رَوَى الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ قَالَ النَّبِيُّ ﵊ لِجِبْرِيلَ: «مَا هَذِهِ النَّحِيرَةُ الَّتِي أَمَرَنِي بِهَا رَبِّي؟ قَالَ لَيْسَتْ بِنَحِيرَةٍ وَلَكِنَّهُ يَأْمُرُكَ إِذَا تَحَرَّمْتَ لِلصَّلَاةِ أَنْ تَرْفَعَ يَدَيْكَ إِذَا كَبَّرْتَ وَإِذَا رَكَعْتَ وَإِذَا رَفَعْتَ رَأْسَكَ مِنَ الرُّكُوعِ وَإِذَا سَجَدْتَ فَإِنَّهُ صَلَاتُنَا، وَصَلَاةُ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ في السموات السَّبْعِ وَإِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ زِينَةً، وَزِينَةُ الصَّلَاةِ رَفْعُ الْيَدَيْنِ عِنْدَ كُلِّ تَكْبِيرَةٍ»
Asbağ b. Nübâte, Ali (aleyhisselâm)'dan şöyle rivayet etmiştir: "Bu sure indiğinde Peygamber (aleyhisselâm) Cebrail'e: «Rabbimin bana emrettiği bu kurban (nahîre) nedir?» diye sordu. O da: «O kurban kesmek değildir; fakat O sana, namaza başladığında tekbir alırken, rükûa vardığında, başını rükûdan kaldırdığında ve secdeye vardığında ellerini kaldırmanı emretmektedir. Çünkü bu bizim ve yedi gökteki meleklerin namazıdır. Şüphesiz her şeyin bir süsü vardır, namazın süsü de her tekbirde elleri kaldırmaktır» dedi."
وَثَالِثُهَا:
Üçüncüsü:
رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي
Ali b. Ebî
طَالِبٍ أَنَّهُ فَسَّرَ هَذَا النَّحْرَ بِوَضْعِ الْيَدَيْنِ عَلَى النَّحْرِ فِي الصَّلَاةِ، وَقَالَ: رَفْعُ الْيَدَيْنِ قَبْلَ الصَّلَاةِ عَادَةُ الْمُسْتَجِيرِ الْعَائِذِ، وَوَضْعُهَا عَلَى النَّحْرِ عَادَةُ الْخَاضِعِ الْخَاشِعِ
Tâlib'den rivayet edildiğine göre o, bu nahrı namazda elleri göğüs üzerine koymak olarak tefsir etmiş ve şöyle demiştir: «Namazdan önce elleri kaldırmak sığınan ve himaye dileyen kimsenin âdetidir; elleri göğüs üzerine koymak ise boyun eğen ve huşû duyan kimsenin âdetidir.»
وَرَابِعُهَا: قَالَ عَطَاءٌ: مَعْنَاهُ اقْعُدْ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ حَتَّى يَبْدُوَ نَحْرُكَ وَخَامِسُهَا: رُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ وَسُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ أَنَّهُمَا قالا: وَانْحَرْ/ مَعْنَاهُ ارْفَعْ يَدَيْكَ عَقِيبَ الدُّعَاءِ إِلَى نَحْرِكَ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَأَصْلُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ كُلِّهَا مِنَ النَّحْرِ الَّذِي هُوَ الصَّدْرُ يُقَالُ لِمَذْبَحِ الْبَعِيرِ النَّحْرُ لِأَنَّ مَنْحَرَهُ فِي صَدْرِهِ حَيْثُ يَبْدُو الْحُلْقُومُ مِنْ أَعْلَى الصَّدْرِ فَمَعْنَى النَّحْرِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ هُوَ إِصَابَةُ النَّحْرِ كَمَا يُقَالُ: رَأْسُهُ وَبَطْنُهُ إِذَا أَصَابَ ذَلِكَ مِنْهُ. وَأَمَّا قَوْلُ الْفَرَّاءِ إِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ فَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: النَّحْرُ انْتِصَابُ الرَّجُلِ فِي الصَّلَاةِ بِإِزَاءِ الْمِحْرَابِ وَهُوَ أَنْ يَنْصِبَ نَحْرَهُ بِإِزَاءِ الْقِبْلَةِ، وَلَا يَلْتَفِتَ يَمِينًا وَلَا شِمَالًا، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَنَازِلُهُمْ تَتَنَاحَرُ أَيْ تَتَقَابَلُ وَأَنْشَدَ:
