Binûn

Fâtiha Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

سَمَّى نُطْقَهَا بِمُجَرَّدِ الْقَافِ قَوْلًا.

[Şair], onun sadece "Kaf" harfini telaffuz etmesini "kavl (söz)" olarak isimlendirmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: قَالَ أَيْضًا إِنَّ لَفْظَ الْقَوْلِ يَصِحُّ جَعْلُهُ مَجَازًا عَنِ الِاعْتِقَادَاتِ وَالْآرَاءِ، كَقَوْلِكَ: فُلَانٌ يَقُولُ بِقَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَيَذْهَبُ إِلَى قَوْلِ مَالِكٍ، أَيْ: يَعْتَقِدُ مَا كَانَا يَرَيَانِهِ وَيَقُولَانِ بِهِ، أَلَا تَرَى أَنَّكَ لَوْ سَأَلْتَ رَجُلًا عَنْ صِحَّةِ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ: لَا تَجُوزُ رُؤْيَتُهُ، فَتَقُولُ: هَذَا قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ، وَلَا تَقُولُ هَذَا كَلَامُ الْمُعْتَزِلَةِ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ التَّعَسُّفِ، وَذَكَرَ أَنَّ السَّبَبَ فِي حُسْنِ هَذَا الْمَجَازِ أَنَّ الِاعْتِقَادَ لَا يُفْهَمُ إِلَّا بِغَيْرِهِ، فَلَمَّا حَصَلَتِ الْمُشَابَهَةُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لَا جَرَمَ حَصَلَ سبب جعله مجازا عنه.

ON ALTINCI MESELE: Yine [İbn Cinnî] şöyle demiştir: Kavl lafzının inançlardan ve görüşlerden mecaz yapılması sahihtir. Nitekim: "Falan kimse Ebû Hanîfe'nin kavlini söylüyor (savunuyor) ve Mâlik'in kavline gidiyor (benimsiyor)" denilmesi böyledir; yani onların görüp söyledikleri şeye inanıyor demektir. Görmez misin ki, bir adama Allah Teâlâ'nın görülmesinin sıhhatini sorsan ve o da: "O'nun görülmesi caiz değildir" dese, sen: "Bu, Mu'tezile'nin kavlidir" dersin; zorlama (taassuf) yolu olmaksızın: "Bu, Mu'tezile'nin kelâmıdır" demezsin. [İbn Cinnî], bu mecazın güzel olmasının sebebini şöyle açıklamıştır: İtikat ancak kendisinin dışındaki bir şeyle anlaşılır. Bu açıdan benzerlik hâsıl olunca, şüphesiz onun kavil lafzından mecaz yapılmasının sebebi de hâsıl olmuştur.

يستعمل القول في غير النطق:

Kavl Nutuk Dışında da Kullanılır:

المسألة السابعة عشرة [يستعمل القول في غير النطق] : لَفْظُ قَالَ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي غَيْرِ النُّطْقِ، قَالَ أَبُو النَّجْمِ: -

ON YEDİNCİ MESELE: [Kavl Nutuk Dışında da Kullanılır] "Kāle (dedi)" lafzı bazen nutuk (konuşma) dışında da kullanılır. Ebü'n-Necm şöyle demiştir:

قَالَتْ لَهُ الطَّيْرُ تَقَدَّمْ رَاشِدَا ... إِنَّكَ لَا تَرْجِعُ إِلَّا حَامِدَا

"Kuşlar ona dedi ki: Doğru yolda ilerle... Sen ancak hamd ederek döneceksin."

وَقَالَ آخَرُ: -

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَقَالَتْ لَهُ الْعَيْنَانِ سَمْعًا وَطَاعَةً ... وَحَدَّرَتَا كَالدُّرِّ لَمَّا يُثْقَبِ

"İki göz ona dedi ki: Baş üstüne, emrin olur... Ve henüz delinmemiş inciler gibi [yaşlar] döktüler."

وَقَالَ: -

[Şair] şöyle demiştir:

امْتَلَأَ الْحَوْضُ وَقَالَ: قَطْنِي ... مَهْلًا رُوَيْدًا قَدْ مَلَأْتُ بَطْنِي

"Havuz doldu ve dedi ki: Yetti bana... Yavaş ol, dur biraz, karnımı doldurdun."

وَيُقَالُ فِي الْمَثَلِ: قَالَ الْجِدَارُ لِلْوَتَدِ لِمَ تَشُقُّنِي، قَالَ: سَلْ مَنْ يَدُقُّنِي، فَإِنَّ الَّذِي وَرَايِي مَا خَلَّانِي وَرَأْيِي، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ: [النَّحْلِ: ٤٠] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ: [فُصِّلَتْ: ١١] .

Meselde şöyle denilir: "Duvar kazığa: 'Beni niçin yarıyorsun?' dedi. [Kazık da]: 'Beni çakana sor; zira arkamdaki beni ve fikrimi [serbest] bırakmadı' dedi." Allah Teâlâ'nın şu ayeti de bu kabildendir: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'Ol' dememizden ibarettir; o da hemen oluverir.” [Nahl 40] ve Allah Teâlâ'nın şu ayeti: { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “Ona ve yeryüzüne: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler.” [Fussilet 11].

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: الَّذِينَ يُنْكِرُونَ كَلَامَ النَّفْسِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ وَالْقَوْلَ اسْمٌ لِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ وَالْكَلِمَاتِ، أَمَّا مُثْبِتُو كَلَامِ النَّفْسِ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَعْنَى النَّفْسَانِيَّ يُسَمَّى بِالْكَلَامِ وَبِالْقَوْلِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِالْقُرْآنِ وَالْأَثَرِ وَالشِّعْرِ: أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ: [الْمُنَافِقُونَ: ١] وَظَاهِرٌ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا كَاذِبِينَ فِي اللَّفْظِ لِأَنَّهُمْ أَخْبَرُوا أَنَّ مُحَمَّدًا/ رَسُولُ اللَّهِ وَكَانُوا صَادِقِينَ فِيهِ، فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ كَانُوا كاذبين في كلام آخر سوى اللفظ وما هو إلا كلام النفس، ولقائل أن يقول: لا نسلم أنهم ما كَانُوا كَاذِبِينَ فِي الْقَوْلِ اللِّسَانِيِّ، قَوْلُهُ: «أَخْبَرُوا أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ» قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ بَلْ أَخْبَرُوا عَنْ كَوْنِهِمْ شَاهِدِينَ بِأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَالُوا: نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ: [المنافقون: ١] وَالشَّهَادَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مَعَ الْعِلْمِ، وَهُمْ مَا كَانُوا عَالِمِينَ بِهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ، فِيمَا أَخْبَرُوا عَنْهُ بِالْقَوْلِ اللِّسَانِيِّ، وَأَمَّا الْأَثَرُ فَمَا نُقِلَ

ON SEKİZİNCİ MESELE: Kelâm-ı nefsîyi (iç konuşmayı) inkâr edenler, kelâm ve kavlin bu lafızların ve kelimelerin ismi olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Kelâm-ı nefsîyi ispat edenler ise, o nefisteki mananın da kelâm ve kavil olarak isimlendirileceği hususunda ittifak etmiş ve buna Kur'an'dan, rivayetten (eserden) ve şiirden delil getirmişlerdir: Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } “Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar.” [Münâfikûn 1]. Zahirdir ki onlar lafızda yalancı değillerdi; çünkü Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu haber vermişlerdi ve bu haberlerinde doğru idiler. O halde onların lafızdan başka bir kelâmda yalancı olduklarını söylemek vacip oldu; bu da kelâm-ı nefsîden başkası değildir. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Onların dille söyledikleri sözde yalancı olmadıklarını kabul etmiyoruz. "Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu haber verdiler" denilmesine karşılık deriz ki: [Bunu] kabul etmiyoruz; aksine onlar Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik ettiklerini haber verdiler. Çünkü onlar: { نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ } “Şahitlik ederiz ki sen gerçekten Allah'ın elçisisin” [Münâfikûn 1] demişlerdi. Şahitlik ise ancak ilimle birlikte hâsıl olur; onlar ise bunu [gerçekten] bilmiyorlardı. Böylece dille söyledikleri sözle haber verdikleri şeyde yalancı oldukları sabit oldu. Rivayete (esere) gelince; nakledildiğine göre

أَنَّ عُمَرَ قَالَ يَوْمَ السَّقِيفَةِ: كُنْتُ قَدْ زَوَّرْتُ فِي نَفْسِي كَلَامًا فَسَبَقَنِي إِلَيْهِ أَبُو بكر، وأما الشاعر فَقَوْلُ الْأَخْطَلِ: -

Ömer Sakîfe günü şöyle demiştir: "İçimde bir kelâm (söz) hazırlamıştım; fakat Ebû Bekir o sözü söylemekte benden önce davrandı." Şaire gelince; Ahtal'ın şu sözüdür:

إِنَّ الْكَلَامَ لَفِي الْفُؤَادِ وَإِنَّمَا ... جعل اللسان على الفؤاد دليلا

"Muhakkak ki kelâm kalptedir; dil ise ancak kalbe bir delil kılınmıştır."

وأما اللذين أَنْكَرُوا كَوْنَ الْمَعْنَى الْقَائِمِ بِالنَّفْسِ يُسَمَّى بِالْكَلَامِ فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ مَنْ لَمْ يَنْطِقْ وَلَمْ يَتَلَفَّظْ بِالْحُرُوفِ يُقَالُ إِنَّهُ لَمْ يَتَكَلَّمْ، وَأَيْضًا الْحِنْثُ وَالْبِرُّ يَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ، وَمِنْ أَصْحَابِنَا مَنْ قَالَ: اسْمُ الْقَوْلِ وَالْكَلَامِ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْمَعْنَى النَّفْسَانِيِّ وَبَيْنَ اللَّفْظِ اللِّسَانِيِّ.

Nefiste kaim olan mananın kelâm olarak isimlendirilmesini inkâr edenlere gelince; onlar konuşmayan ve harfleri telaffuz etmeyen kimseye "konuşmadı" denilmesini ve ayrıca yeminin bozulması (hins) ile yerine gelmesinin (birr) bu lafızlara bağlı olmasını delil getirmişlerdir. Arkadaşlarımızdan (Eş'arîlerden) bazıları ise: "Kavil ve kelâm ismi, nefisteki mana ile dildeki lafız arasında müşterektir (ortaktır)" demişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ: هَذِهِ الْكَلِمَاتُ وَالْعِبَارَاتُ قَدْ تُسَمَّى أَحَادِيثَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ [الطور: ٣٤] وَالسَّبَبُ فِي هَذِهِ التَّسْمِيَةِ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ إِنَّمَا تَتَرَكَّبُ مِنَ الْحُرُوفِ الْمُتَعَاقِبَةِ الْمُتَوَالِيَةِ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْحُرُوفِ يَحْدُثُ عَقِيبَ صَاحِبِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ سُمِّيَتْ بِالْحَدِيثِ وَيُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ السَّبَبُ فِي هَذِهِ التَّسْمِيَةِ أَنَّ سَمَاعَهَا يُحْدِثُ فِي الْقُلُوبِ الْعُلُومَ وَالْمَعَانِيَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

ON DOKUZUNCU MESELE: Bu kelimeler ve ifadeler bazen "ehâdîs (sözler/hadisler)" olarak isimlendirilir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ } “Onun benzeri bir söz getirsinler” [Tûr 34]. Bu isimlendirmenin sebebi, bu kelimelerin birbirini takip eden ve peş peşe gelen harflerden meydana gelmesidir; zira o harflerin her biri diğerinin peşinden meydana gelir (hudûs eder). İşte bu sebeple "hadîs" olarak isimlendirilmiştir. Bu isimlendirmenin sebebinin, onları işitmenin kalplerde ilimleri ve manaları meydana getirmesi (ihdâs etmesi) olması da mümkündür. En doğrusunu Allah bilir.

المسألة العشرون: هاهنا أَلْفَاظٌ كَثِيرَةٌ، فَأَحَدُهَا: الْكَلِمَةُ، وَثَانِيهَا: الْكَلَامُ، وَثَالِثُهَا: الْقَوْلُ، وَرَابِعُهَا:

YİRMİNCİ MESELE: Burada pek çok lafız vardır. Birincisi: Kelime, ikincisi: Kelâm, üçüncüsü: Kavl, dördüncüsü:

اللَّفْظُ، وَخَامِسُهَا: الْعِبَارَةُ، وَسَادِسُهَا: الْحَدِيثُ، وَقَدْ شَرَحْنَاهَا بِأَسْرِهَا، وَسَابِعُهَا: النُّطْقُ وَيَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ كَيْفِيَّةِ اشْتِقَاقِهِ، وَأَنَّهُ هَلْ هُوَ مُرَادِفٌ لِبَعْضِ تِلْكَ الْأَلْفَاظِ الْمَذْكُورَةِ أَوْ مُبَايِنٌ لَهَا، وَبِتَقْدِيرِ حُصُولِ الْمُبَايَنَةِ فَمَا الْفَرْقُ.

Lafız, beşincisi: İbare, altıncısı: Hadîs; bunların hepsini açıkladık. Yedincisi ise: Nutuktur. Onun nasıl türediğini, zikredilen bu lafızların bazısıyla eş anlamlı mı yoksa onlardan farklı mı olduğunu ve farklı olması takdirinde aralarındaki farkın ne olduğunu araştırmak gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ: فِي حَدِّ الْكَلِمَةِ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي أَوَّلِ «الْمُفَصَّلِ» : الْكَلِمَةُ هِيَ اللَّفْظَةُ الدَّالَّةُ عَلَى مَعْنًى مُفْرَدٍ بِالْوَضْعِ. وَهَذَا التَّعْرِيفُ لَيْسَ بِجَيِّدٍ، لِأَنَّ صِيغَةَ الْمَاضِي كَلِمَةٌ مَعَ أَنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى مَعْنًى مُفْرَدٍ بِالْوَضْعِ، فَهَذَا التَّعْرِيفُ غَلَطٌ، لِأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى أَمْرَيْنِ: حَدَثٌ وَزَمَانٌ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي أَسْمَاءِ الْأَفْعَالِ، كَقَوْلِنَا: مَهْ، وَصَهْ، وَسَبَبُ الْغَلَطِ أَنَّهُ كَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ جَعْلُ الْمُفْرَدِ صِفَةً لِلَّفْظِ، فَغَلِطَ وَجَعَلَهُ صِفَةً للمعنى.

YİRMİ BİRİNCİ MESELE: Kelimenin tanımı hakkındadır. Zemahşerî, el-Mufassal'ın başında şöyle demiştir: "Kelime, vaz' yoluyla tek bir manaya delalet eden lafızdır." Bu tanım iyi değildir; çünkü mazi fiil kipi vaz' yoluyla tek bir manaya delalet etmediği halde bir kelimedir. Dolayısıyla bu tanım yanlıştır; çünkü o, iki şeye delalet eder: Olay (hades) ve zaman. Meh ve sah dememiz gibi fiil isimlerinde de durum böyledir. Bu hatanın sebebi, onun "müfret" kelimesini lafzın sıfatı yapması gerekirken yanılarak mananın sıfatı yapmış olmasıdır.

اللفظ مهمل ومستعمل وأقسامه:

Lafzın Mühmel ve Müsta'mel Oluşu ile Kısımları:

المسألة الثانية والعشرون [اللفظ مهمل ومستعمل وأقسامه] : اللَّفْظُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُهْمَلًا، وَهُوَ مَعْلُومٌ، أَوْ مُسْتَعْمَلًا وَهُوَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:

YİRMİ İKİNCİ MESELE: [Lafzın Mühmel ve Müsta'mel Oluşu ile Kısımları] Lafız ya mühmeldir (anlamsızdır) -ki bu bilinmektedir- ya da müsta'meldir (kullanımdadır). O da üç kısımdır:

أَحَدُهَا: أَنْ لَا يَدُلَّ شَيْءٌ مِنْ أَجْزَائِهِ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْمَعَانِي أَلْبَتَّةَ، وَهَذَا/ هُوَ اللَّفْظُ الْمُفْرَدُ كَقَوْلِنَا فَرَسٌ وَجَمَلٌ، وَثَانِيهَا: أَنْ لَا يَدُلَّ شَيْءٌ مِنْ أَجْزَائِهِ عَلَى شَيْءٍ أَصْلًا حِينَ هُوَ جُزْؤُهُ أَمَّا بِاعْتِبَارٍ آخَرَ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ لِأَجْزَائِهِ دَلَالَةٌ عَلَى الْمَعَانِي، كَقَوْلِنَا: «عَبْدُ اللَّهِ» فَإِنَّا إِذَا اعْتَبَرْنَا هَذَا الْمَجْمُوعَ اسْمَ عَلَمٍ لَمْ يَحْصُلْ لِشَيْءٍ مِنْ أَجْزَائِهِ دَلَالَةٌ عَلَى شَيْءٍ أَصْلًا، أَمَّا إِذَا جَعَلْنَاهُ مُضَافًا وَمُضَافًا إِلَيْهِ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ جُزْأَيْهِ دَلَالَةٌ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ، وَهَذَا الْقِسْمُ نُسَمِّيهِ بِالْمُرَكَّبِ، وَثَالِثُهَا: أَنْ يَحْصُلَ لِكُلٍّ وَاحِدٍ مِنْ جُزْأَيْهِ دَلَالَةٌ عَلَى مَدْلُولٍ آخَرَ عَلَى جَمِيعِ الِاعْتِبَارَاتِ، وَهُوَ كَقَوْلِنَا: «الْعَالَمُ حَادِثٌ، وَالسَّمَاءُ كرة، وزيد منطلق» وهذا نسميه بالمؤلف.

Birincisi: Cüzlerinden hiçbirinin manalardan hiçbirine asla delalet etmemesidir; bu, "at (feres)" ve "deve (cemel)" dememiz gibi müfret lafızdır. İkincisi: Cüzü olduğu esnada cüzlerinden hiçbirinin hiçbir şeye asla delalet etmemesi, fakat başka bir itibarla cüzlerinin manalara delaletinin hâsıl olmasıdır. "Abdullah" dememiz gibi; zira biz bu terkibi özel isim kabul ettiğimizde cüzlerinden hiçbirinin hiçbir şeye asla delaleti hâsıl olmaz; fakat onu muzaf ve muzafun ileyh yaptığımızda iki cüzünün her birinin başka bir şeye delaleti hâsıl olur. Bu kısmı "mürekkep" olarak isimlendiririz. Üçüncüsü: Her iki cüzünün her itibarda başka bir medlule delaletinin hâsıl olmasıdır; bu da "Âlem sonradan olmadır (hâdistir)", "Gökyüzü küredir" ve "Zeyd gitmektedir" dememiz gibidir. Bunu da "müellef" olarak isimlendiririz.

