Binûn

Fâtiha Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والتعريف الثَّالِثُ: أَنَّ الِاسْمَ كَلِمَةٌ تَسْتَحِقُّ الْإِعْرَابَ فِي أَوَّلِ الْوَضْعِ، وَهَذَا أَيْضًا رَسْمٌ، لِأَنَّ صِحَّةَ الْإِعْرَابِ حَالَةٌ طَارِئَةٌ عَلَى الِاسْمِ بَعْدَ تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ، وَقَوْلُنَا فِي أَوَّلِ الْوَضْعِ احْتِرَازٌ عَنْ شَيْئَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْمَبْنِيَّاتُ، فَإِنَّهَا لَا تَقْبَلُ الْإِعْرَابَ بِسَبَبِ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْحُرُوفِ، وَلَوْلَا هَذِهِ الْمُنَاسَبَةُ لَقَبِلَتِ الْإِعْرَابَ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُضَارِعَ مُعْرَبٌ لَكِنْ لَا لِذَاتِهِ بَلْ بِسَبَبِ كَوْنِهِ مُشَابِهًا لِلِاسْمِ، وَهَذَا التَّعْرِيفُ أَيْضًا ضَعِيفٌ.

Üçüncü tanım: İsim, ilk vazedilişte irabı hak eden kelimedir. Bu da bir resimdir (betimsel tanımdır); çünkü irabın sahih olması durumu, mahiyet tamamlandıktan sonra isme arız olan bir durumdur. «İlk vazedilişte» sözümüz iki şeyden sakınmak içindir: Birincisi mebnîlerdir; zira onlar, kendileriyle harfler arasındaki bir münasebet sebebiyle irabı kabul etmezler. Şayet bu münasebet olmasaydı irabı kabul ederlerdi. İkincisi ise muzari fiildir; o irap alır ancak kendiliğinden değil, isme benzediği için [alır]. Bu tanım da zayıftır.

التَّعْرِيفُ الرَّابِعُ: قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْمُفَصَّلِ» : الِاسْمُ مَا دَلَّ عَلَى مَعْنًى فِي نَفْسِهِ دَلَالَةً مُجَرَّدَةً عَنِ الِاقْتِرَانِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّعْرِيفَ مُخْتَلٌّ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَالَ فِي تَعْرِيفِ الْكَلِمَةِ أَنَّهَا اللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى مَعْنًى مُفْرَدٍ بِالْوَضْعِ، ثُمَّ ذَكَرَ فِيمَا كَتَبَ مِنْ حَوَاشِي «الْمُفَصَّلِ» أَنَّهُ إِنَّمَا وَجَبَ/ ذِكْرُ اللَّفْظِ لِأَنَّا لَوْ قُلْنَا: «الْكَلِمَةُ هِيَ

Dördüncü tanım: Zemahşerî el-Mufassal'da şöyle demiştir: «İsim, kendi başına bir manaya, [zamana] bitişmekten soyutlanmış bir delaletle delalet eden şeydir.» Bil ki bu tanım birkaç yönden kusurludur: Birincisi: O, kelimenin tanımında onun «vaz' yoluyla müstakil bir manaya delalet eden lafız» olduğunu söylemiş, ardından el-Mufassal haşiyesinde yazdığı yerde lafız kaydını zikretmenin sadece «kelime manaya delalet eden şeydir» deseydik,

الدَّالَّةُ عَلَى الْمَعْنَى» لَانْتَقَضَ بِالْعَقْدِ وَالْخَطِّ وَالْإِشَارَةِ كَذَلِكَ، مَعَ أَنَّهَا لَيْسَتْ أَسْمَاءً. وَالثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: «فِي نَفْسِهِ» إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الدَّالِّ، أَوْ إِلَى الْمَدْلُولِ، أَوْ إِلَى شَيْءٍ ثَالِثٍ، فَإِنْ عَادَ إِلَى الدَّالِّ صَارَ التَّقْدِيرُ الِاسْمُ مَا دَلَّ عَلَى مَعْنًى حَصَلَ فِي الِاسْمِ، فَيَصِيرُ الْمَعْنَى الِاسْمُ مَا دَلَّ عَلَى مَعْنًى هُوَ مَدْلُولُهُ، وَهَذَا عَبَثٌ، ثُمَّ مَعَ ذَلِكَ فَيَنْتَقِضُ بِالْحَرْفِ وَالْفِعْلِ، فَإِنَّهُ لَفْظٌ يَدُلُّ عَلَى مَدْلُولِهِ، وَإِنْ عَادَ إِلَى الْمَدْلُولِ صَارَ التَّقْدِيرُ الِاسْمُ مَا دَلَّ عَلَى مَعْنًى حَاصِلٍ فِي نَفْسِ ذَلِكَ الْمَعْنَى، وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَ الشَّيْءِ حَاصِلًا فِي نَفْسِهِ، وَهُوَ مُحَالٌ، فَإِنْ قَالُوا مَعْنَى كَوْنِهِ حَاصِلًا فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ لَيْسَ حَاصِلًا فِي غَيْرِهِ، فَنَقُولُ: فَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَنْتَقِضُ الْحَدُّ بِأَسْمَاءِ الصِّفَاتِ وَالنَّسَبِ، فَإِنَّ تِلْكَ الْمُسَمَّيَاتِ حَاصِلَةٌ فِي غَيْرِهَا.

parmakla sayı sayma (akd), yazı ve işaretin de isim olmadıkları halde böyle [manaya delalet eden şeyler] olması sebebiyle tanımın bozulacağından dolayı vacip olduğunu zikretmiştir. İkincisi: Onun «kendi başına (kendi zatında)» sözündeki zamir ya delalet edene ya delalet olunana ya da üçüncü bir şeye racidir. Şayet delalet edene raci olursa takdir şöyle olur: «İsim, ismin zatında hasıl olan bir manaya delalet eden şeydir.» Bu durumda mana, «İsim, kendi medlûlü olan bir manaya delalet eden şeydir» şeklini alır ki bu abestir. Bununla birlikte yine de harf ve fiil ile nakzolunur (bozulur); çünkü o da kendi medlûlüne delalet eden bir lafızdır. Şayet medlûle raci olursa takdir şöyle olur: «İsim, o mananın kendi zatında hasıl olan bir manaya delalet eden şeydir.» Bu da bir şeyin kendi zatında hasıl olmasını gerektirir ki bu muhaldir. Şayet «Onun kendi zatında hasıl olmasının manası, başkasında hasıl olmamış olmasıdır» derlerse, deriz ki: Bu tefsire göre bu had (tanım), sıfat ve nispet isimleriyle bozulur; çünkü bu müsemmalar başkalarında hasıl olmaktadır.

التَّعْرِيفُ الْخَامِسُ: أَنْ يُقَالَ: الِاسْمُ كَلِمَةٌ دَالَّةٌ عَلَى مَعْنًى مُسْتَقِلٍّ بِالْمَعْلُومِيَّةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَدُلَّ عَلَى الزَّمَانِ الْمُعَيَّنِ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ ذَلِكَ الْمَعْنَى، وَإِنَّمَا ذَكَرْنَا الْكَلِمَةَ لِيَخْرُجَ الْخَطُّ وَالْعَقْدُ وَالْإِشَارَةُ فَإِنْ قَالُوا: لِمَ لَمْ يَقُولُوا لَفْظَةٌ دَالَّةٌ عَلَى كَذَا وَكَذَا؟ قُلْنَا: لِأَنَّا جَعَلْنَا اللَّفْظَ جِنْسًا لِلْكَلِمَةِ، وَالْكَلِمَةُ جِنْسٌ لِلِاسْمِ، وَالْمَذْكُورُ فِي الْحَدِّ هُوَ الْجِنْسُ الْقَرِيبُ لَا الْبَعِيدُ، وَأَمَّا شَرْطُ الِاسْتِقْلَالِ بِالْمَعْلُومِيَّةِ فَقِيلَ: إِنَّهُ بَاطِلٌ طَرْدًا وَعَكْسًا، أَمَّا الطَّرْدُ فَمِنْ وُجُوهٍ.

Beşinci tanım: Şöyle denilmesidir: İsim, o mananın içinde vuku bulduğu muayyen zamana delalet etmeksizin, tek başına bilinmede müstakil bir manaya delalet eden kelimedir. Yazı, parmak hesabı ve işaret [tanımdan] çıksın diye sadece «kelime» dedik. Şayet «Niçin filanca ve filanca şeye delalet eden bir lafızdır demediler?» derlerse, deriz ki: Çünkü biz lafzı kelimenin cinsi, kelimeyi de ismin cinsi kıldık. Hadde (tanımda) zikredilen ise uzak cins değil, yakın cinstir. «Tek başına bilinmede müstakil olma» şartına gelince; onun tard (kapsayıcılık) ve aks (dışarıda bırakıcılık) bakımından batıl olduğu söylenmiştir. Tard yönünden [batıl olması] birtakım vecihlerdendir:

الْأَوَّلُ: إِنَّ كُلَّ مَا كَانَ مَعْلُومًا فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُسْتَقِلًّا بِالْمَعْلُومِيَّةِ لِأَنَّ الشَّيْءَ مَا لَمْ تُتَصَوَّرْ مَاهِيَّتُهُ امْتَنَعَ أَنْ يُتَصَوَّرَ مَعَ غَيْرِهِ، وَإِذَا كَانَ تَصَوُّرُهُ فِي نَفْسِهِ مُتَقَدِّمًا عَلَى تَصَوُّرِهِ مَعَ غَيْرِهِ كَانَ مُسْتَقِلًّا بِالْمَعْلُومِيَّةِ، الثَّانِي: أَنَّ مَفْهُومَ الْحَرْفِ يَسْتَقِلُّ بِأَنْ يُعْلَمَ كَوْنُهُ غَيْرَ مُسْتَقِلٍّ بِالْمَعْلُومِيَّةِ، وَذَلِكَ اسْتِقْلَالٌ. الثَّالِثُ: أَنَّ النَّحْوِيِّينَ اتَّفَقُوا عَلَى أن «الباء» تفيد الإلصاق، و «من» تُفِيدُ التَّبْعِيضَ، فَمَعْنَى الْإِلْصَاقِ إِنْ كَانَ مُسْتَقِلًّا بِالْمَعْلُومِيَّةِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَفْهُومُ مِنَ الْبَاءِ مُسْتَقِلًّا بِالْمَعْلُومِيَّةِ فَيَصِيرُ الْحَرْفُ اسْمًا،، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مُسْتَقِلٍّ بِالْمَعْلُومِيَّةِ كَانَ الْمَفْهُومُ مِنَ الْإِلْصَاقِ غَيْرَ مُسْتَقِلٍّ بِالْمَعْلُومِيَّةِ، فَيَصِيرُ الِاسْمُ حَرْفًا، وَأَمَّا الْعَكْسُ فَهُوَ أَنَّ قَوْلَنَا: «كَمْ وَكَيْفَ وَمَتَى وَإِذَا» وَمَا الِاسْتِفْهَامِيَّةُ وَالشَّرْطِيَّةُ كُلُّهَا أَسَامٍ مَعَ أن مفهوماتها غير مستقلة، وكذلك الموصولات. الثالث: إِنَّ قَوْلَنَا: «مِنْ غَيْرِ دَلَالَةٍ عَلَى زَمَانِ ذَلِكَ الْمَعْنَى» يُشْكِلُ بِلَفْظِ الزَّمَانِ وَبِالْغَدِ وَبِالْيَوْمِ وَبِالِاصْطِبَاحِ وَبِالِاغْتِبَاقِ، وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: أَنَّا نُدْرِكُ تَفْرِقَةً بَيْنَ قَوْلِنَا الْإِلْصَاقُ وَبَيْنَ حَرْفِ الْبَاءِ فِي قَوْلِنَا: «كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ» فَنُرِيدُ بِالِاسْتِقْلَالِ هَذَا الْقَدْرَ. فَأَمَّا لَفْظُ الزَّمَانِ وَالْيَوْمِ وَالْغَدِ فَجَوَابُهُ أَنَّ مُسَمَّى هَذِهِ الْأَلْفَاظِ نَفْسُ الزَّمَانِ، وَلَا دَلَالَةَ مِنْهَا عَلَى زَمَانٍ آخَرَ لِمُسَمَّاهُ. وَأَمَّا الِاصْطِبَاحُ وَالِاغْتِبَاقُ فَجُزْؤُهُ الزَّمَانُ، وَالْفِعْلُ هُوَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى زَمَانٍ خَارِجٍ عَنِ/ الْمُسَمَّى، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى مَا تَقَدَّمَ قَوْلُهُمْ: اغْتَبَقَ يَغْتَبِقُ، فَأَدْخَلُوا الْمَاضِيَ وَالْمُسْتَقْبَلَ عَلَى الِاصْطِبَاحِ وَالِاغْتِبَاقِ.

Birincisi: Bilinen her şeyin mutlaka bilinmede müstakil olması gerekir; çünkü bir şeyin mahiyeti tasavvur edilmedikçe başkasıyla birlikte tasavvur edilmesi imkânsızdır. Onun kendi zatında tasavvuru başkasıyla birlikte tasavvurundan önce olunca, bilinmede müstakil olur. İkincisi: Harfin mefhumu, onun bilinmede müstakil olmadığının bilinmesinde müstakildir; bu da bir istiklaldir (müstakilliktir). Üçüncüsü: Nahivciler «bâ» harfinin bitişme (ilsâk), «min» harfinin de kısmiyet (teb'îz) bildirdiğinde ittifak etmişlerdir. Bitişme manası şayet bilinmede müstakil ise, «bâ» harfinden anlaşılan mefhumun da bilinmede müstakil olması gerekir ve böylece harf isim olur. Şayet bilinmede müstakil değilse, bitişme mefhumu da bilinmede müstakil olmaz ve böylece isim harf olur. Aks yönüne (tanımın dışarıda bırakması gerekenleri bırakmamasına) gelince; o da «kem, keyfe, metâ, izâ» sözlerimiz ile istifham ve şart «mâ»sının, mefhumları müstakil olmadığı halde hepsinin isim olmasıdır; aynı şekilde ism-i mevsuller de böyledir. Üçüncüsü: «O mananın zamanına delalet etmeksizin» sözümüz; zaman lafzı, yarın (el-gad), bugün (el-yevm), sabahleyin içmek (el-istıbâh) ve akşamleyin içmek (el-iğtibâk) lafızlarıyla müşkül hale gelir. Birinci soruya cevap şudur: Biz «el-ilsâk» (bitişme) sözümüz ile «kalemle yazdım» sözümüzdeki «bâ» harfi arasında bir fark idrak ederiz; dolayısıyla istiklalden kastımız bu kadardır. Zaman, bugün ve yarın lafızlarına gelince, bunun cevabı şudur: Bu lafızların müsemması bizzat zamanın kendisidir; bunların müsemması için başka bir zamana delaletleri yoktur. Sabahleyin içmek ve akşamleyin içmek lafızlarına gelince; zaman onun bir cüzüdür. Fiil ise müsemmanın dışındaki bir zamana delalet eden şeydir. Daha önce geçen duruma delalet eden şey ise onların «iğtebaka yağtebiku» (akşamleyin içti, içer) sözleridir; zira geçmiş ve gelecek [zamanı] sabahleyin içmek ve akşamleyin içmek lafızlarına dahil etmişlerdir.

علامات الاسم:

İsmin Alametleri:

المسألة السادسة [علامات الاسم] : عَلَامَاتُ الِاسْمِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ لَفْظِيَّةً أَوْ مَعْنَوِيَّةً، فَاللَّفْظِيَّةُ إِمَّا أَنْ تَحْصُلَ فِي أَوَّلِ الِاسْمِ، وَهُوَ حَرْفُ تَعْرِيفٍ، أَوْ حَرْفُ جَرٍّ، أَوْ فِي حَشْوِهِ كَيَاءِ التَّصْغِيرِ، وَحَرْفِ التَّكْسِيرِ، أَوْ فِي آخِرِهِ كَحَرْفَيِ التَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ. وَأَمَّا الْمَعْنَوِيَّةُ فَهِيَ كَوْنُهُ مَوْصُوفًا، وَصِفَةً، وَفَاعِلًا، وَمَفْعُولًا، وَمُضَافًا إِلَيْهِ، وَمُخْبَرًا عَنْهُ، وَمُسْتَحِقًّا لِلْإِعْرَابِ بِأَصْلِ الوضع.

ALTINCI MESELE: [İsmin Alametleri] İsmin alametleri ya lafzîdir ya da manevîdir. Lafzî olanlar ya ismin başında bulunur ki bu belirlilik harfi (harf-i tarif) veya cer harfidir; ya ortasında bulunur ki bu tasgir «yâ»sı ve cemi teksir harfidir; ya da sonunda bulunur ki tesniye ve cemi harfleri gibidir. Manevî olanlara gelince; bunlar da onun mevsûf (nitelenen), sıfat (niteleyen), fail, meful, muzâfun ileyh, kendisinden haber verilen (müsnedün ileyh) olması ve vaz'ın aslı itibarıyla irabı hak etmesidir.

تعريفات الفعل:

Fiilin Tanımları:

المسألة السابعة [تعريفات الفعل] : ذَكَرُوا لِلْفِعْلِ تَعْرِيفَاتٍ: التَّعْرِيفُ الْأَوَّلُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ إِنَّهَا أَمْثِلَةٌ أُخِذَتْ مِنْ لَفْظِ أَحْدَاثِ

YEDİNCİ MESELE: [Fiilin Tanımları] Fiil için birtakım tanımlar zikretmişlerdir: Birinci tanım: Sibeveyh, onların isimlerin hadeslerinin (masdarlarının) lafzından alınmış kalıplar olduğunu söylemiştir.

الْأَسْمَاءِ، وَيَنْتَقِضُ بِلَفْظِ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ.

Bu tanım fail ve meful lafızlarıyla bozulur.

التَّعْرِيفُ الثَّانِي: أَنَّهُ الَّذِي أُسْنِدَ إِلَى شَيْءٍ وَلَا يُسْتَنَدُ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَيَنْتَقِضُ بِإِذَا وَكَيْفَ، فَإِنَّ هَذِهِ الْأَسْمَاءَ يَجِبُ إِسْنَادُهَا إِلَى شَيْءٍ آخَرَ، وَيَمْتَنِعُ اسْتِنَادُ شَيْءٍ آخَرَ إِلَيْهَا.

İkinci tanım: O, bir şeye isnat edilen ve kendisine hiçbir şeyin isnat edilmediği kelimedir. Bu tanım da «izâ» ve «keyfe» ile bozulur; zira bu isimlerin başka bir şeye isnat edilmesi vaciptir ve başka bir şeyin onlara isnat edilmesi imkânsızdır.

التَّعْرِيفُ الثَّالِثُ: قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: الْفِعْلُ مَا دَلَّ عَلَى اقْتِرَانِ حَدَثٍ بِزَمَانٍ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:

Üçüncü tanım: Zemahşerî şöyle demiştir: «Fiil, bir hadesin (oluşun) bir zamana bitişmesine delalet eden şeydir.» Bu iki vecihten dolayı zayıftır: Birincisi:

أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ: «كَلِمَةٌ دَالَّةٌ عَلَى اقْتِرَانِ حَدَثٍ بِزَمَانٍ» وَإِنَّمَا يَجِبُ ذِكْرُ الْكَلِمَةِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أنا لو لم نقل بذلك لا لَانْتَقَضَ بِقَوْلِنَا اقْتِرَانُ حَدَثٍ بِزَمَانٍ فَإِنَّ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ دَالٌّ عَلَى اقْتِرَانِ حَدَثٍ بِزَمَانٍ مَعَ أَنَّ هَذَا الْمَجْمُوعَ لَيْسَ بِفِعْلٍ، أَمَّا إِذَا قَيَّدْنَاهُ بِالْكَلِمَةِ انْدَفَعَ هَذَا السُّؤَالُ، لِأَنَّ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ لَيْسَ كَلِمَةً وَاحِدَةً.

«Bir hadesin bir zamana bitişmesine delalet eden kelimedir» denilmesi gerekirdi. «Kelime» lafzını zikretmek birtakım vecihlerden dolayı vaciptir: Birincisi: Şayet biz böyle demezsek «bir hadesin bir zamana bitişmesi» sözümüz ile [tanım] bozulurdu; zira bu lafızların tamamı bir hadesin bir zamana bitişmesine delalet eder, oysa bu mecmu (ifade bütünü) bir fiil değildir. Ancak onu «kelime» ile kayıtladığımızda bu soru ortadan kalkar; çünkü bu lafızların bütünü tek bir kelime değildir.

وَثَانِيهَا: أنا لو لم نذكر ذلك لا لَانْتَقَضَ بِالْخَطِّ وَالْعَقْدِ وَالْإِشَارَةِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْكَلِمَةَ لَمَّا كَانَتْ كَالْجِنْسِ الْقَرِيبِ لِهَذِهِ الثَّلَاثَةِ فَالْجِنْسُ الْقَرِيبُ وَاجِبُ الذِّكْرِ فِي الْحَدِّ. الْوَجْهُ الثَّانِي مَا نَذْكُرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ.

İkincisi: Şayet bunu zikretmeseydik yazı, parmak hesabı ve işaret ile [tanım] bozulurdu. Üçüncüsü: Kelime bu üçü için yakın cins konumunda olduğundan, yakın cinsin tanımda zikredilmesi vaciptir. İkinci vecih ise bundan sonra zikredeceğimiz husustur.

التَّعْرِيفُ الرَّابِعُ: الْفِعْلُ كَلِمَةٌ دَالَّةٌ عَلَى ثُبُوتِ الْمَصْدَرِ لِشَيْءٍ غَيْرِ مُعَيَّنٍ فِي زَمَانٍ مُعَيَّنٍ، وَإِنَّمَا قُلْنَا كَلِمَةٌ لِأَنَّهَا هِيَ الْجِنْسُ الْقَرِيبُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا دَالَّةٌ عَلَى ثُبُوتِ الْمَصْدَرِ وَلَمْ نَقُلْ دَالَّةٌ عَلَى ثُبُوتِ شَيْءٍ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ قَدْ يَكُونُ أَمْرًا ثَابِتًا كَقَوْلِنَا ضَرَبَ وَقَتَلَ وَقَدْ يَكُونُ عَدَمِيًّا مِثْلَ فَنِيَ وَعَدِمَ فَإِنَّ مَصْدَرَهُمَا الْفَنَاءُ وَالْعَدَمُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا بِشَيْءٍ غَيْرِ مُعَيَّنٍ لِأَنَّا سَنُقِيمُ الدَّلِيلَ عَلَى أَنَّ هَذَا الْمِقْدَارَ مُعْتَبَرٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا فِي زَمَانٍ مُعَيَّنٍ احْتِرَازًا عَنِ الْأَسْمَاءِ. وَاعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْقُيُودِ مُبَاحَثَاتٍ: الْقَيْدُ الْأَوَّلُ: هُوَ قَوْلُنَا: «يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْمَصْدَرِ لِشَيْءٍ» فِيهِ إِشْكَالَاتٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا قُلْنَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَالَمَ فَقَوْلُنَا خَلَقَ إِمَّا أَنْ يَدُلَّ عَلَى ثُبُوتِ الْخَلْقِ لِلَّهِ ﷾ أَوْ لَا يَدُلَّ، فَإِنْ لَمْ يَدُلَّ بَطَلَ ذَلِكَ الْقَيْدُ، وَإِنْ دَلَّ فَذَلِكَ الْخَلْقُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِلْمَخْلُوقِ، وَهُوَ إِنْ كَانَ مُحْدَثًا افْتَقَرَ إِلَى خَلْقٍ آخَرَ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ كَانَ قَدِيمًا لَزِمَ قِدَمُ الْمَخْلُوقِ. وَالثَّانِي: / أَنَّا إِذَا قُلْنَا وُجِدَ الشَّيْءُ فَهَلْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى حُصُولِ الْوُجُودِ لِشَيْءٍ أَوْ لَمْ يَدُلَّ؟ فَإِنْ لَمْ يَدُلَّ بَطَلَ هَذَا الْقَيْدُ، وَإِنْ دَلَّ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْوُجُودُ حَاصِلًا لِشَيْءٍ غَيْرِهِ، وَذَلِكَ الْغَيْرُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ حَاصِلًا فِي نَفْسِهِ لِأَنَّ مَا لَا حُصُولَ لَهُ فِي نَفْسِهِ امْتَنَعَ حُصُولُ غَيْرِهِ لَهُ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ حُصُولُ الْوُجُودِ لَهُ مَسْبُوقًا بِحُصُولٍ آخَرَ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ، وَهُوَ مُحَالٌ. وَالثَّالِثُ: إِذَا قُلْنَا عَدِمَ الشَّيْءُ وَفَنِيَ فَهَذَا يَقْتَضِي حُصُولَ الْعَدَمِ وَحُصُولَ الْفَنَاءِ لِتِلْكَ الْمَاهِيَّةِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، لِأَنَّ الْعَدَمَ وَالْفَنَاءَ نَفْيٌ مَحْضٌ فَكَيْفَ يُعْقَلُ حُصُولُهُمَا لِغَيْرِهِمَا وَالرَّابِعُ: أَنَّ عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْوُجُودُ زَائِدًا عَلَى الْمَاهِيَّةِ فَإِنَّهُ يُصَدِّقُ قَوْلَنَا: «أَنَّهُ حَصَلَ الْوُجُودُ لِهَذِهِ الْمَاهِيَّةِ» فَيَلْزَمُ حُصُولُ وُجُودٍ آخَرَ لِذَلِكَ الْوُجُودِ إِلَى غَيْرِ نِهَايَةٍ، وَهُوَ مُحَالٌ، وَأَمَّا عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْوُجُودُ نَفْسَ الْمَاهِيَّةِ فَإِنَّ قَوْلَنَا: حَدَثَ الشَّيْءُ وَحَصَلَ فَإِنَّهُ لَا يَقْتَضِي حُصُولَ وُجُودٍ لِذَلِكَ الشَّيْءِ، وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْوُجُودُ زَائِدًا عَلَى الْمَاهِيَّةِ، وَنَحْنُ الْآنَ إِنَّمَا نَتَكَلَّمُ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ الْوُجُودَ نَفْسُ الْمَاهِيَّةِ.

Dördüncü tanım: Fiil, muayyen bir zamanda gayrimuayyen bir şey için masdarın sübutuna delalet eden bir kelimedir. «Kelime» dedik, çünkü yakın cins odur. «Bir şeyin sübutuna delalet eden» demeyip «masdarın sübutuna delalet eden» dedik; çünkü masdar, «vurdu (darabe)» ve «öldürdü (katele)» sözlerimizde olduğu gibi sübutî bir emir olabileceği gibi, «yok oldu (feniye)» ve «bulunmadı (adime)» misalindeki gibi ademî de olabilir; zira bu ikisinin masdarı fenâ ve ademdir (yokluktur). «Gayrimuayyen bir şey için» dedik, çünkü biz bu miktarın muteber olduğuna delil getireceğiz. İsimlerden sakınmak için de «muayyen bir zamanda» dedik. Bil ki bu kayıtlarda birtakım müzakereler vardır: Birinci kayıt: «Bir şey için masdarın sübutuna delalet eder» sözümüzdür ki bunda birtakım müşküller vardır: Birincisi: Biz «Allah âlemi yarattı» dediğimizde «yarattı (halaka)» sözümüz ya yaratmanın Allah Teâlâ için sübutuna delalet eder ya da delalet etmez. Şayet delalet etmezse bu kayıt batıl olur. Şayet delalet ederse, o yaratmanın mahlûktan başka olması vaciptir; o da şayet hâdis (sonradan olma) ise başka bir yaratmaya muhtaç olur ve teselsül gerekir, şayet kadîm ise mahlûkun da kadîm olması gerekir. İkincisi: Biz «şey var oldu (vucide)» dediğimizde bu, bir şey için varlığın hasıl olduğuna delalet etmiş midir yoksa etmemiş midir? Şayet delalet etmemişse bu kayıt batıl olur. Şayet delalet etmişse, varlığın onun dışındaki bir şey için hasıl olması gerekir; o diğer şeyin de kendi zatında hasıl olması vaciptir, çünkü kendi zatında hasıl oluşu bulunmayan bir şey için başkasının hasıl olması imkânsızdır. Dolayısıyla onun için varlığın hasıl olmasının sonsuza kadar başka bir husul ile öncelenmiş olması gerekir ki bu muhaldir. Üçüncüsü: «Şey yok oldu (adime) ve fani oldu (feniye)» dediğimizde bu, o mahiyet için yokluğun ve fenânın hasıl olmasını iktiza eder; bu ise muhaldir, çünkü yokluk ve fenâ sırf nefydir (olumsuzluktur), öyleyse ikisinin başkası için hasıl olması nasıl akledilebilir? Dördüncüsü: Varlığın mahiyete zait olduğu takdirde «bu mahiyet için varlık hasıl oldu» sözümüz doğrulanır ve böylece o varlık için sonsuza kadar başka bir varlığın hasıl olması gerekir ki bu muhaldir. Varlığın mahiyetin kendisi olduğu takdirde ise «şey meydana geldi (hadese) ve hasıl oldu» sözümüz o şey için bir varlığın husulünü iktiza etmez; aksi takdirde varlığın mahiyete zait olması gerekirdi; biz ise şu anda varlığın mahiyetin kendisi olduğu takdiri üzerinden konuşuyoruz.

وَأَمَّا الْقَيْدُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُنَا: «فِي زَمَانٍ مُعَيَّنٍ» فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ أَحَدُهَا: أَنَّا إِذَا قُلْنَا: «وُجِدَ الزَّمَانُ» أَوْ قُلْنَا:

İkinci kayda, yani «muayyen bir zamanda» sözümüze gelince; bunda birtakım sorular vardır: Bunlardan biri: Biz «zaman var oldu» veya «zaman yok oldu» dediğimizde,

«فَنِيَ الزَّمَانُ» فَهَذَا يَقْتَضِي حُصُولَ الزَّمَانِ فِي زَمَانٍ آخَرَ، وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، فَإِنْ قَالُوا: يَكْفِي فِي صِحَّةِ هَذَا الْحَدِّ كَوْنُ الزَّمَانِ وَاقِعًا فِي زَمَانٍ آخَرَ بِحَسَبِ الْوَهْمِ الْكَاذِبِ، قُلْنَا: النَّاسُ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ قَوْلَنَا حَدَثَ الزَّمَانُ وَحَصَلَ بَعْدَ أَنْ كَانَ مَعْدُومًا كَلَامٌ حَقٌّ لَيْسَ فِيهِ بَاطِلٌ وَلَا كَذِبٌ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قُلْتُمْ لَزِمَ كَوْنُهُ بَاطِلًا وَكَذِبًا، وَثَانِيهَا:

bu durum zamanın başka bir zaman içinde hasıl olmasını iktiza eder ve teselsül gerekir. Şayet «Bu haddin sahih olması için zamanın yalancı vehme göre başka bir zaman içinde vaki olması yeterlidir» derlerse, deriz ki: İnsanlar bizim «Zaman meydana geldi ve yok iken hasıl oldu» sözümüzün içinde batıl ve yalan bulunmayan hak bir söz olduğunda icma etmişlerdir. Şayet mesele sizin dediğiniz gibi olsaydı onun batıl ve yalan olması gerekirdi. İkincisi:

أَنَّا إِذَا قُلْنَا: كَانَ الْعَالَمُ مَعْدُومًا فِي الْأَزَلِ، فَقَوْلُنَا: كَانَ فِعْلٌ فَلَوْ أَشْعَرَ ذَلِكَ بِحُصُولِ الزَّمَانِ لَزِمَ حُصُولُ الزَّمَانِ فِي الْأَزَلِ، وَهُوَ مُحَالٌ، فَإِنْ قَالُوا: ذَلِكَ الزَّمَانُ مُقَدَّرٌ لَا مُحَقَّقٌ، قُلْنَا التَّقْدِيرُ الذِّهْنِيُّ إِنْ طَابَقَ الْخَارِجَ عاد

Biz «Âlem ezelde yok idi» dediğimizde «idi (kâne)» sözümüz fiildir; şayet bu zamanın husulünü hissettirseydi ezelde zamanın husulü gerekirdi ki bu muhaldir. Şayet «O zaman gerçekleşmiş (muhakkak) değil, varsayımsaldır (mukadderdir)» derlerse, deriz ki: Zihindeki takdir şayet dış âleme uyarsa soru geri döner,

السُّؤَالُ، وَإِنْ لَمْ يُطَابِقْ كَانَ كَذِبًا، وَلَزِمَ فَسَادُ الْحَدِّ، وَثَالِثُهَا: أَنَّا إِذَا قُلْنَا: كَانَ اللَّهُ مَوْجُودًا فِي الْأَزَلِ، فَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ اللَّهِ زَمَانِيًّا، وَهُوَ مُحَالٌ، وَرَابِعُهَا أَنَّهُ يَنْتَقِضُ بِالْأَفْعَالِ النَّاقِصَةِ، فَإِنَّ كَانَ النَّاقِصَةَ إِمَّا أَنْ تَدُلَّ عَلَى وُقُوعِ حَدَثٍ فِي زَمَانٍ أَوْ لَا تَدُلَّ: فَإِنْ دَلَّتْ كَانَ تَامًّا لَا نَاقِصًا، لِأَنَّهُ مَتَى دَلَّ اللَّفْظُ عَلَى حُصُولِ حَدَثٍ فِي زَمَانٍ مُعَيَّنٍ كَانَ هَذَا كَلَامًا تَامًّا لَا نَاقِصًا، وَإِنْ لَمْ يَدُلَّ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ فِعْلًا، وَخَامِسُهَا أَنَّهُ يَبْطُلُ بِأَسْمَاءِ الْأَفْعَالِ، فَإِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَلْفَاظٍ دَالَّةٍ عَلَى الزَّمَانِ الْمُعَيَّنِ، وَالدَّالُّ عَلَى الدَّالِّ عَلَى الشَّيْءِ دَالٌّ عَلَى ذَلِكَ الشَّيْءِ فَهَذِهِ الْأَسْمَاءُ دَالَّةٌ عَلَى الزَّمَانِ الْمُعَيَّنِ، وَسَادِسُهَا أَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ يَتَنَاوَلُ إِمَّا الْحَالَ وَإِمَّا الِاسْتِقْبَالَ وَلَا يَتَنَاوَلُ الْمَاضِيَ أَلْبَتَّةَ، فَهُوَ دَالٌّ عَلَى الزَّمَانِ الْمُعَيَّنِ، وَالْجَوَابُ أَمَّا السُّؤَالَاتُ الْأَرْبَعَةُ الْمَذْكُورَةُ عَلَى قَوْلِنَا: «الْفِعْلُ يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْمَصْدَرِ لِشَيْءٍ» والثلاثة المذكورة على قولنا/ «الفعل يدل على الزَّمَانُ» فَجَوَابُهَا أَنَّ اللُّغَوِيَّ يَكْفِي فِي عِلْمِهِ تَصَوُّرُ الْمَفْهُومِ، سَوَاءٌ كَانَ حَقًّا أَوْ بَاطِلًا، وَأَمَّا قَوْلُهُ: «يُشْكِلُ هَذَا الْحَدُّ بِالْأَفْعَالِ النَّاقِصَةِ» قُلْنَا: الَّذِي أَقُولُ بِهِ وَأَذْهَبُ إِلَيْهِ أَنَّ لَفْظَةَ كَانَ تَامَّةٌ مُطْلَقًا، إِلَّا أَنَّ الِاسْمَ الذي يسند إِلَيْهِ لَفْظُ كَانَ قَدْ يَكُونُ مَاهِيَّةً مُفْرَدَةً مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا مِثْلَ قَوْلِنَا: كَانَ الشَّيْءُ، بِمَعْنَى حَدَثَ وَحَصَلَ، وَقَدْ تَكُونُ تِلْكَ الْمَاهِيَّةُ عِبَارَةً عَنْ مَوْصُوفِيَّةِ شَيْءٍ لِشَيْءٍ آخَرَ مِثْلَ قَوْلِنَا: كَانَ زَيْدٌ مُنْطَلِقًا، فَإِنَّ مَعْنَاهُ حُدُوثُ مَوْصُوفِيَّةِ زيد بالانطلاق فلفظ كان هاهنا مَعْنَاهُ أَيْضًا الْحُدُوثُ وَالْوُقُوعُ، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْمَاهِيَّةَ لَمَّا كَانَتْ مِنْ بَابِ النَّسَبِ، وَالنِّسْبَةُ يَمْتَنِعُ ذِكْرُهَا إِلَّا بَعْدَ ذِكْرِ الْمُنْتَسِبِينَ، لَا جرم وجب ذكرهما هاهنا، فَكَمَا أَنَّ قَوْلَنَا: كَانَ زَيْدٌ، مَعْنَاهُ أَنَّهُ حَصَلَ وَوُجِدَ، فَكَذَا قَوْلُنَا: كَانَ زَيْدٌ مُنْطَلِقًا، مَعْنَاهُ أَنَّهُ حَصَلَتْ مَوْصُوفِيَّةُ زَيْدٍ بِالِانْطِلَاقِ، وَهَذَا بحث عميق عجيب دَقِيقٌ غَفَلَ الْأَوَّلُونَ عَنْهُ، وَقَوْلُهُ: «خَامِسًا: يَبْطُلُ مَا ذَكَرْتُمْ بِأَسْمَاءِ الْأَفْعَالِ» قُلْنَا الْمُعْتَبَرُ فِي كَوْنِ اللَّفْظِ فِعْلًا دَلَالَتُهُ عَلَى الزَّمَانِ ابْتِدَاءً لَا بِوَاسِطَةٍ، وَقَوْلُهُ: «سَادِسًا: اسْمُ الْفَاعِلِ مُخْتَصٌّ بِالْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ» قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ، بِدَلِيلِ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِذَا كَانَ بِمَعْنَى الْمَاضِي لَمْ يَعْمَلْ عَمَلَ الْفِعْلِ، وَإِذَا كَانَ بِمَعْنَى الْحَالِ فَإِنَّهُ يَعْمَلُ عَمَلَ الْفِعْلِ.

şayet uymazsa yalan olur ve haddin fesadı gerekir. Üçüncüsü: Biz «Allah ezelde var idi» dediğimizde bu, Allah'ın zamansal olmasını gerektirir ki bu muhaldir. Dördüncüsü: Bu tanım nakıs fiillerle bozulur; zira nakıs olan «kâne» ya bir hadesin zamanda vuku bulmasına delalet eder ya da etmez: Şayet delalet ederse nakıs değil tam [fiil] olur; çünkü lafız muayyen bir zamanda bir hadesin husulüne delalet ettiği zaman bu tam bir kelam olur, nakıs olmaz. Şayet delalet etmezse fiil olmaması gerekir. Beşincisi: Bu tanım ism-i fiillerle iptal olur; çünkü bunlar muayyen zamana delalet eden lafızlara delalet ederler; bir şeye delalet edene delalet eden şey de o şeye delalet eder, dolayısıyla bu isimler muayyen zamana delalet etmektedir. Altıncısı: İsm-i fail ya şimdiki zamanı ya da gelecek zamanı kapsar, kesinlikle geçmiş zamanı kapsamaz; öyleyse o muayyen zamana delalet etmektedir. Cevaba gelince: «Fiil, masdarın bir şey için sübutuna delalet eder» sözümüze yöneltilen zikredilmiş dört soru ile «Fiil zamana delalet eder» sözümüz üzerine zikredilen üç soruya verilecek cevap şudur: Lügat ehli için ilminde, ister hak olsun ister batıl olsun, mefhumun tasavvur edilmesi yeterlidir. Onun «Bu tanım nakıs fiillerle müşkül hale gelir» sözüne gelince, deriz ki: Benim benimsediğim ve gittiğim görüş şudur ki «kâne» lafzı mutlak olarak tamdır. Ancak «kâne» lafzının kendisine isnat edildiği isim; tıpkı meydana geldi ve hasıl oldu manasında «şey var oldu (kâne'ş-şey'u)» sözümüzde olduğu gibi bazen kendi başına müstakil müfret bir mahiyet olur; bazen de bu mahiyet, «Zeyd gidiyor idi (kâne Zeydun muntelikan)» sözümüzde olduğu gibi bir şeyin başka bir şeyle nitelenmişliğinden (mevsufiyetinden) ibaret olur; çünkü bunun manası Zeyd'in gitmekle nitelenmişliğinin meydana gelmesidir. Dolayısıyla buradaki «kâne» lafzının manası da meydana gelmek ve vuku bulmaktır; ancak bu mahiyet nispetler babından olduğu ve nispetin de nispet edilen iki taraf zikredildikten sonra zikredilmesi kaçınılmaz olduğu için, şüphesiz burada her ikisinin zikredilmesi vacip olmuştur. Nitekim «Zeyd var oldu (kâne Zeydun)» sözümüzün manası onun hasıl olduğu ve var olduğudur; aynı şekilde «Zeyd gidici idi (kâne Zeydun muntelikan)» sözümüzün manası da Zeyd'in gitmekle mevsufiyetinin hasıl olduğudur. Bu, öncekilerin kendisinden gafil kaldığı derin, hayret verici ve ince bir incelemedir. Onun «Beşincisi: Zikrettiğiniz şey ism-i fiillerle iptal olur» sözüne karşılık deriz ki: Bir lafzın fiil olmasında muteber olan, vasıtalı olarak değil bidayeten zamana delalet etmesidir. Onun «Altıncısı: İsm-i fail şimdiki zamana ve gelecek zamana mahsustur» sözüne karşılık deriz ki: Bunu kabul etmiyoruz; zira onların «Geçmiş zaman manasında olduğunda fiil gibi amel etmez, şimdiki zaman manasında olduğunda ise fiil gibi amel eder» demeleri buna delildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: الْكَلِمَةُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهَا مُسْتَقِلًّا بِالْمَعْلُومِيَّةِ، أَوْ لَا يَكُونَ، وَهَذَا الْأَخِيرُ هُوَ الْحَرْفُ، فَامْتِيَازُ الْحَرْفِ عَنِ الِاسْمِ وَالْفِعْلِ بِقَيْدٍ عَدَمِيٍّ، ثُمَّ نَقُولُ: وَالْمُسْتَقِلُّ بِالْمَعْلُومِيَّةِ إِمَّا أَنْ يَدُلَّ عَلَى الزَّمَانِ الْمُعَيَّنِ لِذَلِكَ الْمُسَمَّى، أَوْ لَا يَدُلَّ، وَالَّذِي لَا يَدُلُّ هُوَ الِاسْمُ، فَامْتَازَ الِاسْمُ عَنِ الْفِعْلِ بِقَيْدٍ عَدَمِيٍّ، وَأَمَّا الْفِعْلُ فَإِنَّ مَاهِيَّتَهُ متركبة من القيود الوجودية.

SEKİZİNCİ MESELE: Kelimenin manası ya bilinmede tek başına müstakil olur ya da olmaz. Bu sonuncusu harftir; dolayısıyla harfin isim ve fiilden ayrılması ademî (olumsuz) bir kayıtladır. Sonra deriz ki: Bilinmede müstakil olan da ya o müsemma için belirlenmiş bir zamana delalet eder ya da etmez. Delalet etmeyen ise isimdir; dolayısıyla isim fiilden ademî bir kayıtla ayrılmıştır. Fiile gelince; onun mahiyeti varlıksal (vücûdî) kayıtlardan meydana gelmiştir.

هل يدل الفعل على الفاعل المبهم المسألة التاسعة [هل يدل الفعل على الفاعل المبهم] : إِذَا قُلْنَا: ضَرَبَ، فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى صُدُورِ الضَّرْبِ عَنْ شَيْءٍ مَا إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ غَيْرُ مَذْكُورٍ عَلَى التَّعْيِينِ، بِحَسَبِ هَذَا اللَّفْظِ، فَإِنْ قَالُوا: هَذَا مُحَالٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَتْ صِيغَةُ الْفِعْلِ وَحْدَهَا مُحْتَمِلَةً لِلتَّصْدِيقِ وَالتَّكْذِيبِ، الثَّانِي أَنَّهَا لَوْ دَلَّتْ عَلَى اسْتِنَادِ الضَّرْبِ إِلَى شَيْءٍ مُبْهَمٍ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَجَبَ أَنْ يَمْتَنِعَ إِسْنَادُهُ إِلَى شَيْءٍ مُعَيَّنٍ، وَإِلَّا لَزِمَ التَّنَاقُضُ، وَلَوْ دَلَّتْ عَلَى اسْتِنَادِ الضَّرْبِ إِلَى شَيْءٍ مُعَيَّنٍ فَهُوَ بَاطِلٌ، لِأَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ مُجَرَّدَ قَوْلِنَا ضَرَبَ مَا وُضِعَ لِاسْتِنَادِ الضَّرْبِ إِلَى زَيْدٍ بِعَيْنِهِ أَوْ عَمْرٍو بِعَيْنِهِ، وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَيْنِ السُّؤَالَيْنِ بِجَوَابٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّ ضَرَبَ صِيغَةٌ غَيْرُ مَوْضُوعَةٍ لِإِسْنَادِ الضَّرْبِ إِلَى شَيْءٍ مُبْهَمٍ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، بَلْ وُضِعَتْ لِإِسْنَادِهِ إِلَى شَيْءٍ مُعَيَّنٍ يَذْكُرُهُ ذَلِكَ الْقَائِلُ فَقَبْلَ أَنْ يَذْكُرَهُ الْقَائِلُ لَا يَكُونُ الْكَلَامُ تَامًّا وَلَا مُحْتَمِلًا لِلتَّصْدِيقِ وَالتَّكْذِيبِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ.