Dördüncüsü: Atâ: «Bunun manası, iki secde arasında göğsün görünecek şekilde oturmandır» demiştir. Beşincisi: Dahhâk ve Süleyman et-Teymî'den, onların şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: { وَانْحَرْ } manası, duanın akabinde ellerini göğsüne kadar kaldırmandır. Vâhidî şöyle demiştir: Bütün bu görüşlerin aslı, göğüs anlamına gelen nahr (النَّحْر) kelimesinden gelir. Devenin boğazlandığı yere 'nahr' denir; çünkü onun kesim yeri, boğazın göğsün üst kısmından göründüğü göğüs hizasındadır. Dolayısıyla bu makamda nahrın anlamı, 'başından ve karnından vurdu' denildiği gibi göğse isabet ettirmektir. Ferrâ'nın, bunun kıbleye yönelmekten ibaret olduğuna dair sözüne gelince; İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: «Nahr, kişinin namazda mihraba karşı dik durmasıdır; bu da sağa ve sola dönmeksizin göğsünü kıbleye karşı dik tutmasıdır.» Ferrâ da: «Evleri göğüs göğüse geldi, yani karşı karşıya geldi» denilir demiş ve şu şiiri okumuştur:
أَبَا حَكَمٍ هَلْ أَنْتَ عَمُّ مُجَالِدٍ ... وَسَيِّدُ أَهْلِ الْأَبْطَحِ الْمُتَنَاحِرِ
«Ey Ebû Hakem! Sen Mücâlid'in amcası ve evleri karşı karşıya olan Ebtah halkının efendisi değil misin?»
وَالنُّكْتَةُ الْمَعْنَوِيَّةُ فِيهِ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ الْكَعْبَةُ بَيْتِي وَهِيَ قِبْلَةُ صَلَاتِكَ وَقَلْبِكَ وَقِبْلَةُ رَحْمَتِي وَنَظَرُ عِنَايَتِي فَلْتَكُنِ الْقِبْلَتَانِ مُتَنَاحِرَتَيْنِ قَالَ: الْأَكْثَرُونَ حَمْلُهُ عَلَى نَحْرِ الْبُدْنِ أَوْلَى لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كُلَّمَا ذَكَرَ الصَّلَاةَ فِي كِتَابِهِ ذَكَرَ الزَّكَاةَ بَعْدَهَا وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يُصَلُّونَ وَيَنْحَرُونَ لِلْأَوْثَانِ فَقِيلَ لَهُ: فَصَلٍّ وَانْحَرْ لِرَبِّكَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ آدَابُ الصَّلَاةِ وَأَبْعَاضُهَا فَكَانَتْ دَاخِلَةً تَحْتَ قَوْلِهِ: فَصَلِّ لِرَبِّكَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ النَّحْرِ غَيْرَهَا لِأَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ يُعْطَفَ بَعْضُ الشَّيْءِ عَلَى جَمِيعِهِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: فَصَلِّ إِشَارَةٌ إِلَى التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: وَانْحَرْ إِشَارَةٌ إِلَى الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ وَجُمْلَةُ الْعُبُودِيَّةِ لَا تَخْرُجُ عَنْ هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ وَخَامِسُهَا: أَنَّ اسْتِعْمَالَ لَفْظَةِ النَّحْرِ عَلَى نَحْرِ الْبُدْنِ أَشْهَرُ مِنِ اسْتِعْمَالِهِ فِي سَائِرِ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ، فَيَجِبُ حَمْلُ كَلَامِ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ اسْتَدَلَّتِ الْحَنَفِيَّةُ عَلَى وُجُوبِ الْأُضْحِيَّةِ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَهُ بِالنَّحْرِ، وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَدْ فَعَلَهُ، لِأَنَّ تَرْكَ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ غَيْرُ جَائِزٍ، وَإِذَا فَعَلَهُ النَّبِيُّ ﵊ وَجَبَ عَلَيْنَا مِثْلُهُ لِقَوْلِهِ: وَاتَّبِعُوهُ [الْأَعْرَافِ: ١٥٨] وَلِقَوْلِهِ: فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٣١] وَأَصْحَابُنَا قَالُوا: الْأَمْرُ بِالْمُتَابَعَةِ مَخْصُوصٌ
Bundaki manevi nükte şöyledir: Sanki O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: «Kâbe benim evimdir; o senin namazının ve kalbinin kıblesidir, benim rahmetimin ve inayet nazarımin kıblesidir. O halde bu iki kıble birbiriyle karşı karşıya gelsin.» [Âlimlerin] çoğu şöyle demiştir: Âyetin kurbanlık develeri boğazlamaya hamledilmesi şu yönlerden ötürü daha evladır: Birincisi: Allah Teâlâ Kitabı'nda namazı her andığında peşinden zekâtı da zikretmiştir. İkincisi: O kavim putlar için namaz kılıyor ve putlar için kurban kesiyordu; bu sebeple ona: «Rabbin için namaz kıl ve kurban kes» denildi. Üçüncüsü: Bu şeyler namazın edepleri ve kısımlarıdır; dolayısıyla O'nun: { فَصَلِّ لِرَبِّكَ } buyruğunun kapsamına dahildir. Bu yüzden nahr kelimesinden muradın bunların dışındaki bir şey olması vacip olmuştur; zira bir şeyin bir parçasının tamamına atfedilmesi uzak bir ihtimaldir. Dördüncüsü: O'nun: { فَصَلِّ } buyruğu Allah'ın emrine tazime işarettir; { وَانْحَرْ } buyruğu ise Allah'ın mahlukatına şefkate işarettir. Kulluğun tamamı da bu iki asıldan dışarı çıkmaz. Beşincisi: Nahr lafzının kurbanlık develeri kesmek anlamında kullanılması, zikredilen diğer yönlerde kullanılmasından daha meşhurdur. Dolayısıyla Allah'ın kelamını buna hamletmek vaciptir. Bu sabit olunca deriz ki: Hanefîler kurbanın vacip olduğuna, Allah Teâlâ'nın ona nahrı emretmiş olması ve onun da vacibi terk etmesi caiz olmayacağı için bunu mutlaka yerine getirmiş olmasıyla istidlal etmişlerdir. Peygamber (aleyhisselâm) bunu yapınca, O'nun: { وَاتَّبِعُوهُ } “ve ona uyun” [A'râf: 158] ve: { فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “bana uyun ki Allah da sizi sevsin” [Âl-i İmrân: 31] buyrukları gereğince bizim üzerimize de aynısı vacip olmuştur. Bizim ashabımız (Şâfiîler) ise şöyle demişlerdir: Tâbi olma emri,
بِقَوْلِهِ: «ثَلَاثٌ كُتِبَتْ عَلَيَّ وَلَمْ تُكْتَبْ عَلَيْكُمُ الضُّحَى وَالْأَضْحَى وَالْوِتْرُ» .