المسموع المقيد وأقسامه:

Anlam İfade Eden İşitilen [Söz] ve Kısımları:

المسألة الثالثة والعشرون [المسموع المقيد وأقسامه] : الْمَسْمُوعُ الْمُفِيدُ يَنْقَسِمُ إِلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ: لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ اللَّفْظُ مُؤَلَّفًا وَالْمَعْنَى مُؤَلَّفًا كَقَوْلِنَا: «الْإِنْسَانُ حَيَوَانٌ، وَغُلَامُ زَيْدٍ» وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمَسْمُوعُ مُفْرَدًا وَالْمَعْنَى مُفْرَدًا، وَهُوَ كَقَوْلِنَا:

YİRMİ ÜÇÜNCÜ MESELE: [Anlam İfade Eden İşitilen Söz ve Kısımları] Anlam ifade eden işitilen [söz] dört kısma ayrılır: Çünkü ya "İnsan canlıdır" ve "Zeyd'in kölesi" dememiz gibi lafız müellef, mana da müellef olur; ya da

«الْوَحْدَةُ» وَ «النُّقْطَةُ» بَلْ قَوْلُنَا: «اللَّهُ» ﷾، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ اللَّفْظُ مُفْرَدًا وَالْمَعْنَى مؤلفا وهو كقولك:

"Birlik (vahdet)" ve "nokta", hatta Allah azze ve celle dememiz gibi işitilen müfret, mana da müfret olur; ya da şöyle demen gibi lafız müfret, mana ise müellef olur:

«إنسان» فإن للفظ مُفْرَدٌ وَالْمَعْنَى مَاهِيَّةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ أُمُورٍ كَثِيرَةٍ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ اللَّفْظُ مُرَكَّبًا وَالْمَعْنَى مُفْرَدًا، وَهُوَ مُحَالٌ.

"İnsan"; zira lafız müfrettir, mana ise pek çok şeyden mürekkep bir mahiyettir; ya da lafız mürekkep, mana ise müfret olur ki bu imkânsızdır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ: الْكَلِمَةُ هِيَ اللَّفْظَةُ الْمُفْرَدَةُ الدَّالَّةُ بِالِاصْطِلَاحِ عَلَى مَعْنًى، وَهَذَا التَّعْرِيفُ مُرَكَّبٌ مِنْ قُيُودٍ أَرْبَعَةٍ: فَالْقَيْدُ الْأَوَّلُ كَوْنُهُ لَفْظًا، وَالثَّانِي كَوْنُهُ مُفْرَدًا، وَقَدْ عَرَفْتَهُمَا، وَالثَّالِثُ كَوْنُهُ دَالًّا وَهُوَ احْتِرَازٌ عَنِ الْمُهْمَلَاتِ، وَالرَّابِعُ كَوْنُهُ دَالًّا بِالِاصْطِلَاحِ وَسَنُقِيمُ الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّ دَلَالَاتِ الْأَلْفَاظِ وَضْعِيَّةٌ لَا ذَاتِيَّةٌ.

YİRMİ DÖRDÜNCÜ MESELE: Kelime, ıstılah (uzlaşım) gereği bir manaya delalet eden müfret lafızdır. Bu tanım dört kayıttan oluşur: Birinci kayıt lafız olmasıdır. İkincisi müfret olmasıdır; bu ikisini öğrendin. Üçüncüsü delalet edici olmasıdır ki bu mühmelleri dışarıda bırakır. Dördüncüsü ıstılah gereği delalet edici olmasıdır; biz lafızların delaletlerinin zatî değil vaz'î olduğuna dair delili getireceğiz.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ: قِيلَ: الْكَلِمَةُ صَوْتٌ مُفْرَدٌ دَالٌّ عَلَى مَعْنًى بِالْوَضْعِ: قَالَ أَبُو عَلِيِّ بْنُ سِينَا فِي كِتَابِ «الْأَوْسَطِ» : وَهَذَا غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ الصَّوْتَ مَادَّةٌ وَاللَّفْظَ جِنْسٌ، وَذِكْرُ الْجِنْسِ أَوْلَى مِنْ ذِكْرِ الْمَادَّةِ، وَلَهُ كَلِمَاتٌ دَقِيقَةٌ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْمَادَّةِ وَالْجِنْسِ، وَمَعَ دِقَّتِهَا فَهِيَ ضَعِيفَةٌ قَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ ضَعْفِهَا فِي الْعَقْلِيَّاتِ، وَأَقُولُ:

YİRMİ BEŞİNCİ MESELE: Şöyle denilmiştir: Kelime, vaz' yoluyla bir manaya delalet eden müfret sestir. Ebû Ali b. Sînâ, el-Evsat adlı kitabında şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü ses maddedir, lafız ise cinstir ve cinsin zikredilmesi maddenin zikredilmesinden daha evladır. Onun madde ile cins arasındaki farka dair dakik sözleri vardır; ancak dakik olmakla birlikte zayıftırlar ve biz aklî ilimler bahsinde bu sözlerin zayıflık yönünü açıkladık. Ben de derim ki:

السَّبَبُ عِنْدِي فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذِكْرُ الصَّوْتِ أَنَّ الصَّوْتَ يَنْقَسِمُ إِلَى صَوْتِ الْحَيَوَانِ وَإِلَى غَيْرِهِ، وَصَوْتُ الْإِنْسَانِ يَنْقَسِمُ إِلَى مَا يَحْدُثُ مَنْ حَلْقِهِ وَإِلَى غَيْرِهِ، وَالصَّوْتُ الْحَادِثُ مِنَ الْحَلْقِ يَنْقَسِمُ إِلَى مَا يَكُونُ حُدُوثُهُ مَخْصُوصًا بِأَحْوَالٍ مَخْصُوصَةٍ مِثْلَ هَذِهِ الْحُرُوفِ، وَإِلَى مَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ مِثْلَ الْأَصْوَاتِ الْحَادِثَةِ عِنْدَ الْأَوْجَاعِ وَالرَّاحَاتِ وَالسُّعَالِ وَغَيْرِهَا، فَالصَّوْتُ جِنْسٌ بَعِيدٌ، وَاللَّفْظُ جِنْسٌ قَرِيبٌ، وَإِيرَادُ الْجِنْسِ الْقَرِيبِ أَوْلَى مِنَ الْجِنْسِ الْبَعِيدِ.

Bana göre sesin zikredilmesinin caiz olmamasının sebebi şudur: Ses, hayvan sesi ve hayvan dışındakilerin sesi olmak üzere ikiye ayrılır. İnsan sesi ise boğazından çıkan ve boğazından çıkmayan olmak üzere ayrılır. Boğazdan çıkan ses de bu harfler gibi meydana gelişi özel durumlara mahsus olan ve ağrılar, rahatlamalar, öksürük ve benzeri durumlarda çıkan sesler gibi böyle olmayan şeklinde ayrılır. Dolayısıyla ses uzak cinstir, lafız ise yakın cinstir; yakın cinsi getirmek uzak cinsi getirmekten daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الشَّرْطُ فِي كَوْنِ الْكَلِمَةِ مُفِيدَةً أَنْ تَكُونَ مُرَكَّبَةً مِنْ حَرْفَيْنِ فَصَاعِدًا، فَنَقَضُوهُ بِقَوْلِهِمْ: «ق» و «ع» وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّهُ مُرَكَّبٌ فِي التَّقْدِيرِ/ فَإِنَّ الْأَصْلَ أَنْ يُقَالَ: «قِي» و «عِي» بِدَلِيلِ أَنَّ عِنْدَ التَّثْنِيَةِ يُقَالُ: «قِيَا» و «عِيَا» وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا الْجَوَابِ بِأَنَّ ذَلِكَ مُقَدَّرٌ، أَمَّا الْوَاقِعُ فَحَرْفٌ وَاحِدٌ، وَأَيْضًا نَقَضُوهُ بِلَامِ التَّعْرِيفِ وَبِنُونِ التَّنْوِينِ وَبِالْإِضَافَةِ فَإِنَّهَا بِأَسْرِهَا حُرُوفٌ مُفِيدَةٌ، وَالْحَرْفُ نَوْعٌ دَاخِلٌ تَحْتَ جِنْسِ الْكَلِمَةِ، وَمَتَى صَدَقَ النَّوْعُ فَقَدْ صَدَقَ الْجِنْسُ، فَهَذِهِ الْحُرُوفُ كَلِمَاتٌ مَعَ أَنَّهَا غَيْرُ مُرَكَّبَةٍ.

YİRMİ ALTINCI MESELE: Mu'tezile şöyle demiştir: Kelimenin anlam ifade edici olmasındaki şart, iki veya daha fazla harften mürekkep olmasıdır. [Âlimler] bunu "Kı (kork/koru)" ve "I (anla/ezberle)" sözleriyle nakzetmişlerdir (çürütmüşlerdir). Buna: "Bu takdirde mürekkeptir; zira aslolan 'kıy' ve 'ıy' denilmesidir, nitekim tesniyede (ikil formda) 'kıyâ' ve 'ıyâ' denilmesi buna delildir" diye cevap verilmiştir. Bu cevaba ise şöyle karşılık verilmiştir: Bu takdiridir, vaki olan ise tek bir harftir. Ayrıca onlar bunu harf-i tarif (el takısı), tenvin nûnu ve izâfet ile de nakzetmişlerdir; zira bunların hepsi anlam ifade eden harflerdir. Harf ise kelime cinsinin altına giren bir türdür. Tür doğru olunca cins de doğru olur. Dolayısıyla bu harfler mürekkep olmadıkları halde kelimedirler.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ: الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: كُلُّ مَنْطُوقٍ بِهِ أَفَادَ شَيْئًا بِالْوَضْعِ فَهُوَ كَلِمَةٌ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَدْخُلُ فِيهِ الْمُفْرَدُ وَالْمُرَكَّبُ، وَبِقَوْلِنَا: مَنْطُوقٌ به، يقع الاحتراز عن الخط والإشارة.

YİRMİ YEDİNCİ MESELE: En uygun olanı şöyle denilmesidir: Vaz' yoluyla bir şey ifade eden telaffuz edilmiş her söz kelimedir. Bu takdire göre müfret ve mürekkep onun içine girer. "Telaffuz edilmiş (mantûkun bih)" sözümüzle de yazı ve işaret dışarıda kalır.

دلالة اللفظ على معناه غير ذاتية الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ وَالْعِشْرُونَ: دَلَالَةُ الْأَلْفَاظِ عَلَى مَدْلُولَاتِهَا لَيْسَتْ ذَاتِيَّةً حَقِيقِيَّةً، خِلَافًا لِعَبَّادٍ لَنَا أَنَّهَا تَتَغَيَّرُ بِاخْتِلَافِ الْأَمْكِنَةِ وَالْأَزْمِنَةِ، وَالذَّاتِيَّاتُ لَا تَكُونُ كَذَلِكَ، حُجَّةُ عَبَّادٍ أَنَّهُ لَوْ لَمْ تَحْصُلْ مُنَاسَبَاتٌ مَخْصُوصَةٌ بَيْنَ الْأَلْفَاظِ الْمُعَيَّنَةِ وَالْمَعَانِي الْمُعَيَّنَةِ وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ تَخْصِيصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِمُسَمَّاهُ تَرْجِيحًا لِلْمُمْكِنِ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ، وَهُوَ مُحَالٌ، وَجَوَابُنَا أَنَّهُ يَنْتَقِضُ بِاخْتِصَاصِ حُدُوثِ الْعَالَمِ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ دُونَ مَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ، وَإِلَّا لَمْ يُرَجَّحْ، وَيُشْكِلُ أَيْضًا بِاخْتِصَاصِ كُلِّ إِنْسَانٍ بَاسِمِ عَلَمِهِ الْمُعَيَّنِ.

Lafzın Manasına Delaleti Zatî Değildir YİRMİ SEKİZİNCİ MESELE: Lafızların medlullerine delaleti, Abbâd'ın aksine, zatî ve hakiki değildir. Bizim delilimiz şudur: Bu delalet mekânların ve zamanların değişmesiyle değişir; zatî olanlar ise böyle olmaz. Abbâd'ın delili ise şudur: Belirli lafızlar ile belirli manalar arasında özel münasebetler hâsıl olmasaydı, bunlardan her birinin kendi müsemmasına tahsis edilmesi, mümkin olan bir şeyin tercih edici (müreccih) olmaksızın tercih edilmesi anlamına gelirdi; bu ise imkânsızdır. Bizim cevabımız ise şudur: Bu durum, âlemin meydana gelişinin (hudûsunun) öncesine ve sonrasına değil de belirli bir vakte mahsus olmasıyla nakzedilir; aksi takdirde tercih edilmemiş olurdu. Ayrıca her insanın belirli bir özel isme mahsus olmasıyla da çelişir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ وَالْعِشْرُونَ: وَقَدْ يَتَّفِقُ فِي بَعْضِ الْأَلْفَاظِ كَوْنُهُ مُنَاسِبًا لِمَعْنَاهُ مِثْلَ تَسْمِيَتِهِمُ الْقَطَا بِهَذَا الِاسْمِ، لِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ يُشْبِهُ صَوْتَهُ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي اللَّقْلَقِ، وَأَيْضًا وَضَعُوا لَفْظَ «الْخَضْمِ» لِأَكْلِ الرُّطَبِ نَحْوِ الْبِطِّيخِ وَالْقِثَّاءِ، وَلَفْظَ «الْقَضْمِ» لِأَكْلِ الْيَابِسِ نَحْوِ قَضَمَتِ الدَّابَّةُ شَعِيرَهَا، لِأَنَّ حَرْفَ الْخَاءِ يُشْبِهُ صَوْتَ أَكْلِ الشَّيْءِ الرَّطْبِ وَحَرْفَ الْقَافِ يُشْبِهُ صَوْتَ أَكْلِ الشَّيْءِ الْيَابِسِ، وَلِهَذَا الْبَابِ أَمْثِلَةٌ كَثِيرَةٌ ذَكَرَهَا ابْنُ جِنِّي فِي «الخصائص» .

YİRMİ DOKUZUNCU MESELE: Bazı lafızlarda manasına uygun olması tesadüf edebilir; tıpkı bağırtlak kuşuna bu lafzın onun sesine benzemesi sebebiyle "katâ" adını vermeleri gibi. Leylek (laklak) hakkındaki söz de böyledir. Ayrıca karpuz ve acur gibi yaş şeyleri yemek için "hadzm (الْخَضْم)" lafzını, hayvanın arpasını yemesi gibi kuru şeyleri yemek için "kadzm (الْقَضْم)" lafzını vaz' etmişlerdir; çünkü "hâ" harfi yaş bir şeyi yeme sesine, "kāf" harfi ise kuru bir şeyi yeme sesine benzer. Bu babın İbn Cinnî'nin el-Hasâis'te zikrettiği pek çok örneği vardır.

اللغة إلهام المسألة الثلاثون [اللغة إلهام] : لَا يُمْكِنُنَا الْقَطْعُ بِأَنَّ دَلَالَةَ الْأَلْفَاظِ تَوْقِيفِيَّةٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَطَعَ بِهِ، وَاحْتَجَّ فِيهِ بِالْعَقْلِ وَالنَّقْلِ: أَمَّا الْعَقْلُ فَهُوَ أَنَّ وَضْعَ الْأَلْفَاظِ الْمَخْصُوصَةِ لِلْمَعَانِي الْمَخْصُوصَةِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِالْقَوْلِ، فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الْقَوْلُ بِوَضْعٍ آخَرَ مِنْ جَانِبِهِمْ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَضْعٍ مَسْبُوقًا بِوَضْعٍ آخَرَ لَا إِلَى نِهَايَةٍ، وَهُوَ مُحَالٌ، فَوَجَبَ الِانْتِهَاءُ إِلَى مَا حَصَلَ بِتَوْقِيفِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا النَّقْلُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [الْبَقَرَةِ: ٣١] وَأُجِيبَ عَنِ الْأَوَّلِ بِأَنَّهُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَضْعُ الْأَلْفَاظِ لِلْمَعَانِي يَحْصُلُ بِالْإِشَارَةِ؟ وَعَنِ الثَّانِي لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ التَّعْلِيمِ الْإِلْهَامَ؟ وَأَيْضًا لَعَلَّ هَذِهِ اللُّغَاتِ وَضَعَهَا أَقْوَامٌ كَانُوا قَبْلَ آدَمَ ﵇، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَلَّمَهَا لِآدَمَ ﵇.

Dil İlhamdır OTUZUNCU MESELE: [Dil İlhamdır] Lafızların delaletinin tevkîfî (vahiy kaynaklı) olduğunu kesin olarak söylememiz mümkün değildir. Onlardan bazıları ise bunu kesin olarak kabul etmiş ve bu konuda akıl ve nakil ile delil getirmişlerdir: Akla gelince; belirli lafızların belirli manalara vaz' edilmesi ancak bir sözle (kaville) mümkündür. Eğer o söz de onların tarafından başka bir vaz' ile olsaydı, her vaz'ın sonu gelmez bir şekilde başka bir vaz'dan önce gelmesi gerekirdi; bu ise imkânsızdır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle (tevkîfiyle) hâsıl olan şeye ulaşmak vacip oldu. Nakle gelince; Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” [Bakara 31]. Birinciye şöyle cevap verilmiştir: Lafızların manalara vaz' edilmesinin işaret yoluyla olması niçin caiz olmasın? İkinciye ise: Öğretmekten kastın ilham olması niçin caiz olmasın? Ayrıca belki de bu dilleri Âdem aleyhisselâm'dan önceki topluluklar vaz' etmiş, sonra da Allah Teâlâ bunları Âdem aleyhisselâm'a öğretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ: لَا يُمْكِنُ الْقَطْعُ بِأَنَّهَا حَصَلَتْ بِالِاصْطِلَاحِ، خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ الْعِلْمَ بِالصِّفَةِ إِذَا كَانَ ضَرُورِيًّا كَانَ الْعِلْمُ بِالْمَوْصُوفِ أَيْضًا ضَرُورِيًّا، فَلَوْ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى الْعِلْمَ فِي قَلْبِ الْعَاقِلِ بِأَنَّهُ وُضِعَ هَذَا اللَّفْظُ لِهَذَا الْمَعْنَى لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ بِاللَّهِ ضَرُورِيًّا وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي صِحَّةِ التَّكْلِيفِ، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّهُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ عِلْمًا ضَرُورِيًّا فِي الْقَلْبِ بِأَنَّ وَاضِعًا وَضَعَ هَذَا اللَّفْظَ لِهَذَا الْمَعْنَى مِنْ غَيْرِ أَنْ يَخْلُقَ الْعِلْمَ بِأَنَّ ذَلِكَ الْوَاضِعَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى؟ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَزُولُ الْإِشْكَالُ.

OTUZ BİRİNCİ MESELE: Mu'tezile'nin aksine, dillerin ıstılah (insan uzlaşımı) ile meydana geldiğini kesin olarak söylemek mümkün değildir. Onlar şöyle delil getirmişlerdir: Sıfat hakkındaki bilgi zarûrî (zorunlu) olunca, mevzuf (sıfatlanan) hakkındaki bilgi de zarûrî olur. Şayet Allah Teâlâ akıl sahibinin kalbinde bu lafzın bu mana için vaz' edildiğine dair bilgiyi yaratsaydı, Allah hakkındaki bilginin zarûrî olması gerekirdi; bu ise teklifin sıhhatine zarar verir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ'nın, o vaz' edenin bizzat Allah Teâlâ olduğuna dair bilgiyi yaratmaksızın, bir vaz' edicinin bu lafzı bu mana için vaz' ettiğine dair kalpte zarûrî bir bilgi yaratması niçin caiz olmasın? Bu takdire göre müşkillik ortadan kalkar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ وَالثَّلَاثُونَ: لَمَّا ضَعُفَتْ هَذِهِ الدَّلَائِلُ جَوَّزْنَا أَنْ تَكُونَ كُلُّ اللُّغَاتِ تَوْقِيفِيَّةً وَأَنْ تَكُونَ كُلُّهَا اصْطِلَاحِيَّةً، وَأَنْ يَكُونَ بَعْضُهَا تَوْقِيفِيًّا وَبَعْضُهَا اصْطِلَاحِيًّا.