Fiil Mübhem Faile Delalet Eder mi? DOKUZUNCU MESELE: [Fiil Mübhem Faile Delalet Eder mi?] Biz «vurdu (darabe)» dediğimizde bu, vurmanın herhangi bir şeyden sadır olduğuna delalet eder; ancak o şey bu lafız bakımından tayin edilerek zikredilmemiştir. Şayet «Bu muhaldir ve buna iki vecih delalet eder: Birincisi, şayet öyle olsaydı fiil sîgası tek başına doğrulanmaya ve yalanlanmaya ihtimalli olurdu. İkincisi, şayet işin aslında mübhem bir şeye vurmanın isnadına delalet etseydi, muayyen bir şeye isnat edilmesinin imkânsız olması gerekirdi, aksi takdirde tenakuz lazım gelirdi. Şayet vurmanın muayyen bir şeye isnadına delalet etseydi bu batıldır; çünkü biz zaruri olarak biliriz ki sırf 'darabe' sözümüz, vurmanın bizzat Zeyd'e veya bizzat Amr'a isnadı için konulmamıştır» derlerse; bu iki soruya tek bir cevapla karşılık verilir: O da «darabe» sîgasının, işin aslında mübhem bir şeye vurmanın isnadı için konulmuş olmayıp, bilakis onu söyleyen kimsenin zikredeceği muayyen bir şeye isnat edilmesi için konulmuş olmasıdır. Söyleyen kişi onu zikretmeden önce kelam tam olmaz ve doğrulanmaya ve yalanlanmaya da ihtimalli bulunmaz. Bu takdire göre soru ortadan kalkmış olur.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: قَالُوا الْحَرْفُ مَا جَاءَ لِمَعْنًى في غيره، وهذه لَفْظٌ مُبْهَمٌ، لِأَنَّهُمْ إِنْ أَرَادُوا مَعْنَى الْحَرْفِ أَنَّ الْحَرْفَ مَا دَلَّ عَلَى مَعْنًى يَكُونُ المعنى حاصلا في غيره وحاصلا فِي غَيْرِهِ لَزِمَهُمْ أَنْ تَكُونَ أَسْمَاءُ الْأَعْرَاضِ وَالصِّفَاتِ كُلُّهَا حُرُوفًا، وَإِنْ أَرَادُوا بِهِ أَنَّهُ الَّذِي دَلَّ عَلَى مَعْنًى يَكُونُ مَدْلُولُ ذَلِكَ اللَّفْظِ غَيْرَ ذَلِكَ الْمَعْنَى فَهَذَا ظَاهِرُ الْفَسَادِ، وَإِنْ أَرَادُوا بِهِ مَعْنًى ثَالِثًا فَلَا بُدَّ مِنْ بَيَانِهِ.

ONUNCU MESELE: Harfin, «başkasındaki bir mana için gelen şey» olduğunu söylemişlerdir. Bu ise mübhem bir lafızdır; zira harfin manasından, harfin manası başkasında hasıl olan bir manaya delalet eden şey olduğunu kastetmişlerse, bütün araz ve sıfat isimlerinin harf olması gerekirdi. Şayet bununla, o lafzın medlûlü o manadan başkası olan bir manaya delalet eden şey olduğunu kastetmişlerse, bunun bozukluğu açıktır. Şayet bununla üçüncü bir mana kastetmişlerse, bunu beyan etmek gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: التَّرْكِيبَاتُ الْمُمْكِنَةُ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ سِتَّةٌ: الِاسْمُ مَعَ الِاسْمِ، وَهُوَ الْجُمْلَةُ الْحَاصِلَةُ مِنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ، وَالِاسْمُ مَعَ الْفِعْلِ، وَهُوَ الْجُمْلَةُ الْحَاصِلَةُ مِنَ الْفِعْلِ وَالْفَاعِلِ وَهَاتَانِ الْجُمْلَتَانِ مُفِيدَتَانِ بِالِاتِّفَاقِ، وَأَمَّا الثَّالِثُ- وَهُوَ الِاسْمُ مَعَ الْحَرْفِ- فَقِيلَ: إِنَّهُ يُفِيدُ فِي صُورَتَيْنِ.

ON BİRİNCİ MESELE: Bu üçünden meydana gelmesi mümkün olan terkipler altıdır: İsim ile isim; bu, mübteda ve haberden hasıl olan cümledir. İsim ile fiil; bu, fiil ve failden hasıl olan cümledir. Bu iki cümle ittifakla fayda vericidir (tam hükümdür). Üçüncüsüne, yani isim ile harfe gelince; iki surette fayda verdiği söylenmiştir.

الصُّورَةُ الْأُولَى: قَوْلُكَ: «يَا زَيْدُ» فَقِيلَ: ذَلِكَ إِنَّمَا أَفَادَ لِأَنَّ قَوْلَنَا يَا زَيْدُ فِي تَقْدِيرِ أُنَادِي وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ أَنَّ لَفْظَ يَا تَدْخُلُهُ الْإِمَالَةُ وَدُخُولُ الْإِمَالَةِ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الِاسْمِ أَوِ الْفِعْلِ، وَالثَّانِي أَنَّ لَامَ الْجَرِّ تَتَعَلَّقُ بِهَا فَيُقَالُ: «يَا لِزَيْدٍ» فَإِنَّ هَذِهِ اللَّامَ لَامُ الِاسْتِغَاثَةِ وَهِيَ حَرْفُ جَرٍّ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ قَوْلُنَا يَا قَائِمَةً مَقَامَ الْفِعْلِ وَإِلَّا لَمَا جَازَ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِهَا حَرْفُ الْجَرِّ، لِأَنَّ الْحَرْفَ لَا يَدْخُلُ عَلَى الْحَرْفِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ يَا بِمَعْنَى أُنَادِي وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ أَنَّ قَوْلَهُ أُنَادِي إِخْبَارٌ عَنِ النِّدَاءِ، وَالْإِخْبَارُ عَنِ الشَّيْءِ مُغَايِرٌ لِلْمُخْبَرِ عَنْهُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُنَا أُنَادِي زَيْدًا مُغَايِرًا لِقَوْلِنَا يَا زَيْدُ، الثَّانِي أَنَّ قَوْلَنَا أُنَادِي زَيْدًا كَلَامٌ مُحْتَمِلٌ لِلتَّصْدِيقِ والتكذيب وقولنا يا زيد لا يحتملهما، الثَّالِثُ أَنَّ قَوْلَنَا يَا زَيْدُ لَيْسَ خِطَابًا إِلَّا مَعَ الْمُنَادَى، وَقَوْلَنَا أُنَادِي زَيْدًا غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِالْمُنَادَى. الرَّابِعُ أَنَّ قَوْلَنَا يَا زَيْدُ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ النِّدَاءِ فِي الْحَالِ، وَقَوْلَنَا أُنَادِي زَيْدًا لَا يَدُلُّ عَلَى اخْتِصَاصِهِ بِالْحَالِ، الْخَامِسُ أَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ أُنَادِي زَيْدًا قَائِمًا، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ يَا زَيْدُ قَائِمًا، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْوُجُوهُ الْخَمْسَةُ عَلَى حُصُولِ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ.

Birinci suret: «Ey Zeyd! (Yâ Zeydu)» sözündür. Denildi ki: Bu ancak «Yâ Zeydu» sözümüz «sesleniyorum (unâdî)» takdirinde olduğu için fayda vermiştir. Kendi sözlerinin sıhhatine iki vecihle delil getirdiler: Birincisi: «Yâ» lafzına imâle dahil olur; imâlenin girişi ise sadece isimde veya fiilde olur. İkincisi: Cer lâm'ı ona taalluk eder de «Yâ li-Zeydin» denilir; zira bu lâm istiğâse (yardım isteme) lâmıdır ve bir cer harfidir. Şayet «yâ» sözümüz fiil makamına kaim olmasaydı cer harfinin ona taalluk etmesi caiz olmazdı; çünkü harf harfe dahil olmaz. Onlardan «yâ»nın «unâdî» manasında olduğunu inkâr edenler de olmuş ve buna birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Onun «sesleniyorum» sözü nidadan bir haber vermektir; bir şeyden haber vermek ise kendisinden haber verilenden başkadır; dolayısıyla «Zeyd'e sesleniyorum (unâdî Zeyden)» sözümüzün «Ey Zeyd! (yâ Zeydu)» sözümüzden farklı olması vacip olmuştur. İkincisi: «Zeyd'e sesleniyorum» sözümüz doğrulanmaya ve yalanlanmaya ihtimalli bir sözdür, «Ey Zeyd!» sözümüz ise bu ikisine ihtimalli değildir. Üçüncüsü: «Ey Zeyd!» sözümüz yalnızca kendisine seslenilenle (münâdâ ile) olan bir hitaptır; «Zeyd'e sesleniyorum» sözümüz ise münâdâya mahsus değildir. Dördüncüsü: «Ey Zeyd!» sözümüz nidanın şimdiki zamanda husulüne delalet eder; «Zeyd'e sesleniyorum» sözümüz ise onun şimdiki zamana mahsus olduğuna delalet etmez. Beşincisi: «Ayaktayken Zeyd'e sesleniyorum (unâdî Zeyden kâimen)» denilmesi sahihtir, ancak «Ey Zeyd ayaktayken (yâ Zeydu kâimen)» denilmesi sahih değildir. Bu beş vecih, bu iki lafız arasında bir farkın husulüne delalet etmiştir.

الصُّورَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُنَا: «زَيْدٌ فِي الدَّارِ» فَقَوْلُنَا زَيْدٌ مُبْتَدَأٌ وَالْخَبَرُ هُوَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُنَا فِي إِلَّا أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ مَعْنَى الظَّرْفِيَّةِ قَدْ يَكُونُ فِي الدَّارِ أَوْ فِي الْمَسْجِدِ، فَأُضِيفَتْ هَذِهِ الظَّرْفِيَّةُ إِلَى الدَّارِ لِتَتَمَيَّزَ هَذِهِ الظَّرْفِيَّةُ عَنْ سَائِرِ أَنْوَاعِهَا، فَإِنْ قَالُوا: هَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا أَفَادَ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ زَيْدٌ اسْتَقَرَّ فِي الدَّارِ وَزَيْدٌ مُسْتَقِرٌّ فِي الدَّارِ، فَنَقُولُ: هَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّ قَوْلَنَا اسْتَقَرَّ مَعْنَاهُ حَصَلَ فِي الِاسْتِقْرَارِ فَكَانَ قَوْلُنَا فِيهِ يُفِيدُ حُصُولًا آخَرَ، وَهُوَ أَنَّهُ حَصَلَ فِيهِ حُصُولُ ذَلِكَ الِاسْتِقْرَارِ وَذَلِكَ يفضي إلى التسلسل وهو محال، ثبت أَنَّ قَوْلَنَا زَيْدٌ فِي الدَّارِ كَلَامٌ تَامٌّ وَلَا يُمْكِنُ تَعْلِيقُهُ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ مُضْمَرٍ.

İkinci suret: «Zeyd evdedir (Zeydun fi'd-dâri)» sözümüzdür. «Zeyd» sözümüz mübtedadır, haber ise «fî (içinde/de)» sözümüzün delalet ettiği şeydir. Ancak zarfiyet manasından anlaşılan şey evde veya mescitte olabilir; bu yüzden bu zarfiyet diğer türlerinden ayrılsın diye eve muzaf kılınmıştır (eklenmiştir). Şayet «Bu kelam ancak takdiri 'Zeyd evde istikrar buldu (istekarra fi'd-dâr)' ve 'Zeyd evde yerleşiktir (mustakirrun fi'd-dâr)' olduğu için fayda vermiştir» derlerse, deriz ki: Bu batıldır; çünkü «istekarra» sözümüzün manası «istikrarda hasıl oldu» demektir, dolayısıyla «fîhi» sözümüz başka bir hasıl oluşu ifade eder ki o da bu istikrarın hasıl oluşunun onda hasıl olmasıdır; bu da teselsüle götürür ve muhaldir. Böylece «Zeydun fi'd-dâri» sözümüzün tam bir kelam olduğu ve takdir edilmiş, gizlenmiş bir fiile bağlanmasının mümkün olmadığı sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: الْجُمْلَةُ الْمُرَكَّبَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُرَكَّبَةً تَرْكِيبًا أَوَّلِيًّا أَوْ ثَانَوِيًّا، أَمَّا الْمُرَكَّبَةُ تَرْكِيبًا أَوَّلِيًّا فَهِيَ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ أَوِ الْفِعْلِيَّةُ، وَالْأَشْبَهُ أَنَّ الْجُمْلَةَ الِاسْمِيَّةَ أَقْدَمُ فِي الرُّتْبَةِ مِنَ الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ لِأَنَّ الِاسْمَ بَسِيطٌ وَالْفِعْلَ مُرَكَّبٌ، وَالْبَسِيطُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمُرَكَّبِ، فَالْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ أَقْدَمَ مِنَ الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: بَلِ الْفِعْلِيَّةُ أَقْدَمُ، لِأَنَّ الِاسْمَ غَيْرُ أَصِيلٍ فِي أَنْ يُسْنَدَ إِلَى غَيْرِهِ، فَكَانَتِ الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ أَقْدَمَ مِنَ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ، وَأَمَّا الْمُرَكَّبَةُ تَرْكِيبًا ثَانَوِيًّا فَهِيَ الْجُمْلَةُ الشَّرْطِيَّةُ كَقَوْلِكَ: «إِنْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَالنَّهَارُ مَوْجُودٌ» لِأَنَّ قَوْلَكَ: «الشَّمْسُ طَالِعَةٌ» جُمْلَةٌ وَقَوْلَكَ: «النَّهَارُ مَوْجُودٌ» جُمْلَةٌ أُخْرَى، ثُمَّ أَدْخَلْتَ حَرْفَ الشَّرْطِ فِي إِحْدَى الْجُمْلَتَيْنِ، وَحَرْفَ الْجَزَاءِ فِي الجملة الأخرى، فحصل من مجموعهما جُمْلَةٌ وَاحِدَةٌ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ.

ON İKİNCİ MESELE: Mürekkep cümle ya birincil bir terkiptir ya da ikincil bir terkiptir. Birincil bir terkip olan cümle isim cümlesi veya fiil cümlesidir. İsmin basit, fiilin ise mürekkep olması ve basitin mürekkepten önce gelmesi sebebiyle isim cümlesinin rütbece fiil cümlesinden daha önce olması daha uygundur; bu yüzden isim cümlesinin fiil cümlesinden önce olması gerekir. Şöyle de denilebilir: Bilakis fiil cümlesi daha öncedir; çünkü isim başkasına isnat edilmede asıl değildir, dolayısıyla fiil cümlesi isim cümlesinden daha öncedir. İkincil terkip olan cümle ise tıpkı «Şayet güneş doğmuşsa gündüz mevcuttur» sözün gibi şart cümlesidir; çünkü «Güneş doğmuştur» sözün bir cümle, «Gündüz mevcuttur» sözün ise başka bir cümledir. Sonra iki cümleden birine şart harfini, diğer cümleye de ceza harfini dahil ettin de ikisinin toplamından tek bir cümle hasıl oldu. Allah Teâlâ en iyisini bilir.

الْبَابُ الرَّابِعُ فِي تَقْسِيمَاتِ الِاسْمِ إِلَى أَنْوَاعِهِ، وهي من وجوه

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: İsmin Nevilerine Taksimleri Hakkındadır ve Birtakım Vecihlerdendir

أنواع الاسم التقسيم الأول [أنواع الاسم] إِمَّا أَنْ يَكُونَ نَفْسُ تَصَوُّرِ مَعْنَاهُ مَانِعًا مِنَ الشَّرِكَةِ، أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُظْهَرًا، وَهُوَ الْعَلَمُ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُضْمَرًا، وَهُوَ مَعْلُومٌ، وَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ مَانِعًا مِنَ الشَّرِكَةِ فَالْمَفْهُومُ مِنْهُ:

İsmin Nevileri Birinci Taksim: [İsmin Nevileri] Ya manasının bizzat tasavvuru ortaklığa engel olur ya da olmaz. Şayet birincisi ise ya açık isimdir ki bu özel isimdir (alemdir), ya da zamirdir ki bu bilinmektedir. Şayet ortaklığa engel değilse, ondan anlaşılan mefhum:

إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَاهِيَّةً مُعَيَّنَةً، وَهُوَ أَسْمَاءُ الْأَجْنَاسِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَفْهُومُهُ أَنَّهُ شَيْءٌ مَا مَوْصُوفٌ بِالصِّفَةِ الْفُلَانِيَّةِ، وَهُوَ الْمُشْتَقُّ، كقولنا أسود، فإن مفهومه أنه شيء ماله سَوَادٌ. فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ الِاسْمَ جِنْسٌ تَحْتَهُ أَنْوَاعٌ ثَلَاثَةٌ:

ya muayyen bir mahiyettir ki bu cins isimleridir; ya da mefhumu falan sıfatla nitelenmiş bir şey olmasıdır ki bu türemiş isimdir (müştaktır); nitekim «siyah (esved)» sözümüzün mefhumu, kendisinde siyahlık bulunan bir şey olmasıdır. Zikrettiğimiz şeyle sabit oldu ki isim, altında üç nevi bulunan bir cinstir:

أَسْمَاءُ الْأَعْلَامِ، وَأَسْمَاءُ الْأَجْنَاسِ، والأسماء المشتقة، فلنذكر أحكام هذه الأقسام.

Özel isimler (alemler), cins isimleri ve müştak isimler. Şimdi bu kısımların hükümlerini zikredelim.

أحكام الأعلام

Özel İsimlerin (Alemlerin) Hükümleri

النَّوْعُ الْأَوَّلُ: أَحْكَامُ الْأَعْلَامِ، وَهِيَ كَثِيرَةٌ: الْحُكْمُ الْأَوَّلُ قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: اسْمُ الْعَلَمِ لَا يُفِيدُ فَائِدَةً أَصْلًا، وَأَقُولُ: حَقٌّ أَنَّ الْعَلَمَ لَا يُفِيدُ صِفَةً فِي الْمُسَمَّى. وَأَمَّا لَيْسَ بِحَقٍّ أَنَّهُ لَا يُفِيدُ شَيْئًا، وَكَيْفَ وَهُوَ يُفِيدُ تَعْرِيفَ تِلْكَ الذَّاتِ الْمَخْصُوصَةِ؟ الْحُكْمُ الثَّانِي اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْأَجْنَاسَ لَهَا أَعْلَامٌ، فَقَوْلُنَا: «أَسَدٌ» اسْمُ جِنْسٍ لِهَذِهِ الْحَقِيقَةِ، وَقَوْلُنَا: «أُسَامَةُ» اسْمُ عَلَمٍ لِهَذِهِ الْحَقِيقَةِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُنَا: «ثَعْلَبٌ» اسْمُ جِنْسٍ لِهَذِهِ الْحَقِيقَةِ، وَقَوْلُنَا: «ثُعَالَةُ» اسْمُ عَلَمٍ لَهَا وَأَقُولُ: الْفَرْقُ بَيْنَ اسْمِ الْجِنْسِ وَبَيْنَ عَلَمِ الْجِنْسِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اسْمَ الْعَلَمِ هُوَ الَّذِي يُفِيدُ الشَّخْصَ الْمُعَيَّنَ مِنْ حيث إنه ذلك الْمُعَيَّنُ، فَإِذَا سَمَّيْنَا أَشْخَاصًا كَثِيرِينَ بَاسْمِ زَيْدٍ فَلَيْسَ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنَّ قَوْلَنَا: «زَيْدٌ» مَوْضُوعٌ لِإِفَادَةِ الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ تِلْكَ الْأَشْخَاصِ، بَلْ لِأَجْلِ أَنَّ لَفْظَ زَيْدٍ وُضِعَ لِتَعْرِيفِ هَذِهِ الذات من حيث أنها هذه، ولتعريف تِلْكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا تِلْكَ عَلَى/ سَبِيلِ الِاشْتِرَاكِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ:

BİRİNCİ NEVİ: Alemlerin Hükümleri. Bunlar pek çoktur: Birinci Hüküm: Kelamcılar şöyle demiştir: Özel isim asla bir fayda ifade etmez. Ben de derim ki: Alemin müsemmada bir sıfat ifade etmediği doğrudur. Fakat hiçbir şey ifade etmediği doğru değildir; nasıl olsun ki, o bizzat o hususi zatın tanıtılmasını (tarifini) ifade etmektedir? İkinci Hüküm: Cinslerin alemleri olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; nitekim «esed (aslan)» sözümüz bu hakikat için cins ismidir, «Üsame» sözümüz ise bu hakikat için alem ismidir (cins alemidir). Aynı şekilde «sa'leb (tilki)» sözümüz bu hakikat için cins ismidir, «Suâle» sözümüz ise onun için alem ismidir. Ben de derim ki: Cins ismi ile cins alemi arasındaki fark iki yöndendir: Birincisi: Özel isim, o muayyen fert olması bakımından muayyen ferdi ifade eden isimdir; dolayısıyla birçok ferdi 'Zeyd' ismiyle isimlendirdiğimizde bu, «Zeyd» sözümüzün bu fertler arasındaki ortak miktarı ifade etmek için konulmuş olmasından dolayı değil, bilakis Zeyd lafzının müştereklik yoluyla bu zatı bu olması bakımından tanıtmak, diğerini de diğeri olması bakımından tanıtmak için vazedilmiş olmasından dolayıdır. Bunu bildiğinde deriz ki:

إِذَا قَالَ الْوَاضِعُ: وَضَعْتُ لَفْظَ أُسَامَةَ لِإِفَادَةِ ذَاتِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَشْخَاصِ الْأَسَدِ بِعَيْنِهَا مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ عَلَى سَبِيلِ الِاشْتِرَاكِ اللَّفْظِيِّ، كَانَ ذَلِكَ عَلَمَ الْجِنْسِ، وَإِذَا قَالَ: وَضَعْتُ لَفْظَ الْأَسَدِ لِإِفَادَةِ الْمَاهِيَّةِ الَّتِي هِيَ الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ بَيْنَ هَذِهِ الْأَشْخَاصِ فَقَطْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى الشَّخْصِ الْمُعَيَّنِ، كَانَ هَذَا اسْمَ الْجِنْسِ، فَقَدْ ظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ اسْمِ الْجِنْسِ وَبَيْنَ عَلَمِ الْجِنْسِ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ وَجَدُوا أُسَامَةَ اسْمًا غَيْرَ مُنْصَرِفٍ وَقَدْ تَقَرَّرَ عِنْدَهُمْ أَنَّهُ مَا لَمْ يَحْصُلْ فِي الِاسْمِ شَيْئَانِ لَمْ يَخْرُجْ عَنِ الصَّرْفِ، ثُمَّ وَجَدُوا فِي هَذَا اللَّفْظِ التَّأْنِيثَ، وَلَمْ يَجِدُوا شَيْئًا آخَرَ سِوَى الْعَلَمِيَّةِ، فَاعْتَقَدُوا كَوْنَهُ عَلَمًا لِهَذَا المعنى.