O'nun: «Üç şey bana farz kılındı, size farz kılınmadı: Kuşluk namazı, kurban ve vitir namazı» buyruğu ile tahsis edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ مَنْ فَسَّرَ قَوْلَهُ: فَصَلِّ بِالصَّلَاةِ عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ أَرَادَ بِالصَّلَاةِ جِنْسَ الصَّلَاةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُصَلُّونَ لِغَيْرِ اللَّهِ، وَيَنْحَرُونَ لِغَيْرِ اللَّهِ فَأَمَرَهُ أَنْ لَا يُصَلِّيَ وَلَا يَنْحَرَ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى، وَاحْتَجَّ مَنْ جَوَّزَ تَأْخِيرَ بَيَانِ الْمُجْمَلِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالصَّلَاةِ مَعَ أَنَّهُ مَا بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ هَذِهِ الصَّلَاةِ، أَجَابَ أَبُو مُسْلِمٍ وَقَالَ:
Üçüncü Mesele: { فَصَلِّ } buyruğunu namaz ile tefsir edenler birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Namaz ile namazın cinsini kastetmiştir. Çünkü onlar Allah'tan başkası için namaz kılıyor ve Allah'tan başkası için kurban kesiyorlardı; bundan dolayı ona sadece Allah Teâlâ için namaz kılmasını ve sadece O'nun için kurban kesmesini emretti. Mücmelin beyanının tehir edilmesini caiz görenler bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü O Teâlâ bu namazın keyfiyetini beyan etmediği halde namazı emretmiştir. Ebû Müslim buna şöyle cevap vermiş ve demiştir ki:
أَرَادَ بِهِ الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ أَعْنِي الْخَمْسَ وَإِنَّمَا لَمْ يَذْكُرِ الْكَيْفِيَّةَ، لِأَنَّ الْكَيْفِيَّةَ كَانَتْ مَعْلُومَةً مِنْ قَبْلُ الْقَوْلُ الثَّانِي:
Bununla farz olan namazı, yani beş vakti kastetmiştir. Keyfiyetini zikretmemesi ise, keyfiyetin daha önceden bilinmesindendir. İkinci görüş:
أَرَادَ صَلَاةَ الْعِيدِ وَالْأُضْحِيَّةَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُقَدِّمُونَ الْأُضْحِيَّةَ عَلَى الصَّلَاةِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: هَذَا قَوْلٌ ضَعِيفٌ لِأَنَّ عَطْفَ الشَّيْءِ عَلَى غَيْرِهِ بِالْوَاوِ لَا يُوجِبُ التَّرْتِيبَ الْقَوْلُ الثَّالِثُ: عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ صَلِّ الْفَجْرَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَانْحَرْ بِمِنَى، وَالْأَقْرَبُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ لِأَنَّهُ لَا يَجِبُ إِذَا قُرِنَ ذِكْرُ النَّحْرِ بِالصَّلَاةِ أَنْ تُحْمَلَ الصَّلَاةُ عَلَى مَا يَقَعُ يَوْمَ النَّحْرِ.
Bayram namazını ve kurbanı kastetmiştir; çünkü onlar kurbanı namazın önüne geçiriyorlardı, bunun üzerine bu ayet indi. Muhakkikler şöyle demiştir: Bu zayıf bir görüştür; zira bir şeyin diğerine 'vâv' ile atfedilmesi tertibi gerektirmez. Üçüncü görüş: Saîd b. Cübeyr'den: Müzdelife'de sabah namazını kıl ve Mina'da kurban kes. En yakın olan ise birinci görüştür; çünkü nahrın zikrinin namazla birlikte geçmiş olması durumunda, namazın kurban günü eda edilen namaza hamledilmesi zorunlu değildir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِرَبِّكَ فِيهَا فَوَائِدُ الْفَائِدَةُ الْأُولَى: هَذِهِ اللَّامُ لِلصَّلَاةِ كَالرُّوحِ لِلْبَدَنِ، فَكَمَا أَنَّ الْبَدَنَ مِنَ الْفَرْقِ إِلَى الْقَدَمِ إِنَّمَا يَكُونُ حَسَنًا مَمْدُوحًا إِذَا كَانَ فِيهِ رُوحٌ أَمَّا إِذَا كَانَ مَيِّتًا فَيَكُونُ مَرْمِيًّا، كَذَا الصَّلَاةُ وَالرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ، وَإِنْ حَسُنَتْ فِي الصُّورَةِ وَطَالَتْ، لَوْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا لَامُ لِرَبِّكَ كَانَتْ مَيْتَةً مرمية،
Dördüncü Mesele: O'nun: { لِرَبِّكَ } buyruğundaki lâm harfinde bazı faydalar vardır: Birinci fayda: Bu lâm harfi beden için ruh ne ise namaz için de öyledir. Nitekim beden baştan ayağa kadar ancak içinde ruh olduğu zaman güzel ve övülmeye değer olur; fakat ölü olduğu zaman bir kenara atılır. İşte namaz, rükû ve secde de suret itibarıyla güzel olup uzasa bile şayet içinde { لِرَبِّكَ } lâm'ı olmasaydı ölü ve bir kenara atılmış olurdu.
وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى لِمُوسَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَتْ صَلَاتُهُمْ وَنَحْرُهُمْ لِلصَّنَمِ فَقِيلَ لَهُ: لِتَكُنْ صَلَاتُكَ وَنَحْرُكَ لِلَّهِ.
Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl” [Tâhâ: 14] buyruğundan murat da budur. Denildi ki: Onların namazları ve kurbanları put için idi; bu sebeple ona: «Namazın da kurbanın da Allah için olsun» denildi.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: ذَكَرَ فِي السُّورَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُصَلُّونَ لِلْمُرَاءَاةِ فَصَلِّ أَنْتَ لَا لِلرِّيَاءِ لَكِنْ عَلَى سَبِيلِ الْإِخْلَاصِ.
İkinci fayda: Sanki O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Geçen surede onların gösteriş için namaz kıldıklarını zikretmişti; o halde sen riya için değil, ihlas yoluyla namaz kıl.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَصَلِّ تُفِيدُ سَبَبِيَّةَ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: سَبَبِيَّةُ الْعِبَادَةِ كَأَنَّهُ قِيلَ: تَكْثِيرُ الْإِنْعَامِ عَلَيْكَ يُوجِبُ عَلَيْكَ الِاشْتِغَالَ بِالْعُبُودِيَّةِ وَالثَّانِي: سَبَبِيَّةُ تَرْكِ الْمُبَالَاةِ كَأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا لَهُ: إِنَّكَ أَبْتَرُ فَقِيلَ لَهُ:
Beşinci Mesele: O'nun: { فَصَلِّ } buyruğundaki fâ harfi iki şeyin sebebiyetini ifade eder: Birincisi: İbadetin sebebiyeti; sanki: «Sana ihsanın çoğaltılması, senin kullukla meşgul olmanı gerektirir» denilmiştir. İkincisi: Aldırış etmemenin sebebiyeti; sanki onlar ona: «Şüphesiz sen ebtersin (soyu kesiksin)» dediklerinde ona şöyle denilmiştir:
كَمَا أَنْعَمْنَا عَلَيْكَ بِهَذِهِ النِّعَمِ الْكَثِيرَةِ، فَاشْتَغِلْ أَنْتَ بِطَاعَتِكَ وَلَا تُبَالِ بِقَوْلِهِمْ وَهَذَيَانِهِمْ.
«Sana bu çok nimetleri ihsan ettiğimiz gibi sen de ibadetinle meşgul ol ve onların sözlerine ve hezeyanlarına aldırış etme.»
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ النِّعَمُ الْكَثِيرَةُ مَحْبُوبَةً وَلَازِمُ الْمَحْبُوبِ مَحْبُوبٌ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَصَلِّ اقْتَضَتْ كَوْنَ الصَّلَاةِ مِنْ لَوَازِمِ تِلْكَ النِّعَمِ، لَا جَرَمَ صَارَتِ الصَّلَاةُ أَحَبَّ الْأَشْيَاءِ لِلنَّبِيِّ ﵊
Bil ki çok nimetler sevimli olunca ve sevilenin gereği de sevimli olunca, O'nun: { فَصَلِّ } buyruğundaki fâ harfi de namazın bu nimetlerin gereklerinden olmasını iktiza edince, şüphesiz namaz Peygamber (aleyhisselâm) için en sevimli şey haline geldi.
فَقَالَ: «وَجُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ»
Nitekim o: «Gözümün aydınlığı namazda kılındı» buyurmuştur.
وَلَقَدْ صلى حتى تورمت قدماه، فقيل له: أو ليس قَدْ غُفِرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ؟ فَقَالَ: «أَفَلَا أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا»
O, ayakları şişinceye kadar namaz kıldı. Kendisine: «Senin geçmiş ve gelecek günahların bağışlanmadı mı?» denilince o: «Şükreden bir kul olmayayım mı?» buyurdu.
