet) hâsıl olur. Beşincisi: (m-l-k / م ل ك) köküdür; hamuru iyice yoğurup sertleştirip kuvvetlendirdiğin zaman (مَلَكْتَ الْعَجِينَ) "melekte'l-acîne" denir. İnsanın sahip olmasına (مَلَكَ الْإِنْسَانُ) "meleke'l-insânu" denmesi bundandır, çünkü bu bir nevi kudrettir; ve kocası üzerinde güç sahibi olduğu için cariye hakkında (أُمْلِكَتِ الْجَارِيَةُ) "ümliketi'l-câriyetu" denmesi de bundandır.

72. Metin

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لَفْظُ الْكَلِمَةِ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي اللَّفْظَةِ الْوَاحِدَةِ وَيُرَادُ بِهَا الْكَلَامُ الْكَثِيرُ الَّذِي قَدِ ارْتَبَطَ بَعْضُهُ

DÖRDÜNCÜ MESELE: Kelime lafzı bazen tek bir lafızda kullanılır ve bununla birbiriyle bağlantılı pek çok söz kastedilir;

73. Metin

بِبَعْضٍ كَتَسْمِيَتِهِمُ الْقَصِيدَةَ بِأَسْرِهَا «كَلِمَةً» ، وَمِنْهَا يُقَالُ: «كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ» ، وَيُقَالُ: «الْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ» ، وَلَمَّا كَانَ الْمَجَازُ أَوْلَى مِنَ الِاشْتِرَاكِ عَلِمْنَا أَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ الْكَلِمَةِ عَلَى الْمُرَكَّبِ مَجَازٌ، وَذَلِكَ لِوَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَكَّبَ إِنَّمَا يَتَرَكَّبُ مِنَ الْمُفْرَدَاتِ، فَإِطْلَاقُ لَفْظِ الْكَلِمَةِ عَلَى الْكَلَامِ الْمُرَكَّبِ يَكُونُ إِطْلَاقًا لِاسْمِ الْجُزْءِ عَلَى الْكُلِّ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْكَلَامَ الْكَثِيرَ إِذَا ارْتَبَطَ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ حَصَلَتْ لَهُ وِحْدَةٌ فَصَارَ شَبِيهًا بِالْمُفْرَدِ فِي تِلْكَ الْوُجُوهِ، وَالْمُشَابَهَةُ سَبَبٌ مِنْ أَسْبَابِ حُسْنِ الْمَجَازِ، فَأَطْلَقَ لَفْظَ الْكَلِمَةِ عَلَى الْكَلَامِ الطَّوِيلِ لِهَذَا السَّبَبِ.

kasidenin tamamına (كَلِمَةً) "kelime" adını vermeleri gibi. Bundan dolayı (كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ) "Kelime-i Şehâdet" denir ve: (الْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ) "Güzel kelime sadakadır" denir. Mecaz, müştereklikten (eş seslilikten) evla olduğu için, kelime lafzının mürekkep söze verilmesinin iki vecihten dolayı mecaz olduğunu anladık: Birincisi: Mürekkep olan ancak müfredlerden meydana gelir; dolayısıyla kelime lafzının mürekkep kelama verilmesi, cüz isminin bütüne (küll) verilmesi kabilindendir. İkincisi: Çok söz birbiriyle irtibatlandığında onda bir birlik meydana gelir ve bu vecihlerle müfrede benzer hale gelir; benzerlik ise mecazın güzellik sebeplerinden biridir. İşte bu sebeple uzun kelama kelime lafzı verilmiştir.

74. Metin

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: لَفْظُ الْكَلِمَةِ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ لِمَفْهُومَيْنِ آخَرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: يُقَالُ لِعِيسَى كَلِمَةُ اللَّهِ، إِمَّا لِأَنَّهُ حَدَثَ بِقَوْلِهِ: «كُنْ» أَوْ لِأَنَّهُ حَدَثَ فِي زَمَانٍ قَلِيلٍ كَمَا تَحْدُثُ الْكَلِمَةُ كَذَلِكَ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى أَفْعَالَهُ كَلِمَاتٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي: [الكهف: ١٠٩] وَالسَّبَبُ فِيهِ الْوَجْهَانِ الْمَذْكُورَانِ فِيمَا تَقَدَّمَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

BEŞİNCİ MESELE: Kelime lafzı Kur'an'da iki farklı mana için daha gelmiştir: Birincisi: İsa'ya Allah'ın kelimesi (kelimetullah) denir; ya O'nun (كُنْ) "Ol" sözüyle var olduğu için ya da kelimenin meydana geldiği gibi az bir zamanda var olduğu içindir. İkincisi: Allah Teâlâ, kerim ayette: { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي } “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi” buyurduğu gibi kendi fiillerini "kelimeler" olarak isimlendirmiştir. [Kehf: 109]. Bunun sebebi de daha önce zikredilen iki vecihtir. Allah en iyisini bilir.

75. Metin

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي الْقَوْلِ: هَذَا التَّرْكِيبُ بِحَسَبِ تَقَالِيبِهِ السِّتَّةِ يَدُلُّ عَلَى الْحَرَكَةِ وَالْخِفَّةِ، فالأول:

ALTINCI MESELE: Kavil (Söz) Hakkındadır: Bu terkip altı yer değiştirmesine göre hareket ve hafifliğe delalet eder. Birincisi:

76. Metin

«ق ول» فَمِنْهُ الْقَوْلُ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ سَهْلٌ عَلَى اللسان، الثاني: «ق ل و» وَمِنْهُ الْقِلْوُ وَهُوَ حِمَارُ الْوَحْشِ، وَذَلِكَ لِخِفَّتَهِ فِي الْحَرَكَةِ وَمِنْهُ «قَلَوْتُ الْبُرَّ وَالسَّوِيقَ» فَهُمَا مَقْلُوَّانِ، لِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا قُلِيَ جَفَّ وَخَفَّ فَكَانَ أَسْرَعَ إِلَى الْحَرَكَةِ، وَمِنْهُ الْقَلَوْلَى، وَهُوَ الخفيف الطائش، والثالث: «وق ل» الْوَقِلُ الْوَعِلُ، وَذَلِكَ لِحَرَكَتِهِ، وَيُقَالُ «تَوَقَّلَ في الجبل» إذا صعد فيه، والرابع: «ول ق» يُقَالُ: وَلَقَ يَلِقُ إِذَا أَسْرَعَ، وَقُرِئَ إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ [النور: ١٥] أي: تخفون وتسرعون، والخامس: «ل وق» كَمَا جَاءَ

(k-v-l / ق و ل) köküdür; dile kolay bir iş olduğu için (الْقَوْلُ) kavil bundandır. İkincisi: (k-l-v / ق ل و) köküdür; hareketteki hafifliğinden dolayı yaban eşeğine (الْقِلْوُ) kılv denmesi bundandır; buğday ve kavutu kavurduğunda (قَلَوْتُ الْبُرَّ وَالسَّوِيقَ) "kadavtü'l-bürra ve's-sevîka" denip bunların (مَقْلُوَّانِ) "makluvveyn" olması bundandır; çünkü bir şey kavrulduğunda kurur, hafifler ve harekete daha hızlı hale gelir. Hafif ve havai kimse için (الْقَلَوْلَى) "kalavlâ" denmesi de bundandır. Üçüncüsü: (v-k-l / و ق ل) köküdür; hareketliliğinden ötürü dağ keçisine (الْوَقِلُ) vakil denmesi bundandır ve dağa tırmandığı zaman (تَوَقَّلَ في الجبل) "tevek臟ale fi'l-cebel" denir. Dördüncüsü: (v-l-k / و ل ق) köküdür; acele ettiği ve hızlandığı zaman (وَلَقَ يَلِقُ) "velaka yeliku" denir; { إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ } ayeti “Onu dillerinizle aktarıp duruyordunuz” [Nur: 15] şeklinde de okunmuştur ki yani [hızlıca] hafife alıp acele ediyordunuz demektir. Beşincisi: (l-v-k / ل و ك) köküdür; nitekim

77. Metin

فِي الْحَدِيثِ «لَا آكُلُ الطَّعَامَ إِلَّا مَا لُوِّقَ لِي»

hadiste şöyle gelmiştir: “Benim için yumuşatılıp kıvama getirilenden (lûvike lî) başkasını yemem.”

78. Metin

أَيْ: أُعْمِلَتِ الْيَدُ فِي تَحْرِيكِهِ وَتَلْيِينِهِ حَتَّى يَصْلُحَ، وَمِنْهُ اللُّوقَةُ وَهِيَ الزُّبْدَةُ قِيلَ لَهَا ذَلِكَ لِخِفَّتِهَا وَإِسْرَاعِ حَرَكَتِهَا لِأَنَّهُ لَيْسَ بِهَا مَسْكَةُ الْجُبْنِ وَالْمَصْلِ، وَالسَّادِسُ: «ل ق و» وَمِنْهُ اللَّقْوَةُ وَهِيَ الْعُقَابُ، قِيلَ لَهَا ذَلِكَ لِخِفَّتِهَا وَسُرْعَةِ طَيَرَانِهَا، وَمِنْهُ اللَّقْوَةُ فِي الْوَجْهِ لِأَنَّ الْوَجْهَ اضْطَرَبَ شَكْلُهُ فَكَأَنَّهُ خِفَّةٌ فِيهِ وَطَيْشٌ، وَاللِّقْوَةُ النَّاقَةُ السَّرِيعَةُ اللِّقَاحِ.

Yani uygun hale gelinceye kadar hareket ettirilip yumuşatılmasında el işletilmiş olan demektir. Tereyağına (اللُّوقَةُ) lûka denmesi bundandır; hafifliğinden ve hareketinin süratinden dolayı böyle denilmiştir, çünkü onda peynir ve peynir altı suyunun tutuculuğu yoktur. Altıncısı: (l-k-v / ل ق و) köküdür; hafifliğinden ve uçuşunun süratinden ötürü kartala (اللَّقْوَةُ) lakve denmesi bundandır. Yüzün şekli bozulup onda bir nevi hafiflik ve dengesizlik meydana geldiği için yüz felcine (اللَّقْوَةُ) lakve denmesi de bundandır. Çabuk gebe kalan deveye de (اللِّقْوَةُ) lıkve denir.

79. Metin

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ ابْنُ جِنِّي رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: اللُّغَةُ فُعْلَةٌ مِنْ لَغَوْتُ أي: تلكمت، وَأَصْلُهَا لُغْوَةٌ كَكُرَةٍ وَقُلَةٍ فَإِنَّ لَامَاتِهَا كُلَّهَا وَاوَاتٌ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِمْ كَرَوْتُ بِالْكُرَةِ وَقَلَوْتُ بِالْقُلَةِ، وقيل فيه لغى يلغى إذا هذا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً: [الْفُرْقَانِ: ٧٢] قُلْتُ: إِنَّ ابْنَ جِنِّي قَدِ اعْتَبَرَ الِاشْتِقَاقَ الأكبر في الكلمة والقول ولم يعتبره هاهنا، وَهُوَ حَاصِلٌ فِيهِ، فَالْأَوَّلُ: «ل غ و» وَمِنْهُ اللُّغَةُ وَمِنْهُ أَيْضًا الْكَلَامُ اللَّغْوُ، وَالْعَمَلُ اللغو، والثاني: «ل وغ» وَيُبْحَثُ عَنْهُ، وَالثَّالِثُ: «غ ل و» وَمِنْهُ يُقَالُ: لِفُلَانٍ غُلُوٌّ فِي كَذَا، وَمِنْهُ الْغَلْوَةُ، والرابع:

YEDİNCİ MESELE: İbn Cinnî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir: Lügat, konuştum anlamına gelen (لَغَوْتُ) "leğavtü" fiilinden türetilmiş (فُعْلَةٌ) "fu'letün" vezninde bir kelimedir; aslı (küratün / كُرَةٍ) ve (kudetün / قُلَةٍ) gibi (luġvetün / لُغْوَةٌ) kalıbındadır; zira bunların üçüncü harfleri (lâmü'l-fiilleri) tamamen vavdır; nitekim top ile oynadım anlamında (كَرَوْتُ بِالْكُرَةِ) ve çelik çomak oynadım anlamında (قَلَوْتُ بِالْقُلَةِ) demeleri buna delildir. Saçmaladı, hezeyan etti anlamında (لَغَى يَلْغَى) "leğâ yelğâ" da denilmiştir; Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş ve faydasız söze rastladıklarında vakarla geçerler” ayeti bundandır. [Furkan: 72]. Derim ki: İbn Cinnî büyük iştikakı kelime ve kavil lafızlarında dikkate almış, burada ise dikkate almamıştır; oysa bu durum burada da mevcuttur. Birincisi: (l-ğ-v / ل غ و) köküdür; lügat bundandır, boş söz (el-kelâmü'l-lağv) ve boş amel (el-amelü'l-lağv) de bundandır. İkincisi: (l-v-ğ / ل وغ) köküdür ve araştırılır. Üçüncüsü: (ğ-l-v / غ ل و) köküdür; falancanın falan şeyde aşırılığı vardır anlamında (لِفُلَانٍ غُلُوٌّ فِي كَذَا) denmesi bundandır, mesafe ölçüsü olan (الْغَلْوَةُ) galve de bundandır. Dördüncüsü:

80. Metin

«غ ول» ومنه قوله تعالى: لا فِيها غَوْلٌ: [الصافات: ٤٧] والخامس: «وغ ل» وَمِنْهُ يُقَالُ: فُلَانٌ أَوْغَلَ فِي كَذَا والسادس: «ول غ» وَمِنْهُ يُقَالُ: وَلَغَ الْكَلْبُ فِي الْإِنَاءِ، وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ بَيْنَ الْكُلِّ هُوَ الْإِمْعَانُ فِي الشَّيْءِ وَالْخَوْضُ التَّامُّ فِيهِ.

(ğ-v-l / غ ول) köküdür; Allah Teâlâ'nın: { لا فِيها غَوْلٌ } “Onda hiçbir baş dönmesi (ve sersemlik) yoktur” [Sâffât: 47] ayeti bundandır. Beşincisi: (v-ğ-l / وغ ل) köküdür; falanca falan şeye iyice daldı anlamında (فُلَانٌ أَوْغَلَ فِي كَذَا) denmesi bundandır. Altıncısı: (v-l-ğ / ول غ) köküdür; köpek kaptan yaladı anlamında (وَلَغَ الْكَلْبُ فِي الْإِنَاءِ) denmesi bundandır. Bütün bunların arasındaki ortak paydanın, bir şeyde derinleşmek ve ona bütünüyle dalmak olması muhtemeldir.

81. Metin

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: فِي اللَّفْظِ: وَأَقُولُ: أَظُنُّ أَنَّ إِطْلَاقَ اللَّفْظِ عَلَى هَذِهِ الْأَصْوَاتِ وَالْحُرُوفِ عَلَى سبيل المجاز، وذلك لأنها إنما تحدث عنه إِخْرَاجِ النَّفَسِ مِنْ دَاخِلِ الصَّدْرِ إِلَى الْخَارِجِ فَالْإِنْسَانُ عِنْدَ إِخْرَاجِ النَّفَسِ مِنْ دَاخِلِ الصَّدْرِ إِلَى الْخَارِجِ يَحْبِسُهُ فِي الْمَحَابِسِ الْمُعَيَّنَةِ، ثُمَّ يُزِيلُ ذَلِكَ الْحَبْسَ، فَتَتَوَلَّدُ تِلْكَ الْحُرُوفُ فِي آخِرِ زَمَانِ حَبْسِ النَّفَسِ وَأَوَّلِ زَمَانِ إِطْلَاقِهِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ اللَّفْظَ هُوَ: الرَّمْيُ، وَهَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ فِي هَذِهِ الْأَصْوَاتِ

SEKİZİNCİ MESELE: Lafız Hakkındadır: Derim ki: Bu sesler ve harfler hakkında lafız isminin kullanılmasının mecaz yoluyla olduğunu zannediyorum. Çünkü bunlar nefesin göğsün içinden dışarıya çıkarılmasıyla meydana gelir. İnsan nefesi göğsün içinden dışarıya çıkarırken onu belirli mahreçlerde tutar, sonra o tutmayı kaldırır; böylece bu harfler nefesi tutmanın son anında ve salıvermenin ilk anında doğar. Özetle lafız: fırlatıp atmaktır (remy). Bu anlam söz konusu seslerde

82. Metin

وَالْحُرُوفِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ يَرْمِي ذَلِكَ النَّفَسَ مِنْ دَاخِلِ الصَّدْرِ إِلَى خَارِجِهِ وَيَلْفِظُهُ، وَذَلِكَ هُوَ الْإِخْرَاجُ، وَاللَّفْظُ سَبَبٌ لِحُدُوثِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ، فَأُطْلِقَ اسْمُ اللَّفْظِ عَلَى هَذِهِ الْكَلِمَاتِ لِهَذَا السَّبَبِ، وَالثَّانِي: أَنَّ تَوَلُّدَ الْحُرُوفِ لَمَّا كَانَ بِسَبَبِ لَفْظِ ذَلِكَ الْهَوَاءِ مِنَ الدَّاخِلِ إِلَى الْخَارِجِ صَارَ ذَلِكَ شَبِيهًا بِمَا أَنَّ الْإِنْسَانَ يَلْفِظُ تِلْكَ الْحُرُوفَ وَيَرْمِيهَا مِنَ الدَّاخِلِ إِلَى الْخَارِجِ، وَالْمُشَابَهَةُ إِحْدَى أَسْبَابِ الْمَجَازِ.