Vâzı' (lafzı koyan): «Üsame lafzını, lafzî ortaklık yoluyla aslan fertlerinden her birinin bizzat kendi zatını o olması bakımından ifade etmek için koydum» dediğinde, bu cins alemi olur. «Aslan lafzını, muayyen ferde delalet olmaksızın sadece bu fertler arasındaki ortak miktar olan mahiyeti ifade etmek için koydum» dediğinde ise bu cins ismi olur. Böylece cins ismi ile cins alemi arasındaki fark ortaya çıkmıştır. İkincisi: Onlar 'Üsame'yi gayrimunsarıf (tenvin almayan) bir isim olarak buldular; kendi yanlarında ise bir isimde iki illet hasıl olmadıkça sarftan çıkmayacağı kararlaştırılmıştı. Sonra bu lafızda müenneslik buldular ve alem olmaktan başka bir illet bulamadılar; bu sebeple bu mana için onun alem olduğuna inandılar.

الحكمة الداعية إلى وضع الأعلام:

Özel İsimlerin Konulmasına Sevk Eden Hikmet:

الحكم الثالث [الحكمة الداعية إلى وضع الأعلام] : اعْلَمْ أَنَّ الْحِكْمَةَ الدَّاعِيَةَ إِلَى وَضْعِ الْأَعْلَامِ أنه ربما اختص نوع بحكم واحتج إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْهُ بِذَلِكَ الْحُكْمِ الْخَاصِّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ الْإِخْبَارَ عَلَى سَبِيلِ التَّخْصِيصِ غَيْرُ مُمْكِنٍ إِلَّا بَعْدَ ذِكْرِ الْمُخْبَرِ عَنْهُ عَلَى سبيل الخصوص، فاحتج إِلَى وَضْعِ الْأَعْلَامِ لِهَذِهِ الْحِكْمَةِ.

ÜÇÜNCÜ HÜKÜM: [Özel İsimlerin Konulmasına Sevk Eden Hikmet] Bil ki özel isimlerin konulmasına sevk eden hikmet şudur: Bazen bir nevi bir hükme has kılınır ve o hususi hükümle ondan haber vermeye ihtiyaç duyulur; malumdur ki tahsis yoluyla bu haber verme, ancak kendisinden haber verilenin hususi olarak zikredilmesinden sonra mümkündür. İşte bu hikmetten dolayı özel isimlerin konulmasına ihtiyaç duyulmuştur.

الْحُكْمُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْحَاجَاتُ الْمُخْتَلِفَةُ تَثْبُتُ لِأَشْخَاصِ النَّاسِ فَوْقَ ثُبُوتِهَا لِسَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ،

Dördüncü Hüküm: İnsan fertleri için muhtelif ihtiyaçların sübutu diğer hayvanlar için sübutundan daha fazla olduğu için,

لَا جَرَمَ كَانَ وَضْعُ الْأَعْلَامِ لِلْأَشْخَاصِ الْإِنْسَانِيَّةِ أكثر من وضعها لسائر الذوات.

şüphesiz insan fertlerine özel isim konulması, diğer zatlara konulmasından daha fazla olmuştur.

العلم اسم ولقب وكنية:

Alem İsim, Lakap ve Künyedir:

الحكم الخامس [العلم اسم ولقب وكنية] : فِي تَقْسِيمَاتِ الْأَعْلَامِ، وَهِيَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: اعلم إِمَّا أَنْ يَكُونَ اسْمًا كَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى، أَوْ لَقَبًا كَإِسْرَائِيلَ، أَوْ كُنْيَةً كَأَبِي لَهَبٍ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّقْسِيمَ يَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ أَحْكَامٌ: الْحُكْمُ الْأَوَّلُ: الشَّيْءُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ الِاسْمُ فَقَطْ، أَوِ اللَّقَبُ فَقَطْ، أَوِ الْكُنْيَةُ فَقَطْ، أَوِ الِاسْمُ مَعَ اللَّقَبِ، أَوِ الِاسْمُ مَعَ الْكُنْيَةِ، أَوِ اللَّقَبُ مَعَ الْكُنْيَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ سِيبَوَيْهِ أَفْرَدَ أَمْثِلَةَ الْأَقْسَامِ الْمَذْكُورَةِ مِنْ تَرْكِيبِ الْكُنْيَةِ وَالِاسْمِ، وَهِيَ ثَلَاثَةٌ: أَحَدُهَا: الَّذِي لَهُ الِاسْمُ وَالْكُنْيَةُ كَالضَّبُعِ، فَإِنَّ اسْمَهَا حَضَاجِرُ، وَكُنْيَتَهَا أَمُّ عَامِرٍ، وَكَذَلِكَ يُقَالُ لِلْأَسَدِ أُسَامَةُ وأبو الحارث، وللثعلب ثعالة وأبو الحصين، وَلِلْعَقْرَبِ شَبْوَةُ وَأُمُّ عِرْيَطٍ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَحْصُلَ لَهُ الِاسْمُ دُونَ الْكُنْيَةِ كَقَوْلِنَا قُثَمُ لِذَكَرِ الضَّبُعِ، وَلَا كُنْيَةَ لَهُ. وَثَالِثُهَا: الَّذِي حَصَلَتْ لَهُ الْكُنْيَةُ وَلَا اسْمَ لَهُ، كَقَوْلِنَا لِلْحَيَوَانِ الْمُعَيَّنِ أَبُو بَرَاقِشَ. الْحُكْمُ الثَّالِثُ: الْكُنْيَةُ قَدْ تَكُونُ بِالْإِضَافَاتِ إِلَى الْآبَاءِ، وَإِلَى الْأُمَّهَاتِ، وَإِلَى الْبَنِينَ، وَإِلَى الْبَنَاتِ، فَالْكُنَى بِالْآبَاءِ كَمَا يُقَالُ لِلذِّئْبِ أَبُو جَعْدَةَ لِلْأَبْيَضِ، وَأَبُو الْجَوْنِ، وَأَمَّا الْأُمَّهَاتُ فَكَمَا يُقَالُ لِلدَّاهِيَةِ أُمُّ حَبَوْكَرَى، وَلِلْخَمْرِ أُمُّ لَيْلَى، وَأَمَّا الْبَنُونَ فَكَمَا يُقَالُ لِلْغُرَابِ ابْنُ دَأْيَةَ، وَلِلرَّجُلِ الَّذِي يَكُونُ حَالُهُ مُنْكَشِفًا ابْنُ جَلَا، وَأَمَّا الْبَنَاتُ فَكَمَا يُقَالُ لِلصَّدَى ابْنَةُ الْجَبَلِ، وَلِلْحَصَاةِ بِنْتُ الْأَرْضِ. الْحُكْمُ الرَّابِعُ: الْإِضَافَةُ فِي الْكُنْيَةِ قَدْ تَكُونُ مَجْهُولَةَ النَّسَبِ نَحْوَ ابْنِ عُرْسٍ وَحِمَارِ قَبَّانَ وَقَدْ تَكُونُ مَعْلُومَةَ النَّسَبِ نَحْوَ ابْنِ لَبُونٍ وَبِنْتِ لَبُونٍ وَابْنِ مَخَاضٍ وَبِنْتِ مَخَاضٍ، لِأَنَّ النَّاقَةَ/ إِذَا وَلَدَتْ وَلَدًا ثُمَّ حُمِلَ عَلَيْهَا بَعْدَ وِلَادَتِهَا فَإِنَّهَا لَا تَصِيرُ مَخَاضًا إِلَّا بَعْدَ سَنَةٍ، وَالْمَخَاضُ الْحَامِلُ الْمُقْرِبُ، فَوَلَدُهَا إِنْ كَانَ ذَكَرًا فَهُوَ ابْنُ مَخَاضٍ، وَإِنْ كَانَ أُنْثَى فَهِيَ بِنْتُ مَخَاضٍ، ثُمَّ إِذَا وَلَدَتْ وَصَارَ لَهَا لَبَنٌ صَارَتْ لَبَوْنًا فَأُضِيفَ الْوَلَدُ إِلَيْهَا بِإِضَافَةٍ مَعْلُومَةٍ. الْحُكْمُ الْخَامِسُ: إِذَا اجْتَمَعَ الِاسْمُ وَاللَّقَبُ: فَالِاسْمُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُضَافًا أَوْ لَا، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُضَافًا أُضِيفَ الِاسْمُ إِلَى اللَّقَبِ يُقَالُ هَذَا سَعِيدُ كُرْزٍ وَقَيْسُ بَطَّةَ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ الْمَجْمُوعُ بِمَنْزِلَةِ الِاسْمِ الْوَاحِدِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الِاسْمُ مُضَافًا فَهُمْ يُفْرِدُونَ اللَّقَبَ فيقولون هذا عبد الله بطة.

BEŞİNCİ HÜKÜM: [Alem İsim, Lakap ve Künyedir] Alemlerin kısımları hakkındadır ve birtakım vecihlerdendir: Birincisi: Bil ki [alem] ya İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ gibi isimdir; ya İsrâîl gibi lakaptır; ya da Ebû Leheb gibi künyedir. Bil ki bu taksime birtakım hükümler terettüp eder: Birinci Hüküm: Bir şeyin ya sadece ismi, ya sadece lakabı, ya sadece künyesi, ya lakapla birlikte ismi, ya künye ile birlikte ismi ya da künye ile birlikte lakabı olur. Bil ki Sibeveyh, künye ile ismin terkibinden zikredilen kısımların misallerini müstakil olarak ele almıştır ki bunlar üçtür: Birincisi: Sırtlan gibi hem ismi hem künyesi olan; zira onun ismi 'Hadâcir', künyesi ise 'Ümmü Âmir'dir. Aynı şekilde aslana 'Üsâme' ve 'Ebu'l-Hâris', tilkiye 'Suâle' ve 'Ebu'l-Huseyn', akrebe de 'Şebve' ve 'Ümmü Iryat' denilir. İkincisi: Sırtlanın erkeğine 'Kusem' dememiz gibi ismi olup künyesi bulunmayandır; zira onun künyesi yoktur. Üçüncüsü: Muayyen bir hayvana 'Ebû Berâkış' dememiz gibi künyesi olup ismi bulunmayandır. Üçüncü Hüküm: Künye bazen babalara, analara, oğullara ve kızlara izafetle olur. Babalarla olan künyeler; beyaza 'Ebû Ca'de' ve kurda 'Ebu'l-Cevn' denilmesi gibidir. Analara gelince; belaya 'Ümmü Habevkerâ', şaraba 'Ümmü Leylâ' denilmesi gibidir. Oğullara gelince; kargaya 'İbn Dâye', durumu apaçık olan adama 'İbn Celâ' denilmesi gibidir. Kızlara gelince; yankıya 'İbnetü'l-Cebel' (dağın kızı), çakıl taşına 'Bintü'l-Ard' (yerin kızı) denilmesi gibidir. Dördüncü Hüküm: Künyedeki izafet bazen 'İbn Irs' (gelincik) ve 'Hımâru Kabbân' (tesbih böceği) gibi nesebi meçhul olur; bazen de 'İbn Lebûn', 'Bint Lebûn', 'İbn Mahâd' ve 'Bint Mahâd' gibi nesebi malum olur. Çünkü dişi deve bir yavru doğurup ardından gebe kaldığında ancak bir sene sonra 'mahâd' (gebe deve) olur. Mahâd, doğumu yaklaşmış hamiledir; dolayısıyla onun yavrusu erkekse 'İbn Mahâd', dişi ise 'Bint Mahâd'dır. Sonra doğurup sütü olduğunda 'lebûn' (sütlü deve) olur ve böylece yavru ona malum bir izafetle izafe edilir. Beşinci Hüküm: İsim ile lakap bir araya geldiğinde: İsim ya muzaf olur ya da olmaz. Şayet muzaf değilse isim lakaba muzaf kılınır; 'Hâzâ Saîdu Kürz' ve 'Kaysu Batte' denilir; çünkü ikisinin mecmuu tek bir isim menzilesinde olur. Şayet isim muzaf ise lakabı tek başına (müfret olarak) getirirler de 'Hâzâ Abdullâhi Batte' derler.

السر في وضع الكنية:

Künye Koymadaki Sır:

الحكم السادس [السر في وضع الكنية] : الْمُقْتَضِي لِحُصُولِ الْكُنْيَةِ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: الْإِخْبَارُ عَنْ نَفْسِ الْأَمْرِ كَقَوْلِنَا أَبُو طَالِبٍ، فَإِنَّهُ كُنِّيَ بابنه طالب، وثانيها: التفاؤل والرجا كَقَوْلِهِمْ أَبُو عَمْرٍو لِمَنْ يَرْجُو وَلَدًا يَطُولُ عُمُرُهُ، وَأَبُو الْفَضْلِ لِمَنْ يَرْجُو وَلَدًا جَامِعًا لِلْفَضَائِلِ: وَثَالِثُهَا: الْإِيمَاءُ إِلَى الضِّدِّ كَأَبِي يَحْيَى لِلْمَوْتِ، وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ إِنْسَانًا مَشْهُورًا وَلَهُ أَبٌ مَشْهُورٌ فَيَتَقَارَضَانِ الْكُنْيَةَ فَإِنَّ يُوسُفَ كُنْيَتُهُ أَبُو يَعْقُوبَ وَيَعْقُوبَ كُنْيَتُهُ أَبُو يُوسُفَ، وَخَامِسُهَا: اشْتِهَارُ الرَّجُلِ بِخَصْلَةٍ فَيُكَنَّى بِهَا إِمَّا بِسَبَبِ اتِّصَافِهِ بِهَا أَوِ انْتِسَابِهِ إِلَيْهَا بِوَجْهٍ قريب أو بعيد.

ALTINCI HÜKÜM: [Künye Koymadaki Sır] Künyenin meydana gelmesini iktiza eden hususlar şunlardır: Birincisi: 'Ebû Tâlib' sözümüz gibi işin aslından haber vermektir; nitekim o, oğlu Tâlib ile künyelenmiştir. İkincisi: Ömrü uzun olacak bir çocuk uman kimseye 'Ebû Amr', faziletleri kendisinde toplayan bir çocuk uman kimseye de 'Ebu'l-Fadl' demeleri gibi tefe'ül ve umuttur. Üçüncüsü: Ölüm için 'Ebû Yahyâ' [denilmesi] gibi zıddına ima etmektir. Dördüncüsü: Kişinin meşhur bir insan olması ve meşhur bir babasının bulunmasıdır ki künyeyi karşılıklı olarak ödünçleşirler; nitekim Yûsuf'un künyesi 'Ebû Ya'kûb', Ya'kûb'un künyesi ise 'Ebû Yûsuf'tur. Beşincisi: Kişinin bir hasletle meşhur olup ya onunla nitelenmesi ya da yakın veya uzak bir vecihle ona nispet edilmesi sebebiyle o hasletle künyelenmesidir.

التقسيم الثاني للأعلام:

Alemlerin İkinci Taksimi:

التَّقْسِيمُ الثَّانِي لِلْأَعْلَامِ: الْعَلَمُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُفْرَدًا كَزَيْدٍ، أَوْ مُرَكَّبًا مِنْ كَلِمَتَيْنِ لَا عَلَاقَةَ بَيْنَهُمَا كَبَعْلَبَكَّ، أَوْ بَيْنَهُمَا عَلَاقَةٌ وَهِيَ: إِمَّا عَلَاقَةُ الْإِضَافَةِ كَعَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي زَيْدٍ، أَوْ عَلَاقَةُ الْإِسْنَادِ وَهِيَ إِمَّا جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ أَوْ فِعْلِيَّةٌ، وَمِنْ فُرُوعِ هَذَا الْبَابِ أَنَّكَ إِذَا جَعَلْتَ جُمْلَةً اسْمَ عَلَمٍ لَمْ تُغَيِّرْهَا أَلْبَتَّةَ، بَلْ تَتْرُكُهَا بِحَالِهَا مِثْلَ تَأَبَّطَ شَرًّا وبرق نحره.

Alemlerin İkinci Taksimi: Alem ya 'Zeyd' gibi müfrettir ya 'Ba'lebek' gibi aralarında bir alaka bulunmayan iki kelimeden mürekkeptir ya da aralarında bir alaka bulunandır; bu da ya 'Abdullâh' ve 'Ebû Zeyd' gibi izafet alakasıdır ya da isim veya fiil cümlesi olan isnat alakasıdır. Bu babın furûundan biri şudur: Bir cümleyi özel isim yaptığın zaman onu asla değiştirmezsin, bilakis 'Teabbata Şerran' ve 'Beraka Nahruhu' misalinde olduğu gibi hali üzere bırakırsın.

التقسيم الثالث للأعلام:

Alemlerin Üçüncü Taksimi:

التَّقْسِيمُ الثَّالِثُ: الْعَلَمُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَنْقُولًا أَوْ مُرْتَجَلًا، أَمَّا الْمَنْقُولُ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَنْقُولًا عَنْ لَفْظٍ مُفِيدٍ أَوْ

Üçüncü Taksim: Alem ya menkuldür (başka bir lafızdan aktarılmıştır) ya da mürteceldir (doğrudan özel isim olarak konulmuştur). Menkule gelince; ya fayda veren bir lafızdan nakledilmiştir ya da

غَيْرِ مُفِيدٍ، وَالْمَنْقُولُ مِنَ الْمُفِيدِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَنْقُولًا عَنِ الِاسْمِ، أَوِ الْفِعْلِ أَوِ الْحَرْفِ، أَوْ مَا يَتَرَكَّبُ مِنْهَا، أَمَّا الْمَنْقُولُ عَنِ الِاسْمِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ عَنِ اسْمِ عَيْنٍ: كَأَسَدٍ وَثَوْرٍ، أَوْ عَنِ اسْمِ مَعْنًى: كَفَضْلٍ وَنَصْرٍ، أَوْ صِفَةٍ حَقِيقِيَّةٍ: كَالْحُسْنِ، أَوْ عَنْ صِفَةٍ إِضَافِيَّةٍ كَالْمَذْكُورِ وَالْمَرْدُودِ، وَالْمَنْقُولُ عَنِ الْفِعْلِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَنْقُولًا عَنْ صِيغَةِ الْمَاضِي كَشَمَرَ، أَوْ عَنْ صِيغَةِ الْمُضَارِعِ كَيَحْيَى، أَوْ عَنِ الْأَمْرِ كَاطْرُقَا، وَالْمَنْقُولُ عَنِ الْحَرْفِ كَرَجُلٍ سَمَّيْتَهُ بِصِيغَةٍ مِنْ صِيَغِ الْحُرُوفِ، وَأَمَّا الْمَنْقُولُ عَنِ الْمُرَكَّبِ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ فَإِنْ كَانَ الْمُرَكَّبُ مُفِيدًا فَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي التَّقْسِيمِ الثَّانِي، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مُفِيدٍ فَهُوَ يُفِيدُ، وَأَمَّا الْمَنْقُولُ عَنْ صَوْتٍ فَهُوَ مِثْلُ تَسْمِيَةِ بَعْضِ الْعَلَوِيَّةِ بِطَبَاطَبَا، وَأَمَّا الْمُرْتَجَلُ فَقَدْ يَكُونُ قِيَاسًا مِثْلُ عِمْرَانَ وَحَمْدَانَ فَإِنَّهُمَا مِنْ أَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ مِثْلُ سَرْحَانَ وَنَدْمَانَ، وَقَدْ يَكُونُ شَاذًّا قَلَّمَا يُوجَدُ لَهُ نَظِيرٌ مِثْلُ مُحَبَّبٍ وَمَوْهِبٍ.

fayda vermeyen [bir lafızdan nakledilmiştir]. Fayda verenden nakledilen ise ya isimden ya fiilden ya harften ya da bunlardan meydana gelen terkipten nakledilmiştir. İsimden nakledilene gelince; ya 'esed (aslan)' ve 'sevr (boğa)' gibi bir zat isminden ya 'fadl (fazilet)' ve 'nasr (yardım)' gibi bir mana isminden ya 'el-Hasan' gibi hakiki bir sıfattan ya da 'el-Mezkûr' ve 'el-Merdûd' gibi izafi bir sıfattan nakledilmiştir. Fiilden nakledilene gelince; ya 'Şemmera' gibi mazi kalıbından ya 'Yahyâ' gibi muzari kalıbından ya da 'İtrukâ' gibi emir kalıbından nakledilmiştir. Harften nakledilene gelince; harf kalıplarından bir kalıpla isimlendirdiğin bir adam gibidir. Bu üçünden mürekkep olandan nakledilene gelince; şayet mürekkep fayda veren cinsten ise ikinci taksimde zikredilen odur; şayet fayda vermeyen cinsten ise o da fayda verir. Sesten nakledilene gelince; bazı Alevîlerin 'Tabâtabâ' olarak isimlendirilmesi gibidir. Mürtecele gelince; bazen 'İmrân' ve 'Hamdân' gibi kıyasa uygun olur; zira bunlar 'serhân' ve 'nedmân' gibi cins isimlerindendir. Bazen de 'Muhabbeb' ve 'Mevhib' gibi pek benzeri bulunmayan şaz (kural dışı) olur.

التقسيم الرابع للأعلام:

Alemlerin Dördüncü Taksimi:

التَّقْسِيمُ الرَّابِعُ: الْأَعْلَامُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ لِلذَّوَاتِ أَوِ الْمَعَانِي، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْعَلَمُ عَلَمَ الشَّخْصِ، أَوْ عَلَمَ الْجِنْسِ، فَهَهُنَا أَقْسَامٌ أَرْبَعَةٌ، وَقَبْلَ الْخَوْضِ فِي شَرْحِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ فَيَجِبُ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّ وَضْعَ الْأَعْلَامِ لِلذَّوَاتِ أَكْثَرُ مِنْ وَضْعِهَا لِلْمَعَانِي، لِأَنَّ أَشْخَاصَ الذَّوَاتِ هِيَ الَّتِي يَتَعَلَّقُ الْغَرَضُ بِالْإِخْبَارِ عَنْ أَحْوَالِهَا عَلَى سَبِيلِ التَّعْيِينِ، أَمَّا أَشْخَاصُ الصِّفَاتِ فَلَيْسَتْ كَذَلِكَ فِي الْأَغْلَبِ. وَلْنَرْجِعْ إِلَى أَحْكَامِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ، فَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ: الْعَلَمُ لِلذَّوَاتِ وَالشَّرْطُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ الْمُسَمَّى مَأْلُوفًا لِلْوَاضِعِ، وَالْأَصْلُ فِي الْمَأْلُوفَاتِ الْإِنْسَانُ، لِأَنَّ مُسْتَعْمِلَ أَسْمَاءِ الْأَعْلَامِ هُوَ الْإِنْسَانُ، وَإِلْفُ الشَّيْءِ بِنَوْعِهِ أَتَمُّ مِنْ إِلْفِهِ بِغَيْرِ نَوْعِهِ، وَبَعْدَ الْإِنْسَانِ الْأَشْيَاءُ الَّتِي يَكْثُرُ احْتِيَاجُ الْإِنْسَانِ إِلَيْهَا وَتَكْثُرُ مُشَاهَدَتُهُ لَهَا، ولهذا السبب وضعوا أعوج ولا حقا علمين لفرسين، وشذ قما وَعَلِيًّا لِفَحْلَيْنِ، وَضَمْرَانَ لِكَلْبٍ، وَكَسَابِ لِكَلْبَةٍ، وَأَمَّا الْأَشْيَاءُ الَّتِي لَا يَأْلَفُهَا الْإِنْسَانُ فَقَلَّمَا يَضَعُونَ الْأَعْلَامَ لِأَشْخَاصِهَا، أَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَهُوَ عَلَمُ الْجِنْسِ لِلذَّوَاتِ، وَهُوَ مِثْلُ أُسَامَةَ لِلْأَسَدِ، وَثُعَالَةَ لِلثَّعْلَبِ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: فَهُوَ وَضْعُ الْأَعْلَامِ لِلْأَفْرَادِ الْمُعَيَّنَةِ مِنَ الصِّفَاتِ، وَهُوَ مَفْقُودٌ لِعَدَمِ الْفَائِدَةِ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الرَّابِعُ: فَهُوَ عَلَمُ الْجِنْسِ لِلْمَعَانِي، وَالضَّابِطُ فِيهِ أَنَّا إِذَا رَأَيْنَا حُصُولَ سَبَبٍ وَاحِدٍ مِنَ الْأَسْبَابِ التِّسْعَةِ الْمَانِعَةِ مِنَ الصَّرْفِ ثُمَّ مَنَعُوهُ الصَّرْفَ عَلِمْنَا أَنَّهُمْ جَعَلُوهُ عَلَمًا لِمَا ثَبَتَ أَنَّ الْمَنْعَ مِنَ الصَّرْفِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ اجْتِمَاعِ سَبَبَيْنِ، وَذَكَرَ ابْنُ جِنِّي أَمْثِلَةً لِهَذَا الْبَابِ، وَهِيَ تَسْمِيَتُهُمُ التَّسْبِيحَ بِسُبْحَانَ، وَالْغُدُوَّ بِكَيْسَانَ، لِأَنَّهُمَا غَيْرُ مُنْصَرِفَيْنِ، فَالسَّبَبُ الْوَاحِدُ- وَهُوَ الْأَلِفُ وَالنُّونُ- حَاصِلٌ. وَلَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ الْعَلَمِيَّةِ لِيَتِمَّ السَّبَبَانِ.