OTUZ İKİNCİ MESELE: Bu deliller zayıf olunca, bütün dillerin tevkîfî olmasını da, hepsinin ıstılâhî olmasını da, bir kısmının tevkîfî ve bir kısmının ıstılâhî olmasını da caiz gördük.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ وَالثَّلَاثُونَ: اللَّفْظُ الْمُفْرَدُ لَا يُفِيدُ أَلْبَتَّةَ مُسَمَّاهُ لِأَنَّهُ مَا لَمْ يُعْلَمْ كَوْنُ تِلْكَ اللَّفْظَةِ مَوْضُوعَةً لِذَلِكَ الْمَعْنَى لَمْ يُفِدْ شَيْئًا، لَكِنَّ الْعِلْمَ بِكَوْنِهَا مَوْضُوعَةً لِذَلِكَ الْمَعْنَى عِلْمٌ بِنِسْبَةٍ مَخْصُوصَةٍ بَيْنَ ذَلِكَ اللَّفْظِ وَذَلِكَ الْمَعْنَى، وَالْعِلْمُ بِالنِّسْبَةِ الْمَخْصُوصَةِ بَيْنَ أَمْرَيْنِ مَسْبُوقٌ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَلَوْ كَانَ الْعِلْمُ بِذَلِكَ الْمَعْنَى مُسْتَفَادًا مِنْ ذَلِكَ اللَّفْظِ لَزِمَ الدَّوْرُ. وَهُوَ مُحَالٌ، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنَّهُ إِذَا اسْتَقَرَّ فِي الْخَيَالِ مُقَارَنَةٌ بَيْنَ اللَّفْظِ الْمُعَيَّنِ وَالْمَعْنَى الْمُعَيَّنِ فَعِنْدَ حُصُولِ الشُّعُورِ بِاللَّفْظِ يَنْتَقِلُ الْخَيَالُ إِلَى الْمَعْنَى، وَحِينَئِذٍ يَنْدَفِعُ الدَّوْرُ.

OTUZ ÜÇÜNCÜ MESELE: Müfret lafız müsemmasını asla ifade etmez; çünkü o lafzın o mana için vaz' edildiği bilinmedikçe hiçbir şey ifade etmez. Fakat o lafzın o mana için vaz' edildiğini bilmek, o lafız ile o mana arasındaki özel bir nispeti bilmektir. İki şey arasındaki özel nispeti bilmek ise bu iki şeyin her birinden [önceki bir bilgiden] sonradır. Şayet o mana hakkındaki bilgi o lafızdan elde edilecek olsaydı, devir (kısır döngü) gerekirdi; bu ise imkânsızdır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Belirli lafız ile belirli mana arasındaki birliktelik hayalde yerleştiğinde, lafız idrak edildiğinde hayalin manaya intikal etmesi muhtemeldir; bu durumda devir ortadan kalkar.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ: وَالْإِشْكَالُ الْمَذْكُورُ فِي الْمُفْرَدِ غَيْرُ حَاصِلٍ فِي الْمُرَكَّبِ، لِأَنَّ إِفَادَةَ الْأَلْفَاظِ الْمُفْرَدَةِ لِمَعَانِيهَا إِفَادَةٌ وَضْعِيَّةٌ، أَمَّا التَّرْكِيبَاتُ فَعَقْلِيَّةٌ، فَلَا جَرَمَ عِنْدَ سَمَاعِ تِلْكَ الْمُفْرَدَاتِ يَعْتَبِرُ الْعَقْلُ تَرْكِيبَاتِهَا ثُمَّ يَتَوَصَّلُ بِتِلْكَ التَّرْكِيبَاتِ الْعَقْلِيَّةِ إِلَى الْعِلْمِ بِتِلْكَ الْمُرَكَّبَاتِ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ.

OTUZ DÖRDÜNCÜ MESELE: Müfrette zikredilen müşkillik mürekkepte hâsıl olmaz; çünkü müfret lafızların manalarını ifade etmesi vaz'î bir ifadedir, terkipler ise aklîdir. Dolayısıyla o müfretler işitildiğinde akıl onların terkiplerini dikkate alır, sonra bu aklî terkipler vasıtasıyla o mürekkeplerin bilgisine ulaşır; böylece fark ortaya çıkmış olur.

اللفظ يدل على المعنى الذهني لا الخارجي المسألة الخامسة والثلاثون [اللفظ يدل على المعنى الذهني لا الخارجي] : لِلْأَلْفَاظِ دَلَالَاتٌ عَلَى مَا فِي الْأَذْهَانِ لَا عَلَى مَا فِي الْأَعْيَانِ وَلِهَذَا السَّبَبِ يُقَالُ: الْأَلْفَاظُ تَدُلُّ عَلَى الْمَعَانِي، لِأَنَّ الْمَعَانِيَ هِيَ الَّتِي عَنَاهَا الْعَانِي، وَهِيَ أُمُورٌ ذِهْنِيَّةٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ أَنَّا إِذَا رَأَيْنَا جِسْمًا مِنَ الْبُعْدِ وَظَنَنَّاهُ صَخْرَةً قُلْنَا إِنَّهُ صَخْرَةٌ، فَإِذَا قَرُبْنَا مِنْهُ وَشَاهَدْنَا حَرَكَتَهُ وَظَنَنَّاهُ طَيْرًا قُلْنَا إِنَّهُ طَيْرٌ، فَإِذَا ازْدَادَ الْقُرْبُ عَلِمْنَا أَنَّهُ إِنْسَانٌ فَقُلْنَا إِنَّهُ إِنْسَانٌ، فَاخْتِلَافُ الْأَسْمَاءِ عِنْدَ اخْتِلَافِ التَّصَوُّرَاتِ الذِّهْنِيَّةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَدْلُولَ الْأَلْفَاظِ هُوَ الصُّوَرُ الذهنية لا الأعيان الخارجة، الثَّانِي أَنَّ اللَّفْظَ لَوْ دَلَّ عَلَى الْمَوْجُودِ الْخَارِجِيِّ لَكَانَ إِذَا قَالَ إِنْسَانٌ الْعَالَمُ قَدِيمٌ وَقَالَ آخَرُ الْعَالَمُ حَادِثٌ لَزِمَ كَوْنُ الْعَالَمِ قديما حادثا

Lafız Dış Dünyadakine Değil Zihindeki Manaya Delalet Eder OTUZ BEŞİNCİ MESELE: [Lafız Dış Dünyadakine Değil Zihindeki Manaya Delalet Eder] Lafızların delaletleri dış dünyadaki varlıklara (a'yân) değil, zihinlerdeki şeylere göredir. Bu sebeple: "Lafızlar manalara delalet eder" denilir; çünkü manalar, kastedicinin kastettiği şeylerdir ve bunlar zihnî durumlardır. Zikrettiğimiz şeye iki açıdan delil vardır: Birincisi: Uzaktan bir cisim görüp onu kaya sandığımızda: "O bir kayadır" deriz; ona yaklaşıp hareketini müşahede edip onu kuş sandığımızda: "O bir kuştur" deriz; yakınlık daha da artıp onun insan olduğunu bildiğimizde: "O bir insandır" deriz. Zihnî tasavvurların değişmesiyle isimlerin değişmesi, lafızların medlulünün dış dünyadaki varlıklar değil, zihnî suretler olduğuna delalet eder. İkincisi: Şayet lafız dış dünyadaki varlığa delalet etseydi, bir insan: "Âlem ezelîdir (kadîmdir)" dediğinde ve bir başkası da: "Âlem sonradan olmadır (hâdistir)" dediğinde, âlemin aynı anda hem kadîm hem hâdis olması gerekirdi;

مَعًا، وَهُوَ مُحَالٌ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى الْمَعَانِي الذِّهْنِيَّةِ كَانَ هَذَانِ الْقَوْلَانِ دَالَّيْنِ عَلَى حُصُولِ هَذَيْنِ/ الْحُكْمَيْنِ مِنْ هَذَيْنِ الْإِنْسَانَيْنِ، وَذَلِكَ لَا يَتَنَاقَضُ.

bu ise imkânsızdır. Fakat onların zihnî manalara delalet ettiğini söylediğimizde, bu iki söz bu iki insanın zihninde bu iki hükmün hâsıl olduğuna delalet eder ve bunda bir çelişki olmaz.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ وَالثَّلَاثُونَ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ جَمِيعُ الْمَاهِيَّاتِ مُسَمَّيَاتٍ بِالْأَلْفَاظِ، لِأَنَّ الْمَاهِيَّاتِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَمَا لَا نِهَايَةَ لَهُ لَا يَكُونُ مَشْعُورًا بِهِ عَلَى التَّفْصِيلِ، وَمَا لَا يَكُونُ مَشْعُورًا بِهِ امْتَنَعَ وَضْعُ الِاسْمِ بِإِزَائِهِ.

OTUZ ALTINCI MESELE: Bütün mahiyetlerin lafızlarla isimlendirilmiş olması mümkün değildir; çünkü mahiyetler sonsuzdur, sonu olmayan bir şey ise ayrıntılı olarak idrak edilemez ve idrak edilemeyen şeyin karşılığına bir isim vaz' etmek imkânsızdır.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ وَالثَّلَاثُونَ: كُلُّ مَعْنًى كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى التَّعْبِيرِ عَنْهُ أَهَمَّ، كَانَ وَضْعُ اللَّفْظِ بِإِزَائِهِ أَوْلَى، مِثْلُ صِيَغِ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، وَالْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى التَّعْبِيرِ عَنْهَا مَاسَّةٌ فَيَكُونُ الدَّاعِي إِلَى ذَلِكَ الْوَضْعِ كَامِلًا، وَالْمَانِعُ زَائِلًا، وَإِذَا كَانَ الدَّاعِي قَوِيًّا وَالْمَانِعُ زَائِلًا، كَانَ الْفِعْلُ بِهِ وَاجِبَ الْحُصُولِ.

OTUZ YEDİNCİ MESELE: İfade edilmesine duyulan ihtiyaç ne kadar mühim ise, karşılığına lafız vaz' edilmesi de o kadar evladır; emir ve nehiy kipleri ile umum ve husus gibi. Buna delil şudur: Bunları ifade etmeye olan ihtiyaç şiddetlidir; dolayısıyla o vaz'a sevk eden sebep (dâî) tam, engel (mâni) ise ortadan kalkmış olur. Sevk edici sebep güçlü ve engel ortadan kalkmış olduğunda, onunla fiilin meydana gelmesi vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ وَالثَّلَاثُونَ: الْمَعْنَى الَّذِي يَكُونُ خَفِيًّا عِنْدَ الْجُمْهُورِ يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ مُسَمًّى بِاللَّفْظِ الْمَشْهُورِ، مِثَالُهُ لَفْظَةُ الْحَرَكَةِ لَفْظَةٌ مَشْهُورَةٌ وَكَوْنُ الْجِسْمِ مُنْتَقِلًا مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ أَمْرٌ مَعْلُومٌ لِكُلِّ أَحَدٍ، أَمَّا الَّذِي يَقُولُ بِهِ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ- وَهُوَ الْمَعْنَى الَّذِي يُوجِبُ ذَلِكَ الِانْتِقَالَ- فَهُوَ أَمْرٌ خَفِيٌّ لَا يَتَصَوَّرُهُ إِلَّا الْخَوَاصُّ مِنَ النَّاسِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: الْحَرَكَةُ اسْمٌ لِنَفْسِ هَذَا الِانْتِقَالِ لَا لِلْمَعْنَى الَّذِي يُوجِبُ الِانْتِقَالَ وَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ اسْمًا لِنَفْسِ الْعَالِمِيَّةِ، وَالْقُدْرَةُ اسْمًا لِلْقَادِرِيَّةِ، لَا لِلْمَعْنَى الْمُوجِبِ للعالمية والقادرية.

OTUZ SEKİZİNCİ MESELE: Çoğunluğun (cumhurun) nezdinde gizli olan bir mananın meşhur bir lafızla isimlendirilmiş olması imkânsızdır. Bunun örneği: Hareket lafzı meşhur bir lafızdır ve cismin bir taraftan diğer tarafa intikal etmesi herkesçe bilinen bir husustur. Bazı kelâmcıların söylediği şey -ki o intikali gerektiren manadır- ise ancak insanların seçkinlerinin tasavvur edebileceği gizli bir husustur. Durum böyle olunca şöyle denilmesi vacip olur: Hareket, intikali gerektiren mananın değil, bizzat bu intikalin ismidir. Aynı şekilde ilim de âlimliği gerektiren mananın değil, bizzat âlim oluşun (âlimiyyetin) ismi olmalıdır; kudret de kādirliği gerektiren mananın değil, kādir oluşun (kādiriyyetin) ismi olmalıdır.

المعنى اسم للصورة الذهنية المسألة التاسعة والثلاثون [المعنى اسم للصورة الذهنية] فِي الْمَعْنَى: الْمَعْنَى اسْمٌ لِلصُّورَةِ الذِّهْنِيَّةِ لَا لِلْمَوْجُودَاتِ الْخَارِجِيَّةِ لِأَنَّ الْمَعْنَى عِبَارَةٌ عَنِ الشَّيْءِ الَّذِي عَنَاهُ الْعَانِي وَقَصَدَهُ الْقَاصِدُ، وَذَاكَ بِالذَّاتِ هُوَ الْأُمُورُ الذِّهْنِيَّةُ، وَبِالْعَرَضِ الْأَشْيَاءُ الْخَارِجِيَّةُ، فَإِذَا قِيلَ: إِنَّ الْقَائِلَ أَرَادَ بِهَذَا اللَّفْظِ هَذَا الْمَعْنَى، فَالْمُرَادُ أَنَّهُ قَصَدَ بِذِكْرِ ذَلِكَ اللَّفْظِ تَعْرِيفَ ذَلِكَ الْأَمْرِ الْمُتَصَوَّرِ.

Mana Zihnî Suretin İsmidir OTUZ DOKUZUNCU MESELE: [Mana Zihnî Suretin İsmidir] Mana hakkındadır: Mana, dış dünyadaki varlıkların değil, zihnî suretin ismidir; çünkü mana, kastedicinin kastettiği ve yönelenin yöneldiği şeyden ibarettir. Bu da bizzat (aslen) zihnî durumlardır, arazî olarak (dolaylı yoldan) dış dünyadaki şeylerdir. Dolayısıyla: "Konuşan bu lafızla şu manayı kastetti" denildiğinde kastedilen, o lafzı zikrederek tasavvur edilen o durumu tanıtmayı amaçladığıdır.

الْمَسْأَلَةُ الْأَرْبَعُونَ: قَدْ يُقَالُ فِي بَعْضِ الْمَعَانِي: إِنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَعْرِيفُهَا بِالْأَلْفَاظِ، مِثْلُ أَنَّا نُدْرِكُ بِالضَّرُورَةِ تَفْرِقَةً بَيْنَ الْحَلَاوَةِ الْمُدْرَكَةِ مِنَ النَّبَاتِ وَالْحَلَاوَةِ الْمُدْرَكَةِ مِنَ الطَّبَرْزَذِ، فَيُقَالُ: إِنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى تَعْرِيفِ هَذِهِ التَّفْرِقَةِ بِحَسَبِ اللَّفْظِ، وَأَيْضًا رُبَّمَا اتَّفَقَ حُصُولُ أَحْوَالٍ فِي نَفْسِ بَعْضِ النَّاسِ وَلَا يُمْكِنُهُ تَعْرِيفُ تِلْكَ الْحَالَةِ بِحَسَبِ التَّعْرِيفَاتِ اللَّفْظِيَّةِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ فَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ مَا بِهِ يَمْتَازُ حَلَاوَةُ النَّبَاتِ مِنْ حَلَاوَةِ الطَّبَرْزَذُ مَا وَضَعُوا لَهُ فِي اللُّغَةِ لَفْظَةً مُعَيَّنَةً، بَلْ لَا يُمْكِنُ ذِكْرُهَا إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْإِضَافَةِ، مِثْلَ أَنْ يُقَالَ حَلَاوَةُ النَّبَاتِ وَحَلَاوَةُ الطَّبَرْزَذِ، فَلَمَّا لَمْ تُوضَعْ لِتِلْكَ التَّفْرِقَةِ لَفْظَةٌ مَخْصُوصَةٌ لَا جَرَمَ لَا يُمْكِنُ تَعْرِيفُهَا بِاللَّفْظِ، وَلَوْ أَنَّهُمْ وَضَعُوا لَهَا لَفْظَةً لَقَدْ كَانَ يُمْكِنُ تَعْرِيفُهَا بِاللَّفْظِ عَلَى ذَلِكَ التَّقْدِيرِ، / وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَدْرَكَ مِنْ نَفْسِهِ حَالَةً مَخْصُوصَةً وَسَائِرُ النَّاسِ مَا أَدْرَكُوا تِلْكَ الْحَالَةَ الْمَخْصُوصَةَ اسْتَحَالَ لِهَذَا الْمُدْرِكِ وَضْعُ لَفْظٍ لِتَعْرِيفِهِ، لِأَنَّ السَّامِعَ مَا لَمْ يَعْرِفِ الْمُسَمَّى أَوَّلًا لَمْ يُمْكِنْهُ أَنْ يَفْهَمَ كَوْنَ هَذَا اللَّفْظِ مَوْضُوعًا لَهُ، فَلَمَّا لَمْ يَحْصُلْ تَصَوُّرُ تِلْكَ الْمَعَانِي عِنْدَ السَّامِعِينَ امْتَنَعَ مِنْهُمْ أَنْ يَتَصَوَّرُوا كَوْنَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ مَوْضُوعَةً لَهَا، فَلَا جَرَمَ امْتَنَعَ تَعْرِيفُهَا، أَمَّا لَوْ فَرَضْنَا أَنَّ جَمَاعَةً تَصَوَّرُوا تِلْكَ الْمَعَانِيَ ثُمَّ وَضَعُوا لَهَا أَلْفَاظًا مَخْصُوصَةً فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ كَانَ

KIRKINCI MESELE: Bazı manalar hakkında: "Onları lafızlarla tanımlamak mümkün değildir" denilebilir. Nitekim nebât şekerinden algılanan tatlılık ile teberzed şekerinden algılanan tatlılık arasındaki farkı zorunlu olarak idrak ederiz; bu durumda: "Bu farkı lafız yoluyla tanımlamanın hiçbir imkânı yoktur" denilir. Ayrıca bazen bazı insanların nefsinde birtakım hallerin meydana gelmesi vaki olur da o hali lafzî tanımlarla tanımlaması mümkün olmaz. Bunu bildiğinde deriz ki: Birinci kısma gelince; bundaki sebep, nebât şekerinin tatlılığını teberzed şekerinin tatlılığından ayıran şey için dilde belirli bir lafız vaz' etmemiş olmalarıdır; aksine bu ancak "nebât şekerinin tatlılığı" ve "teberzed şekerinin tatlılığı" gibi izâfet yoluyla zikredilebilir. O fark için özel bir lafız vaz' edilmeyince, şüphesiz onu lafızla tanımlamak mümkün olmaz. Şayet onlar onun için bir lafız vaz' etmiş olsalardı, o takdirde onu lafızla tanımlamak mümkün olurdu. İkinci kısma, yani insanın kendisinde özel bir hal idrak edip diğer insanların o özel hali idrak etmemesi durumuna gelince; bu idrak eden kimsenin onu tanıtmak için bir lafız vaz' etmesi imkânsızdır; çünkü dinleyici önce müsemmayı (isimlendirilen şeyi) bilmedikçe, bu lafzın onun için vaz' edildiğini anlaması mümkün olmaz. Dinleyiciler nezdinde o manaların tasavvuru hâsıl olmayınca, bu lafızların onlar için vaz' edildiğini tasavvur etmeleri imkânsız hale gelir; böylece onları tanımlamak da imkânsız olur. Şayet bir topluluğun o manaları tasavvur ettiğini, sonra da onlar için özel lafızlar vaz' ettiğini farz etseydik, bu takdire göre

يُمْكِنُ تَعْرِيفُ تِلْكَ الْأَحْوَالِ بِالْبَيَانَاتِ اللَّفْظِيَّةِ- فَهَكَذَا يَجِبُ أَنْ يُتَصَوَّرَ مَعْنَى مَا يُقَالُ إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمَعَانِي لَا يُمْكِنُ تَعْرِيفُهَا بِالْأَلْفَاظِ.

o halleri lafzî açıklamalarla tanımlamak mümkün olurdu. İşte: "Pek çok manayı lafızlarla tanımlamak mümkün değildir" denilmesinin manasını bu şekilde tasavvur etmek gerekir.