ve harflerde iki yönden mevcuttur: Birincisi: İnsan o nefesi göğsün içinden dışına doğru fırlatıp atar (yelfizu), bu da dışarı çıkarmaktır; lafız (dışarı fırlatma) ise bu kelimelerin meydana gelmesine sebeptir; işte bu sebeple bu kelimelere lafız adı verilmiştir. İkincisi: Harflerin meydana gelmesi o havanın içeriden dışarıya fırlatılıp atılması sebebiyle olunca bu durum, insanın o harfleri içeriden dışarıya fırlatıp atmasına benzer hale gelmiştir; benzerlik ise mecaz sebeplerinden biridir.

83. Metin

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ، الْعِبَارَةُ: وَتَرْكِيبُهَا مِنْ «ع ب ر» وَهِيَ فِي تَقَالِيبِهَا السِّتَّةِ تُفِيدُ الْعُبُورَ وَالِانْتِقَالَ، فَالْأَوَّلُ:

DOKUZUNCU MESELE: İbâre: Bunun terkibi (ayn, bâ, râ / ع ب ر) harflerindendir ve altı yer değiştirmesinde karşıya geçmeyi ve intikali ifade eder. Birincisi:

84. Metin

«ع ب ر» وَمِنْهُ الْعِبَارَةُ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِهَا إِلَّا إِذَا انْتَقَلَ مِنْ حَرْفٍ إِلَى حَرْفٍ آخَرَ، وَأَيْضًا كَأَنَّهُ بِسَبَبِ تِلْكَ الْعِبَارَةِ يَنْتَقِلُ الْمَعْنَى مِنْ ذِهْنِ نَفْسِهِ إِلَى ذِهْنِ السَّامِعِ، وَمِنْهُ الْعَبْرَةُ لِأَنَّ تِلْكَ الدَّمْعَةَ تَنْتَقِلُ مِنْ دَاخِلِ الْعَيْنِ إِلَى الْخَارِجِ، وَمِنْهُ الْعِبَرُ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَنْتَقِلُ فِيهَا مِنَ الشَّاهِدِ إِلَى الْغَائِبِ. وَمِنْهُ الْمَعْبَرُ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَنْتَقِلُ بِوَاسِطَتِهِ مِنْ أَحَدِ طَرَفَيِ الْبَحْرِ إِلَى الثَّانِي، وَمِنْهُ التَّعْبِيرُ لِأَنَّهُ يَنْتَقِلُ مِمَّا يَرَاهُ فِي النَّوْمِ إِلَى الْمَعَانِي الْغَائِبَةِ، وَالثَّانِي:

(ayn-bâ-râ / ع ب ر) köküdür; ibare bundandır, çünkü insan bir harften diğer harfe geçmedikçe onunla konuşamaz; ayrıca sanki o ibare sebebiyle mana, konuşanın kendi zihninden dinleyicinin zihnine intikal eder. Gözyaşı gözün içinden dışarıya intikal ettiği için gözyaşına (الْعَبْرَةُ) ibret/abre denmesi bundandır. İnsan onda görünen alemden görünmeyene intikal ettiği için ibretlere (الْعِبَرُ) iber denmesi bundandır. İnsan onun vasıtasıyla denizin bir tarafından diğerine geçtiği için geçide (الْمَعْبَرُ) ma'ber denmesi bundandır. Uykuda gördüğü şeyden görünmeyen manalara intikal ettiği için rüya tabirine (التَّعْبِيرُ) ta'bîr denmesi bundandır. İkincisi:

85. Metin

«ع ر ب» وَمِنْهُ تَسْمِيَةُ الْعَرَبِ بِالْعَرَبِ لِكَثْرَةِ انْتِقَالَاتِهِمْ بِسَبَبِ رِحْلَةِ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ/ وَمِنْهُ «فُلَانٌ أَعْرَبَ فِي كَلَامِهِ» لِأَنَّ اللَّفْظَ قَبْلَ الْإِعْرَابِ يَكُونُ مَجْهُولًا فَإِذَا دَخَلَهُ الْإِعْرَابُ انْتَقَلَ إِلَى الْمَعْرِفَةِ وَالْبَيَانِ، وَالثَّالِثُ: «ب ر ع» وَمِنْهُ «فُلَانٌ بَرَعَ فِي كَذَا» إِذَا تَكَامَلَ وَتَزَايَدَ، الرَّابِعُ: «ب ع ر» وَمِنْهُ الْبَعْرُ لِكَوْنِهِ مُنْتَقِلًا مِنَ الدَّاخِلِ إِلَى الْخَارِجِ، الْخَامِسُ: «ر ع ب» وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْخَوْفِ رُعْبٌ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَنْتَقِلُ عِنْدَ حُدُوثِهِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ أُخْرَى، وَالسَّادِسُ: «ر ب ع» وَمِنْهُ الرَّبُعُ لِأَنَّ النَّاسَ ينتقلون منها وإليها.