Dördüncü Taksim: Alemler ya zatlar için ya da manalar içindir. Her iki takdirde de alem ya şahıs alemi ya da cins alemidir; burada dört kısım vardır. Bu kısımların şerhine girmeden önce bilmen gerekir ki zatlara özel isim konulması manalara konulmasından daha fazladır; çünkü hallerinden muayyen olarak haber verilmesi hedeflenen şeyler zatların fertleridir; sıfatların fertleri ise çoğunlukla böyle değildir. Dört kısmın hükümlerine dönecek olursak: Birinci kısım: Zatlar için olan alemdir; bunda şart, müsemmanın vâzı' tarafından alışılmış (ünsiyet edilmiş) olmasıdır. Alışılmış olanların aslı ise insandır; çünkü özel isimleri kullanan insandır ve bir şeyin kendi nevinden olanla ünsiyeti, kendi nevinden olmayanla ünsiyetinden daha tamdır. İnsandan sonra ise insanın kendisine ihtiyacının ve onu müşahedesinin çok olduğu şeyler gelir; bu sebeple iki ata alem olarak 'A'vec' ve 'Lâhık', iki damızlık deveye 'Şezkam' ve 'Alyân', bir köpeğe 'Damrân', bir dişi köpeğe de 'Kesâbi' isimlerini koymuşlardır. İnsanın ünsiyet etmediği şeylere gelince; onların fertlerine pek alem koymazlar. İkinci kısım ise zatlar için cins alemidir; aslan için 'Üsâme', tilki için 'Suâle' gibidir. Üçüncü kısma gelince; bu, sıfatların muayyen fertlerine alem konulmasıdır ki fayda bulunmadığı için mevcut değildir. Dördüncü kısım ise manalar için cins alemidir; bundaki kaide şudur: Gayrimunsarıf olmaya engel teşkil eden dokuz sebepten bir sebebin hasıl olduğunu görüp ardından onu gayrimunsarıf kıldıklarında, gayrimunsarıflığın ancak iki sebebin birleşmesiyle hasıl olacağı sabit olduğundan onların bunu alem kıldıklarını anlarız. İbn Cinnî bu bab için tesbihi 'Sübhân', sabah vaktini de 'Keysân' diye isimlendirmelerini örnek olarak zikretmiştir; çünkü bu ikisi gayrimunsarıftır. Tek sebep olan elif-nûn ziyadeliği mevcuttur; iki sebebin tamamlanması için de alemiyetin hasıl olması zorunludur.

التَّقْسِيمُ الخامس للأعلام:

Alemlerin Beşinci Taksimi:

التَّقْسِيمُ الْخَامِسُ لِلْأَعْلَامِ: اعْلَمْ أَنَّ اسْمَ الْجِنْسِ قَدْ يَنْقَلِبُ اسْمَ عَلَمٍ. كَمَا إِذَا كَانَ الْمَفْهُومُ مِنَ اللَّفْظِ أَمْرًا كُلِّيًّا صَالِحًا لِأَنْ يَشْتَرِكَ فِيهِ كَثِيرُونَ: ثُمَّ إِنَّهُ فِي الْعُرْفِ يَخْتَصُّ بِشَخْصٍ بِعَيْنِهِ، مِثْلَ «النَّجْمِ» فَإِنَّهُ فِي الْأَصْلِ اسْمٌ لِكُلِّ نَجْمٍ، ثُمَّ اخْتَصَّ فِي الْعُرْفِ بِالثُّرَيَّا، وَكَذَلِكَ «السِّمَاكُ» اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الِارْتِفَاعِ ثُمَّ اخْتَصَّ بِكَوْكَبٍ مُعَيَّنٍ.

Alemlerin Beşinci Taksimi: Bil ki cins ismi bazen özel isme dönüşür. Tıpkı lafızdan anlaşılan mefhumun pek çok kimsenin ortak olmasına elverişli küllî bir emir olup da sonradan örfte bizzat muayyen bir şahsa has kılınması gibi; meselâ «en-Necm» kelimesi aslen her yıldız için bir isim iken sonradan örfte Süreyyâ (Ülker) yıldızına has kılınmıştır; aynı şekilde «es-Simâk» kelimesi de yükseklikten türemiş bir isim iken sonradan muayyen bir yıldıza has kılınmıştır.

الْبَابُ الْخَامِسُ فِي أَحْكَامِ أَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ وَالْأَسْمَاءِ المشتقة، وهي كثيرة

BEŞİNCİ BÖLÜM: Cins İsimlerinin ve Müştak (Türemiş) İsimlerin Hükümleri Hakkındadır ki Bunlar Pek Çoktur

أحكام اسم الجنس:

Cins İsminin Hükümleri:

أَمَّا أَحْكَامُ أَسْمَاءُ الْأَجْنَاسِ فَهِيَ أُمُورٌ: الْحُكْمُ الْأَوَّلُ: الْمَاهِيَّةُ قَدْ تَكُونُ مُرَكَّبَةً، وَقَدْ تَكُونُ بَسِيطَةً، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْعَقْلِيَّاتِ أَنَّ الْمُرَكَّبَ قَبْلَ الْبَسِيطِ فِي الْجِنْسِ، وَأَنَّ/ الْبَسِيطَ قَبْلَ الْمُرَكَّبِ فِي الْفَصْلِ، وَثَبَتَ بِحَسَبِ الِاسْتِقْرَاءِ أَنَّ قُوَّةَ الْجِنْسِ سَابِقَةٌ عَلَى قُوَّةِ الْفَصْلِ فِي الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ أَسْمَاءُ الْمَاهِيَّاتِ الْمُرَكَّبَةِ سَابِقَةً عَلَى أَسْمَاءِ الْمَاهِيَّاتِ الْبَسِيطَةِ.

Cins isimlerinin hükümlerine gelince, bunlar [şu] meselelerdir: Birinci Hüküm: Mahiyet bazen mürekkep (bileşik), bazen de basit (yalın) olur. Akli ilimlerde sabit olmuştur ki cins bakımından mürekkep basitten öncedir; fasıl (ayırıcı nitelik) bakımından ise basit mürekkepten öncedir. İstikra (tümevarım) yoluyla da sabit olmuştur ki cinsin kuvveti, şiddet ve kuvvet bakımından faslın kuvvetinden öncedir. Dolayısıyla mürekkep mahiyetlerin isimlerinin, basit mahiyetlerin isimlerinden önce olması zorunlu olmuştur.

الْحُكْمُ الثاني في اسم الجنس:

Cins İsminde İkinci Hüküm:

الْحُكْمُ الثَّانِي: أَسْمَاءُ الْأَجْنَاسِ سَابِقَةٌ بِالرُّتْبَةِ عَلَى الْأَسْمَاءِ الْمُشْتَقَّةِ، لِأَنَّ الِاسْمَ الْمُشْتَقَّ مُتَفَرِّعٌ عَلَى الِاسْمِ الْمُشْتَقِّ مِنْهُ، فَلَوْ كَانَ اسْمُهُ أَيْضًا مُشْتَقًّا لَزِمَ إِمَّا التَّسَلْسُلُ أَوِ الدَّوْرُ، وَهُمَا مُحَالَانِ، فَيَجِبُ الِانْتِهَاءُ فِي الِاشْتِقَاقَاتِ إِلَى أَسْمَاءٍ مَوْضُوعَةٍ جَامِدَةٍ، فَالْمَوْضُوعُ غَنِيٌّ عَنِ الْمُشْتَقِّ وَالْمُشْتَقُّ مُحْتَاجٌ إِلَى الْمَوْضُوعِ، فَوَجَبَ كَوْنُ الْمَوْضُوعِ سَابِقًا بِالرُّتْبَةِ عَلَى الْمُشْتَقِّ، وَيَظْهَرُ بِهَذَا أَنَّ هَذَا الَّذِي يَعْتَادُهُ اللُّغَوِيُّونَ وَالنَّحْوِيُّونَ مِنَ السَّعْيِ الْبَلِيغِ فِي أَنْ يَجْعَلُوا كُلَّ لَفْظٍ مُشْتَقًّا مِنْ شَيْءٍ آخَرَ سَعْيٌ بَاطِلٌ وَعَمَلٌ ضَائِعٌ.

İkinci Hüküm: Cins isimleri rütbece türemiş isimlerden öncedir. Çünkü türemiş isim, kendisinden türetilen ismin bir fer'idir (dalıdır). Şayet kendisinden türetilen isim de türemiş olsaydı ya teselsül ya da devir gerekirdi; bu ikisi ise imkânsızdır. Dolayısıyla türetmelerde vaz'edilmiş câmid (türememiş) isimlerde nihayete ermek zorunludur. Vaz'edilen [asıl isim] türemiş olandan müstağnidir, türemiş olan ise vaz'edilen [asıl isme] muhtaçtır. Bu sebeple vaz'edilen [asıl ismin] rütbece türemiş olandan önce olması vacip olmuştur. Buradan anlaşılmaktadır ki dilcilerin ve nahivcilerin her lafzı başka bir şeyden türetmeye yönelik sergiledikleri bu aşırı gayret, batıl bir çaba ve boşa gitmiş bir ameldir.

الْحُكْمُ الثالث في اسم الجنس:

Cins İsminde Üçüncü Hüküm:

الْحُكْمُ الثَّالِثُ: الْمَوْجُودُ إِمَّا وَاجِبٌ وَإِمَّا مُمْكِنٌ، وَالْمُمْكِنُ إِمَّا مُتَحَيِّزٌ أَوْ حَالٌّ فِي الْمُتَحَيِّزِ، أَوْ لَا مُتَحَيِّزٌ وَلَا حَالٌّ فِي الْمُتَحَيِّزِ أَمَّا هَذَا الْقِسْمُ الثَّالِثُ فَالشُّعُورُ بِهِ قَلِيلٌ، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ الشُّعُورُ بِالْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ، ثُمَّ إِنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْمُتَحَيِّزَاتِ مُتَسَاوِيَةٌ فِي تَمَامِ ذَوَاتِهَا، وَأَنَّ الِاخْتِلَافَ بَيْنَهَا إِنَّمَا يَقَعُ بِسَبَبِ الصِّفَاتِ الْقَائِمَةِ بِهَا، فَالْأَسْمَاءُ الْوَاقِعَةُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْأَجْسَامِ يَكُونُ الْمُسَمَّى بِهَا مَجْمُوعَ الذَّاتِ مَعَ الصِّفَاتِ الْمَخْصُوصَةِ الْقَائِمَةِ بِهَا، هذا هو الحكم في الأكثر الأغلب.

Üçüncü Hüküm: Varlık ya vaciptir ya mümkündür. Mümkün olan da ya mütehayyizdir (yer kaplayandır) ya mütehayyizde hâl olandır (yer kaplayana yerleşen arazdır) ya da ne mütehayyizdir ne de mütehayyizde hâl olandır. Bu üçüncü kısmın idraki azdır; idrak ancak ilk iki kısımda hâsıl olur. Sonra delil ile sabit olmuştur ki yer kaplayan varlıklar zatlarının tamamında eşittirler ve aralarındaki farklılık ancak kendilerinde kaim olan sıfatlar sebebiyle vuku bulur. Dolayısıyla cisim nevilerinden her birine verilen isimlerin müsemması (adlandırdığı şey), zat ile o zatta kaim olan mahsus sıfatların toplamı olur. Çoğunlukla ve ekseriyetle geçerli olan hüküm budur.

أحكام الأسماء المشتقة

Müştak (Türemiş) İsimlerin Hükümleri

: وَأَمَّا أَحْكَامُ الْأَسْمَاءِ الْمُشْتَقَّةِ فَهِيَ أَرْبَعَةٌ: الْحُكْمُ الْأَوَّلُ: لَيْسَ مِنْ شَرْطِ الِاسْمِ الْمُشْتَقِّ أَنْ تَكُونَ الذَّاتُ مَوْصُوفَةً بِالْمُشْتَقِّ مِنْهُ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْمَعْلُومَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعِلْمِ، مَعَ أَنَّ الْعِلْمَ غَيْرُ قَائِمٍ بِالْمَعْلُومِ. وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْمَذْكُورِ وَالْمَرْئِيِّ وَالْمَسْمُوعِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي اللَّائِقِ وَالرَّامِي. الْحُكْمُ الثَّانِي: شَرْطُ صِدْقِ الْمُشْتَقِّ حُصُولُ الْمُشْتَقِّ مِنْهُ فِي الْحَالِ، بِدَلِيلِ أَنَّ مَنْ كَانَ كَافِرًا ثُمَّ أَسْلَمَ فَإِنَّهُ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَيْسَ بِكَافِرٍ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَقَاءَ الْمُشْتَقِّ مِنْهُ شَرْطٌ فِي صِدْقِ الِاسْمِ الْمُشْتَقِّ. الْحُكْمُ الثَّالِثُ: الْمُشْتَقُّ مِنْهُ إِنْ كَانَ مَاهِيَّةً مُرَكَّبَةً لَا يُمْكِنُ حُصُولُ أَجْزَائِهَا عَلَى الِاجْتِمَاعِ، مِثْلُ الْكَلَامِ وَالْقَوْلِ وَالصَّلَاةِ، فَإِنَّ الِاسْمَ الْمُشْتَقَّ إِنَّمَا يَصْدُقُ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ عِنْدَ حُصُولِ الْجُزْءِ الْأَخِيرِ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ. الْحُكْمُ الرَّابِعُ: المفهوم من الضارب أنه شيء ماله ضَرْبٌ، فَأَمَّا إِنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ جِسْمٌ أَوْ غَيْرُهُ فَذَلِكَ خَارِجٌ عَنِ الْمَفْهُومِ لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِدَلَالَةِ الِالْتِزَامِ.

: Türemiş isimlerin hükümlerine gelince, bunlar dörttür: Birinci Hüküm: Türemiş ismin [kullanılabilmesi için], zatın kendisinden türetilen mana ile nitelenmiş olması şart değildir. Bunun delili şudur: «Ma'lûm» (bilinen) kelimesi «ilm»den türemiştir; halbuki ilim ma'lûm ile kaim değildir. «Mezkûr» (anılan), «mer'î» (görülen) ve «mesmû'» (işitilen) kelimeleri hakkında da söz böyledir; «lâyık» (yakışan) ve «râmî» (atan) için de böyledir. İkinci Hüküm: Türemiş ismin doğruluğunun şartı, kendisinden türetilen şeyin şimdiki halde (hâl-i hazırda) hâsıl olmasıdır. Bunun delili şudur: Kâfir olup da sonradan Müslüman olan bir kimse hakkında 'o kâfir değildir' denmesi doğrudur. Bu da gösterir ki kendisinden türetilen mananın devam etmesi, türemiş ismin doğruluğu için şarttır. Üçüncü Hüküm: Şayet kendisinden türetilen mana; kelâm, söz ve namaz gibi cüzlerinin bir arada bulunması mümkün olmayan mürekkep bir mahiyet ise, türemiş isim ancak o cüzlerin sonuncusu hâsıl olduğunda hakikat yoluyla doğru olur. Dördüncü Hüküm: «Dârib» (vuran) kelimesinden anlaşılan mana, kendisinde vurma eylemi bulunan bir şey olduğudur. O şeyin cisim mi yoksa başka bir şey mi olduğuna gelince; bu durum kavramın dışındadır, ancak delâlet-i iltizâmiyye (dolaylı gerektirme) ile bilinir.

الْبَابُ السَّادِسُ فِي تَقْسِيمِ الِاسْمِ إِلَى الْمُعْرَبِ وَالْمَبْنِيِّ، وَذِكْرِ الْأَحْكَامِ الْمُفَرَّعَةِ عَلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ

ALTINCI BÖLÜM: İsmin Mu'reb ve Mebnî Olarak Kısımlara Ayrılması ve Bu İki Kısımdan Türeyen Hükümlerin Zikri Hakkındadır ve Bunda Meseleler Vardır

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي لَفْظِ الْإِعْرَابِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَأْخُوذًا مِنْ قَوْلِهِمْ: «أَعْرَبَ عَنْ نَفْسِهِ» إِذَا بَيَّنَ مَا فِي ضَمِيرِهِ، فَإِنَّ الْإِعْرَابَ إِيضَاحُ الْمَعْنَى، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ أَعْرَبَ مَنْقُولًا مِنْ قَوْلِهِمْ: «عَرِبَتْ مَعِدَةُ الرَّجُلِ» إِذَا فَسَدَتْ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْإِعْرَابِ إِزَالَةَ الْفَسَادِ وَرَفْعَ الْإِبْهَامِ، مِثْلَ أَعْجَمْتُ الْكِتَابَ بِمَعْنَى أَزَلْتُ عُجْمَتَهُ.

Birinci Mesele: İ'rab lafzında iki vecih vardır: Birincisi: Kişinin içindekini açıkladığında kullanılan «أَعْرَبَ عَنْ نَفْسِهِ» (kendini ifade etti / açıkladı) sözünden alınmış olmasıdır; zira i'rab manayı açığa çıkarmaktır. İkincisi: «عَرِبَتْ مَعِدَةُ الرَّجُلِ» (adamın midesi bozuldu) sözünden nakledilmiş olmasıdır ki bu durumda i'rabdan maksat bozukluğu gidermek ve kapalılığı kaldırmaktır; nitekim kapalılığını giderdim manasında «أَعْجَمْتُ الْكِتَابَ» (kitabı noktaladım/açıkladım) denmesi gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا وُضِعَ لَفْظُ الْمَاهِيَّةِ وَكَانَتْ تِلْكَ الْمَاهِيَّةُ مَوْرِدًا لِأَحْوَالٍ مُخْتَلِفَةٍ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ اللَّفْظُ مَوْرِدًا لِأَحْوَالٍ مُخْتَلِفَةٍ لِتَكُونَ الْأَحْوَالُ الْمُخْتَلِفَةُ اللَّفْظِيَّةُ دَالَّةً عَلَى الْأَحْوَالِ الْمُخْتَلِفَةِ الْمَعْنَوِيَّةِ، كَمَا أَنَّ جَوْهَرَ اللَّفْظِ لَمَّا كَانَ دَالًّا عَلَى أَصْلِ الْمَاهِيَّةِ كَانَ اخْتِلَافُ أَحْوَالِهِ دَالًّا عَلَى اخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ الْمَعْنَوِيَّةِ، فَتِلْكَ الْأَحْوَالُ الْمُخْتَلِفَةُ اللَّفْظِيَّةُ الدَّالَّةُ عَلَى الْأَحْوَالِ الْمُخْتَلِفَةِ الْمَعْنَوِيَّةِ هِيَ الْإِعْرَابُ.

İkinci Mesele: Bir mahiyet için bir lafız vaz'edildiğinde ve o mahiyet de farklı hallere mahal olduğunda, lafzî olan farklı hallerin manevî olan farklı hallere delalet etmesi için lafzın da farklı hallere mahal olması zorunlu olur. Tıpkı lafzın özü mahiyetin aslına delalet ettiği gibi, lafzın hallerinin farklılaşması da manevî hallerin farklılaşmasına delalet eder. İşte manevî farklı hallere delalet eden bu lafzî farklı haller i'rabdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَفْعَالُ وَالْحُرُوفُ أَحْوَالٌ عَارِضَةٌ لِلْمَاهِيَّاتِ، وَالْعَوَارِضُ لَا تَعْرِضُ لَهَا عَوَارِضُ أُخْرَى، هَذَا هُوَ الْحُكْمُ الْأَكْثَرِيُّ، وَإِنَّمَا الَّذِي يَعْرِضُ لَهَا الْأَحْوَالُ الْمُخْتَلِفَةُ هِيَ الذَّوَاتُ، وَالْأَلْفَاظُ الدَّالَّةُ عَلَيْهَا هِيَ الْأَسْمَاءُ، فَالْمُسْتَحِقُّ لِلْإِعْرَابِ بِالْوَضْعِ الْأَوَّلِ هُوَ الْأَسْمَاءُ.

Üçüncü Mesele: Fiiller ve harfler mahiyetlere arız olan hallerdir; arız olan şeylere ise başka arazlar arız olmaz, ekseri hüküm böyledir. Kendilerine farklı haller arız olanlar ancak zatlardır; onlara delalet eden lafızlar ise isimlerdir. Dolayısıyla ilk vaz' itibarıyla i'rabı hak eden isimlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا اخْتَصَّ الْإِعْرَابُ بِالْحَرْفِ الْأَخِيرِ مِنَ الْكَلِمَةِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَحْوَالَ الْعَارِضَةَ لِلذَّاتِ لَا تُوجَدُ إِلَّا بَعْدَ وُجُودِ الذَّاتِ، وَاللَّفْظُ لَا يُوجَدُ إِلَّا بَعْدَ وُجُودِ الْحَرْفِ الْأَخِيرِ مِنْهُ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْعَلَامَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى الْأَحْوَالِ الْمُخْتَلِفَةِ الْمَعْنَوِيَّةِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ تَمَامِ الْكَلِمَةِ. الثَّانِي: أَنَّ اخْتِلَافَ حَالِ الْحَرْفِ الْأَوَّلِ وَالثَّانِي مِنَ الْكَلِمَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اخْتِلَافِ أَوْزَانِ الْكَلِمَةِ، فَلَمْ يَبْقَ لِقَبُولِ الْأَحْوَالِ الْإِعْرَابِيَّةِ إِلَّا الْحَرْفُ الْأَخِيرُ مِنَ الْكَلِمَةِ.