الحكمة في وضع الألفاظ للمعاني المسألة الحادية والأربعون [الحكمة في وضع الألفاظ للمعاني] : فِي الْحِكْمَةِ فِي وَضْعِ الْأَلْفَاظِ لِلْمَعَانِي: وَهِيَ أَنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ بِحَيْثُ لَا يَسْتَقِلُّ بِتَحْصِيلِ جَمِيعِ مُهِمَّاتِهِ فَاحْتَاجَ إِلَى أَنْ يُعَرِّفَ غَيْرَهُ مَا فِي ضَمِيرِهِ لِيُمْكِنُهُ التَّوَسُّلُ بِهِ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ بِالْغَيْرِ، وَلَا بُدَّ لِذَلِكَ التَّعْرِيفِ مِنْ طَرِيقٍ، وَالطُّرُقُ كَثِيرَةٌ مِثْلُ الْكِتَابَةِ وَالْإِشَارَةِ وَالتَّصْفِيقِ بِالْيَدِ وَالْحَرَكَةِ بِسَائِرِ الْأَعْضَاءِ، إِلَّا أَنْ أَسْهَلَهَا وَأَحْسَنَهَا هُوَ تَعْرِيفُ مَا فِي الْقُلُوبِ وَالضَّمَائِرِ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:

Lafızların Manalara Vaz' Edilmesindeki Hikmet KIRK BİRİNCİ MESELE: [Lafızların Manalara Vaz' Edilmesindeki Hikmet] Lafızların manalara vaz' edilmesindeki hikmet hakkındadır: İnsan bütün ihtiyaçlarını tek başına karşılayamayacak bir yapıda yaratılmıştır; dolayısıyla başkasından yardım istemeye bir vesile bulabilmesi için içindeki duyguları (zamirindekileri) başkasına bildirmeye muhtaç oldu. Bu bildirmenin de mutlaka bir yolu olmalıdır; bu yollar ise yazı, işaret, el çırpma ve diğer uzuvların hareketi gibi pek çoktur. Ancak bunların en kolayı ve en güzeli kalplerde ve vicdanlarda olanı bu lafızlarla bildirmektir. Buna birtakım yönler delalet eder:

أَحَدُهَا أَنَّ النَّفَسَ عِنْدَ الْإِخْرَاجِ سَبَبٌ لِحُدُوثِ الصَّوْتِ، وَالْأَصْوَاتُ عِنْدَ تَقْطِيعَاتِهَا أَسْبَابٌ لِحُدُوثِ الْحُرُوفِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَهَذِهِ الْمَعَانِي تَحْصُلُ مِنْ غَيْرِ كُلْفَةٍ وَمَعُونَةٍ بِخِلَافِ الْكِتَابَةِ وَالْإِشَارَةِ وَغَيْرِهِمَا، وَالثَّانِي أَنَّ هَذِهِ الْأَصْوَاتَ كَمَا تُوجَدُ تَفْنَى عَقِيبَهُ فِي الْحَالِ، فَعِنْدَ الِاحْتِيَاجِ إِلَيْهِ تَحْصُلُ وَعِنْدَ زَوَالِ الْحَاجَةِ تَفْنَى وَتَنْقَضِي، وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْأَصْوَاتَ بِحَسَبِ التَّقْطِيعَاتِ الْكَثِيرَةِ فِي مَخَارِجِ الْحُرُوفِ تَتَوَلَّدُ مِنْهَا الْحُرُوفُ الْكَثِيرَةُ، وَتِلْكَ الْحُرُوفُ الْكَثِيرَةُ بِحَسَبِ تَرْكِيبَاتِهَا الْكَثِيرَةِ يَتَوَلَّدُ مِنْهَا كَلِمَاتٌ تَكَادُ أَنْ تَصِيرَ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ، فَإِذَا جَعَلْنَا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَعَانِي وَاحِدًا مِنْ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ تَوَزَّعَتِ الْأَلْفَاظُ عَلَى الْمَعَانِي مِنْ غَيْرِ الْتِبَاسٍ وَاشْتِبَاهٍ، وَمِثْلُ هَذَا لَا يُوجَدُ فِي الْإِشَارَةِ وَالتَّصْفِيقِ، فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ الثَّلَاثَةِ قَضَتِ الْعُقُولُ السَّلِيمَةُ، بِأَنَّ أَحْسَنَ التَّعْرِيفَاتِ لِمَا في القلوب هو الألفاظ.

Birincisi: Nefes dışarı çıkarılırken sesin meydana gelmesine sebep olur; sesler de kesintileri (harf çıkışlarındaki boğumlanmaları) esnasında farklı harflerin meydana gelmesine sebep olur. Bu manalar, yazı, işaret ve benzerlerinin aksine, külfetsiz ve yardımcısız meydana gelir. İkincisi: Bu sesler oluştukları gibi hemen ardından o anda yok olurlar; dolayısıyla ihtiyaç duyulduğunda hâsıl olur, ihtiyaç ortadan kalktığında ise yok olup biterler. Üçüncüsü: Harf mahreçlerindeki pek çok kesinti sebebiyle seslerden pek çok harf doğar; o pek çok harften de pek çok terkip sebebiyle neredeyse sonsuz hale gelen kelimeler doğar. Biz manalardan her biri için o kelimelerden birini belirlediğimizde, lafızlar manalara karışıklık ve şüphe olmaksızın taksim edilir. İşaret ve el çırpmada ise böylesi bulunmaz. İşte bu üç sebepten ötürü selim akıllar, kalplerde olanın en güzel tanıtıcılarının lafızlar olduğuna hükmetmiştir.

لذاته معرفة الحق المسألة الثانية والأربعون [لذاته معرفة الحق] : كَمَالُ الْإِنْسَانِ فِي أَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ، وَالْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، وَجَوْهَرُ النَّفْسِ فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ عَارٍ عَنْ هَذَيْنِ الْكَمَالَيْنِ، وَلَا يُمْكِنُهَا اكْتِسَابُ هَذِهِ الْكَمَالَاتِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ هَذَا الْبَدَنِ، فَصَارَ تَخْلِيقُ هَذَا الْبَدَنِ مَطْلُوبًا لِهَذِهِ الْحِكْمَةِ، ثُمَّ إِنَّ مَصَالِحَ هَذَا الْبَدَنِ مَا كَانَتْ تَتِمُّ إِلَّا إِذَا كَانَ الْقَلْبُ يَنْبُوعًا لِلْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْحَرَارَةُ قَوِيَّةً احْتَاجَتْ إِلَى التَّرْوِيحِ لِأَجْلِ التَّعْدِيلِ، فَدَبَّرَ الْخَالِقُ الرَّحِيمُ الْحَكِيمُ هَذَا الْمَقْصُودَ بِأَنْ جَعَلَ لِلْقَلْبِ قُوَّةَ انْبِسَاطٍ بِهَا يَجْذِبُ الْهَوَاءَ الْبَارِدَ مِنْ خَارِجِ الْبَدَنِ إِلَى نَفْسِهِ، ثُمَّ إِذَا بَقِيَ ذَلِكَ الْهَوَاءُ فِي الْقَلْبِ لَحْظَةً/ تَسَخَّنَ وَاحْتَدَّ وَقَوِيَتْ حَرَارَتُهُ، فَاحْتَاجَ الْقَلْبُ إِلَى دَفْعِهِ مَرَّةً أُخْرَى، وَذَلِكَ هُوَ الِانْقِبَاضُ فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا انْقَبَضَ انْعَصَرَ مَا فِيهِ مِنَ الْهَوَاءِ وَخَرَجَ إِلَى الْخَارِجِ، فَهَذَا هُوَ الْحِكْمَةُ فِي جَعْلِ الْحَيَوَانِ مُتَنَفِّسًا، وَالْمَقْصُودُ بِالْقَصْدِ الْأَوَّلِ هُوَ تَكْمِيلُ جَوْهَرِ النَّفْسِ بِالْعِلْمِ وَالْعَمَلِ، فَوَقَعَ تَخْلِيقُ الْبَدَنِ فِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ الْمَطْلُوبِيَّةِ، وَوَقَعَ تَخْلِيقُ الْقَلْبِ وَجَعْلُهُ مَنْبَعًا لِلْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ فِي الْمَرْتَبَةِ الثَّالِثَةِ، وَوَقَعَ إِقْدَارُ الْقَلْبِ عَلَى الِانْبِسَاطِ الْمُوجِبِ لِانْجِذَابِ الْهَوَاءِ الطَّيِّبِ مِنَ الْخَارِجِ لِأَجْلِ التَّرْوِيحِ فِي الْمَرْتَبَةِ الرَّابِعَةِ، وَوَقَعَ إِقْدَارُ الْقَلْبِ عَلَى الِانْقِبَاضِ الْمُوجِبِ لِخُرُوجِ ذَلِكَ الْهَوَاءِ الْمُحْتَرِقِ فِي الْمَرْتَبَةِ الْخَامِسَةِ، وَوَقَعَ صَرْفُ ذَلِكَ الْهَوَاءِ الْخَارِجِ عِنْدَ انْقِبَاضِ الْقَلْبِ إِلَى مَادَّةِ الصَّوْتِ فِي الْمَرْتَبَةِ السَّادِسَةِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُقَدِّرَ الْحَكِيمَ وَالْمُدَبِّرَ الرَّحِيمَ جَعَلَ هَذَا الْأَمْرَ الْمَطْلُوبَ عَلَى سَبِيلِ الْغَرَضِ الْوَاقِعِ فِي الْمَرْتَبَةِ السَّابِعَةِ مَادَّةً لِلصَّوْتِ، وَخَلَقَ مَحَابِسَ وَمَقَاطِعَ لِلصَّوْتِ فِي الْحَلْقِ وَاللِّسَانِ وَالْأَسْنَانِ وَالشَّفَتَيْنِ، وَحِينَئِذٍ يَحْدُثُ بِذَلِكَ السَّبَبِ هَذِهِ الْحُرُوفُ الْمُخْتَلِفَةُ، وَيَحْدُثُ مِنْ تَرْكِيبَاتِهَا الْكَلِمَاتُ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا، ثُمَّ أَوْدَعَ فِي هَذَا النُّطْقِ وَالْكَلَامِ حِكَمًا عَالِيَةً وَأَسْرَارًا بَاهِرَةً عَجَزَتْ عقول الأولين

Hakkı Zatından Ötürü Bilmek KIRK İKİNCİ MESELE: [Hakkı Zatından Ötürü Bilmek] İnsanın kemali, hakkı zatından ötürü bilmesinde, hayrı da onunla amel etmek için tanımasındadır. Nefsin cevheri yaratılışın aslında bu iki kemalden yoksundur; bu kemalleri ise ancak bu beden vasıtasıyla elde edebilir. Dolayısıyla bu bedenin yaratılması bu hikmet için talep edilen bir şey oldu. Sonra bu bedenin maslahatları ancak kalbin tabiî hararet (harâret-i garîziyye) kaynağı olmasıyla tamamlanabilirdi. Bu hararet güçlü olunca, dengeyi sağlamak için rahatlatılmaya (havalandırılmaya) ihtiyaç duydu; Merhametli ve Hakîm olan Yaratıcı, kalbe bir genişleme gücü verip onunla bedenin dışındaki soğuk havayı kendisine çekmesini sağlayarak bu maksadı tanzim etti. Sonra o hava kalpte bir an kaldığında ısındı, şiddetlendi ve harareti kuvvetlendi; böylece kalp onu tekrar dışarı atmaya muhtaç oldu. İşte bu [hareket] kasılmadır (daralmadır); zira kalp kasıldığında içindeki hava sıkışır ve dışarı çıkar. Hayvanın nefes alıp veren kılınmasındaki hikmet işte budur. İlk niyetle kastedilen maksat, nefsin cevherinin ilim ve amelle kemale erdirilmesidir. Böylece bedenin yaratılması talep edilirlikte ikinci mertebede, kalbin yaratılması ve tabiî hararet kaynağı kılınması üçüncü mertebede, ferahlamak için dışarıdan temiz havanın çekilmesini sağlayan genişleme gücünün kalbe verilmesi dördüncü mertebede, yanmış olan o havanın dışarı çıkmasını sağlayan kasılma gücünün kalbe verilmesi beşinci mertebede, kalbin kasılması sırasında çıkan o havanın sesin maddesine dönüştürülmesi altıncı mertebede yer aldı. Sonra Takdir Eden Hakîm ve Tedbir Eden Rahîm [olan Allah], yedinci mertebede bir gaye olarak talep edilen bu durumu ses için madde kıldı; boğazda, dilde, dişlerde ve dudaklarda ses için tutulma ve kesilme yerleri yarattı. O anda bu sebeple bu farklı harfler meydana gelir; onların terkiplerinden de sonsuz kelimeler meydana gelir. Sonra bu nutuk ve kelâmın içine, öncekilerin ve sonrakilerin akıllarının

وَالْآخِرِينَ عَنِ الْإِحَاطَةِ بِقَطْرَةٍ مِنْ بَحْرِهَا وَشُعْلَةٍ مِنْ شَمْسِهَا، فَسُبْحَانَ الْخَالِقِ الْمُدَبِّرِ بِالْحِكْمَةِ الْبَاهِرَةِ والقدرة الغير متناهية.

denizinden bir damlayı ve güneşinden bir alevi kavramaktan aciz kaldığı yüce hikmetler ve parlak sırlar yerleştirdi. Parlak hikmetiyle ve sonsuz kudretiyle tedbir eden Yaratıcı [her türlü eksiklikten] münezzehtir.

الكلام اللساني المسألة الثالثة والأربعون [الكلام اللساني] : ظَهَرَ بِمَا قُلْنَاهُ أَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْكَلَامِ اللِّسَانِيِّ إِلَّا الِاصْطِلَاحُ مِنَ النَّاسِ عَلَى جَعْلِ هَذِهِ الْأَصْوَاتِ الْمُقَطَّعَةِ وَالْحُرُوفِ الْمُرَكَّبَةِ مُعَرِّفَاتٍ لِمَا فِي الضَّمَائِرِ، وَلَوْ قَدَّرْنَا أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ تَوَاضَعُوا عَلَى جَعْلِ أَشْيَاءَ غَيْرِهَا مُعَرِّفَاتٍ لِمَا فِي الضَّمَائِرِ لَكَانَتْ تِلْكَ الْأَشْيَاءُ كَلَامًا أَيْضًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الْكَلَامُ صِفَةً حَقِيقِيَّةً مِثْلَ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالْإِرَادَةِ، بَلْ أَمْرًا وَضْعِيًّا اصْطِلَاحِيًّا، وَالتَّحْقِيقُ فِي هَذَا الْبَابِ: أَنَّ الْكَلَامَ عِبَارَةٌ عَنْ فِعْلٍ مَخْصُوصٍ يَفْعَلُهُ الْحَيُّ الْقَادِرُ لِأَجْلِ أَنْ يُعَرِّفَ غَيْرَهُ مَا فِي ضَمِيرِهِ مِنَ الْإِرَادَاتِ وَالِاعْتِقَادَاتِ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ كَوْنِ الْإِنْسَانِ مُتَكَلِّمًا بِهَذِهِ الْحُرُوفِ مُجَرَّدُ كَوْنِهِ فَاعِلًا لَهَا لِهَذَا الْغَرَضِ الْمَخْصُوصِ، وَأَمَّا الْكَلَامُ الَّذِي هُوَ صِفَةٌ قَائِمَةٌ بِالنَّفْسِ فَهِيَ صِفَةٌ حَقِيقِيَّةٌ كَالْعُلُومِ وَالْقُدَرِ وَالْإِرَادَاتِ.

Dildeki Kelâm KIRK ÜÇÜNCÜ MESELE: [Dildeki Kelâm] Söylediklerimizden açığa çıktı ki, dildeki kelâmın anlamı, insanların bu kesintili sesleri ve mürekkep harfleri vicdanlarındakini tanıtan vasıtalar kılma konusundaki ıstılahından (uzlaşımından) ibarettir. Şayet onların bunların dışındaki şeyleri vicdanlarındakini tanıtan vasıtalar kılma konusunda uzlaştıklarını farz etseydik, o şeyler de kelâm olurdu. Durum böyle olunca kelâm; ilim, kudret ve irade gibi hakiki bir sıfat değil, vaz'î ve ıstılâhî bir durum olur. Bu konudaki tahkik (derin inceleme) şudur: Kelâm, diri ve kādir olanın, vicdanındaki iradeleri ve inançları başkasına tanıtmak amacıyla yaptığı özel bir fiilden ibarettir. Bu durumda, insanın bu harflerle konuşan (mütekellim) olmasından kastedilenin, sadece bu özel gaye için o harfleri meydana getiren (fail) olması olduğu açığa çıkar. Nefiste kaim olan bir sıfat niteliğindeki kelâma gelince; o, ilimler, kudretler ve iradeler gibi hakiki bir sıfattır.