(ayn-râ-bâ / ع ر ب) köküdür; kış ve yaz yolculukları sebebiyle çok intikal ettiklerinden (yer değiştirdiklerinden) dolayı Araplara Arap adının verilmesi bundandır. Lafız iraptan önce kapalı iken irap dahil olunca bilinmeye ve beyana intikal ettiği için (فُلَانٌ أَعْرَبَ فِي كَذَا) "Falanca sözünü açıkça ifade etti (i'rab yaptı)" denmesi bundandır. Üçüncüsü: (bâ-râ-ayn / ب ر ع) köküdür; mükemmelleşip [mertebeleri aşarak] ilerlediğinde (فُلَانٌ بَرَعَ فِي كَذَا) "Falanca şu işte temayüz etti (maharet kazandı)" denmesi bundandır. Dördüncüsü: (bâ-ayn-râ / ب ع ر) köküdür; içeriden dışarıya intikal ettiği için hayvandan çıkan tezeğe (الْبَعْرُ) ba'r denmesi bundandır. Beşincisi: (râ-ayn-bâ / ر ع ب) köküdür; korku meydana geldiğinde insan bir halden başka bir hale intikal ettiği için korkuya (رُعْبٌ) ru'b denmesi bundandır. Altıncısı: (râ-bâ-ayn / ر ب ع) köküdür; insanlar oradan ve oraya intikal ettikleri (göçtükleri) için konaklama yerine (الرَّبُعُ) rab' denmesi bundandır.

86. Metin

الفرق بين الكلمة والكلام:

Kelime ile Kelâm Arasındaki Fark:

87. Metin

المسألة العاشرة: [الفرق بين الكلمة والكلام] قال أكثر النحويون: الْكَلِمَةُ غَيْرُ الْكَلَامِ، فَالْكَلِمَةُ هِيَ اللَّفْظَةُ الْمُفْرَدَةُ، وَالْكَلَامُ هُوَ الْجُمْلَةُ الْمُفِيدَةُ، وَقَالَ أَكْثَرُ الْأُصُولِيِّينَ أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَتَنَاوَلُ الْمُفْرَدَ وَالْمُرَكَّبَ، وَابْنُ جِنِّي وَافَقَ النَّحْوِيِّينَ وَاسْتَبْعَدَ قَوْلَ الْمُتَكَلِّمِينَ، وَمَا رَأَيْتُ فِي كَلَامِهِ حُجَّةً قَوِيَّةً فِي الْفَرْقِ سِوَى أَنَّهُ نَقَلَ عَنْ سِيبَوَيْهِ كَلَامًا مُشْعِرًا بِأَنَّ لَفَظَ الْكَلَامِ مُخْتَصٌّ بِالْجُمْلَةِ الْمُفِيدَةِ، وَذَكَرَ كَلِمَاتٍ أُخْرَى إِلَّا أَنَّهَا فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، أَمَّا الْأُصُولِيُّونَ فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِوُجُوهٍ، الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعُقَلَاءَ قَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ مَا يُضَادُّ الْخَرَسَ وَالسُّكُوتَ، وَالتَّكَلُّمُ بِالْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ يُضَادُّ الْخَرَسَ وَالسُّكُوتَ، فَكَانَ كَلَامًا، الثَّانِي: أَنَّ اشْتِقَاقَ الْكَلِمَةِ مِنَ الْكَلْمِ، وَهُوَ الْجَرْحُ وَالتَّأْثِيرُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ سَمِعَ كَلِمَةً وَاحِدَةً فَإِنَّهُ يَفْهَمُ مَعْنَاهَا، فَهَهُنَا قَدْ حَصَلَ مَعْنَى التَّأْثِيرِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا، وَالثَّالِثُ: يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنْ فُلَانًا تَكَلَّمَ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ، وَيَصِحُّ أَنْ يُقَالَ أَيْضًا: إِنَّهُ مَا تَكَلَّمَ إِلَّا بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَلِمَةَ الْوَاحِدَةَ كَلَامٌ، وَإِلَّا لَمْ يَصِحَّ أَنْ يُقَالَ تَكَلَّمَ بِالْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ، الرَّابِعُ: إِنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ تَكَلَّمَ فُلَانٌ بِكَلَامٍ غَيْرِ تَامٍّ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الْإِفَادَةِ التامة غير معتبر في اسم الكلام.

ONUNCU MESELE: [Kelime ile Kelâm Arasındaki Fark] Nahivcilerin çoğu şöyle demiştir: Kelime kelamdan başkadır; zira kelime tek bir lafızdır (müfreddir), kelâm ise fayda veren cümledir (cümle-i müfîdedir). Usûlcülerin çoğu ise ikisi arasında bir fark olmadığını, her birinin hem müfredi hem de mürekkebi kapsadığını söylemiştir. İbn Cinnî nahivcilere katılmış ve kelamcıların görüşünü uzak görmüştür. Ben onun sözlerinde, Sîbeveyh'ten naklettiği ve kelam lafzının fayda veren cümleye mahsus olduğunu hissettiren bir ifade dışında bu farka dair güçlü bir delil görmedim; başka lafızlar da zikretmiştir ancak bunlar son derece zayıftır. Usûlcülere gelince, onlar kendi görüşlerinin doğruluğuna dair birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Akıl sahipleri kelamın, dilsizlik (haras) ve suskunluğun (sükût) zıttı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; tek bir kelimeyle konuşmak da dilsizlik ve suskunluğa zıttır, binaenaleyh o da kelamdır. İkincisi: Kelimenin iştikakı yaralama ve tesir etme anlamına gelen (الْكَلْمُ) kelm kökündendir; tek bir kelimeyi işiten kimsenin onun manasını anladığı malumdur; burada tesir etme anlamı hâsıl olmuştur, dolayısıyla kelam olması vaciptir. Üçüncüsü: "Falanca kimse şu tek kelimeyi konuştu (tekelleme)" denmesi sahih olduğu gibi, "O ancak şu tek kelimeyi konuştu" denmesi de sahihtir; bütün bunlar tek bir kelimenin de kelam olduğuna delalet eder, aksi takdirde tek bir kelimeyi konuştu denmesi sahih olmazdı. Dördüncüsü: "Falanca tam olmayan bir kelam konuştu" denmesi sahihtir; bu da tam bir faydanın hâsıl olmasının kelam isminde şart koşulmadığına delalet eder.