فَقَوْلُهُ: «أَفَلَا أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا»
Onun: «Şükreden bir kul olmayayım mı?» sözü,
إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيَّ الِاشْتِغَالُ بِالطَّاعَةِ بِمُقْتَضَى الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَصَلِّ.
O'nun: { فَصَلِّ } buyruğundaki fâ harfinin gereği olarak benim ibadetle meşgul olmam gerekir, anlamına bir işarettir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: كَانَ الْأَلْيَقُ في الظاهر أن يقول: إن أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لَنَا وَانْحَرْ لَكِنَّهُ تَرَكَ ذَلِكَ إِلَى قَوْلِهِ: فَصَلِّ لِرَبِّكَ لِفَوَائِدَ إِحْدَاهَا: أَنَّ وُرُودَهُ عَلَى طَرِيقِ الِالْتِفَاتِ مِنْ أُمَّهَاتِ أَبْوَابِ الْفَصَاحَةِ وَثَانِيهَا: أَنَّ صَرْفَ الْكَلَامِ مِنَ الْمُضْمَرِ إِلَى الْمُظْهَرِ يُوجِبُ نَوْعَ عَظَمَةٍ وَمَهَابَةٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْخُلَفَاءِ لِمَنْ يُخَاطِبُونَهُمْ: يَأْمُرُكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ، وَيَنْهَاكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّا أَعْطَيْناكَ لَيْسَ فِي صَرِيحِ لَفْظِهِ أَنَّ هَذَا الْقَائِلَ هُوَ اللَّهُ أَوْ غَيْرُهُ، وَأَيْضًا كَلِمَةُ إِنَّا تَحْتَمِلُ الْجَمْعَ كَمَا تَحْتَمِلُ الْوَاحِدَ الْمُعَظِّمَ نَفْسَهُ، فَلَوْ قَالَ: صَلِّ لَنَا، لَنُفِيَ ذَلِكَ الِاحْتِمَالُ وَهُوَ أَنَّهُ مَا كَانَ يَعْرِفُ أَنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ لِلَّهِ وَحْدَهُ أَمْ لَهُ وَلِغَيْرِهِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيكِ، فَلِهَذَا تَرَكَ اللَّفْظَ، وَقَالَ: فَصَلِّ لِرَبِّكَ لِيَكُونَ ذَلِكَ إِزَالَةً لِذَلِكَ الِاحْتِمَالِ وَتَصْرِيحًا بِالتَّوْحِيدِ فِي الطَّاعَةِ وَالْعَمَلِ لِلَّهِ تَعَالَى.
Altıncı Mesele: Zahirde en uygun olan: «Biz sana Kevseri verdik, o halde bizim için namaz kıl ve kurban kes» demesiydi. Fakat bunu bırakıp şu faydalardan dolayı: { فَصَلِّ لِرَبِّكَ } buyruğuna geçmiştir: Birincisi: Bunun iltifat yoluyla gelmesi fesahat kapılarının en mühimlerindendir. İkincisi: Sözün zamirden açık isme (müzhara) çevrilmesi bir nevi azamet ve heybeti gerektirir. Halifelerin kendilerine hitap ettikleri kimselere: «Müminlerin emiri sana emreder, müminlerin emiri sana yasaklar» sözü de bu kabildendir. Üçüncüsü: O'nun: { إِنَّا أَعْطَيْناكَ } buyruğunun lafzının sarahatinde bu söyleyenin Allah mı yoksa başkası mı olduğu açıkça belirtilmemiştir; ayrıca { إِنَّا } kelimesi hem çoğula hem de nefsini tazim eden teke ihtimallidir. Şayet: «Bizim için namaz kıl» deseydi, bu namazın yalnızca Allah için mi yoksa ortaklık yoluyla hem O'nun hem de başkası için mi olduğunu bilememek şeklindeki ihtimal bertaraf edilemezdi. Bu sebeple o lafzı bırakmış ve bu ihtimali ortadan kaldırmak ve Allah Teâlâ için itaatte ve amelde tevhidi sarahaten belirtmek üzere: { فَصَلِّ لِرَبِّكَ } buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: فَصَلِّ لِرَبِّكَ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِهِ: فَصَلِّ لِلَّهِ لِأَنَّ لَفْظَ الرَّبِّ يُفِيدُ التَّرْبِيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ الْمُشَارَ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ: إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ وَيُفِيدُ الْوَعْدَ الْجَمِيلَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ أَنَّهُ يُرَبِّيهِ وَلَا يَتْرُكُهُ.