الكلام النفسي والذهني:

Nefsî ve Zihnî Kelâm:

المسألة الرابعة والأربعون [الكلام النفسي والذهني] : لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْأَلْفَاظَ دَلَائِلُ عَلَى مَا فِي الضَّمَائِرِ وَالْقُلُوبِ، وَالْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ هُوَ الْإِرَادَاتُ وَالِاعْتِقَادَاتُ أَوْ نَوْعٌ آخَرُ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: صِيغَةُ «افْعَلْ» لَفْظَةٌ مَوْضُوعَةٌ لِإِرَادَةِ الْفِعْلِ، وَصِيغَةُ الْخَبَرِ لَفْظَةٌ مَوْضُوعَةٌ لِتَعْرِيفِ أَنَّ ذَلِكَ القائل يعتقد أن الأمر لفلاني كَذَا وَكَذَا، وَقَالَ أَصْحَابُنَا: الطَّلَبُ النَّفْسَانِيُّ مُغَايِرٌ لِلْإِرَادَةِ، وَالْحُكْمُ الذِّهْنِيُّ أَمْرٌ مُغَايِرٌ لِلِاعْتِقَادِ، أَمَّا بَيَانُ أَنَّ الطَّلَبَ النَّفْسَانِيَّ مُغَايِرٌ لِلْإِرَادَةِ فَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى/ أَمَرَ الْكَافِرَ بِالْإِيمَانِ، وَهَذَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَلَكِنْ لَمْ يُرِدْ مِنْهُ الْإِيمَانَ، وَلَوْ أَرَادَهُ لَوَقَعَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ أَنَّ قُدْرَةَ الْكَافِرِ إِنْ كَانَتْ مُوجِبَةً لِلْكُفْرِ كَانَ خَالِقُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ مُرِيدًا لِلْكُفْرِ، لِأَنَّ مُرِيدَ الْعِلَّةِ مُرِيدٌ لِلْمَعْلُولِ، وَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِلْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ امْتَنَعَ رُجْحَانُ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ إِلَّا بِمُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ الْمُرَجَّحُ إِنْ كَانَ مِنَ العبد عاد التقسيم الأول فيه، وَإِنْ كَانَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَحِينَئِذٍ يَكُونُ مَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِيَةِ مُوجِبًا لِلْكُفْرِ، وَمُرِيدُ الْعِلَّةِ مُرِيدٌ لِلْمَعْلُولِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى مُرِيدُ الْكُفْرِ مِنَ الْكَافِرِ، وَالثَّانِي أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِأَنَّ الْكَافِرَ يَكْفُرُ وَحُصُولُ هَذَا الْعِلْمِ ضِدٌّ لِحُصُولِ الْإِيمَانِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ مُحَالٌ، وَالْعَالِمُ بِكَوْنِ الشَّيْءِ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ لَا يَكُونُ مُرِيدًا لَهُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْكَافِرَ بِالْإِيمَانِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُرِيدُ مِنْهُ الْإِيمَانَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَدْلُولُ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى فِعْلَ شَيْءٍ آخَرَ سِوَى الْإِرَادَةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْحُكْمَ الذِّهْنِيَّ مُغَايِرٌ لِلِاعْتِقَادِ وَالْعِلْمِ فَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْقَائِلَ إِذَا قَالَ: الْعَالَمُ قَدِيمٌ فَمَدْلُولُ هَذَا اللَّفْظِ هُوَ حُكْمُ هَذَا الْقَائِلِ بِقِدَمِ الْعَالَمِ، وَقَدْ يَقُولُ الْقَائِلُ بِلِسَانِهِ هَذَا مَعَ أَنَّهُ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْعَالَمَ لَيْسَ بِقَدِيمٍ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْحُكْمَ الذِّهْنِيَّ حَاصِلٌ، وَالِاعْتِقَادَ غَيْرُ حاصل، فالحكم الذهني مغاير للاعتقاد.

KIRK DÖRDÜNCÜ MESELE: [Nefsî ve Zihnî Kelâm] Lafızların vicdanlarda ve kalplerde olan şeylere delalet ettiği; bu lafızlarla delalet edilen şeyin ise iradeler, inançlar yahut başka bir tür olduğu sabit olunca Mutezile şöyle dedi: «İf'al» (yap) kalıbı, fiilin irade edilmesini bildirmek üzere vazolunmuş bir lafızdır; haber kalıbı ise o sözü söyleyenin, filan meselenin şöyle ve böyle olduğuna inandığını bildirmek üzere vazolunmuş bir lafızdır. Ashabımız (Eş'arîler) ise şöyle dedi: Nefsî talep iradeden farklıdır, zihnî hüküm de inançtan (itikattan) farklı bir durumdur. Nefsî talebin iradeden farklı olduğunun açıklamasına gelince; bunun delili, Yüce Allah'ın kâfire iman etmesini emretmiş olmasıdır. Bu husus ittifakla kabul edilmiştir. Fakat O, kâfirden imanı irade etmemiştir; zira şayet onu irade etseydi, [iman] meydana gelirdi. Buna iki yön delalet eder: Birincisi: Kâfirin kudreti eğer küfrü zorunlu kılıyorsa, o kudretin yaratıcısı küfrü irade etmiş olur; çünkü illetin irade edicisi, malûlün de irade edicisidir. Şayet [o kudret] küfre de imana da elverişli ise, bir tercih edici (müreccih) olmaksızın bunlardan birinin diğerine racih (üstün) olması imkânsızdır. O tercih edici eğer kuldan ise, birinci taksim ona da döner; eğer Yüce Allah'tan ise, bu takdirde kudret ile saikin (yönlendirici arzunun) toplamı küfrü zorunlu kılmış olur. İlletin irade edicisi malûlün de irade edicisidir; böylece O'nun, kâfirden küfrü irade ettiği sabit olur. İkincisi: Yüce Allah kâfirin inkâr edeceğini bilmektedir. Bu ilmin varlığı ise imanın varlığına zıttır ve iki zıddın bir arada bulunması imkânsızdır. Bir şeyin vukuunun imkânsız olduğunu bilen kimse, onun [vukuunu] irade edici olamaz. Böylece Yüce Allah'ın kâfire imanı emrettiği ve fakat ondan imanı irade etmediği sabit olmuş olur. Dolayısıyla Yüce Allah'ın emrinin medlûlünün (gösterdiği mananın), iradeden başka bir fiil olması zorunlu hale gelir ki aranan da budur. Zihnî hükmün inançtan ve ilimden farklı olduğunun açıklamasına gelince; bunun delili şudur: Söz söyleyen biri «Âlem kadîmdir» dediğinde, bu lafzın medlûlü, bu sözü söyleyenin âlemin kadîm olduğuna dair hükmüdür. Oysa söz söyleyen, âlemin kadîm olmadığına inandığı halde diliyle bunu söyleyebilir. Böylece anladık ki zihnî hüküm mevcuttur fakat inanç mevcut değildir. Dolayısıyla zihnî hüküm, inançtan farklıdır.

مدلولات الألفاظ المسألة الخامسة والأربعون [مدلولات الألفاظ] : مَدْلُولَاتُ الْأَلْفَاظِ قَدْ تَكُونُ أَشْيَاءَ مُغَايِرَةً لِلْأَلْفَاظِ: كَلَفْظَةِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، وَقَدْ تَكُونُ مَدْلُولَاتُهَا أَيْضًا أَلْفَاظًا كَقَوْلِنَا: اسْمٌ، وَفِعْلٌ، وَحَرْفٌ، وَعَامٌّ، وَخَاصٌّ، وَمُجْمَلٌ، وَمُبَيَّنٌ، فَإِنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ أَسْمَاءٌ وَمُسَمَّيَاتُهَا أيضا ألفاظ.

Lafızların Medlûlleri KIRK BEŞİNCİ MESELE: [Lafızların Medlûlleri] Lafızların medlûlleri (anlamları), semâ ve arz lafızlarında olduğu gibi bazen lafızlardan farklı şeyler olabilir. Bazen de «isim, fiil, harf, âm, hâs, mücmel, mübeyyen» sözlerimizde olduğu gibi medlûlleri de yine lafızlar olabilir. Zira bu lafızlar isimdir, onların müsemmâları (isimlendirilenleri) da yine lafızlardır.

طرق معرفة اللغة المسألة السادسة والأربعون [طرق معرفة اللغة] : طَرِيقُ مَعْرِفَةِ اللُّغَاتِ إِمَّا الْعَقْلُ وَحْدَهُ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِمَّا النَّقْلُ الْمُتَوَاتِرُ أَوِ الْآحَادُ وَهُوَ صَحِيحٌ، وَإِمَّا مَا يَتَرَكَّبُ عَنْهُمَا: كَمَا إِذَا قِيلَ: ثَبَتَ بِالنَّقْلِ جَوَازُ إِدْخَالِ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى صِيغَةِ مَنْ، وَثَبَتَ بِالنَّقْلِ أَنَّ حُكْمَ الِاسْتِثْنَاءِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ فِيهِ، فَيَلْزَمُ مِنْ مَجْمُوعِهِمَا بِحُكْمِ الْعَقْلِ كَوْنُ تِلْكَ الصِّيغَةِ مَوْضُوعَةً لِلْعُمُومِ، وَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ تَعْوِيلُ الْأَكْثَرِينَ فِي إِثْبَاتِ أَكْثَرِ اللُّغَاتِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ قُلْنَا إِنَّ وَاضِعَ تَيْنِكِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُعْتَرِفًا بِهَذِهِ الْمُلَازَمَةِ، وَإِلَّا لَزِمَ التَّنَاقُضُ، لَكِنَّ الْوَاضِعَ لِلُّغَاتِ لَوْ ثَبَتَ أَنَّهُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَجَبَ تَنْزِيهُهُ عَنِ الْمُنَاقَضَةِ، أَمَّا لَوْ كَانَ هُوَ النَّاسَ لَمْ يَجِبْ ذَلِكَ وَلَمَّا كَانَ هَذَا الأصل مشكوكا كان ذلك الدليل مثله.

Dili Bilmenin Yolları KIRK ALTINCI MESELE: [Dili Bilmenin Yolları] Dilleri bilmenin yolu ya tek başına akıldır ki bu imkânsızdır; ya mütevâtir veya âhâd nakildir ki bu doğrudur; ya da her ikisinden mürekkep olandır. Nitekim şöyle denildiğinde: «Men» (مَنْ) lafzına istisnanın dahil olmasının caiz olduğu nakille sabittir. İstisnanın hükmünün ise, şayet o olmasaydı dahil olacak şeyi dışarı çıkarmak olduğu nakille sabittir. Bu ikisinin toplamından aklın hükmüyle, o lafzın umum için vazolunduğu neticesi çıkar. Çoğunluğun çoğu dili ispat etmedeki dayanağı bu yoldur; fakat bu zayıftır. Çünkü bu istidlal ancak o iki öncülü vazedenin bu gerekliliği (mülâzemeyi) kabul etmesinin zorunlu olduğunu söylediğimiz takdirde sahih olur, aksi halde tenakuz (çelişki) gerekir. Fakat dilleri vazedenin Yüce Allah olduğu sabit olursa, O'nu çelişkiden tenzih etmek vaciptir; şayet [vazeden] insanlar ise bu vacip olmaz. Bu asıl (temel öncül) şüpheli olduğuna göre, o delil de onun gibi [şüpheli] olur.

من اللغة ما بلغنا بالتواتر المسألة السابعة والأربعون [من اللغة ما بلغنا بالتواتر] : اللُّغَاتُ الْمَنْقُولَةُ إِلَيْنَا بَعْضُهَا مَنْقُولٌ بِالتَّوَاتُرِ، وَبَعْضُهَا مَنْقُولٌ بِالْآحَادِ، وَطَعَنَ بَعْضُهُمْ فِي كَوْنِهَا مُتَوَاتِرَةً فَقَالَ: أَشْهَرُ الْأَلْفَاظِ هُوَ قَوْلُنَا «اللَّهُ» ، وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهَا فَقِيلَ: إِنَّهَا لَيْسَتْ عَرَبِيَّةً بَلْ هِيَ عِبْرِيَّةٌ، وَقِيلَ: إِنَّهَا اسْمٌ عَلَمٌ، وَقِيلَ: إِنَّهَا مِنَ الْأَسْمَاءِ/ الْمُشْتَقَّةِ، وَذَكَرُوا فِي اشْتِقَاقِهَا وُجُوهًا عَشَرَةً، وَبَقِيَ الْأَمْرُ فِي هَذِهِ الِاخْتِلَافَاتِ مَوْقُوفًا إِلَى الْآنِ وَأَيْضًا فَلَفْظَةُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ قَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِمَا اخْتِلَافًا شَدِيدًا، وَكَذَا صِيَغُ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، وَالْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ، مَعَ أَنَّهَا أَشَدُّ الْأَلْفَاظِ شُهْرَةً، وَإِذَا كَانَ الْحَالُ كَذَلِكَ فِي الْأَظْهَرِ الْأَقْوَى فَمَا ظَنُّكَ بِمَا سِوَاهَا؟ وَالْحَقُّ أَنَّ وُرُودَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ فِي أُصُولِ هَذِهِ الْمَوَارِدِ مَعْلُومٌ بِالتَّوَاتُرِ، فَأَمَّا مَاهِيَّاتُهَا وَاعْتِبَارَاتُهَا فَهِيَ الَّتِي اخْتَلَفُوا فِيهَا، وَذَلِكَ لَا يَقْدَحُ فِي حُصُولِ التَّوَاتُرِ فِي الْأَصْلِ.

Bize Tevatürle Ulaşan Dil [Unsurları] KIRK YEDİNCİ MESELE: [Bize Tevatürle Ulaşan Dil Unsurları] Bize nakledilen dillerin bir kısmı tevatürle, bir kısmı ise âhâd yolla nakledilmiştir. Bazıları bunların mütevâtir olmasına itiraz edip şöyle dedi: Lafızların en meşhuru «Allah» sözümüzdür; oysa onda ihtilaf etmişlerdir. Nitekim onun Arapça olmayıp İbranice olduğu söylenmiş; özel isim (âlem) olduğu söylenmiş; türemiş isimlerden olduğu söylenmiş ve türeyişi hakkında on vecih zikretmişlerdir. Bu ihtilaflara dair durum bugüne kadar durdurulmuş (kesinleşmemiş) olarak kalmıştır. Yine iman ve küfür lafızlarında da şiddetle ihtilaf etmişlerdir. Aynı şekilde, lafızların en meşhurlarından olmalarına rağmen emir, nehiy, umum ve husus kalıplarında da ihtilaf edilmiştir. En açık ve en kuvvetli olanlarda durum böyle olunca, bunların dışındakiler hakkında ne düşünürsün? Hak olan şudur ki, bu lafızların bu kullanımların asıllarında vârit olduğu tevatürle bilinmektedir. Onların mahiyetleri ve itibari anlamlarına gelince, ihtilaf ettikleri husus işte budur; bu da asıldaki tevatürün gerçekleşmesine zarar vermez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ وَالْأَرْبَعُونَ: مِنْهُمْ مَنْ سَلَّمَ حُصُولَ التَّوَاتُرِ فِي بَعْضِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ فِي هَذَا الْوَقْتِ، إِلَّا أَنَّهُ زَعَمَ أَنَّ حَالَ الْأَدْوَارِ الْمَاضِيَةِ غَيْرُ مَعْلُومٍ، فَلَعَلَّ النَّقْلَ يَنْتَهِي فِي بَعْضِ الْأَدْوَارِ الْمَاضِيَةِ إِلَى الْآحَادِ، وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَوْ وَقَعَ ذَلِكَ لَاشْتَهَرَ وَبَلَغَ إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ إِنْ صَحَّتْ فَإِنَّمَا تَصِحُّ فِي الْوَقَائِعِ الْعَظِيمَةِ. وَأَمَّا التَّصَرُّفَاتُ فِي الْأَلْفَاظِ فَهِيَ وَقَائِعُ حَقِيرَةٌ، وَالْحَقُّ أَنَّ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ حَاصِلٌ بِأَنَّ لَفْظَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَالْجِدَارِ وَالدَّارِ كَانَ حَالُهَا وَحَالُ أَشْبَاهِهَا فِي الْأَزْمِنَةِ الْمَاضِيَةِ كَحَالِهَا فِي هَذَا الزَّمَانِ.

KIRK SEKİZİNCİ MESELE: Onlardan kimi, şu zamanda bu lafızların bazısında tevatürün gerçekleştiğini kabul etmiş; ancak geçmiş dönemlerin durumunun bilinmediğini, dolayısıyla geçmiş dönemlerin bazısında naklin âhâd seviyesine inmiş olabileceğini iddia etmiştir. Biri çıkıp da «Şayet bu vuku bulsaydı meşhur olur ve tevatür derecesine ulaşırdı» diyemez; zira bu öncül doğru olsa bile ancak büyük olaylarda doğru olur. Lafızlardaki tasarruflar ise küçük olaylardır. Hak olan şudur ki; semâ, arz, cidâr (duvar) ve dâr (ev) lafızlarının ve benzerlerinin geçmiş zamanlardaki durumunun da tıpkı bu zamandaki durumları gibi olduğuna dair zaruri ilim mevcuttur.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ وَالْأَرْبَعُونَ: لَا شَكَّ أَنَّ أَكْثَرَ اللُّغَاتِ مَنْقُولٌ بِالْآحَادِ، وَرِوَايَةُ الْوَاحِدِ إِنَّمَا تُفِيدُ الظَّنَّ عِنْدَ اعْتِبَارِ أَحْوَالِ الرُّوَاةِ وَتَصَفُّحِ أَحْوَالِهِمْ بِالْجَرْحِ وَالتَّعْدِيلِ، ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ شَرَطُوا هَذِهِ الشَّرَائِطَ فِي رُوَاةِ الْأَحَادِيثِ، وَلَمْ يَعْتَبِرُوهَا فِي رُوَاةِ اللُّغَاتِ، مَعَ أَنَّ اللُّغَاتِ تَجْرِي مَجْرَى الْأُصُولِ لِلْأَحَادِيثِ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا السُّؤَالَ أَنَّ الْأُدَبَاءَ طَعَنَ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ بِالتَّجْهِيلِ تَارَةً وَبِالتَّفْسِيقِ أُخْرَى، وَالْعَدَاوَةُ الْحَاصِلَةُ بَيْنَ الْكُوفِيِّينَ وَالْبَصْرِيِّينَ مَشْهُورَةٌ، وَنِسْبَةُ أَكْثَرِ الْمُحَدِّثِينَ أَكْثَرَ الْأُدَبَاءِ إِلَى مَا لَا يَنْبَغِي مَشْهُورَةٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ صَارَتْ رِوَايَاتُهُمْ غَيْرَ مَقْبُولَةٍ وَبِهَذَا الطَّرِيقِ تَسْقُطُ أَكْثَرُ اللُّغَاتِ عَنْ دَرَجَاتِ الْقَبُولِ، وَالْحَقُّ أَنَّ أَكْثَرَ اللُّغَاتِ قَرِيبٌ مِنَ التَّوَاتُرِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَسْقُطُ هَذَا الطَّعْنُ.

KIRK DOKUZUNCU MESELE: Şüphe yok ki dillerin çoğu âhâd yolla nakledilmiştir. Tek kişinin rivayeti ise ancak ravilerin durumları dikkate alınıp cerh ve ta'dil ile halleri incelendiğinde zan ifade eder. Kaldı ki insanlar bu şartları hadis ravilerinde aramış, diller hadislerin asılları mesabesinde olmasına rağmen dil ravilerinde bunları aramamışlardır. Bu itirazı pekiştiren hususlardan biri de şudur: Edebiyatçılar (dilciler) bazen cehaletle bazen de fıskla itham ederek birbirlerini tenkit etmişlerdir. Kûfeliler ile Basralılar arasında meydana gelen düşmanlık meşhurdur. Hadisçilerin çoğunun edebiyatçıların çoğunu uygunsuz şeylerle nitelemesi de meşhurdur. Durum böyle olunca onların rivayetleri kabul edilemez hale gelir ve bu yolla dillerin çoğu kabul derecelerinden düşer. Hak olan şudur ki, dillerin çoğu tevatüre yakındır ve bu yolla bu itiraz düşer.