88. Metin

مسألة فقهية في الطلاق:

Boşanma (Talak) Konusunda Fıkhî Bir Mesele:

89. Metin

المسألة الحادية عشرة [مسألة فقهية في الطلاق] : تَفَرَّعَ عَلَى الِاخْتِلَافِ الْمَذْكُورِ مَسْأَلَةٌ فِقْهِيَّةٌ، وَهِيَ أُولَى مَسَائِلِ أَيْمَانِ «الْجَامِعِ الْكَبِيرِ» لِمُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَهِيَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لِامْرَأَتِهِ الَّتِي لَمْ يَدْخُلْ بِهَا: إِنْ كَلَّمْتُكِ فَأَنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، قَالُوا: إن ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ طُلِّقَتْ طَلْقَةً وَاحِدَةً، وَهَلْ تَنْعَقِدُ هَذِهِ الثَّانِيَةُ طَلْقَةً؟

ON BİRİNCİ MESELE: [Boşanma Konusunda Fıkhî Bir Mesele] Zikredilen bu ihtilaftan fıkhî bir mesele doğmuştur; bu mesele Muhammed b. el-Hasan'ın -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- "el-Câmiu'l-Kebîr" adlı eserindeki yeminler bahsinin ilk meselesidir. O da şudur: Bir kimse kendisiyle zifafa girmediği karısına üç defa: "Eğer seninle konuşursam (in kellemtüki) sen boşsun" dese; şöyle demişlerdir: Bu sözü ikinci defa zikretmesiyle kadın bir talakla boşanır; peki bu ikinci [söz] bir talak olarak münakit olur mu?

90. Metin

قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَصَاحِبَاهُ: تَنْعَقِدُ، وَقَالَ زُفَرُ: لَا تَنْعَقِدُ، وَحُجَّةُ زُفَرَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ إِنْ كَلَّمْتُكِ فَعِنْدَ هَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْكَلَامِ حَصَلَ الشَّرْطُ، لِأَنَّ اسْمَ الْكَلَامِ اسْمٌ لِكُلِّ مَا أَفَادَ شَيْئًا، سَوَاءٌ أَفَادَ فَائِدَةً تَامَّةً أَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ وَإِذَا حَصَلَ الشَّرْطُ حَصَلَ الْجَزَاءُ، وَطُلِّقَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ إِنَّ كَلَّمْتُكِ، فَوَقَعَ تَمَامُ قَوْلِهِ: «أَنْتِ طَالِقٌ» خَارِجَ تَمَامِ مَلْكِ النِّكَاحِ، وَغَيْرَ مُضَافٍ إِلَيْهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا تَنْعَقِدَ، وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ الشَّرْطَ- وَهُوَ قَوْلُهُ إِنْ كَلَّمْتُكِ- غَيْرُ تَامٍّ، وَالْكَلَامُ اسْمٌ لِلْجُمْلَةِ التَّامَّةِ، فَلَمْ يَقَعِ الطَّلَاقُ/ إِلَّا عِنْدَ تَمَامِ قَوْلِهِ إِنْ كَلَّمْتُكِ فَأَنْتِ طَالِقٌ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ اسْمَ الْكَلَامِ يَتَنَاوَلُ الْكَلِمَةَ الْوَاحِدَةَ كان القول قول زفر، وإن قلنا إنه لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا الْجُمْلَةَ فَالْقَوْلُ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَمِمَّا يُقَوِّي قَوْلَ زُفَرَ أَنَّهُ لَوْ قَالَ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ «إِنْ كَلَّمْتُكِ» وَسَكَتَ عَلَيْهِ وَلَمْ يَذْكُرْ بَعْدَهُ قَوْلَهُ:

Ebû Hanîfe ve iki talebesi (İmâmeyn): "Münakit olur" demiştir. Züfer ise: "Münakit olmaz" demiştir. Züfer'in delili şudur: Adam ikinci defada "Eğer seninle konuşursam" dediğinde, sözün bu kadarıyla şart gerçekleşmiş olur; zira kelam ismi, ister tam bir fayda versin ister vermesin bir şey ifade eden her şeyin adıdır. Şart gerçekleştiğinde ceza (hüküm) gerçekleşir ve "Eğer seninle konuşursam" dediği anda kadın boşanmış olur; böylece sözünün devamı olan "Sen boşsun" kısmı nikâh mülkiyetinin tamamen dışına düşer ve ona izafe edilmemiş olur; dolayısıyla münakit olmaması vacip olur. Ebû Hanîfe'nin delili ise şudur: Şart -ki o "Eğer seninle konuşursam" sözüdür- tam değildir ve kelam tam cümlenin adıdır; dolayısıyla boşanma ancak "Eğer seninle konuşursam sen boşsun" sözünün tamamlanmasıyla vaki olur. Sözün özü şudur: Eğer kelam isminin tek bir kelimeyi kapsadığını söylersek haklı olan görüş Züfer'in görüşü olur; eğer onun ancak tam cümleyi kapsadığını söylersek haklı olan görüş Ebû Hanîfe'nin görüşü olur. Züfer'in görüşünü kuvvetlendiren hususlardan biri şudur: Şayet adam ikinci defada "Eğer seninle konuşursam" deyip sussa ve bundan sonra gelen:

91. Metin

«فَأَنْتِ طَالِقٌ» طلقت، لولا أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ كَلَامٌ وَإِلَّا لَمَا طُلِّقَتْ، وَمِمَّا يُقَوِّي قَوْلَ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ لَوْ قَالَ: «كُلَّمَا كَلَّمْتُكِ فَأَنْتِ طَالِقٌ» ثُمَّ ذَكَرَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ فَكَلِمَةُ «كُلَّمَا» تُوجِبُ التَّكْرَارَ فَلَوْ كَانَ التَّكَلُّمُ بِالْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ كَلَامًا لَوَجَبَ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِ الطَّلَقَاتُ الثَّلَاثُ عِنْدَ قَوْلِهِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ: «كُلَّمَا كَلَّمْتُكِ» وَسَكَتَ عَلَيْهِ وَلَمْ يَذْكُرْ بَعْدَهُ قَوْلَهُ: «فَأَنْتِ طَالِقٌ» لِأَنَّ هَذَا الْمَجْمُوعَ مُشْتَمِلٌ عَلَى ذِكْرِ الْكَلِمَاتِ الْكَثِيرَةِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يُوجِبُ وُقُوعَ الطَّلَاقِ وَأَقُولُ: لَعَلَّ زُفَرَ يَلْتَزِمُ ذَلِكَ.

"Sen boşsun" sözünü zikretmese kadın boşanırdı; bu kadarlık kısmın kelam olduğu kabul edilmeseydi kadın boşanmazdı. Ebû Hanîfe'nin görüşünü kuvvetlendiren hususlardan biri de şudur: Şayet adam "Seninle her konuştuğumda (küllemâ kellemtüki) sen boşsun" dese, sonra bu sözü ikinci defa zikretse, "küllemâ" lafzı tekrarı gerektirir; şayet tek bir kelimeyle konuşmak kelam sayılsaydı, adamın ikinci defada "Seninle her konuştuğumda" deyip susması ve ardından "Sen boşsun" sözünü zikretmemesi halinde üç talakın birden vaki olması gerekirdi; zira bu terkip pek çok kelimenin zikredilmesini içermektedir ve bunların her biri bir talakın vukuunu gerektirir. Derim ki: Muhtemelen Züfer bunu iltizam eder (kabul eder).

92. Metin

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: مَحَلُّ الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ بَيْنَ أَبِي حَنِيفَةَ وَزُفَرَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَخْصُوصًا بِمَا إِذَا قَالَ:

ON İKİNCİ MESELE: Ebû Hanîfe ile Züfer arasında zikredilen bu ihtilafın yeri, adamın sadece:

93. Metin

«إِنْ كَلَّمْتُكِ فَأَنْتِ طَالِقٌ» أَمَّا لَوْ قَالَ: «إِنْ تَكَلَّمْتُ بِكَلِمَةٍ فَأَنْتِ طَالِقٌ» أَوْ قَالَ: «إِنْ نَطَقْتُ» أَوْ قَالَ: «إِنْ تَلَفَّظْتُ بِلَفْظَةٍ» أَوْ قَالَ: «إِنْ قُلْتُ قَوْلًا فَأَنْتِ طَالِقٌ» وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْمَسَائِلِ قَوْلَ زُفَرَ قَوْلًا وَاحِدًا، والله أعلم.

"Eğer seninle konuşursam (in kellemtüki) sen boşsun" demesi haline mahsus olmalıdır. Şayet "Eğer bir kelime konuşursam sen boşsun" dese veya "Eğer nutkedersem" dese veya "Eğer bir lafız telaffuz edersem" dese veya "Eğer bir söz söylersem sen boşsun" dese, bütün bu meselelerde ittifakla doğru olanın Züfer'in görüşü olması vacip olur. Allah en iyisini bilir.

94. Metin

هل يطلق الكلام على المهمل:

Kelâm Lafzı Mühmel (Anlamsız) İçin Kullanılır mı:

95. Metin

المسألة الثالثة عشرة [هل يطلق الكلام على المهمل] : لَفْظُ الْكَلِمَةِ وَالْكَلَامِ هَلْ يَتَنَاوَلُ الْمُهْمَلَ أَمْ لَا؟ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ يَتَنَاوَلُهُ لِأَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ الْكَلَامُ مِنْهُ مُهْمَلٌ وَمِنْهُ مُسْتَعْمَلٌ، وَلِأَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ تَكَلَّمَ بِكَلَامٍ غَيْرِ مَفْهُومٍ، وَلِأَنَّ الْمُهْمَلَ يُؤَثِّرُ فِي السَّمْعِ فَيَكُونُ مَعْنَى التَّأْثِيرِ وَالْكَلَامِ حَاصِلًا فِيهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْكَلِمَةُ وَالْكَلَامُ مُخْتَصَّانِ بِالْمُفِيدِ، إِذْ لَوْ لَمْ يُعْتَبَرْ هَذَا الْقَيْدُ لَزِمَ تَجْوِيزُ تَسْمِيَةِ أصوات الطيور بالكلمة والكلام.

ON ÜÇÜNCÜ MESELE: [Kelâm Lafzı Mühmel İçin Kullanılır mı] Kelime ve kelâm lafzı mühmel olanı kapsar mı kapsamaz mı? Onlardan bazıları: "Kapsar, çünkü 'Kelâmın bir kısmı mühmel bir kısmı müstameldir' denmesi sahihtir; ayrıca 'Anlaşılmayan bir kelam konuştu' denmesi sahihtir ve mühmel olan da işitmede tesir bıraktığı için tesir etme ve kelam olma anlamı onda hâsıl olur" demiştir. Bazıları ise: "Kelime ve kelâm anlamlı olana (müfîde) mahsustur; zira bu kayıt dikkate alınmayacak olsa kuşların seslerine de kelime ve kelâm adının verilmesini caiz görmek gerekirdi" demiştir.