Dördüncü Mesele: İ'rabın kelimenin son harfine mahsus kılınması iki sebeptendir: Birincisi: Zata arız olan haller ancak zatın varlığından sonra bulunur; lafız da ancak son harfinin varlığından sonra varlık kazanır. Dolayısıyla farklı manevî hallere delalet eden alametlerin ancak kelime tamamlandıktan sonra hâsıl olması zorunlu olmuştur. İkincisi: Kelimenin birinci ve ikinci harfinin halinin farklılaşması, kelimenin vezinlerinin farklılığına delalet etmek içindir; böylece i'rab hallerini kabul etmek için kelimenin son harfinden başkası kalmamıştır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْإِعْرَابُ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الْحَرَكَاتِ وَالسَّكَنَاتِ الْمَوْجُودَةِ فِي أواخر الكلمات بدليل أنها موجودة في المبينات وَالْإِعْرَابُ غَيْرُ مَوْجُودٍ فِيهَا بَلِ الْإِعْرَابُ عِبَارَةٌ عَنِ اسْتِحْقَاقِهَا لِهَذِهِ الْحَرَكَاتِ بِسَبَبِ الْعَوَامِلِ الْمَحْسُوسَةِ، وَذَلِكَ الِاسْتِحْقَاقُ مَعْقُولٌ لَا مَحْسُوسٌ، وَالْإِعْرَابُ حَاجَةٌ مَعْقُولَةٌ لَا مَحْسُوسَةٌ.

Beşinci Mesele: İ'rab, kelimelerin sonlarında bulunan hareke ve sükûnlar demek değildir. Bunun delili, bunların mebnî kelimelerde de bulunması, fakat mebnîlerde i'rabın bulunmamasıdır. Bilakis i'rab, duyumsanan amiller sebebiyle kelimelerin bu harekeleri hak etmesinden ibarettir; bu hak ediş ise duyumsanan değil akılla kavranan bir durumdur ve i'rab da duyumsanan değil akledilen bir gerekliliktir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: إِذَا قُلْنَا فِي الْحَرْفِ: أَنَّهُ مُتَحَرِّكٌ أَوْ سَاكِنٌ، فَهُوَ مَجَازٌ، لِأَنَّ الْحَرَكَةَ/ وَالسُّكُونَ مِنْ صِفَاتِ الْأَجْسَامِ، وَالْحَرْفُ لَيْسَ بِجِسْمٍ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْ حَرَكَةِ الْحَرْفِ صَوْتٌ مَخْصُوصٌ يُوجَدُ عَقِيبَ التَّلَفُّظِ بِالْحَرْفِ، وَالسُّكُونُ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ يُوجَدَ الْحَرْفُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُعْقِبَهُ ذَلِكَ الصَّوْتُ الْمَخْصُوصُ الْمُسَمَّى بِالْحَرَكَةِ.

Altıncı Mesele: Harf hakkında «o harekeli veya sakindir» dediğimizde bu mecazdır; zira hareket/ ve sükûn cisimlerin sıfatlarındandır, harf ise cisim değildir. Bilakis harfin harekesinden maksat, harfin telaffuz edilmesinin hemen ardından meydana gelen özel bir sestir. Sükûn ise harfin, arkasından hareke adı verilen o özel ses gelmeksizin meydana gelmesinden ibarettir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الْحَرَكَاتُ إِمَّا صَرِيحَةٌ أَوْ مُخْتَلَسَةٌ، وَالصَّرِيحَةُ إِمَّا مُفْرَدَةٌ أَوْ غَيْرُ مُفْرَدَةٍ فَالْمُفْرَدَةُ ثَلَاثَةٌ وَهِيَ: الْفَتْحَةُ، وَالْكَسْرَةُ، وَالضَّمَّةُ، وَغَيْرُ الْمُفْرَدَةِ مَا كَانَ بَيْنَ بَيْنَ، وَهِيَ سِتَّةٌ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ قِسْمَانِ، فَلِلْفَتْحَةِ مَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الكسرة أو ما بينها وبين الضمة، وللكسرة مَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الضَّمَّةِ أَوْ مَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْفَتْحَةِ، وَالضَّمَّةِ عَلَى هَذَا الْقِيَاسِ، فَالْمَجْمُوعُ تِسْعَةٌ. وَهِيَ إِمَّا مُشْبَعَةٌ أَوْ غَيْرُ مُشْبَعَةٍ، فَهِيَ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ، وَالتَّاسِعَةَ عَشْرَةَ الْمُخْتَلَسَةُ،

Yedinci Mesele: Harekeler ya sarih ya da muhtelestir (kısılmış/hafifletilmiştir). Sarih olanlar ya müfreddir ya da gayrimüfreddir. Müfred olanlar üçtür: Fetha, kesre ve damme. Gayrimüfred olanlar ise ikisi arasında (beyne-beyn) olandır; her birinin iki kısmı olmak üzere bunlar altıdır: Fethanın kendi ile kesre arasında veya kendi ile damme arasında olanı; kesrenin kendi ile damme arasında veya kendi ile fetha arasında olanı vardır; damme de bu kıyas üzeredir; toplamı dokuz eder. Bunlar ya doygundur (işba'lıdır) ya da doygun değildir; böylece on sekiz eder. On dokuzuncusu ise muhteles [hareke]dir,

وَهِيَ مَا تَكُونُ حَرَكَةً وَإِنْ لَمْ يَتَمَيَّزْ فِي الْحِسِّ لَهَا مَبْدَأٌ، وَتُسَمَّى الْحَرَكَةَ الْمَجْهُولَةَ، وَبِهَا قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٥٤] مُخْتَلَسَةَ الْحَرَكَةِ مِنْ بَارِئِكُمْ وَغَيْرَ ظَاهِرَةٍ بِهَا.

O da duyuda kendisi için bir başlangıç ayırt edilemese bile bir hareke olan durumdur ve meçhul hareke diye isimlendirilir. Ebû Amr {فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ} “yaratanınıza tevbe edin” [Bakara: 54] ayetini, {بارِئِكُمْ} kelimesindeki harekeyi ihtilas ederek (kısarak) ve onu açıkça belli etmeyerek bu şekilde okumuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: لَمَّا كَانَ الْمَرْجِعُ بِالْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ فِي هَذَا الْبَابِ إِلَى أَصْوَاتٍ مَخْصُوصَةٍ لَمْ يَجِبِ الْقَطْعُ بِانْحِصَارِ الْحَرَكَاتِ فِي الْعَدَدِ الْمَذْكُورِ، قَالَ ابْنُ جِنِّي اسْمُ الْمِفْتَاحِ بِالْفَارِسِيَّةِ- وهو كليد- لَا يُعْرَفُ أَنَّ أَوَّلَهُ مُتَحَرِّكٌ أَوْ سَاكِنٌ، قَالَ: وَحَدَّثَنِي أَبُو عَلِيٍّ قَالَ: دَخَلْتُ بَلْدَةً فَسَمِعْتُ أَهْلَهَا يَنْطِقُونَ بِفَتْحَةٍ غَرِيبَةٍ لَمْ أَسْمَعْهَا قَبْلُ، فَتَعَجَّبْتُ مِنْهَا وَأَقَمْتُ هُنَاكَ أَيَّامًا فَتَكَلَّمْتُ أَيْضًا بِهَا، فَلَمَّا فَارَقْتُ تِلْكَ الْبَلْدَةَ نَسِيتُهَا.

Sekizinci Mesele: Bu babda hareke ve sükûn ile kastedilen merci özel sesler olduğundan, harekelerin zikredilen sayıda sınırlandığını kesin olarak kabul etmek vacip değildir. İbn Cinnî demiştir ki: Farsçada anahtarın ismi olan 'kelîd' kelimesinin başının harekeli mi yoksa sakin mi olduğu bilinmez. Şöyle demiştir: Ebû Ali bana nakledip dedi ki: «Bir beldeye girdim ve halkının daha önce hiç işitmediğim garip bir fetha ile konuştuklarını duydum. Buna hayret ettim, orada birkaç gün kaldım ve ben de öyle konuştum. O beldeden ayrılınca ise onu unuttum.»

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: الْحَرَكَةُ الْإِعْرَابِيَّةُ مُتَأَخِّرَةٌ عَنِ الْحَرْفِ تَأَخُّرًا بِالزَّمَانِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحُرُوفَ الصُّلْبَةَ كَالْبَاءِ وَالتَّاءِ وَالدَّالِ وَأَمْثَالِهَا إِنَّمَا تَحْدُثُ فِي آخِرِ زَمَانِ حَبْسِ النَّفَسِ وَأَوَّلِ إِرْسَالِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ فَاصِلَ مَا بَيْنَ الزَّمَانَيْنِ غَيْرُ مُنْقَسِمٍ، وَالْحَرَكَةُ صَوْتٌ يَحْدُثُ عِنْدَ إِرْسَالِ النَّفَسِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ الْآنَ مُتَقَدِّمٌ عَلَى ذَلِكَ الزَّمَانِ فَالْحَرْفُ مُتَقَدِّمٌ عَلَى الْحَرَكَةِ. الثَّانِي: أَنَّ الْحُرُوفَ الصُّلْبَةَ لَا تَقْبَلُ التَّمْدِيدَ، وَالْحَرَكَةُ قَابِلَةٌ لِلتَّمْدِيدِ، فَالْحَرْفُ وَالْحَرَكَةُ لَا يُوجَدَانِ مَعًا لَكِنَّ الْحَرَكَةَ لَا تَتَقَدَّمُ عَلَى الْحَرْفِ، فَبَقِيَ أَنْ يَكُونَ الْحَرْفُ مُتَقَدِّمًا عَلَى الْحَرَكَةِ.

Dokuzuncu Mesele: İ'rab harekesi zaman bakımından harften sonradır. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Bâ, tâ, dâl ve benzeri sert harfler ancak nefesi tutma zamanının sonunda ve onu salıvermenin başında meydana gelir. Şöyle ki iki zaman arasındaki ayırıcı an bölünme kabul etmez; hareke ise nefesin salıverilmesi esnasında meydana gelen bir sestir. Malumdur ki o an, o zamandan öncedir; dolayısıyla harf hareceden öncedir. İkincisi: Sert harfler uzatmayı kabul etmez, hareke ise uzatılmayı kabul eder. Dolayısıyla harf ve hareke birlikte bulunmazlar; fakat hareke harften önce de geçemez; geriye harfin hareceden önce olması kalır.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: الْحَرَكَاتُ أَبْعَاضٌ مِنْ حُرُوفِ الْمَدِّ وَاللِّينِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ، الْأَوَّلُ: أَنَّ حُرُوفَ الْمَدِّ وَاللِّينِ قَابِلَةٌ لِلزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَهُ طَرَفَانِ، وَلَا طَرَفَ لَهَا فِي النُّقْصَانِ إِلَّا هَذِهِ الْحَرَكَاتُ، الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْحَرَكَاتِ إِذَا مَدَدْنَاهَا ظَهَرَتْ حُرُوفُ الْمَدِّ وَاللِّينِ فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْحَرَكَاتِ لَيْسَتْ إِلَّا أَوَائِلَ تِلْكَ الْحُرُوفِ، الثَّالِثُ: لَوْ لَمْ تَكُنِ الْحَرَكَاتُ أَبْعَاضًا لِهَذِهِ الْحُرُوفِ لَمَا جَازَ الِاكْتِفَاءُ بِهَا لِأَنَّهَا إِذَا كَانَتْ مُخَالِفَةً لَهَا لَمْ تَسُدَّ مَسَدَّهَا فَلَمْ/ يَصِحَّ الِاكْتِفَاءُ بِهَا مِنْهَا بِدَلِيلِ اسْتِقْرَاءِ الْقُرْآنِ وَالنَّثْرِ وَالنَّظْمِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَهَبْ أَنَّ إِبْدَالَ الشَّيْءِ مِنْ مُخَالِفِهِ الْقَرِيبِ مِنْهُ جَائِزٌ إِلَّا أَنَّ إِبْدَالَ الشَّيْءِ مِنْ بَعْضِهِ أَوْلَى، فوجب حمل الكلام عليه.

Onuncu Mesele: Harekeler, med ve lîn harflerinin parçalarıdır. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Med ve lîn harfleri artma ve eksilmeyi kabul eder. Böyle olan her şeyin iki ucu vardır; onların eksilmedeki ucu ise bu harekelerden başkası değildir. İkincisi: Biz bu harekeleri uzattığımız zaman med ve lîn harfleri ortaya çıkar; böylece bildik ki bu harekeler o harflerin başlangıçlarından ibarettir. Üçüncüsü: Şayet harekeler bu harflerin parçaları olmasaydı onlarla yetinmek caiz olmazdı; zira onlardan farklı olsalardı onların yerine geçemezlerdi ve/ Kur'an'ın, nesrin ve nazmın istikrasının delaletiyle onlardan bedel bunlarla iktifa etmek sahih olmazdı. Hülasa, bir şeyin kendisine yakın olan muhalifine bedel yapılması caiz kabul edilse bile, bir şeyin kendi parçasına bedel yapılması daha evladır; bu sebeple sözü buna hamletmek vacip olmuştur.

الابتداء بالساكن:

Sakin ile Başlama:

المسألة الحادية عشرة [الابتداء بالساكن] : الِابْتِدَاءُ بِالْحَرْفِ السَّاكِنِ مُحَالٌ عِنْدَ قَوْمٍ، وَجَائِزٌ عِنْدَ آخَرِينَ، لِأَنَّ الْحَرَكَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الصَّوْتِ الَّذِي يَحْصُلُ التَّلَفُّظُ بِهِ بَعْدَ التَّلَفُّظِ بِالْحَرْفِ، وَتَوْقِيفُ الشَّيْءِ عَلَى مَا يَحْصُلُ بَعْدَهُ مُحَالٌ.

On Birinci Mesele [Sakin ile Başlama]: Sakin harf ile söze başlamak bir topluluğa göre imkânsızdır, diğerlerine göre ise caizdir. Çünkü hareke, harfin telaffuz edilmesinden sonra telaffuz edilen sesten ibarettir; bir şeyi kendisinden sonra hâsıl olacak şeye bağlı kılmak ise imkânsızdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: أَثْقَلُ الْحَرَكَاتِ الضَّمَّةُ، لِأَنَّهَا لَا تَتِمُّ إِلَّا بِضَمِّ الشَّفَتَيْنِ، وَلَا يَتِمُّ ذَلِكَ إِلَّا بِعَمَلِ الْعَضَلَتَيْنِ الصُّلْبَتَيْنِ الْوَاصِلَتَيْنِ إِلَى طَرَفَيِ الشَّفَةِ، وَأَمَّا الْكَسْرَةُ فَإِنَّهُ يَكْفِي فِي تَحْصِيلِهَا الْعَضَلَةُ الْوَاحِدَةُ الْجَارِيَةُ، ثُمَّ الْفَتْحَةُ يَكْفِي فِيهَا عَمَلٌ ضَعِيفٌ لِتِلْكَ الْعَضَلَةِ، وَكَمَا دَلَّتْ هَذِهِ الْمَعَالِمُ التَّشْرِيحِيَّةُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فَالتَّجْرِبَةُ تُظْهِرُهُ أَيْضًا، وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَالَ فِيمَا ذَكَرْنَاهُ يَخْتَلِفُ بِحَسَبِ أَمْزِجَةِ الْبُلْدَانِ، فَإِنَّ أَهْلَ أَذْرَبِيجَانَ يَغْلِبُ عَلَى جَمِيعِ أَلْفَاظِهِمْ إِشْمَامُ الضَّمَّةِ، وَكَثِيرٌ مِنَ الْبِلَادِ يَغْلِبُ عَلَى لُغَاتِهِمْ إِشْمَامُ الْكَسْرَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

On İkinci Mesele: Harekelerin en ağırı dammedir; çünkü o ancak iki dudağın yumulmasıyla tamamlanır ve bu da ancak dudak uçlarına ulaşan iki sert kasın çalışmasıyla tamam olur. Kesreye gelince, onun meydana gelmesinde cereyan eden tek bir kas yeterlidir. Sonra fethaya gelince, onda o kasın zayıf bir hareketi kafi gelir. Bu anatomik bulgular zikrettiğimiz şeye delalet ettiği gibi, tecrübe de bunu göstermektedir. Bil ki zikrettiğimiz bu husustaki durum beldelerin mizaçlarına göre farklılık arz eder; nitekim Azerbaycan halkının bütün lafızlarına damme kokusu (işmâmı) galip gelir, pek çok beldenin lisanına ise kesre kokusu galip gelir; Allah en iyisini bilendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: الْحَرَكَاتُ الثَّلَاثَةُ مَعَ السُّكُونِ إِنْ كَانَتْ إِعْرَابِيَّةً سُمِّيَتْ بِالرَّفْعِ وَالنَّصْبِ وَالْجَرِّ أَوِ الْخَفْضِ وَالْجَزْمِ، وَإِنْ كَانَتْ بِنَائِيَةً سُمِّيَتْ بِالْفَتْحِ وَالضَّمِّ وَالْكَسْرِ وَالْوَقْفِ.

On Üçüncü Mesele: Üç hareke sükûn ile birlikte eğer i'rabi iseler ref, nasb, cer (yahut hafd) ve cezm olarak isimlendirilir; eğer binai iseler feth, damm, kesr ve vakf olarak isimlendirilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: ذَهَبَ قُطْرُبٌ إِلَى أَنَّ الْحَرَكَاتِ الْبِنَائِيَّةَ مِثْلُ الْإِعْرَابِيَّةِ، وَالْبَاقُونَ خَالَفُوهُ، وَهَذَا الْخِلَافُ لَفْظِيٌّ، فَإِنَّ الْمُرَادَ مِنَ التَّمَاثُلِ إِنْ كَانَ هُوَ التَّمَاثُلَ فِي الْمَاهِيَّةِ فَالْحِسُّ يَشْهَدُ بِأَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ وَإِنْ كَانَ

On Dördüncü Mesele: Kutrub, binai harekelerin i'rabi harekeler gibi olduğu görüşüne varmıştır, diğerleri ise ona muhalefet etmiştir. Bu ihtilaf lafzîdir; zira benzerlikten maksat mahiyetteki benzerlik ise duyu durumun böyle olduğuna şahittir; şayet

الْمُرَادُ حُصُولَ التَّمَاثُلِ فِي كَوْنِهَا مُسْتَحَقَّةً بِحَسَبِ الْعَوَامِلِ الْمُخْتَلِفَةِ فَالْعَقْلُ يَشْهَدُ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ.

maksat, farklı amillere göre bunların hak edilmesi bakımından bir benzerliğin hâsıl olması ise, akıl durumun böyle olmadığına şahittir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: مَنْ أَرَادَ أَنْ يَتَلَفَّظَ بِالضَّمَّةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ ضَمِّ شَفَتَيْهِ أَوَّلًا ثُمَّ رَفْعُهُمَا ثَانِيًا، وَمَنْ أَرَادَ التَّلَفُّظَ بِالْفَتْحَةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ فَتْحِ الْفَمِ بِحَيْثُ تَنْتَصِبُ الشَّفَةُ الْعُلْيَا عِنْدَ ذَلِكَ الْفَتْحِ، وَمَنْ أَرَادَ التَّلَفُّظَ بِالْكَسْرَةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ فَتْحِ الْفَمِ فَتْحًا قَوِيًّا وَالْفَتْحُ الْقَوِيُّ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِانْجِرَارِ اللَّحْيِ الْأَسْفَلِ وَانْخِفَاضِهِ، فَلَا جَرَمَ يُسَمَّى ذَلِكَ جَرًّا وَخَفْضًا وَكَسْرًا لِأَنَّ انْجِرَارَ الْقُوَى يُوجِبُ الْكَسْرَ، وَأَمَّا الْجَزْمُ فَهُوَ الْقَطْعُ. وَأَمَّا إِنَّهُ لِمَ سُمِّيَ وَقْفًا وَسُكُونًا فَعِلَّتُهُ ظَاهِرَةٌ.

On Beşinci Mesele: Damme ile telaffuz etmek isteyen kimsenin önce iki dudağını yumması, sonra da onları kaldırması zorunludur. Fetha ile telaffuz etmek isteyen kimsenin ise, bu açılış esnasında üst dudak dikleşecek şekilde ağzını açması zorunludur. Kesre ile telaffuz etmek isteyen kimsenin ise ağzını kuvvetli bir şekilde açması gerekir; kuvvetli açılış da ancak alt çenenin çekilmesi ve aşağı inmesi ile hâsıl olur. Bundan dolayı bu duruma cer, hafd ve kesr denilmiştir; çünkü kuvvetlerin çekilmesi kırılmayı (kesri) gerektirir. Cezm ise kesmektir. Neden vakf ve sükûn diye isimlendirildiğine gelince, bunun illeti açıktır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: مِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْفَتْحَ وَالضَّمَّ وَالْكَسْرَ وَالْوَقْفَ أَسْمَاءٌ لِلْأَحْوَالِ الْبِنَائِيَّةِ، كَمَا أَنَّ الْأَرْبَعَةَ الثَّانِيَةَ أَسْمَاءٌ لِلْأَحْوَالِ الْإِعْرَابِيَّةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ الْأَرْبَعَةَ الْأُوَلَ: أَسْمَاءُ تِلْكَ الْأَحْوَالِ سَوَاءٌ كَانَتْ بِنَائِيَةً أَوْ إِعْرَابِيَّةً، وَجَعَلَ الْأَرْبَعَةَ الثَّانِيَةَ أَسْمَاءٌ لِلْأَحْوَالِ الْإِعْرَابِيَّةِ، فَتَكُونُ الْأَرْبَعَةُ الْأُولَى بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَرْبَعَةِ الثَّانِيَةِ كَالْجِنْسِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النوع.

On Altıncı Mesele: Onlardan bazıları, ikinci dörtlü i'rabi hallerin isimleri olduğu gibi feth, damm, kesr ve vakfın da binai hallerin isimleri olduğunu ileri sürmüştür. Bazıları ise ilk dörtyi ister binai olsun ister i'rabi olsun mutlak surette o hallerin isimleri kılmış, ikinci dörtlüyü ise i'rabi hallerin isimleri yapmıştır; böylece ilk dörtlü ikinci dörtlüye nispetle nev'e nispetle cins gibi olur.