دلالة الألفاظ على معانيها ظنية:

Lafızların Anlamlarına Delaletinin Zannî Oluşu:

الْمَسْأَلَةُ الْخَمْسُونَ [دَلَالَةُ الْأَلْفَاظِ عَلَى مَعَانِيهَا ظَنِّيَّةٌ] : دَلَالَةُ الْأَلْفَاظِ عَلَى مَعَانِيهَا ظَنِّيَّةٌ لِأَنَّهَا مَوْقُوفَةٌ عَلَى نَقْلِ اللُّغَاتِ، وَنَقْلِ الْإِعْرَابَاتِ

ELLİNCİ MESELE: [Lafızların Anlamlarına Delaletinin Zannî Oluşu] Lafızların anlamlarına delaleti zannîdir; çünkü bu, dillerin nakline, irapların

وَالتَّصْرِيفَاتِ، مَعَ أَنَّ أَوَّلَ أَحْوَالِ تِلْكَ النَّاقِلِينَ أَنَّهُمْ كَانُوا آحَادًا وَرِوَايَةُ الْآحَادِ لَا تُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ، وَأَيْضًا فَتِلْكَ الدَّلَائِلُ مَوْقُوفَةٌ عَلَى عَدَمِ الِاشْتِرَاكِ، وَعَدَمِ الْمَجَازِ، وَعَدَمِ النَّقْلِ، وَعَدَمِ الْإِجْمَالِ، وَعَدَمِ التَّخْصِيصِ، وَعَدَمِ الْمُعَارِضِ الْعَقْلِيِّ، فَإِنَّ بِتَقْدِيرِ حُصُولِهِ يَجِبُ صَرْفُ اللَّفْظِ إِلَى الْمَجَازِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ اعْتِقَادَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ ظَنٌّ مَحْضٌ، وَالْمَوْقُوفُ عَلَى الظَّنِّ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ ظَنًّا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

ve sarf kaidelerinin nakline bağlıdır. Oysa bu nakledicilerin ilk halleri onların âhâd (tekil şahıslar) olmasıdır ve âhâd rivayet zandan başka bir şey ifade etmez. Ayrıca bu deliller; iştirak (eş seslilik) bulunmamasına, mecaz bulunmamasına, nakil bulunmamasına, icmal (kapalılık) bulunmamasına, tahsis bulunmamasına ve aklî bir muarız (çelişen) bulunmamasına bağlıdır; çünkü aklî muarızın varlığı takdirinde lafzı mecaza hamletmek vacip olur. Şüphe yoktur ki bu öncüllere inanmak sırf zandır; zanna bağlı olan şey ise öncelikle zan olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْبَابُ الثَّانِي فِي الْمَبَاحِثِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنَ الصَّوْتِ وَالْحُرُوفِ وَأَحْكَامُهَا، وَفِيهِ مَسَائِلُ

İKİNCİ BÖLÜM: SES VE HARFLERDEN ÇIKARILAN İNCELEMELER VE BUNLARIN HÜKÜMLERİ HAKKINDADIR; BURADA MESELELER VARDIR

كيفية حدوث الصوت:

Sesin Meydana Geliş Keyfiyeti:

المسألة الأولى [كيفية حدوث الصوت] : ذَكَرَ الرَّئِيسُ أَبُو عَلِيِّ بْنُ سِينَا فِي تَعْرِيفِ الصَّوْتِ أَنَّهُ كَيْفِيَّةٌ تَحْدُثُ مِنْ تَمَوُّجِ الْهَوَاءِ الْمُنْضَغِطِ بَيْنَ قَارِعٍ وَمَقْرُوعٍ، وَأَقُولُ: إِنَّ مَاهِيَّةَ الصَّوْتِ مُدْرَكَةٌ بِحِسِّ السَّمْعِ وَلَيْسَ فِي الْوُجُودِ شَيْءٌ أَظْهَرَ مِنَ الْمَحْسُوسِ حَتَّى يَعْرِفَ الْمَحْسُوسَ بِهِ، بَلْ هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى سَبَبِ حدوثه، لا إلى تعريف ماهيته.

BİRİNCİ MESELE: [Sesin Meydana Geliş Keyfiyeti] Şeyhü'r-Reîs Ebû Ali İbn Sînâ sesin tanımında, onun vuran ile vurulan arasında sıkışan havanın dalgalanmasından meydana gelen bir keyfiyet olduğunu belirtmiştir. Ben de derim ki: Sesin mahiyeti işitme duyusuyla idrak edilir ve varlıkta, kendisi vasıtasıyla duyulur olanın tanınabileceği, duyulur olandan daha açık hiçbir şey yoktur. Bilakis onun zikrettiği bu şey, illa bir şey olacaksa, onun mahiyetinin tanımı değil, meydana geliş sebebine bir işarettir.

الصوت ليس بجسم:

Ses Cisim Değildir:

المسألة الثانية [الصوت ليس بجسم] : يُقَالُ إِنَّ النَّظَّامَ الْمُتَكَلِّمَ كَانَ يَزْعُمُ أَنَّ الصَّوْتَ جِسْمٌ، وَأَبْطَلُوهُ بِوُجُوهٍ: مِنْهَا أَنَّ الْأَجْسَامَ مُشْتَرِكَةٌ فِي الْجِسْمِيَّةِ وَغَيْرُ مُشْتَرِكَةٍ فِي الصَّوْتِ، وَمِنْهَا أَنَّ الْأَجْسَامَ مُبْصَرَةٌ وَمَلْمُوسَةٌ أَوَّلًا وَثَانِيًا وَلَيْسَ الصَّوْتُ كَذَلِكَ، وَمِنْهَا أَنَّ الْجِسْمَ بَاقٍ وَالصَّوْتُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَأَقُولُ: النَّظَّامُ كَانَ مِنْ أَذْكِيَاءِ النَّاسِ وَيَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ مَذْهَبُهُ أَنَّ الصَّوْتَ نَفْسُ الْجِسْمِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا ذَهَبَ إِلَى أَنَّ سَبَبَ حُدُوثِ الصَّوْتِ تَمَوُّجُ الْهَوَاءِ ظَنَّ الْجُهَّالُ بِهِ أَنَّهُ يَقُولُ إِنَّهُ عَيْنُ ذَلِكَ الْهَوَاءِ.

İKİNCİ MESELE: [Ses Cisim Değildir] Kelâmcı Nazzâm'ın sesin cisim olduğunu iddia ettiği söylenir. [Âlimler] bunu çeşitli yönlerden iptal etmişlerdir: Bunlardan biri, cisimlerin cisimlikte ortak olup seste ortak olmamasıdır. Diğeri, cisimlerin bizzat veya bilvasıta görülebilir ve dokunulabilir olması, sesin ise böyle olmamasıdır. Bir diğeri de cismin baki kalması, sesin ise böyle olmamasıdır. Ben derim ki: Nazzâm insanların en zekilerindendi; onun mezhebinin, sesin cismin kendisi olduğu şeklinde olması uzaktır. Ne var ki o, sesin meydana geliş sebebinin havanın dalgalanması olduğu görüşüne varınca, onu bilmeyen cahiller onun, sesin o havanın kendisi olduğunu söylediğini zannettiler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الصَّوْتُ اصْطِكَاكُ الْأَجْسَامِ الصَّلْبَةِ، وَهُوَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الِاصْطِكَاكَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُمَاسَّةِ وَهِيَ مُبْصَرَةٌ، وَالصَّوْتُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَقِيلَ: الصَّوْتُ نَفْسُ الْقَرْعِ أَوِ الْقَلْعِ، وَقِيلَ إِنَّهُ تَمَوُّجُ الْحَرَكَةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ مُبْصَرَةٌ، وَالصَّوْتُ غَيْرُ مُبْصَرٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Bazıları «Ses, sert cisimlerin birbirine çarpmasıdır (ıstikâkıdır)» demiştir; fakat bu batıldır. Çünkü çarpışma temastan ibarettir ve temas görülebilir bir şeydir, ses ise böyle değildir. Sesin çarpmanın (kar') veya söküp ayırmanın (kal') kendisi olduğu söylenmiştir; hareketin dalgalanması olduğu da söylenmiştir. Bunların hepsi batıldır; zira bu durumlar görülebilir şeylerdir, ses ise görülemez. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قِيلَ سَبَبُهُ الْقَرِيبُ تَمَوُّجُ الْهَوَاءِ، وَلَا نَعْنِي بِالتَّمَوُّجِ حَرَكَةً انْتِقَالِيَّةً مِنْ مَبْدَأٍ وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ إِلَى مُنْتَهًى وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ، بَلْ حَالَةٌ شَبِيهَةٌ بِتَمَوُّجِ الْهَوَاءِ فَإِنَّهُ أَمْرٌ يَحْدُثُ شَيْئًا فَشَيْئًا لِصَدْمٍ بَعْدَ صَدْمٍ وَسُكُونٍ بَعْدَ سُكُونٍ، وَأَمَّا سَبَبُ التَّمَوُّجِ فَإِمْسَاسٌ عَنِيفٌ، وَهُوَ الْقَرْعُ، أَوْ تَفْرِيقٌ عَنِيفٌ، وَهُوَ الْقَلْعُ، وَيُرْجَعُ فِي تَحْقِيقِ هَذَا إِلَى «كُتُبِنَا العقلية» .

DÖRDÜNCÜ MESELE: [Sesin] yakın sebebinin havanın dalgalanması olduğu söylenmiştir. Dalgalanma ile belirli tek bir başlangıç noktasından belirli tek bir bitiş noktasına olan intikal hareketini kastetmiyoruz; bilakis havanın dalgalanmasına benzer bir durumu [kastediyoruz]. Zira o, çarpışma ardına çarpışma ve sükûn ardına sükûn sebebiyle peyderpey meydana gelen bir durumdur. Dalgalanmanın sebebine gelince; o ya şiddetli bir dokunmadır ki bu çarpmadır (kar'), ya da şiddetli bir ayırmadır ki bu da sökmektir (kal'). Bunun tahkiki için «Aklî Kitaplarımız»a müracaat edilmelidir.

حد الحرف:

Harfin Tanımı:

المسألة الخامسة [حد الحرف] : قَالَ الشَّيْخُ الرَّئِيسُ فِي حَدِّ الْحَرْفِ: إِنَّهُ هَيْئَةٌ عَارِضَةٌ لِلصَّوْتِ يَتَمَيَّزُ بِهَا عَنْ صَوْتٍ آخَرَ مِثْلِهِ فِي الْخِفَّةِ وَالثِّقَلِ تَمَيُّزًا فِي المسموع.

BEŞİNCİ MESELE: [Harfin Tanımı] Şeyhü'r-Reîs harfin tanımında şöyle demiştir: O, incelik ve kalınlıkta kendisine benzeyen başka bir sesten işitilende ayrışacak şekilde, sese arız olan bir heyettir (biçimdir).

حروف المد واللين:

Med ve Lîn Harfleri:

المسألة السادسة [حروف المد واللين] : الْحُرُوفُ إِمَّا مُصَوَّتَةٌ، وَهِيَ الَّتِي تُسَمَّى فِي النَّحْوِ حُرُوفَ الْمَدِّ وَاللِّينِ، وَلَا يُمْكِنُ الِابْتِدَاءُ بِهَا أَوْ صَامِتَةٌ وَهِيَ مَا عَدَاهَا، أَمَّا الْمُصَوَّتَةُ فَلَا شَكَّ أَنَّهَا مِنَ الْهَيْئَاتِ الْعَارِضَةِ لِلصَّوْتِ، وَأَمَّا الصَّوَامِتُ فَمِنْهَا مَا لَا يُمْكِنُ تَمْدِيدُهُ كَالْبَاءِ وَالتَّاءِ وَالدَّالِ وَالطَّاءِ، وَهِيَ لَا تُوجَدُ/ إِلَّا فِي «الْآنِ» الَّذِي هُوَ آخِرُ زَمَانِ حَبْسِ النَّفَسِ وَأَوَّلُ زَمَانِ إِرْسَالِهِ، وَهِيَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الصَّوْتِ كَالنُّقْطَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْخَطِّ وَالْآنَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الزَّمَانِ، وَهَذِهِ الْحُرُوفُ لَيْسَتْ بِأَصْوَاتٍ وَلَا عَوَارِضِ أَصْوَاتٍ، وَإِنَّمَا هِيَ أُمُورٌ تَحْدُثُ فِي مَبْدَأِ حُدُوثِ الْأَصْوَاتِ، وَتَسْمِيَتُهَا بِالْحُرُوفِ حَسَنَةٌ لِأَنَّ الْحَرْفَ هُوَ الطَّرَفُ، وَهَذِهِ الْحُرُوفُ أَطْرَافُ الْأَصْوَاتِ وَمَبَادِيهَا، وَمِنَ الصَّوَامِتِ مَا يُمْكِنُ تَمْدِيدُهَا بِحَسَبِ الظَّاهِرِ، ثُمَّ هَذِهِ عَلَى قِسْمَيْنِ: مِنْهَا مَا الظَّنُّ الْغَالِبُ أَنَّهَا آنِيَّةُ الْوُجُودِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَإِنْ كَانَتْ زَمَانِيَّةً بِحَسَبِ الْحِسِّ، مِثْلُ الْحَاءِ وَالْخَاءِ، فَإِنَّ الظَّنَّ أَنَّ هَذِهِ جَاءَتْ آنِيَّةً مُتَوَالِيَةً كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا آتي الْوُجُودِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، لَكِنَّ الْحِسَّ لَا يَشْعُرُ بِامْتِيَازِ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ فَيَظُنُّهَا حَرْفًا وَاحِدًا زَمَانِيًّا، وَمِنْهَا مَا الظَّنُّ الْغَالِبُ كَوْنُهَا زَمَانِيَّةً فِي الْحَقِيقَةِ كَالسِّينِ وَالشِّينِ، فَإِنَّهَا هَيْئَاتٌ عَارِضَةٌ لِلصَّوْتِ مُسْتَمِرَّةٌ بِاسْتِمْرَارِهِ.

ALTINCI MESELE: [Med ve Lîn Harfleri] Harfler ya sesli (musavvet) harflerdir ki bunlar nahivde med ve lîn harfleri diye isimlendirilir ve kendileriyle [söze] başlamak mümkün değildir; ya da sessiz (sâmit) harflerdir ki bunlar da onların dışındakilerdir. Sesli harflere gelince, onların sese arız olan heyetlerden olduğunda şüphe yoktur. Sessiz harflere gelince; onlardan bâ (ب), tâ (ت), dâl (د) ve tî (ط) gibi uzatılması mümkün olmayanlar vardır ki bunlar, nefesi tutmanın son anı ile onu salıvermenin ilk anı olan «ân»da meydana gelirler. Bunlar sese nispetle, çizgiye nispetle nokta ve zamana nispetle an gibidir. Bu harfler ne sestir ne de seslerin arazlarıdır; bunlar ancak seslerin meydana geliş başlangıcında ortaya çıkan durumlardır. Bunların «harf» diye isimlendirilmesi güzeldir; zira harf uç/kenar demektir, bu harfler de seslerin uçları ve başlangıçlarıdır. Sessiz harflerden zahire göre uzatılması mümkün olanlar da vardır. Sonra bunlar iki kısımdır: Birincisi, hâ (ح) ve hı (خ) gibi hisse göre zamana yayılmış olsa da işin aslında anlık varlığa sahip olduğu zannı galip olanlardır. Zira zannolunan şudur ki bunlar, işin aslında her biri anlık varlığa sahip olarak peş peşe gelmiştir; fakat duyu organı bunların birbirinden ayrılışını fark edemez de onları zamana yayılmış tek bir harf zanneder. İkincisi ise sîn (س) ve şîn (ش) gibi hakikatte zamana yayılmış olduğu zannı galip olanlardır; nitekim bunlar, sesin devam etmesiyle devam eden ve sese arız olan heyetlerdir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الْحَرْفُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ إِمَّا سَاكِنًا أَوْ مُتَحَرِّكًا، وَلَا نُرِيدُ بِهِ حُلُولَ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ فِيهِ، لِأَنَّهُمَا مِنْ صِفَاتِ الْأَجْسَامِ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ يُوجَدُ عَقِيبَ الصَّامِتِ بِصَوْتٍ مَخْصُوصٍ.

YEDİNCİ MESELE: Harf muhakkak ya sakin ya da harekeli olmak zorundadır. Bununla hareket ve sükûnun harfe hulûl etmesini kastetmiyoruz; çünkü bu ikisi cisimlerin sıfatlarındandır. Bilakis kastedilen, sessiz harfin hemen ardından özel bir sesle var olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: الْحَرَكَاتُ أَبْعَاضُ الْمُصَوَّتَاتِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ هَذِهِ الْمُصَوَّتَاتِ قَابِلَةٌ لِلزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ وَلَا طَرَفَ فِي جَانِبِ النُّقْصَانِ إِلَّا هَذِهِ الْحَرَكَاتُ، وَلِأَنَّ هَذِهِ الْحَرَكَاتِ إِذَا مُدَّتْ حَدَثَتِ الْمُصَوَّتَاتُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا.

SEKİZİNCİ MESELE: Harekeler, sesli harflerin cüzleridir (parçalarıdır). Bunun delili, bu sesli harflerin artma ve eksilmeyi kabul etmesi ve eksilme tarafında bu harekelerden başka bir sınırın bulunmamasıdır. Ayrıca bu harekeler uzatıldığında sesli harfler meydana gelir ki bu da sözümüze delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: الصَّامِتُ سَابِقٌ على المصوت المقصور الَّذِي يُسَمَّى بِالْحَرَكَةِ، بِدَلِيلِ أَنَّ التَّكَلُّمَ بِهَذِهِ الْحَرَكَاتِ مَوْقُوفٌ عَلَى التَّكَلُّمِ بِالصَّامِتِ، فَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْحَرَكَاتُ سَابِقَةً عَلَى هَذِهِ الصَّوَامِتِ لَزِمَ الدور، وهو محال.

DOKUZUNCU MESELE: Sessiz harf, hareke diye isimlendirilen kısa sesli harften öncedir. Bunun delili, bu harekelerle konuşmanın sessiz harfle konuşmaya bağlı olmasıdır. Şayet bu harekeler bu sessiz harflerden önce olsaydı devir (kısır döngü) gerekirdi ki bu imkânsızdır.