96. Metin

هل الأصوات الطبيعية تسمى كلاما:

Tabiî Sesler Kelâm Olarak İsimlendirilir mi:

97. Metin

المسألة الرابعة عشرة [هل الأصوات الطبيعية تسمى كلاما] : إِذَا حَصَلَتْ أَصْوَاتٌ مُتَرَكِّبَةٌ تَرْكِيبًا يَدُلُّ عَلَى الْمَعَانِي إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ التَّرْكِيبَ كَانَ تَرْكِيبًا طَبِيعِيًّا لَا وَضْعِيًّا فَهَلْ يُسَمَّى مِثْلُ تِلْكَ الْأَصْوَاتِ كَلِمَةً وَكَلَامًا؟ مِثْلُ أَنَّ الْإِنْسَانَ عِنْدَ الرَّاحَةِ أَوِ الْوَجَعِ قَدْ يَقُولُ أَخْ، وَعِنْدَ السُّعَالِ قَدْ يَقُولُ أَحْ أَحْ، فَهَذِهِ أَصْوَاتٌ مُرَكَّبَةٌ، وَحُرُوفٌ مُؤَلَّفَةٌ، وَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى مَعَانٍ مَخْصُوصَةٍ، لَكِنَّ دَلَالَتَهَا عَلَى مَدْلُولَاتِهَا بِالطَّبْعِ لَا بِالْوَضْعِ، فَهَلْ تُسَمَّى أَمْثَالُهَا كَلِمَاتٍ؟ وَكَذَلِكَ صَوْتُ الْقَطَا يُشْبِهُ كَأَنَّهُ يَقُولُ قَطَا، وَصَوْتُ اللَّقْلَقِ يُشْبِهُ كَأَنَّهُ يَقُولُ لَقْ لَقْ، فَأَمْثَالُ هَذِهِ الْأَصْوَاتِ هَلْ تُسَمَّى كَلِمَاتٍ؟ اخْتَلَفُوا فِيهِ، وَمَا رَأَيْتُ فِي الْجَانِبَيْنِ حُجَّةً مُعْتَبَرَةً، وَفَائِدَةُ هَذَا الْبَحْثِ تَظْهَرُ فِيمَا إِذَا قَالَ: إِنْ سَمِعْتُ كَلِمَةً فَعَبْدِي حُرٌّ، فَهَلْ يَتَرَتَّبُ الْحِنْثُ وَالْبِرُّ عَلَى سَمَاعِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ أَمْ لَا؟.

ON DÖRDÜNCÜ MESELE: [Tabiî Sesler Kelâm Olarak İsimlendirilir mi] Manalara delalet eden bir terkiple bir araya gelmiş sesler hâsıl olsa, ancak bu terkip vaz'î (uzlaşımsal) değil de tabiî bir terkip olsa, bu tür seslere kelime ve kelâm adı verilir mi? İnsanın rahatladığında veya canı yandığında "ah (أَخْ)" demesi, öksürdüğünde "öhö öhö (أَحْ أَحْ)" demesi gibi; bunlar mürekkep sesler ve bir araya getirilmiş harflerdir ve özel manalara delalet ederler, fakat bunların medlullerine delaleti vaz' ile değil tabiat gereğidir; bunların benzerlerine kelimeler adı verilir mi? Aynı şekilde bağırtlak kuşunun sesi sanki "katâ (قَطَا)" diyormuş gibi, leyleğin sesi de sanki "lak lak (لَقْ لَقْ)" diyormuş gibidir; bu tür seslere kelimeler adı verilir mi? Bu konuda ihtilaf etmişlerdir ve ben iki taraf için de kayda değer bir delil görmedim. Bu araştırmanın faydası bir kimsenin: "Eğer bir kelime işitirsem kölem hürdür" demesi durumunda ortaya çıkar; bu lafızların işitilmesi üzerine yeminin bozulması (hins) veya yerine gelmesi (birr) hükmü terettüp eder mi etmez mi?

98. Metin

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: قَالَ ابْنُ جِنِّي: لَفْظُ الْقَوْلِ يَقَعُ عَلَى الْكَلَامِ التَّامِّ، وَعَلَى الْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ، على

ON BEŞİNCİ MESELE: İbn Cinnî şöyle demiştir: Kavil lafzı tam kelama da tek bir kelimeye de hakikat

99. Metin

سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ، أَمَّا لَفْظُ الْكَلَامِ فَمُخْتَصٌّ بِالْجُمْلَةِ التَّامَّةِ، وَلَفْظُ الْكَلِمَةِ مُخْتَصٌّ بِالْمُفْرَدِ وَحَاصِلُ كَلَامِهِ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْبَابَيْنِ أَنَّا إِذَا بَيَّنَّا أَنَّ تَرْكِيبَ الْقَوْلِ يَدُلُّ عَلَى الْخِفَّةِ وَالسُّهُولَةِ وَجَبَ أَنْ يَتَنَاوَلَ الْكَلِمَةَ الْوَاحِدَةَ، أَمَّا تَرْكِيبُ الْكَلَامِ فَيُفِيدُ التَّأْثِيرَ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنَ الْجُمْلَةِ التَّامَّةِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا يُشْكِلُ بِلَفْظِ الْكَلِمَةِ، وَمِمَّا يُقَوِّي ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ: -

yoluyla verilir. Kelâm lafzı ise tam cümleye mahsustur; kelime lafzı ise müfrede mahsustur. İki bab arasındaki farka dair sözünün özü şudur: Kavil terkibinin hafiflik ve kolaylığa delalet ettiğini açıkladığımızda, onun tek kelimeyi de kapsaması vacip olur. Kelâm terkibi ise tesir etmeyi ifade eder ve bu da ancak tam cümleden hâsıl olur. Ancak bu durum "kelime" lafzı ile çelişir (müşkil hale gelir). Şairin şu sözü de bunu kuvvetlendirmektedir:

100. Metin

قُلْتُ لَهَا قِفِي فَقَالَتْ قَافْ

"Ona dur dedim, o da Kaf (yani durdum) dedi."