المسألة السابعة عشر: أَنْ سِيبَوَيْهِ يُسَمِّيهَا بِالْمَجَارِي، وَيَقُولُ: هِيَ ثَمَانِيَةٌ وَفِيهِ سُؤَالَانِ: الْأَوَّلُ: لِمَ سَمَّى الْحَرَكَاتِ بِالْمَجَارِي فَإِنَّ الْحَرَكَةَ نَفْسَهَا الْجَرْيُ، وَالْمَجْرَى مَوْضِعُ الْجَرْيِ، فَالْحَرَكَةُ لَا تَكُونُ مَجْرًى؟ وَجَوَابُهُ أَنَّا بَيَّنَّا أن الذي يسمى هاهنا بِالْحَرَكَةِ فَهُوَ فِي نَفْسِهِ لَيْسَ بِحَرَكَةٍ إِنَّمَا هُوَ صَوْتٌ يُتَلَفَّظُ بِهِ بَعْدَ التَّلَفُّظِ بِالْحَرْفِ الْأَوَّلِ، فَالْمُتَكَلِّمُ لَمَّا انْتَقَلَ مِنَ الْحَرْفِ الصَّامِتِ إِلَى هَذَا الْحَرْفِ فَهَذَا الْحَرْفُ الْمُصَوَّتُ إِنَّمَا حَدَثَ لِجَرَيَانِ نَفَسِهِ وَامْتِدَادِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ صَحَّتْ تَسْمِيَتُهُ بِالْمَجْرَى. السُّؤَالُ الثَّانِي: قَالَ الْمَازِنِيُّ: غَلِطَ سِيبَوَيْهِ فِي تَسْمِيَتِهِ الْحَرَكَاتِ الْبِنَائِيَّةِ بِالْمَجَارِي لِأَنَّ الْجَرْيَ إِنَّمَا يَكُونُ لِمَا يُوجَدُ تَارَةً وَيُعْدَمُ تَارَةً. وَالْمَبْنِيُّ لَا يَزُولُ عَنْ حَالِهِ، فَلَمْ يَجُزْ تَسْمِيَتُهُ بِالْمَجَارِي، بَلْ كَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ: الْمَجَارِي أَرْبَعَةٌ وَهِيَ الْأَحْوَالُ الْإِعْرَابِيَّةُ. وَالْجَوَابُ أَنَّ الْمَبْنِيَّاتِ قَدْ تُحَرَّكُ عِنْدَ الدَّرْجِ، وَلَا تُحَرَّكُ عِنْدَ الْوَقْفِ، فَلَمْ تَكُنْ تِلْكَ الْأَحْوَالُ لَازِمَةً لَهَا مُطْلَقًا.

On Yedinci Mesele: Sîbeveyhi bunları 'mecârî' (akış yerleri) diye isimlendirir ve 'onlar sekizdir' der. Bunda iki soru vardır: Birincisi: Harekeleri niçin mecârî diye isimlendirdi? Zira harekenin kendisi akıştır (ceryandır), mecrâ ise akış yeridir; dolayısıyla hareke mecrâ olamaz? Bunun cevabı şudur: Biz burada hareke diye isimlendirilen şeyin aslında bizzat hareke olmadığını, ancak ilk harfin telaffuzundan sonra telaffuz edilen bir ses olduğunu açıkladık. Mütekellim sessiz (câmid) harften bu harfe intikal ettiğinde, bu sesli harf nefesinin akması ve uzaması sebebiyle meydana gelmiştir; işte bu sebeple onun mecrâ diye isimlendirilmesi sahih olmuştur. İkinci Soru: Mâzinî şöyle demiştir: Sîbeveyhi, binai harekeleri mecârî diye isimlendirmekte yanılmıştır; çünkü akış (ceryan) ancak bazen var olup bazen yok olan şey için söz konusu olur. Mebnî ise halinden zail olmaz; dolayısıyla onun mecârî diye isimlendirilmesi caiz değildir, bilakis 'Mecârî dörttür, onlar da i'rabi hallerdir' denilmesi gerekirdi. Cevap şudur: Mebnîler geçiş halinde (derc esnasında) bazen harekelenir, duruşta (vakf halinde) ise harekelenmez; dolayısıyla bu haller mebnîler için mutlak manada ayrılmaz (lazım) değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: الْإِعْرَابُ اخْتِلَافُ آخِرِ الْكَلِمَةِ بِاخْتِلَافِ الْعَوَامِلِ: بِحَرَكَةٍ أَوْ حَرْفٍ تَحْقِيقًا أَوْ تَقْدِيرًا، أَمَّا الِاخْتِلَافُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ مَوْصُوفِيَّةِ آخِرِ تِلْكَ الْكَلِمَةِ بِحَرَكَةٍ أَوْ سُكُونٍ بَعْدَ أَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِغَيْرِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الْمَوْصُوفِيَّةَ حَالَةٌ مَعْقُولَةٌ لَا مَحْسُوسَةٌ فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ عَبْدُ الْقَاهِرِ النَّحْوِيُّ: الْإِعْرَابُ حَالَةٌ مَعْقُولَةٌ لَا مَحْسُوسَةٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: «بِاخْتِلَافِ الْعَوَامِلِ» فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّفْظَ الَّذِي تَلْزَمُهُ حَالَةٌ وَاحِدَةٌ أَبَدًا هُوَ الْمَبْنِيُّ، وَأَمَّا الَّذِي يَخْتَلِفُ آخِرُهُ فَقِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ لَا يَكُونَ مَعْنَاهُ قَابِلًا لِلْأَحْوَالِ الْمُخْتَلِفَةِ كَقَوْلِكَ: «أَخَذْتُ الْمَالَ مِنْ زَيْدٍ» فَتَكُونُ «مِنْ» سَاكِنَةً، ثُمَّ تَقُولُ: «أَخَذْتُ الْمَالَ مِنَ الرَّجُلِ» فَتَفْتَحُ النُّونَ، ثُمَّ تَقُولُ «أَخَذْتُ الْمَالَ مِنِ ابْنِكَ» فَتَكُونُ مَكْسُورَةً فَهَهُنَا اخْتَلَفَ آخِرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ بِإِعْرَابٍ، لِأَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ كَلِمَةِ «مِنْ» لَا يَقْبَلُ الْأَحْوَالَ الْمُخْتَلِفَةَ فِي الْمَعْنَى، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي يَخْتَلِفُ آخِرُ الْكَلِمَةِ عِنْدَ اخْتِلَافِ أَحْوَالِ مَعْنَاهَا- فَذَلِكَ هُوَ الْإِعْرَابُ.

On Sekizinci Mesele: İ'rab, kelimenin sonunun amillerin değişmesiyle lafzan veya takdiren bir hareke yahut bir harf ile değişmesidir. Değişmeye gelince, bu durum o kelimenin sonunun başka bir nitelikle nitelenmişken sonradan bir hareke veya sükûn ile nitelenmesinden ibarettir. Şüphe yoktur ki bu nitelenme duyumsanan değil akledilen bir haldir; işte bu manadan ötürü Nahivci Abdulkāhir: «İ'rab duyumsanan değil, akledilen bir haldir» demiştir. Onun «amillerin değişmesiyle» sözüne gelince; bil ki kendisine daima tek bir halin lazım geldiği lafız mebnîdir. Sonu değişen lafız ise iki kısımdır: Birincisi: «أَخَذْتُ الْمَالَ مِنْ زَيْدٍ» (Parayı Zeyd'den aldım) sözünde «min» lafzının sakin olması; sonra «أَخَذْتُ الْمَالَ مِنَ الرَّجُلِ» (Parayı adamdan aldım) dediğinde nun harfini fethalaman; sonra «أَخَذْتُ الْمَالَ مِنِ ابْنِكَ» (Parayı oğlundan aldım) dediğinde ise kesreli olması gibi, manası farklı halleri kabul edici olmayan lafızdır. Burada bu kelimenin sonu değişmiştir fakat i'rab değildir; çünkü «min» kelimesinden anlaşılan mana, manada farklı halleri kabul etmez. İkinci kısım ise manasının hallerinin değişmesiyle kelimenin sonunun değiştiği kısımdır ki işte i'rab budur.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ: أَقْسَامُ الْإِعْرَابِ ثَلَاثَةٌ: الْأَوَّلُ: الْإِعْرَابُ بِالْحَرَكَةِ، وَهِيَ فِي أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا:

On Dokuzuncu Mesele: İ'rabın kısımları üçtür: Birincisi: Hareke ile olan i'rabdır ki bu üç şeyde bulunur: Birincisi:

الِاسْمُ الَّذِي لَا يَكُونُ آخِرُهُ حَرْفًا مِنْ حُرُوفِ الْعِلَّةِ، سَوَاءٌ كَانَ أَوَّلُهُ أَوْ وَسَطُهُ مُعْتَلًّا أَوْ لَمْ يَكُنْ، نَحْوَ رَجُلٍ، وَوَعْدٍ، وَثَوْبٍ، وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ آخِرُ الْكَلِمَةِ وَاوًا أَوْ يَاءً وَيَكُونُ مَا قَبْلَهُ سَاكِنًا، فَهَذَا كَالصَّحِيحِ فِي تَعَاقُبِ الْحَرَكَاتِ عَلَيْهِ، تَقُولُ: هَذَا ظَبْيٌ وَغَزْوٌ وَمِنْ هَذَا الْبَابِ الْمُدْغَمُ فِيهِمَا كَقَوْلِكَ: كُرْسِيٌّ وَعَدُوٌّ لِأَنَّ الْمُدْغَمَ يَكُونُ

Sonu illet harflerinden bir harf olmayan isimdir; başı veya ortası illetli olsun ya da olmasın fark etmez, «racul» (رجل), «va'd» (وعد) ve «sevb» (ثوب) gibi. İkincisi: Kelimenin sonunun vâv veya yâ olması ve öncesinin de sakin olmasıdır; bu durum üzerindeki harekelerin birbirini takip etmesi bakımından sahih harf gibidir; «hâzâ zabyun» (هَذَا ظَبْيٌ) ve «gazvun» (غَزْوٌ) dersin. Kendilerine idğam yapılanlar da bu babdandır, «kürsiyyün» (كُرْسِيٌّ) ve «adüvvün» (عَدُوٌّ) demen gibi; çünkü idğam edilen [ilk harf]

سَاكِنًا فَسُكُونُ الْيَاءِ مِنْ كُرْسِيٍّ وَالْوَاوِ مِنْ عَدُوٍّ كَسُكُونِ الْبَاءِ مِنْ ظَبْيٍ وَالزَّايِ مِنْ غَزْوٍ، وَثَالِثُهَا: أَنْ تَكُونَ الْحَرَكَةُ/ الْمُتَقَدِّمَةُ عَلَى الْحَرْفِ الْأَخِيرِ مِنَ الْكَلِمَةِ كَسْرَةً وَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْحَرْفُ الْأَخِيرُ يَاءً، وَإِذَا كَانَ آخِرُ الْكَلِمَةِ يَاءً قَبْلَهَا كَسْرَةٌ كَانَ فِي الرَّفْعِ وَالْجَرِّ عَلَى صُورَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ السُّكُونُ، وَأَمَّا فِي النَّصْبِ فَإِنَّ الْيَاءَ تُحَرَّكُ بِالْفَتْحَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ [الْأَحْقَافِ: ٣١] الْقِسْمُ الثَّانِي مِنَ الْإِعْرَابِ: مَا يَكُونُ بِالْحَرْفِ، وَهُوَ فِي أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: فِي الْأَسْمَاءِ السِّتَّةِ مُضَافَةً، وَذَلِكَ جَاءَنِي أَبُوهُ وَأَخُوهُ وَحَمُوهُ وَهَنُوهُ وَفُوهُ وَذُو مَالٍ، وَرَأَيْتُ أَبَاهُ وَمَرَرْتُ بِأَبِيهِ، وَكَذَا فِي الْبَوَاقِي، وَثَانِيهَا: «كِلَا» مُضَافًا إِلَى مُضْمَرٍ، تَقُولُ: جَاءَنِي كِلَاهُمَا وَمَرَرْتُ بِكِلَيْهِمَا وَرَأَيْتُ كِلَيْهِمَا، وَثَالِثُهَا: التَّثْنِيَةُ وَالْجَمْعُ، تَقُولُ: جَاءَنِي مُسْلِمَانِ وَمُسْلِمُونَ وَرَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ وَمُسْلِمِينَ وَمَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ وَمُسْلِمِينَ. وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: الْإِعْرَابُ التَّقْدِيرِيُّ، وَهُوَ فِي الْكَلِمَةِ الَّتِي يَكُونُ آخِرُهَا أَلِفًا وَتَكُونُ الْحَرَكَةُ الَّتِي قَبْلَهَا فَتْحَةً، فَإِعْرَابُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فِي الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ عَلَى صُورَةٍ وَاحِدَةٍ تَقُولُ: هَذِهِ رَحًا وَرَأَيْتُ رحا ومررت برحا.

sakindir; dolayısıyla «kürsiyyün»deki yâ'nın ve «adüvvün»deki vâv'ın sükûnu, «zabyun»daki bâ'nın ve «gazvun»daki zây'ın sükûnu gibidir. Üçüncüsü: Kelimenin son harfinden önceki/ harekenin kesre olmasıdır ki bu durumda son harf yâ olur. Kelimenin sonu kendisinden önce kesre bulunan bir yâ olduğunda, ref ve cer halinde tek bir suret üzere yani sükûn üzere olur; nasb halinde ise yâ fetha ile harekelenir. Nitekim Allah Teâlâ: {أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ} “Allah'ın davetçisine uyun” [Ahkāf: 31] buyurmuştur. İ'rabın İkinci Kısmı: Harf ile olanıdır ve üç şeyde bulunur: Birincisi: Muzaf olan altı isimdedir; bu da «جَاءَنِي أَبُوهُ وَأَخُوهُ وَحَمُوهُ وَهَنُوهُ وَفُوهُ وَذُو مَالٍ» (Bana babası, kardeşi, kayınpederi, akrabası, ağzı ve mal sahibi geldi), «رَأَيْتُ أَبَاهُ» (Babasını gördüm) ve «مَرَرْتُ بِأَبِيهِ» (Babasına uğradım) demendir; kalanlarında da böyledir. İkincisi: Zamire muzaf olan «kilâ» (كِلَا) kelimesidir; «جَاءَنِي كِلَاهُمَا» (İkisi bana geldi), «مَرَرْتُ بِكِلَيْهِمَا» (İkisine uğradım) ve «رَأَيْتُ كِلَيْهِمَا» (İkisini gördüm) dersin. Üçüncüsü: Tesniye ve cemidir; «جَاءَنِي مُسْلِمَانِ وَمُسْلِمُونَ» (Bana iki Müslüman ve Müslümanlar geldi), «رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ وَمُسْلِمِينَ» (İki Müslümanı ve Müslümanları gördüm) ve «مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ وَمُسْلِمِينَ» (İki Müslümana ve Müslümanlara uğradım) dersin. Üçüncü Kısım ise: Takdirî i'rabdır; bu da sonu elif olan ve kendisinden önceki hareke fetha bulunan kelimededir. Bu kelimenin i'rabı her üç halde de tek bir suret üzeredir; «هَذِهِ رَحًا» (Bu bir değirmendir), «رَأَيْتُ رَحًا» (Bir değirmen gördüm) ve «مَرَرْتُ بِرَحًا» (Bir değirmene uğradım) dersin.

أصول الإعراب:

İ'rabın Asılları:

المسألة العشرون [أصول الإعراب] : أَصْلُ الْإِعْرَابِ أَنْ يَكُونَ بِالْحَرَكَةِ، لِأَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِعْرَابِ أَنْ يَجْعَلَ الْأَحْوَالَ الْعَارِضَةَ لِلَّفْظِ دَلَائِلَ عَلَى الْأَحْوَالِ الْعَارِضَةِ لِلْمَعْنَى، وَالْعَارِضُ لِلْحَرْفِ هُوَ الْحَرَكَةُ لَا الْحَرْفُ الثَّانِي، وَأَمَّا الصُّوَرُ الَّتِي جَاءَ إِعْرَابُهَا بِالْحُرُوفِ فَذَلِكَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ مِنْ جِنْسِ تلك الحركات.

Yirminci Mesele [İ'rabın Asılları]: İ'rabda asıl olan hareke ile olmasıdır. Zira biz i'rabda aslolanın, lafza arız olan halleri manaya arız olan hallere deliller kılmak olduğunu zikretmiştik; harfe arız olan ise ikinci bir harf değil harekedir. İ'rabı harflerle gelen suretlere gelince; bu durum, bu harflerin o harekelerin cinsinden olduğuna dikkat çekmek içindir.

أنواع الاسم المعرب:

Mu'reb İsmin Nevileri:

المسألة الحادية والعشرون [أنواع الاسم المعرب] : الِاسْمُ الْمُعْرَبُ، وَيُقَالُ لَهُ الْمُتَمَكِّنُ نَوْعَانِ: أَحَدُهُمَا: مَا يَسْتَوْفِي حَرَكَاتِ الْإِعْرَابِ وَالتَّنْوِينِ، وَهُوَ الْمُنْصَرِفُ وَالْأَمْكَنُ، وَالثَّانِي: مَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ بَلْ يُحْذَفُ عَنْهُ الْجَرُّ وَالتَّنْوِينُ وَيُحَرَّكُ بِالْفَتْحِ فِي مَوْضِعِ الْجَرِّ إِلَّا إِذَا أُضِيفَ أَوْ دَخَلَهُ لَامُ التَّعْرِيفِ، وَيُسَمَّى غَيْرَ الْمُنْصَرِفِ، وَالْأَسْبَابُ الْمَانِعَةُ مِنَ الصَّرْفِ تِسْعَةٌ فَمَتَى حَصَلَ فِي الِاسْمِ اثْنَانِ مِنْهَا أَوْ تَكَرَّرَ سَبَبٌ وَاحِدٌ فِيهِ امْتَنَعَ مِنَ الصَّرْفِ، وَهِيَ: الْعَلَمِيَّةُ، وَالتَّأْنِيثُ اللَّازِمُ لَفْظًا وَمَعْنًى، وَوَزْنُ الْفِعْلِ الْخَاصُّ بِهِ أَوِ الْغَالِبُ عَلَيْهِ، وَالْوَصْفِيَّةُ، وَالْعَدْلُ، وَالْجَمْعُ الَّذِي لَيْسَ عَلَى زِنَةٍ وَاحِدَةٍ، وَالتَّرْكِيبُ، وَالْعُجْمَةُ فِي الْأَعْلَامِ خاصة، والألف والنون المضارعتان لألفي التأنيث.

Yirmi Birinci Mesele [Mu'reb İsmin Nevileri]: Kendisine «mütemekkin» de denilen mu'reb isim iki nevidir: Birincisi: İ'rab harekelerini ve tenvini tam olarak alandır ki bu «munsarif» ve «emken» olandır. İkincisi: Böyle olmayıp kendisinden cer ve tenvinin hazfedildiği, muzaf kılınmadıkça veya başına lam-ı tarif girmedikçe cer mahallinde fetha ile harekelenen isimdir; buna da «gayrimunsarıf» denir. Sarfa (tenvin ve kesreye) engel olan sebepler dokuzdur. İsimde bunlardan ikisi hâsıl olduğunda veya bir sebep onda tekrar ettiğinde o isim munsarif olmaktan menedilir. Bunlar da: Alemiyet, lafzan ve manen lazım olan müenneslik, fiile has veya onda galip olan fiil vezni, vasfiyet, adl, tek bir vezin üzere olmayan cemi' (müntehe'l-cümû'), terkib, özellikle alemlerdeki ucme (yabancı kökenlilik) ile müenneslik eliflerine benzeyen elif ve nûndur.

سبب منع الصرف:

Sarftan Menin Sebebi:

المسألة الثانية والعشرون [سبب منع الصرف] : إِنَّمَا صَارَ اجْتِمَاعُ اثْنَيْنِ مِنْ هَذِهِ التِّسْعَةِ مَانِعًا مِنَ الصَّرْفِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا فَرْعٌ، وَالْفِعْلُ فَرْعٌ عَنِ الِاسْمِ، فَإِذَا حَصَلَ فِي الِاسْمِ سَبَبَانِ مِنْ هَذِهِ التِّسْعَةِ صَارَ ذَلِكَ الِاسْمُ شَبِيهًا بِالْفِعْلِ فِي الْفَرْعِيَّةِ، وَتِلْكَ الْمُشَابَهَةُ تَقْتَضِي مَنْعَ الصَّرْفِ، فَهَذِهِ مُقَدِّمَاتٌ أَرْبَعٌ: - الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: فِي بَيَانِ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ التِّسْعَةِ فَرْعٌ، أَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْعَلَمِيَّةَ فَرْعٌ فَلِأَنَّ وَضْعَ الِاسْمِ لِلشَّيْءِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بَعْدَ صَيْرُورَتِهِ مَعْلُومًا، وَالشَّيْءُ فِي الْأَصْلِ لَا يَكُونُ مَعْلُومًا ثُمَّ يَصِيرُ مَعْلُومًا وَأَمَّا أَنَّ التَّأْنِيثَ فَرْعٌ فَبَيَانُهُ تَارَةً بِحَسَبِ اللَّفْظِ وَأُخْرَى بِحَسَبِ الْمَعْنَى: أَمَّا بِحَسَبِ اللَّفْظِ فَلِأَنَّ كُلَّ لَفْظَةٍ وُضِعَتْ لِمَاهِيَّةٍ فَإِنَّهَا تَقَعُ عَلَى الذَّكَرِ مِنْ تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ بِلَا زِيَادَةٍ وَعَلَى الْأُنْثَى بِزِيَادَةِ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ، وَأَمَّا بِحَسَبِ الْمَعْنَى فَلِأَنَّ الذَّكَرَ أَكْمَلُ مِنَ الْأُنْثَى، وَالْكَامِلُ مَقْصُودٌ بِالذَّاتِ، وَالنَّاقِصُ مَقْصُودٌ بِالْعَرَضِ، وَأَمَّا أَنَّ الْوَزْنَ الْخَاصَّ بِالْفِعْلِ أَوِ الْغَالِبَ عَلَيْهِ

Yirmi İkinci Mesele [Sarftan Menin Sebebi]: Bu dokuz sebepten ikisinin bir araya gelmesi sarfa engel olmuştur; çünkü bunlardan her biri bir fer'dir (ikincildir), fiil de ismin bir fer'idir. İsimde bu dokuz sebepten iki sebep hâsıl olduğunda o isim fer'iyyet hususunda fiile benzer hale gelir ve bu benzerlik sarftan menedilmeyi gerektirir. İşte bunlar dört mukaddemedir: - Birinci Mukaddeme: Bu dokuz sebebin her birinin bir fer' olduğunun beyanı hakkındadır. Alemiyetin fer' olduğunun beyanına gelince; çünkü bir şeye isim koymak ancak onun bilinir hale gelmesinden sonra mümkündür, bir şey ise aslen bilinmez iken sonradan bilinir hale gelir. Müennesliğin fer' olduğuna gelince; bunun beyanı bazen lafız itibarıyla bazen de mana itibarıyladır: Lafız itibarıyla oluşu; bir mahiyet için vaz'edilen her lafız, o mahiyetin müzekkerine ziyadesiz olarak, müennesine ise müenneslik alametinin ziyadesiyle delalet eder. Mana itibarıyla oluşu ise; çünkü müzekker müennesten daha kâmildir, kâmil olan bizzat kastedilendir, nakıs olan ise dolaylı olarak (bil'araz) kastedilendir. Fiile has veya onda galip olan veznin

فَرْعٌ فَلِأَنَّ وَزْنَ الْفِعْلِ فَرْعٌ لِلْفِعْلِ، وَالْفِعْلُ فَرْعٌ لِلِاسْمِ، وَفَرْعُ الْفَرْعِ فَرْعٌ، وَأَمَّا أَنَّ الْوَصْفَ فَرْعٌ فَلِأَنَّ الْوَصْفَ فَرْعٌ عَنِ الْمَوْصُوفِ، وَأَمَّا أَنَّ الْعَدْلَ فَرْعٌ فَلِأَنَّ الْعُدُولَ عَنِ الشَّيْءِ إِلَى غَيْرِهِ مَسْبُوقٌ بِوُجُودِ ذَلِكَ الْأَصْلِ وَفَرْعٌ عَلَيْهِ، وَأَمَّا أَنَّ الْجَمْعَ الَّذِي لَيْسَ عَلَى زِنَتِهِ وَاحِدٌ فَرْعٌ فَلِأَنَّ ذَلِكَ الْوَزْنَ فَرْعٌ عَلَى وُجُودِ الْجَمْعِ، لِأَنَّهُ لَا يُوجَدُ إِلَّا فِيهِ، وَالْجَمْعُ فَرْعٌ عَلَى الْوَاحِدِ لِأَنَّ الْكَثْرَةَ فَرْعٌ عَلَى الْوَحْدَةِ، وَفَرْعُ الْفَرْعِ فَرْعٌ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَظْهَرُ أَنَّ التَّرْكِيبَ فَرْعٌ، وَأَمَّا أَنَّ الْمُعْجَمَةَ فَرْعٌ فَلِأَنَّ تَكَلُّمَ كُلِّ طَائِفَةٍ بِلُغَةِ أَنْفُسِهِمْ أَصْلٌ وَبِلُغَةِ غَيْرِهِمْ فَرْعٌ، وَأَمَّا أَنَّ الْأَلِفَ وَالنُّونَ فِي سَكْرَانَ وَأَمْثَالِهِ يُفِيدَانِ الْفَرْعِيَّةَ فَلِأَنَّ الْأَلِفَ وَالنُّونَ زَائِدَانِ عَلَى جَوْهَرِ الْكَلِمَةِ، وَالزَّائِدُ فَرْعٌ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْأَسْبَابَ التِّسْعَةَ تُوجِبُ الْفَرْعِيَّةَ.

fer' olduğuna gelince; çünkü fiil vezni fiilin fer'idir, fiil ismin fer'idir, fer'in fer'i de fer'dir. Vasfın fer' olmasına gelince; çünkü vasıf mevsûfun fer'idir. Adlin fer' olmasına gelince; çünkü bir şeyden başkasına yönelmek (udûl etmek), o aslın varlığıyla öncelenmiştir ve onun üzerine bir fer'dir. Vezninde tekili bulunmayan cem'in fer' olmasına gelince; çünkü o vezin cem'in varlığı üzerine bir fer'dir zira ancak onda bulunur, cemi' de tekil üzerine bir fer'dir zira çokluk teklik üzerine bir fer'dir, fer'in fer'i de fer'dir. Bu yolla terkibin de fer' olduğu zahir olur. Ucmenin (yabancı kelimenin) fer' olmasına gelince; çünkü her topluluğun kendi diliyle konuşması asıl, başkasının diliyle konuşması ise fer'dir. «Sekrân» ve benzerlerindeki elif ve nûnun fer'iyyet ifade etmesine gelince; çünkü elif ve nûn kelimenin asıl yapısına zâiddir (eklenmiştir), zâid olan ise fer'dir. Böylece zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki bu dokuz sebep fer'iyyeti gerektirir.

الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّ الْفِعْلَ فَرْعٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْفِعْلَ عِبَارَةٌ عَنِ اللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى وُقُوعِ الْمَصْدَرِ فِي زَمَانٍ مُعَيَّنٍ، فَوَجَبَ كَوْنُهُ فَرْعًا عَلَى الْمَصْدَرِ.

İkinci Mukaddeme: Fiilin fer' olduğunun beyanı hakkındadır. Bunun delili şudur: Fiil, masdarın muayyen bir zamanda vuku bulduğuna delalet eden lafızdan ibarettir; dolayısıyla masdar üzerine bir fer' olması vacip olmuştur.

الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ مَا ذَكَرْنَاهُ ثَبَتَ أَنَّ الِاسْمَ الْمَوْصُوفَ بِأَمْرَيْنِ مِنْ تِلْكَ الْأُمُورِ التِّسْعَةِ يَكُونُ مُشَابِهًا لِلْفِعْلِ فِي الْفَرْعِيَّةِ وَمُخَالِفًا لَهُ فِي كَوْنِهِ اسْمًا فِي ذَاتِهِ، وَالْأَصْلُ فِي الْفِعْلِ عَدَمُ الْإِعْرَابِ كَمَا ذَكَرْنَا، فَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ فِي مِثْلِ هَذَا الِاسْمِ أَثَرَانِ بِحَسَبِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الِاعْتِبَارَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، وَطَرِيقُهُ أَنْ يَبْقَى إِعْرَابُهَا مِنْ أَكْثَرِ الْوُجُوهِ، وَيُمْنَعُ مِنْ إِعْرَابِهَا مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، لِيَتَوَفَّرَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الِاعْتِبَارَيْنِ مَا يَلِيقُ بِهِ.

Üçüncü Mukaddeme: Zikrettiğimiz hususlar sabit olunca sabit oldu ki o dokuz şeyden iki şey ile vasıflanan isim, fer'iyyet hususunda fiile benzemekte, bizzat zatında isim olması bakımından ise ona muhalif kalmaktadır. Fiilde asıl olan ise zikrettiğimiz üzere i'rab almamaktır. Dolayısıyla böyle bir isimde zikredilen iki itibardan her birine göre iki eserin hâsıl olması vacip olmuştur; bunun yolu da iki itibardan her birine layık olan şeyin tam verilmesi için o isimlerin i'rabının pek çok yönden baki kalması, bazı yönlerden ise i'rabından menedilmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ: إِنَّمَا ظَهَرَ هَذَا الْأَثَرُ فِي مَنْعِ التَّنْوِينِ وَالْجَرِّ لِأَجْلِ أَنَّ التَّنْوِينَ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ حال الِاسْمِ، فَإِذَا ضَعُفَ الِاسْمُ بِحَسَبِ حُصُولِ هَذِهِ الْفَرْعِيَّةِ أُزِيلَ عَنْهُ مَا دَلَّ عَلَى كَمَالِ حَالِهِ، وَأَمَّا الْجَرُّ فَلِأَنَّ الْفِعْلَ يَحْصُلُ فِيهِ الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ، وَأَمَّا الْجَرُّ فَغَيْرُ حَاصِلٍ فِيهِ فَلَمَّا صَارَتِ الْأَسْمَاءُ مُشَابِهَةً لِلْفِعْلِ لَا جَرَمَ سُلِبَ عَنْهَا الْجَرُّ الَّذِي هُوَ مِنْ خَوَاصِّ الْأَسْمَاءِ.

Yirmi Üçüncü Mesele: Bu eserin tenvin ve cerden menedilme şeklinde zahir olması şundandır: Çünkü tenvin ismin halinin kemaline delalet eder; isim bu fer'iyyetin hâsıl olması sebebiyle zayıflayınca, halinin kemaline delalet eden şey ondan giderilmiştir. Cere gelince; zira fiilde ref ve nasb hâsıl olur fakat cer hâsıl olmaz; bu isimler fiile benzer hale gelince, elbette isimlerin özelliklerinden olan cer hali kendilerinden çekilip alınmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ: هَذِهِ الْأَسْمَاءُ بَعْدَ أَنْ سُلِبَ عَنْهَا الْجَرُّ إِمَّا أَنْ تُتْرَكَ سَاكِنَةً فِي/ حَالِ الْجَرِّ أَوْ تُحَرَّكَ، وَالتَّحْرِيكُ أَوْلَى، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمَانِعَ مِنْ هَذِهِ الْحَرَكَةِ عَرَضِيٌّ لَا ذَاتِيٌّ، ثُمَّ النَّصْبُ أَوَّلُ الْحَرَكَاتِ لِأَنَّا رَأَيْنَا أَنَّ النَّصْبَ حُمِلَ عَلَى الْجَرِّ فِي التَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ السَّالِمِ، فَلَزِمَ هُنَا حَمْلُ الْجَرِّ عَلَى النَّصْبِ تَحْقِيقًا لِلْمُعَارَضَةِ.

Yirmi Dördüncü Mesele: Bu isimlerden cer çekilip alındıktan sonra bunlar cer/ halinde ya sakin bırakılacak ya da harekelenecektir. Bu harekeye engel olan şeyin zati değil arızi olduğuna dikkat çekmek için harekelenmesi daha evladır. Sonra nasb ilk harekelerdendir; zira tesniye ve cemi-i salimde nasbın cere hamledildiğini gördük; burada ise karşılıklılığı gerçekleştirmek için cer halinin nasb haline hamledilmesi gerekli olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ إِذَا دَخَلَ عَلَى مَا لَا يَنْصَرِفُ الْأَلِفُ وَاللَّامُ أَوْ أُضِيفَ انْصَرَفَ كَقَوْلِهِ: مَرَرْتُ بِالْأَحْمَرِ، وَالْمَسَاجِدِ، وَعُمَرِكُمْ، ثُمَّ قِيلَ: السَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْفِعْلَ لَا تَدْخُلُ عَلَيْهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ وَالْإِضَافَةُ فَعِنْدَ دُخُولِهِمَا عَلَى الِاسْمِ خَرَجَ الِاسْمُ عَنْ مُشَابَهَةِ الْفِعْلِ، قَالَ عَبْدُ الْقَاهِرِ: هَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ هَذِهِ الْأَسْمَاءَ إِنَّمَا شَابَهَتِ الْأَفْعَالَ لِمَا حَصَلَ فِيهَا مِنَ الْوَصْفِيَّةِ وَوَزْنِ الْفِعْلِ، وَهَذِهِ الْمَعَانِي بَاقِيَةٌ عِنْدَ دُخُولِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ وَالْإِضَافَةِ فِيهَا فَبَطَلَ قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ زَالَتِ الْمُشَابَهَةُ وَأَيْضًا فَحُرُوفُ الْجَرِّ وَالْفَاعِلِيَّةِ وَالْمَفْعُولِيَّةِ مِنْ خَوَاصِّ الْأَسْمَاءِ ثُمَّ إِنَّهَا تَدْخُلُ عَلَى الْأَسْمَاءِ مَعَ أَنَّهَا تَبْقَى غَيْرَ مُنْصَرِفَةٍ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْإِضَافَةَ وَلَامَ التَّعْرِيفِ مِنْ خَوَاصِّ الْأَسْمَاءِ فَإِذَا حَصَلَتَا فِي هَذِهِ الْأَسْمَاءِ فَهِيَ وَإِنْ ضَعُفَتْ فِي الِاسْمِيَّةِ بِسَبَبِ كَوْنِهَا مُشَابِهَةً لِلْفِعْلِ إِلَّا أَنَّهَا قَوِيَتْ بِسَبَبِ حُصُولِ خَوَاصِّ الْأَسْمَاءِ فِيهَا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَصْلُ الِاسْمِيَّةِ يَقْتَضِي قَبُولَ الْإِعْرَابِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، إِلَّا أَنَّ الْمُشَابَهَةَ لِلْفِعْلِ صَارَتْ مُعَارِضَةً لِلْمُقْتَضَى، فَإِذَا صَارَ هَذَا الْمُعَارِضُ مُعَارَضًا بِشَيْءٍ آخَرَ ضَعُفَ الْمَعَارِضُ، فَعَادَ الْمُقْتَضَى عَامِلًا عَمَلَهُ، وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي فَجَوَابُهُ: أَنَّ لَامَ التَّعْرِيفِ وَالْإِضَافَةِ أَقْوَى مِنَ الْفَاعِلِيَّةِ وَالْمَفْعُولِيَّةِ لِأَنَّ لَامَ التَّعْرِيفِ وَالْإِضَافَةِ يُضَادَّانِ التَّنْوِينَ، وَالضِّدَّانِ مُتَسَاوِيَانِ فِي الْقُوَّةِ فَلَمَّا كَانَ التَّنْوِينُ دَلِيلًا على

Yirmi Beşinci Mesele: [Alimler] gayrimunsarıfın başına elif-lam girdiğinde veya muzaf olduğunda munsarif olacağı hususunda ittifak etmişlerdir; nitekim «مَرَرْتُ بِالْأَحْمَرِ» (Kırmızıya uğradım), «بِالْمَسَاجِدِ» (Mescitlere) ve «بِعُمَرِكُمْ» (Ömerinize) denilmesi gibi. Sonra denilmiştir ki: Bundaki sebep şudur; fiilin başına elif-lam ve izafet girmez; dolayısıyla bu ikisi isme girdiğinde isim fiile benzemekten çıkar. Abdulkāhir şöyle demiştir: Bu zayıftır; çünkü bu isimler fiillere ancak kendilerinde vasfiyet ve fiil vezni hâsıl olduğu için benzemiştir; bu manalar ise başlarına elif-lam ve izafet girmesi durumunda da bakidir, dolayısıyla 'benzerlik zail oldu' şeklindeki sözleri batıl olmuştur. Ayrıca cer harfleri, faillik ve mefullük de ismin özelliklerindendir; buna rağmen onlar isimlerin başına girmekte ve o isimler gayrimunsarıf kalmaya devam etmektedir. Birinciye cevap şudur: İzafet ve lam-ı tarif ismin özelliklerindendir; bu isimlerde bu ikisi hâsıl olduğunda, her ne kadar fiile benzer olmaları sebebiyle ismiyetleri zayıflamışsa da kendilerinde ismin özelliklerinin hâsıl olması sebebiyle kuvvet bulmuştur. Bunu bildiğinde deriz ki: İsmiyetin aslı i'rabı her yönden kabul etmeyi gerektirir, ancak fiile benzerlik bu gerektiriciye zıt/muarız olmuştur. Bu muarız başka bir şeyle muarazaya uğradığında zayıflamış, böylece asıl gerektirici kendi gereğini yapar hale dönmüştür. İkinci soruya gelince, onun cevabı şudur: Lam-ı tarif ve izafet faillik ve mefullükten daha kuvvetlidir; çünkü lam-ı tarif ve izafet tenvine zıttır, iki zıt ise kuvvette eşittir. Tenvin kemâl-i

كَمَالِ الْقُوَّةِ فَكَذَلِكَ الْإِضَافَةُ وَحَرْفُ التَّعْرِيفِ.

kuvvetin delili olunca, aynı şekilde izafet ve tarif harfi de böyledir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ وَالْعِشْرُونَ: لَوْ سَمَّيْتَ رَجُلًا بِأَحْمَرَ لَمْ تَصْرِفْهُ، بِالِاتِّفَاقِ، لِاجْتِمَاعِ الْعَلَمِيَّةِ وَوَزْنِ الْفِعْلِ، أَمَّا إِذَا نَكَّرْتَهُ فَقَالَ سِيبَوَيْهِ: لَا أَصْرِفُهُ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: أَصْرِفُهُ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْجُمْهُورَ يَقُولُونَ فِي تَقْرِيرِ مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ عَلَى مَا يُحْكَى أَنَّ الْمَازِنِيَّ قَالَ: قُلْتُ لِلْأَخْفَشِ: كَيْفَ قُلْتَ مَرَرْتُ بِنِسْوَةٍ أَرْبَعٍ فَصَرَفْتَ مَعَ وُجُودِ الصِّفَةِ وَوَزْنِ الْفِعْلِ؟ قَالَ: لِأَنَّ أَصْلَهُ الِاسْمِيَّةُ فَقُلْتُ: فَكَذَا لَا تَصْرِفُ أَحْمَرَ اسْمَ رَجُلٍ إِذَا نَكَّرْتَهُ لِأَنَّ أَصْلَهُ الْوَصْفِيَّةُ، قَالَ الْمَازِنِيُّ: فَلَمْ يَأْتِ الْأَخْفَشُ بِمُقْنِعٍ، وَأَقُولُ: كَلَامُ الْمَازِنِيِّ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الصَّرْفَ ثَبَتَ عَلَى وَفْقِ الْأَصْلِ فِي قَوْلِهِ: «مَرَرْتُ بِنِسْوَةٍ أَرْبَعٍ» لِأَنَّهُ يَكْفِي عَوْدُ الشَّيْءِ إِلَى حُكْمِ الْأَصْلِ أَدْنَى سَبَبٍ، بِخِلَافِ الْمَنْعِ مِنَ الصَّرْفِ، فَإِنَّهُ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ فَلَا يَكْفِي فِيهِ إِلَّا السَّبَبُ الْقَوِيُّ، وَأَقُولُ: الدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِ سِيبَوَيْهَ أَنَّهُ حَصَلَ فِيهِ وَزْنُ الْفِعْلِ وَالْوَصْفِيَّةُ الْأَصْلِيَّةُ فَوَجَبَ كَوْنُهُ غَيْرَ/ مُنْصَرِفٍ، أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى فَهِيَ إِنَّمَا تَتِمُّ بِتَقْرِيرِ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ:

Yirmi Altıncı Mesele: Bir adama 'Ahmer' (أَحْمَر) adını versen, alemiyet ile fiil vezninin bir araya gelmesinden ötürü ittifakla onu gayrimunsarıf kılarsın. Onu nekire kıldığında ise Sîbeveyhi: «Onu gayrimunsarıf kılarım» demiştir; Ahfeş ise: «Onu munsarif kılarım» demiştir. Bil ki cumhur, Sîbeveyhi'nin mezhebini temellendirme hususunda Mâzinî'den rivayet edildiği üzere şöyle demektedir: Mâzinî dedi ki: Ahfeş'e dedim ki: Sıfat ve fiil vezni bulunduğu halde «مَرَرْتُ بِنِسْوَةٍ أَرْبَعٍ» (Dört kadına uğradım) sözünde [erbaa kelimesini] nasıl munsarif kıldın? O: «Çünkü onun aslı ismiyettir» dedi. Ben de: «Öyleyse adam ismi olan Ahmer'i nekire kıldığında da gayrimunsarıf kılma; çünkü onun aslı vasfiyettir» dedim. Mâzinî: «Ahfeş ikna edici bir cevap getiremedi» dedi. Ben derim ki: Mâzinî'nin sözü zayıftır; çünkü «مَرَرْتُ بِنِسْوَةٍ أَرْبَعٍ» sözünde sarf asla uygun olarak sabit olmuştur; zira bir şeyin aslın hükmüne dönmesi için en ufak bir sebep yeterlidir. Sarftan men ise bunun hilafınadır; çünkü o aslahilaf bir durumdur, dolayısıyla onda ancak kuvvetli bir sebep yeterli olur. Ben derim ki: Sîbeveyhi'nin mezhebinin sıhhatinin delili şudur: Onda fiil vezni ve asli vasfiyet hâsıl olmuştur, bu sebeple gayri/munsarıf olması vacip olmuştur. Birinci mukaddemeye gelince; o ancak üç şeyin ortaya konmasıyla tamamlanır:

الْأَوَّلُ: ثُبُوتُ وَزْنِ الْفِعْلِ وَهُوَ ظَاهِرٌ، وَالثَّانِي: الْوَصْفِيَّةُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْعَلَمَ إِذَا نُكِّرَ صَارَ مَعْنَاهُ الشَّيْءَ الَّذِي يُسَمَّى بِذَلِكَ الِاسْمِ. فَإِذَا قِيلَ: «رُبَّ زَيْدٍ رَأَيْتُهُ» كَانَ مَعْنَاهُ رُبَّ شَخْصٍ مُسَمًّى بَاسْمِ زَيْدٍ رَأَيْتُهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ كَوْنَ الشَّخْصِ مُسَمًّى بِذَلِكَ الِاسْمِ صِفَةٌ لَا ذَاتٌ، وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْوَصْفِيَّةَ أَصْلِيَّةٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ لَفْظَ الْأَحْمَرِ حِينَ كَانَ وَصْفًا مَعْنَاهُ الِاتِّصَافُ بِالْحُمْرَةِ، فَإِذَا جُعِلَ عَلَمًا ثُمَّ نُكِّرَ كَانَ مَعْنَاهُ كَوْنَهُ مُسَمًّى بِهَذَا الِاسْمِ، وَكَوْنُهُ كَذَلِكَ صِفَةٌ إِضَافِيَّةٌ عَارِضَةٌ لَهُ، فَالْمَفْهُومَانِ اشْتَرَكَا فِي كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صِفَةً إِلَّا أَنَّ الْأَوَّلَ يُفِيدُ صِفَةً حَقِيقِيَّةً وَالثَّانِي يُفِيدُ صِفَةً إِضَافِيَّةً، وَالْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ بَيْنَهُمَا كَوْنُهُ صِفَةً، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أن حَصَلَ فِيهِ وَزْنُ الْفِعْلِ وَالْوَصْفِيَّةُ الْأَصْلِيَّةُ فَوَجَبَ كَوْنُهُ غَيْرَ مُنْصَرِفٍ لِمَا ذَكَرْنَاهُ.

Birincisi: Fiil vezninin sübutudur ki bu açıktır. İkincisi: Vasfiyettir; bunun delili şudur: Özel isim nekire kılındığında manası 'o isimle isimlendirilen şey' olur. Nitekim «رُبَّ زَيْدٍ رَأَيْتُهُ» (Zeyd adında nice kimseler gördüm) denildiğinde bunun manası 'Zeyd ismiyle isimlendirilmiş nice şahıslar gördüm' olur. Malumdur ki şahsın o isimle isimlendirilmiş olması zat değil bir sıfattır. Üçüncüsü: Vasfiyetin aslî olmasıdır; bunun delili şudur: «el-Ahmer» lafzı vasıf olduğu sırada manası kırmızılık ile nitelenmiş olmaktır; özel isim kılınıp da sonra nekireleştirildiğinde manası 'bu isimle isimlendirilmiş olmak' olur. Onun bu şekilde olması ise kendisine arız olan izafî bir sıfattır. Dolayısıyla iki mefhum, her birinin bir sıfat olması hususunda ortak olmuştur; şu kadar var ki birincisi hakiki bir sıfat, ikincisi ise izafi bir sıfat ifade eder; ikisi arasındaki müşterek pay ise sıfat olmasıdır. Böylece zikrettiğimiz hususlarla sabit oldu ki onda fiil vezni ve aslî vasfiyet hâsıl olmuştur; dolayısıyla zikrettiğimiz sebeplerden ötürü gayrimunsarıf olması vacip olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: يُشْكِلُ مَا ذَكَرْتُمْ بِالْعَلَمِ الَّذِي مَا كَانَ وَصْفًا فَإِنَّهُ عِنْدَ التَّنْكِيرِ يَنْصَرِفُ مَعَ أَنَّهُ عِنْدَ التَّنْكِيرِ يُفِيدُ الْوَصْفِيَّةَ بِالْبَيَانِ الَّذِي ذَكَرْتُمْ.

Şayet şöyle denilirse: Sizin zikrettiğiniz bu durum, [aslen] vasıf olmayan alem ile müşkil hale gelmektedir; çünkü o nekire yapıldığında, zikrettiğiniz beyana göre nekirelik esnasında vasfiyet ifade etmesine rağmen munsarif olmaktadır.