الكلام حادث لا قديم:

Kelâm Kadîm Değil Hâdistir:

المسألة العاشرة [الكلام حادث لا قديم] : الْكَلَامُ الَّذِي هُوَ مُتَرَكِّبٌ مِنَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ كَوْنُهُ قَدِيمًا لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَلِمَةَ لَا تَكُونُ كَلِمَةً إِلَّا إِذَا كَانَتْ حُرُوفُهَا مُتَوَالِيَةً فَالسَّابِقُ الْمُنْقَضِي مُحْدَثٌ، لِأَنَّ مَا ثَبَتَ عَدَمُهُ امْتَنَعَ قِدَمُهُ، وَالْآتِي الْحَادِثُ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْأَوَّلِ لَا شَكَّ أَنَّهُ حَادِثٌ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْحُرُوفَ الَّتِي مِنْهَا تَأَلَّفَتِ الْكَلِمَةُ إِنْ حَصَلَتْ دَفْعَةً وَاحِدَةً لَمْ تَحْصُلِ الْكَلِمَةُ، لِأَنَّ الْكَلِمَةَ الثُّلَاثِيَّةَ يُمْكِنُ وُقُوعُهَا عَلَى التَّقَالِيبِ السِّتَّةِ فَلَوْ حَصَلَتِ الْحُرُوفُ مَعًا لَمْ يَكُنْ وُقُوعُهَا عَلَى بَعْضِ تِلْكَ الْوُجُوهِ أَوْلَى مِنْ وُقُوعِهَا عَلَى سَائِرِهَا، وَلَوْ حَصَلَتْ عَلَى التَّعَاقُبِ كَانَتْ حَادِثَةً، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِقِدَمِ الْحُرُوفِ بِالْعَقْلِ وَالنَّقْلِ: أَمَّا الْعَقْلُ فَهُوَ أَنَّ لِكُلٍّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْحُرُوفِ مَاهِيَّةً مَخْصُوصَةً بِاعْتِبَارِهَا تَمْتَازُ عَمَّا سِوَاهَا، وَالْمَاهِيَّاتُ لَا تَقْبَلُ/ الزَّوَالَ وَلَا الْعَدَمَ، فَكَانَتْ قَدِيمَةً، وَأَمَّا النَّقْلُ فَهُوَ أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ قَدِيمٌ، وَكَلَامُ اللَّهِ لَيْسَ إِلَّا هَذِهِ الْحُرُوفَ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِقِدَمِ هَذِهِ الْحُرُوفِ، أَمَّا أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ قَدِيمٌ فَلِأَنَّ الْكَلَامَ صِفَةُ كَمَالٍ وَعَدَمُهُ صِفَةُ نَقْصٍ، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ كَلَامُ اللَّهِ قَدِيمًا لَزِمَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى كَانَ فِي الْأَزَلِ نَاقِصًا ثُمَّ صَارَ فِيمَا لَا يَزَالُ كَامِلًا، وَذَلِكَ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ بَاطِلٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى لَيْسَ

ONUNCU MESELE: [Kelâm Kadîm Değil Hâdistir] Harflerden ve seslerden mürekkep olan kelâmın kadîm olması, aklın apaçık hükmüyle (bedihetiyle) iki yönden imkânsızdır: Birincisi: Kelime, ancak harfleri peş peşe geldiği takdirde kelime olur. Dolayısıyla önce gelip sona eren harf muhdestir (sonradan olmadır); çünkü yokluğu sabit olan şeyin kıdemi imkânsızdır. İlkinin sona ermesinden sonra gelen ve hâdis olan harf ise şüphesiz hâdistir. İkincisi: Kelimenin kendisinden meydana geldiği harfler şayet bir defada birden meydana gelseydi kelime meydana gelmezdi. Çünkü üç harfli bir kelimenin altı farklı dizilişte (tekalib) vuku bulması mümkündür; dolayısıyla harfler birlikte meydana gelseydi, bu dizilişlerin bazısı üzere vuku bulması diğerleri üzere vuku bulmasından daha evla olmazdı. Şayet peş peşe meydana gelselerdi hâdis olurlardı. Harflerin kadîm olduğunu söyleyenler ise akıl ve nakille delil getirdiler: Akla gelince; bu harflerden her birinin, kendisi vasıtasıyla diğerlerinden ayrıldığı özel bir mahiyeti vardır; mahiyetler ise zevali ve yokluğu kabul etmez, dolayısıyla kadîmdirler. Nakle gelince; Allah'ın kelâmı kadîmdir ve Allah'ın kelâmı bu harflerden başkası değildir, dolayısıyla bu harflerin kadîm olduğunu söylemek vaciptir. Allah'ın kelâmının kadîm olmasına gelince; çünkü kelâm kemal sıfatıdır, yokluğu ise noksanlık sıfatıdır. Şayet Allah'ın kelâmı kadîm olmasaydı, O'nun ezelde noksan olup sonra ebediyette kâmil hale geldiğini söylemek gerekirdi ki bu, Müslümanların icmasıyla batıldır. Yüce Allah'ın kelâmının ancak bu harflerden ibaret olduğunu söylememiz ise

إِلَّا هَذِهِ الْحُرُوفَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٦] وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَسْمُوعَ لَيْسَ إِلَّا هَذِهِ الْحُرُوفَ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ كَلَامُ اللَّهِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ من حلف على سماع كلام اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ يَتَعَلَّقُ الْبِرُّ وَالْحِنْثُ بِسَمَاعِ هَذِهِ الْحُرُوفِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ نُقِلَ بِالتَّوَاتُرِ إِلَيْنَا

şu yönlerdendir: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ } “Eğer müşriklerden biri senden eman dilerse, Allah'ın kelâmını işitinceye kadar ona eman ver” [Tevbe 6] kavlidir. Bilinmektedir ki işitilen şey bu harflerden başkası değildir; bu da bu harflerin Allah'ın kelâmı olduğuna delalet etmiştir. İkincisi: Yüce Allah'ın kelâmını işitmek üzerine yemin eden kimsenin yemininin yerine gelmesi (birr) yahut bozulması (hins) bu harfleri işitmeye bağlanır. Üçüncüsü: Bize tevatürle nakledilmiştir ki

أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ الْمَسْمُوعَ الْمَتْلُوَّ هُوَ كَلَامُ اللَّهِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: «İşitilen ve okunan bu Kur'an, Allah'ın kelâmıdır.»

فَمُنْكِرُهُ مُنْكِرٌ لِمَا عُرِفَ بِالتَّوَاتُرِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﵊ فَيَلْزَمُهُ الْكُفْرُ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ مَا ذَكَرْتُمْ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِمَاهِيَّةٍ دُونَ مَاهِيَّةٍ، فَيَلْزَمُكُمْ قِدَمُ الْكُلِّ، وَعَنِ الثَّانِي أَنَّ مَا ذَكَرْتُمْ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ خَفِيٌّ فِي مُقَابَلَةِ الْبَدِيهِيَّاتِ فَيَكُونُ بَاطِلًا.

Dolayısıyla onu inkâr eden, Muhammed aleyhisselâm'ın dininden tevatürle bilinen bir şeyi inkâr etmiş olur ve küfürle itham edilmesi gerekir. Birinciye [akli delile] cevap şudur: Zikrettiğiniz husus bir mahiyete mahsus olup diğerine mahsus olmamazlık etmez; bu durumda her şeyin kadîm olması gerekir. İkinciye [nakli delile] cevap ise şudur: Zikrettiğiniz istidlal bedihi (apaçık) gerçekler karşısında kapalıdır (hafîdir), dolayısıyla batıldır.

وصف كلام الله تعالى بالقدم:

Yüce Allah'ın Kelâmının Kıdem ile Nitelenmesi:

المسألة الحادية عشرة [وصف كلام الله تعالى بالقدم] : إِذَا قُلْنَا لِهَذِهِ الْحُرُوفِ الْمُتَوَالِيَةِ وَالْأَصْوَاتِ الْمُتَعَاقِبَةِ إِنَّهَا كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهَا أَلْفَاظٌ دَالَّةٌ عَلَى الصِّفَةِ الْقَائِمَةِ بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فَأَطْلَقَ اسْمَ الْكَلَامِ عَلَيْهَا عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ، وَأَمَّا حَدِيثُ الْحِنْثِ وَالْبِرِّ فَذَلِكَ لِأَنَّ مَبْنَى الْإِيمَانِ عَلَى الْعُرْفِ، وَإِذَا قُلْنَا: كَلَامُ اللَّهِ قَدِيمٌ، لَمْ نَعْنِ بِهِ إِلَّا تِلْكَ الصِّفَةَ الْقَدِيمَةَ الَّتِي هِيَ مَدْلُولُ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ وَالْعِبَارَاتِ. وَإِذَا قُلْنَا: كَلَامُ اللَّهِ مُعْجِزَةٌ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، عَنَيْنَا بِهِ هَذِهِ الْحُرُوفَ وَهَذِهِ الْأَصْوَاتَ الَّتِي هِيَ حَادِثَةٌ، فَإِنَّ الْقَدِيمَ كَانَ مَوْجُودًا قَبْلَ مُحَمَّدٍ ﵊ فَكَيْفَ يَكُونُ مُعْجِزَةً لَهُ؟ وَإِذَا قُلْنَا: كَلَامُ اللَّهِ سُوَرٌ وَآيَاتٌ، عَنَيْنَا بِهِ هَذِهِ الْحُرُوفَ، وَإِذَا قُلْنَا: كَلَامُ اللَّهِ فَصِيحٌ، عَنَيْنَا بِهِ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ، وَإِذَا شَرَعْنَا فِي تَفْسِيرِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَنَيْنَا بِهِ أَيْضًا هَذِهِ الألفاظ.

ON BİRİNCİ MESELE: [Yüce Allah'ın Kelâmının Kıdem ile Nitelenmesi] Bu peş peşe gelen harflere ve ardışık seslere «Allah Teâlâ'nın kelâmıdır» dediğimizde kastedilen, bunların Allah Teâlâ'nın zatıyla kaim olan sıfata delalet eden lafızlar olduğudur; dolayısıyla kelâm ismi onlara mecaz yoluyla verilmiştir. Yeminin bozulması ve yerine gelmesi meselesine gelince; bu, yeminlerin örfe dayalı olmasından ötürüdür. «Allah'ın kelâmı kadîmdir» dediğimizde ise, bununla bu lafızların ve ibarelerin medlûlü olan o kadîm sıfattan başkasını kastetmeyiz. «Allah'ın kelâmı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucizedir» dediğimizde, bununla hâdis olan bu harfleri ve bu sesleri kastederiz; zira kadîm olan, Muhammed aleyhisselâm'dan önce de mevcuttu, öyleyse nasıl onun için bir mucize olsun? «Allah'ın kelâmı sureler ve ayetlerdir» dediğimizde bu harfleri kastederiz. «Allah'ın kelâmı fasihtir» dediğimizde bu lafızları kastederiz. Allah Teâlâ'nın kelâmını tefsir etmeye başladığımızda da yine bu lafızları kastederiz.

الأصوات التي نقرأ بها ليس كلام الله:

Kendisiyle Okuduğumuz Sesler Allah'ın Kelâmı Değildir:

المسألة الثانية عشرة [الأصوات التي نقرأ بها ليس كلام الله] : زَعَمَتِ الْحَشْوِيَّةُ أَنَّ هَذِهِ الْأَصْوَاتَ الَّتِي نَسْمَعُهَا مِنْ هَذَا الْإِنْسَانِ عَيْنُ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّا نَعْلَمُ بِالْبَدِيهَةِ أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ الَّتِي نَسْمَعُهَا مِنْ هَذَا الْإِنْسَانِ صِفَةٌ قَائِمَةٌ بِلِسَانِهِ وَأَصْوَاتِهِ، فَلَوْ قُلْنَا بِأَنَّهَا عَيْنُ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى لَزِمَنَا الْقَوْلُ بِأَنَّ الصِّفَةَ الْوَاحِدَةَ بِعَيْنِهَا قَائِمَةٌ بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَحَالَّةٌ فِي بَدَنِ هَذَا الْإِنْسَانِ، وَهَذَا مَعْلُومُ الْفَسَادِ بِالضَّرُورَةِ، وَأَيْضًا فَهَذَا عَيْنُ مَا يَقُولُهُ النَّصَارَى مِنْ أَنَّ أُقْنُومَ الْكَلِمَةِ حَلَّتْ فِي ناسوت صريح، وزعموا أنها حَالَّةٌ فِي نَاسُوتِ عِيسَى ﵇، وَمَعَ ذَلِكَ فَهِيَ صِفَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَغَيْرُ زَائِلَةٍ عَنْهُ، وَهَذَا عَيْنُ مَا يَقُولُهُ الْحَشْوِيَّةِ مِنْ أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى حَالٌّ فِي لِسَانِ هَذَا الْإِنْسَانِ/ مَعَ أَنَّهُ غَيْرُ زَائِلٍ عَنْ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ، إِلَّا أَنَّ النَّصَارَى قَالُوا بِهَذَا الْقَوْلِ فِي حَقِّ عِيسَى وَحْدَهُ، وَهَؤُلَاءِ الْحَمْقَى قَالُوا بِهَذَا الْقَوْلِ الْخَبِيثِ فِي حَقِّ كُلِّ النَّاسِ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ.

ON İKİNCİ MESELE: [Kendisiyle Okuduğumuz Sesler Allah'ın Kelâmı Değildir] Haşviyye, bu insandan işittiğimiz bu seslerin Allah Teâlâ'nın kelâmının bizzat kendisi olduğunu iddia etmiştir. Bu batıldır; çünkü biz apaçık biliriz ki bu insandan işittiğimiz bu harfler ve sesler, onun dilinde ve seslerinde kaim olan bir sıfattır. Şayet bunların Allah Teâlâ'nın kelâmının bizzat kendisi olduğunu söyleseydik, bizzat aynı olan tek bir sıfatın hem Allah Teâlâ'nın zatıyla kaim olduğunu hem de bu insanın bedenine hulûl ettiğini söylememiz gerekirdi ki bunun fesadı zaruri olarak bilinmektedir. Ayrıca bu, Hristiyanların Kelime uknumunun açık bir nâsuta (insani tabiata) hulûl ettiğini söylemelerinin, onun İsa aleyhisselâm'ın nâsutuna hulûl ettiğini ve bununla birlikte Allah Teâlâ'nın bir sıfatı olup O'ndan zail olmadığını iddia etmelerinin tam olarak aynısıdır. Bu da Haşviyye'nin, Allah Teâlâ'nın kelâmının O'nun zatından zail olmamakla birlikte bu insanın diline hulûl ettiğini söylemesinin tam olarak aynısıdır. İki görüş arasında hiçbir fark yoktur; şu kadar var ki Hristiyanlar bu sözü sadece İsa hakkında söylemişler, bu ahmaklar ise bu habis sözü doğudan batıya bütün insanlar hakkında söylemişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: قَالَتِ الْكَرَّامِيَّةُ: الْكَلَامُ اسْمٌ لِلْقُدْرَةِ عَلَى الْقَوْلِ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى النُّطْقِ يُقَالُ إِنَّهُ مُتَكَلِّمٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْحَالِ مُشْتَغِلًا بِالْقَوْلِ، وَأَيْضًا فَضِدُّ الْكَلَامِ هُوَ الْخَرَسُ، لَكِنَّ الْخَرَسَ عِبَارَةٌ عَنِ الْعَجْزِ عَنِ الْقَوْلِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ عِبَارَةً عَنِ الْقُدْرَةِ عَلَى الْقَوْلِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى قَدِيمٌ، بِمَعْنَى أَنَّ قُدْرَتَهُ عَلَى الْقَوْلِ قَدِيمَةٌ، أَمَّا الْقَوْلُ فَإِنَّهُ حَادِثٌ، هَذَا تفصيل قولهم وقد أبطلناه.

ON ÜÇÜNCÜ MESELE: Kerrâmiyye şöyle dedi: Kelâm, söz söylemeye kādir olmanın ismidir. Delili şudur: Konuşmaya kādir olan kimseye, o anda fiilen söz söylemekle meşgul olmasa bile «mütekellim» (konuşan) denir. Ayrıca kelâmın zıddı dilsizliktir (haresztir); oysa dilsizlik söz söylemekten aciz olmaktan ibarettir, öyleyse kelâmın da söz söyleme kudretinden ibaret olması vaciptir. Bu sabit olunca onlar şöyle derler: Allah Teâlâ'nın kelâmı, O'nun söz söylemeye olan kudretinin kadîm olması anlamında kadîmdir; söze (kavle) gelince, o hâdistir. Onların sözünün tafsilatı budur ve biz bunu iptal ettik.

خلاف الحشوية والأشعرية في صفة القرآن:

Kur'an'ın Sıfatı Konusunda Haşviyye ile Eş'ariyye Arasındaki İhtilaf:

المسألة الرابعة عشرة [خلاف الحشوية والأشعرية في صفة القرآن] : قَالَتِ الْحَشْوِيَّةُ لِلْأَشْعَرِيَّةِ: إِنْ كَانَ مُرَادُكُمْ مِنْ قَوْلِكُمْ: «إِنَّ الْقُرْآنَ قَدِيمٌ» هُوَ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ دَالٌّ عَلَى صِفَةٍ قَدِيمَةٍ مُتَعَلِّقَةٍ بِجَمِيعِ الْمَأْمُورَاتِ وَالْمُحَرَّمَاتِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ كِتَابٍ صُنِّفَ فِي الدُّنْيَا

ON DÖRDÜNCÜ MESELE: [Kur'an'ın Sıfatı Konusunda Haşviyye ile Eş'ariyye Arasındaki İhtilaf] Haşviyye, Eş'ariyye'ye şöyle demiştir: Eğer «Kur'an kadîmdir» sözünüzden muradınız, bu Kur'an'ın bütün emredilenler ve yasaklananlarla taalluk eden kadîm bir sıfata delalet etmesi ise, dünyada telif edilmiş her kitabın da

قَدِيمًا، لِأَنَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ لَهُ مَدْلُولٌ وَمَفْهُومٌ، وَكَلَامُ اللَّهِ ﷾ لَمَّا كَانَ عَامَّ التَّعَلُّقِ بِجَمِيعِ الْمُتَعَلِّقَاتِ كَانَ خَبَرًا عَنْ مَدْلُولَاتِ ذَلِكَ الْكِتَابِ فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْقُرْآنِ وَبَيْنَ سَائِرِ كُتُبِ الْفُحْشِ وَالْهَجْوِ فِي كَوْنِهِ قَدِيمًا بِهَذَا التَّفْسِيرِ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ قَدِيمًا وَجْهًا آخَرَ سِوَى ذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنْ بَيَانِهِ. وَالْجَوَابُ أَنَّا لَا نَلْتَزِمُ كَوْنَ كَلَامِهِ تَعَالَى مُتَعَلِّقًا بِجَمِيعِ الْمُخْبَرَاتِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَسْقُطُ هَذَا السُّؤَالُ.

kadîm olması gerekirdi. Çünkü o kitabın bir medlûlü ve mefhumu vardır; Allah [celle celâluhû]'nun kelâmı bütün taalluk eden şeylere genel olarak taalluk ettiğine göre, o kitabın medlûllerinden bir haber olurdu. Bu takdirde, bu tefsire göre kadîm olması bakımından Kur'an ile diğer müstehcen ve hiciv kitapları arasında hiçbir fark kalmazdı. Şayet onun kadîm olmasından murat bundan başka bir vecih ise, onun açıklanması gerekir. Cevap şudur: Biz, O Teâlâ'nın kelâmının haber verilen her şeyle (muhberatla) taalluk ettiğini iltizam etmiyoruz (zorunlu görmüyoruz); bu takdirde bu itiraz düşer.

وَاعْلَمْ أَنَّا لَا نَقُولُ: إِنَّ كَلَامَهُ لَا يَتَعَلَّقُ بِجَمِيعِ الْمُخْبَرَاتِ لِكَوْنِهَا كَذِبًا، وَالْكَذِبُ فِي كَلَامِ اللَّهِ مُحَالٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ أَنْ أَقْوَامًا أَخْبَرُوا عَنْ تِلْكَ الْأَكَاذِيبِ وَالْفُحْشِيَّاتِ فَهَذَا لَا يَكُونُ كَذِبًا، وَإِنَّمَا يُمْنَعُ مِنْهُ لِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ النَّقَائِصِ، وَالْإِخْبَارُ عَنْ هَذِهِ الْفُحْشِيَّاتِ وَالسَّخَفِيَّاتِ يَجْرِي مَجْرَى النَّقْصِ، وَهُوَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ. وَاعْلَمْ أَنَّ مَبَاحِثَ الْحَرْفِ وَالصَّوْتِ وَتَشْرِيحِ الْعَضَلَاتِ الْفَاعِلَاتِ لِلْحُرُوفِ وَذِكْرِ الْإِشْكَالَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي قِدَمِ الْقُرْآنِ أُمُورٌ صَعْبَةٌ دَقِيقَةٌ، فَالْأَوْلَى الِاكْتِفَاءُ بِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

Bil ki biz, «O'nun kelâmı yalan oldukları gerekçesiyle bütün haber verilen şeylere taalluk etmez ve Allah'ın kelâmında yalan imkânsızdır» demiyoruz. Zira O Teâlâ, birtakım kavimlerin o yalanları ve çirkin sözleri haber verdiğini bildirdiğinde bu yalan olmaz. Bundan menedilmesi ancak Allah Teâlâ'yı noksanlıklardan tenzih etmeye raci olan bir durumdan ötürüdür; zira bu müstehcen ve saçma sapan şeyleri haber vermek noksanlık mesabesindedir, bu ise Allah hakkında imkânsızdır. Bil ki harf ve ses incelemeleri, harfleri meydana getiren kasların teşrihi ve Kur'an'ın kıdemi konusunda zikredilen müşkilliklerin anlatılması zor ve ince hususlardır; dolayısıyla zikrettiğimiz kadarıyla yetinmek en evla olandır. Doğruyu en iyi bilen Allah'tır.

الْبَابُ الثَّالِثُ فِي الْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالِاسْمِ وَالْفِعْلِ وَالْحَرْفِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: İSİM, FİİL VE HARFLE İLGİLİ İNCELEMELER HAKKINDADIR; BURADA MESELELER VARDIR

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ تَقْسِيمَ الْكَلِمَةِ إِلَى هَذِهِ الْأَنْوَاعِ الثَّلَاثَةِ يُمْكِنُ إِيرَادُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَلِمَةَ إِمَّا أَنْ يَصِحَّ الْإِخْبَارُ عَنْهَا وَبِهَا، وَهِيَ الِاسْمُ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَصِحَّ الْإِخْبَارُ عَنْهَا، لَكِنْ يَصِحُّ الْإِخْبَارُ بِهَا، وَهِيَ الْفِعْلُ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَصِحَّ الْإِخْبَارُ عَنْهَا وَلَا بِهَا، وَهُوَ/ الْحَرْفُ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّقْسِيمَ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الْحَرْفَ وَالْفِعْلَ لَا يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهُمَا، وَعَلَى أَنَّ الِاسْمَ يَصِحُّ الأخبار عنه، فلنذكر البحثين في مسألتين.

BİRİNCİ MESELE: Bil ki kelimenin bu üç türe taksimi iki yönden ortaya konulabilir: Birincisi: Kelime ya kendisinden haber verilmesi (mübteda/özne olması) ve kendisiyle haber verilmesi (haber/yüklem olması) sahih olandır ki bu isimdir; ya kendisinden haber verilmesi sahih olmayıp kendisiyle haber verilmesi sahih olandır ki bu fiildir; ya da ne kendisinden ne de kendisiyle haber verilmesi sahih olandır ki bu da harftir. Bil ki bu taksim, harf ve fiilden haber verilmesinin sahih olmadığı ve isimden haber verilmesinin sahih olduğu esasına dayalıdır; öyleyse bu iki incelemeyi iki meselede zikredelim.

الكلمة اسم وفعل وحرف:

Kelime İsim, Fiil ve Harftir:

المسألة الثانية [الكلمة اسم وفعل وحرف] : اتَّفَقَ النَّحْوِيُّونَ عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ وَالْحَرْفَ لَا يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهُمَا، قَالُوا: لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: ضَرَبَ قَتَلَ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ المثال الواحد لا يكفي في إثبات الحكم الْعَامِّ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُ لَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ:

İKİNCİ MESELE: [Kelime İsim, Fiil ve Harftir] Nahivciler, fiilden ve harften haber verilmesinin sahih olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Onlar şöyle demiştir: Çünkü «Darabe katele» (Vurdu öldürdü) denilmesi caiz değildir. Bir kimse şöyle diyebilir: Tek bir örnek genel bir hükmü ispat etmekte yeterli değildir. Ayrıca şöyle denilmesi de sahih değildir:

جِدَارٌ سَمَاءٌ، وَلَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الِاسْمَ لَا يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهُ وَبِهِ، لِأَجْلِ أَنَّ الْمِثَالَ الْوَاحِدَ لَا يَكْفِي فِي إِثْبَاتِ الحكم العام، فكذا هاهنا، ثُمَّ قِيلَ، الَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْإِخْبَارِ عَنِ الْفِعْلِ وَالْحَرْفِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا أَخْبَرَنَا عَنْ «ضَرَبَ يَضْرِبُ اضْرِبْ» بِأَنَّهَا أَفْعَالٌ فَالْمُخْبَرُ عَنْهُ فِي هَذَا الْخَبَرِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ اسْمًا أَوْ فِعْلًا أَوْ حَرْفًا، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ كَانَ هَذَا الْخَبَرُ كَذِبًا، وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ كَانَ الْفِعْلُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ فِعْلٌ مُخْبَرًا عَنْهُ، فَإِنْ قَالُوا: المخبر عنه بهذا الخبر هُوَ هَذِهِ الصِّيَغُ، وَهِيَ أَسْمَاءٌ قُلْنَا: هَذَا السُّؤَالُ رَكِيكٌ، لِأَنَّهُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْمُخْبَرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ فِعْلٌ اسْمًا، فَرَجَعَ حَاصِلُ هَذَا السُّؤَالِ إِلَى الْقِسْمِ الْأَوَّلِ مِنَ الْقِسْمَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي أَوَّلِ هَذَا الْإِشْكَالِ، وَقَدْ أَبْطَلْنَاهُ، الثَّانِي: إِذَا أَخْبَرْنَا عَنِ الْفِعْلِ وَالْحَرْفِ بِأَنَّهُ لَيْسَ بِاسْمٍ فَالتَّقْدِيرُ عَيْنُ مَا تَقَدَّمَ، الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَنَا: «الْفِعْلُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ» إِخْبَارٌ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ، وَذَلِكَ مُتَنَاقِضٌ، فَإِنْ قَالُوا: الْمُخْبَرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ هُوَ هَذَا اللَّفْظُ، فَنَقُولُ: قَدْ أَجَبْنَا عَلَى هَذَا السُّؤَالِ، فَإِنَّا نَقُولُ: الْمُخْبَرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ إِنْ كَانَ اسْمًا فَهُوَ بَاطِلٌ لِأَنَّ كُلَّ اسْمٍ مُخْبَرٌ عَنْهُ، وَأَقَلُّ دَرَجَاتِهِ أَنْ يُخْبَرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ اسْمٌ، وَإِنْ كَانَ فِعْلًا فَقَدْ صَارَ الْفِعْلُ مُخْبَرًا عَنْهُ.

«Cidârun semâun» (Duvar göktür); fakat bu, tek bir örneğin genel hükmü ispatta yetersiz olmasından ötürü, isimden ve isimle haber verilmesinin sahih olmadığına delalet etmemiştir; burada da durum böyledir. Sonra şöyle denildi: Fiilden ve harften haber verilmesinin sahih olduğuna delalet eden hususlar birtakım vecihlerdir: Birincisi: Biz «darabe, yadribu, idrib» hakkında bunların fiil olduklarını haber verdiğimizde, bu haberdeki kendisinden haber verilen (muhberun anh) ya isim ya fiil ya da harftir. Eğer birincisi ise bu haber yalan olurdu, oysa öyle değildir. Eğer ikincisi ise, fiil, fiil olması hasebiyle kendisinden haber verilen olur. Şayet «Bu haberle kendisinden haber verilen bu kalıplardır ve onlar da isimdir» derlerse, deriz ki: Bu itiraz çürüktür; çünkü bu takdirde kendisinin fiil olduğu haber verilen şey isim olur ve bu itirazın neticesi, bu müşkülün başında zikredilen iki kısımdan birincisine döner ki biz onu iptal etmiştik. İkincisi: Fiil ve harf hakkında onun isim olmadığını haber verdiğimizde takdir az öncekinin aynısıdır. Üçüncüsü: «Fiilden haber verilmez» sözümüz, onun hakkında kendisinden haber verilmeyeceğini bildiren bir haberdir; bu ise çelişkidir. Şayet «Kendisinden haber verilmeyeceği bildirilen şey bu lafızdır» derlerse, deriz ki: Biz bu itiraza cevap vermiştik; zira biz şöyle deriz: Kendisinden haber verilmeyeceği bildirilen şey eğer isim ise bu batıldır, çünkü her isim kendisinden haber verilendir ve bunun en alt derecesi onun isim olduğunun haber verilmesidir; şayet fiil ise, bu durumda fiil kendisinden haber verilen olmuştur.

الرَّابِعُ: الْفِعْلُ مِنْ حَيْثُ هُوَ فِعْلٌ وَالْحَرْفُ مِنْ حَيْثُ هُوَ حَرْفٌ مَاهِيَّةٌ مَعْلُومَةٌ مُتَمَيِّزَةٌ عَمَّا عَدَاهَا، وَكُلُّ مَا كَانَ

Dördüncüsü: Fiil olması hasebiyle fiil ve harf olması hasebiyle harf, bilinen ve diğerlerinden ayırt edilen bir mahiyettir. Her ne ki

كَذَلِكَ صَحَّ الْإِخْبَارُ عَنْهُ بِكَوْنِهِ مُمْتَازًا عَنْ غَيْرِهِ، فَإِذَا أَخْبَرْنَا عَنِ الْفِعْلِ مِنْ حَيْثُ هُوَ فِعْلٌ بِأَنَّهُ مَاهِيَّةٌ مُمْتَازَةٌ عَنِ الِاسْمِ فَقَدْ أَخْبَرْنَا عَنْهُ بِهَذَا الِامْتِيَازِ، الْخَامِسُ: الْفِعْلُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنِ الصِّيغَةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْمَعْنَى الْمَخْصُوصِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنْ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْمَخْصُوصِ الَّذِي هُوَ مَدْلُولٌ لِهَذِهِ الصِّيغَةِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَقَدْ أَخْبَرْنَا عَنْهُ بِكَوْنِهِ دَلِيلًا عَلَى الْمَعْنَى، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَقَدْ أَخْبَرْنَا عَنْهُ بِكَوْنِهِ مَدْلُولًا لِتِلْكَ الصِّيغَةِ، فَهَذِهِ سُؤَالَاتٌ صَعْبَةٌ فِي هَذَا الْمَقَامِ.

böyle ise, onun başkasından mümtaz (ayrılmış) olduğu şeklinde kendisinden haber verilmesi sahih olur. Fiil olması hasebiyle fiil hakkında onun isimden mümtaz bir mahiyet olduğunu haber verdiğimizde, onun hakkında bu imtiyazı haber vermiş oluruz. Beşincisi: Fiil ya özel bir manaya delalet eden kalıptan ibarettir ya da bu kalıbın medlûlü olan o özel manadan ibarettir. Şayet birincisi ise, onun manaya bir delil olduğu şeklinde kendisinden haber vermiş oluruz. Şayet ikincisi ise, onun o kalıbın medlûlü olduğu şeklinde kendisinden haber vermiş oluruz. İşte bunlar bu makamdaki zor itirazlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: طَعَنَ قَوْمٌ فِي قَوْلِهِمُ: «الِاسْمُ مَا يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهُ» بِأَنْ قَالُوا: لَفْظَةُ «أَيْنَ وَكَيْفَ وَإِذَا» أَسْمَاءٌ مَعَ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهَا، وَأَجَابَ عَبْدُ الْقَاهِرِ النَّحْوِيُّ عَنْهُ بِأَنَّا إِذَا قُلْنَا: «الِاسْمُ مَا جَازَ الْإِخْبَارُ عَنْهُ» أَرَدْنَا بِهِ مَا جَازَ الْإِخْبَارُ عَنْ مَعْنَاهُ، وَيَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْ مَعْنَى/ إِذَا لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: آتِيكَ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ، كَانَ الْمَعْنَى آتِيكَ وَقْتَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَالْوَقْتُ يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهُ، بِدَلِيلِ أَنَّكَ تَقُولُ: طَابَ الوقت، وأقول هذا الْعُذْرُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ «إِذَا» لَيْسَ مَعْنَاهُ الْوَقْتَ فَقَطْ، بَلْ مَعْنَاهُ الْوَقْتُ حَالَ مَا تَجْعَلُهُ ظَرْفًا لِشَيْءٍ آخَرَ، وَالْوَقْتُ حَالَ مَا جُعِلَ ظَرْفًا لِحَادِثٍ آخَرَ فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُ الْإِخْبَارُ عَنْهُ أَلْبَتَّةَ، فَإِنْ قَالُوا لَمَّا كَانَ أَحَدُ أَجْزَاءِ مَاهِيَّتِهِ اسْمًا وَجَبَ كَوْنُهُ اسْمًا، فَنَقُولُ: هَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ إِنْ كَفَى هَذَا الْقَدْرُ فِي كَوْنِهِ اسْمًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ اسْمًا، لِأَنَّ الْفِعْلَ أَحَدُ أَجْزَاءِ مَاهِيَّتِهِ الْمَصْدَرُ، وَهُوَ اسْمٌ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا بَاطِلًا فَكَذَا مَا قَالُوهُ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Bir topluluk nahivcilerin «İsim, kendisinden haber verilmesi sahih olandır» sözünü tenkit ederek şöyle demiştir: «Eyne (nerede), keyfe (nasıl) ve izâ (zaman)» lafızları, kendilerinden haber verilmesi sahih olmadığı halde isimdirler. Nahivci Abdülkāhir buna şöyle cevap vermiştir: Biz «İsim, kendisinden haber verilmesi caiz olandır» dediğimizde, bununla manasından haber verilmesi caiz olanı kastederiz. «İzâ»nın manasından haber vermek ise sahihtir; çünkü sen «Güneş doğduğu zaman sana gelirim» dediğinde mana «Güneşin doğuş vaktinde sana gelirim» olur. Vakit ise, «Vakit güzelleşti» demenin delaletiyle kendisinden haber verilmesi sahih olandır. Ben de derim ki, bu mazeret zayıftır; çünkü «izâ»nın manası sadece vakit değildir, bilakis onu başka bir şeye zarf kıldığın andaki vakittir. Başka bir hadiseye zarf kılındığı haldeki vakit ise, kesinlikle kendisinden haber verilmesi mümkün olmayan bir şeydir. Şayet «Mahiyetinin cüzlerinden biri isim olduğu için onun da isim olması gerekmiştir» derlerse, deriz ki: Bu batıldır; zira onun isim olmasında bu kadarı yeterli olsaydı, fiilin de isim olması gerekirdi. Çünkü fiilin mahiyetinin cüzlerinden biri masdardır ve o da isimdir. Bu batıl olunca onların söylediği de böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي تَقْرِيرِ النَّوْعِ الثَّانِي مِنْ تَقْسِيمِ الْكَلِمَةِ أَنْ تَقُولَ: الْكَلِمَةُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهَا مُسْتَقِلًّا بِالْمَعْلُومِيَّةِ أَوْ لَا يَكُونَ، وَالثَّانِي: هُوَ الْحَرْفُ، أَمَّا الْأَوَّلُ: فَإِمَّا أَنْ يَدُلَّ ذَلِكَ اللَّفْظُ عَلَى الزَّمَانِ الْمُعَيِّنِ لِمَعْنَاهُ، وَهُوَ الْفِعْلُ، أَوْ لَا يَدُلَّ وَهُوَ الِاسْمُ، وَفِي هَذَا الْقِسْمِ سُؤَالَاتٌ نَذْكُرُهَا في حد الاسم والفعل.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Kelimenin taksiminin ikinci türünün takririnde şöyle dersin: Kelimenin manası ya tek başına bilinmede müstakildir ya da değildir. İkincisi harftir. Birincisine gelince: O lafız ya manası için belirlenmiş bir zamana delalet eder ki bu fiildir; ya da delalet etmez ki bu da isimdir. Bu kısımda, ismin ve fiilin tanımında zikredeceğimiz birtakım sorular (itirazlar) vardır.

تعريف الاسم:

İsmin Tanımı:

المسألة الخامسة [تعريف الاسم] : فِي تَعْرِيفِ الِاسْمِ: النَّاسُ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا، التَّعْرِيفُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الِاسْمَ هُوَ الَّذِي يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْ مَعْنَاهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ صِحَّةَ الْإِخْبَارِ عَنْ مَاهِيَّةِ الشَّيْءِ حُكْمٌ يَحْصُلُ لَهُ بَعْدَ تَمَامِ مَاهِيَّتِهِ فَيَكُونُ هَذَا التَّعْرِيفُ مِنْ بَابِ الرُّسُومِ لَا مِنْ بَابِ الْحُدُودِ، وَالْإِشْكَالُ عَلَيْهِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْفِعْلَ وَالْحَرْفَ يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهُمَا، وَالثَّانِي: أَنَّ «إِذَا وَكَيْفَ وَأَيْنَ» لَا يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهَا وَقَدْ سَبَقَ تَقْرِيرُ هَذَيْنِ السُّؤَالَيْنِ.

BEŞİNCİ MESELE: [İsmin Tanımı] İsmin tanımı hakkında insanlar birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birinci tanım: İsim, manasından haber verilmesi sahih olandır. Bil ki bir şeyin mahiyetinden haber vermenin sahih oluşu, o şeyin mahiyeti tamamlandıktan sonra ona ait olan bir hükümdür; dolayısıyla bu tanım hadler (özsel tanımlar) babından değil, resimler (betimsel tanımlar) babındandır. Buna yönelik müşkül iki yöndendir: Birincisi: Fiil ve harften de haber verilmesi sahihtir. İkincisi: «İzâ, keyfe ve eyne»den haber verilmesi sahih değildir. Bu iki itirazın açıklaması daha önce geçmişti.

التَّعْرِيفُ الثَّانِي: أَنَّ الِاسْمَ هُوَ الَّذِي يَصِحُّ أَنْ يَأْتِيَ فَاعِلًا أَوْ مَفْعُولًا أَوْ مُضَافًا، وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَهُ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ الِاسْمَ هُوَ الَّذِي يَصِحُّ الْإِخْبَارُ عَنْهُ.

İkinci tanım: İsim; fail, meful veya muzaf olarak gelmesi sahih olandır. Bil ki bunun neticesi, ismin kendisinden haber verilmesi sahih olan şey olduğu esasına döner.