Yedinci Mesele: O'nun: { فَصَلِّ لِرَبِّكَ } buyruğu, { فَصَلِّ لِلَّهِ } buyruğundan daha beliğdir; çünkü Rab lafzı, { إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ } buyruğuyla işaret edilen önceki terbiyeyi ifade eder ve gelecekte de onu terbiye edip kendi haline bırakmayacağına dair güzel vaadi bildirir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَذْكُورَ عَقِبَ الصَّلَاةِ هو الزكاة، فلم كان المذكور هاهنا هو النحر؟ والثاني: لما لَمْ يَقُلْ: ضَحِّ حَتَّى يَشْمَلَ جَمِيعَ أَنْوَاعِ/ الضَّحَايَا؟ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ، أَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مِنَ الصَّلَاةِ صَلَاةُ الْعِيدِ، فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ فِيهِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى مُطْلَقِ الصَّلَاةِ، فَلِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانَتْ صَلَوَاتُهُمْ وَقَرَابِينُهُمْ لِلْأَوْثَانِ، فَقِيلَ لَهُ: اجْعَلْهُمَا لِلَّهِ وَثَانِيهَا: أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ:
Sekizinci Mesele: Âyette iki soru vardır: Birincisi: Namazın akabinde zikredilen şey zekâttır; o halde burada zikredilen niçin nahr (kurban) olmuştur? İkincisi: Bütün kurban türlerini kapsaması için niçin: «Kurban kes (dahhi)» dememiştir? Birincisinin cevabı: Namazdan muradın bayram namazı olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre durum açıktır. Onu mutlak namaza hamledenlerin görüşüne göre ise şu yönlerdendir: Birincisi: Müşriklerin namazları ve kurbanları putlar içindi; bundan dolayı ona: «Her ikisini de Allah için yap» denildi. İkincisi: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir:
إِنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يَدْخُلُ فِي مِلْكِهِ شَيْءٌ مِنَ الدُّنْيَا، بَلْ كَانَ يَمْلِكُ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ، فَلَا جَرَمَ لَمْ تَجِبِ الزَّكَاةُ عَلَيْهِ، أَمَّا النَّحْرُ فَقَدْ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ
O (aleyhisselâm)'ın mülkiyetine dünyadan hiçbir şey girmezdi, bilakis ihtiyaç miktarınca malik olurdu. Dolayısıyla onun üzerine zekât vacip olmamıştı; kurban kesmek ise onun üzerine vacipti.
لِقَوْلِهِ: «ثَلَاثٌ كُتِبَتْ عَلَيَّ وَلَمْ تُكْتَبْ عَلَى أُمَّتِي الضُّحَى وَالْأَضْحَى وَالْوِتْرُ»
Nitekim o: «Üç şey bana farz kılındı, ümmetime farz kılınmadı: Kuşluk namazı, kurban ve vitir namazı» buyurmuştur.
وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَعَزَّ الْأَمْوَالِ عِنْدَ الْعَرَبِ هُوَ الْإِبِلُ فَأَمَرَهُ بِنَحْرِهَا وَصَرَفَهَا إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى تَنْبِيهًا عَلَى قَطْعِ الْعَلَائِقِ النَّفْسَانِيَّةِ عَنْ لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا،
Üçüncüsü: Arapların nezdinde en kıymetli mal deve idi; bu sebeple nefsi alakaları dünyanın lezzetlerinden ve hoşluklarından kesmeye dikkat çekmek üzere onları kurban etmesini ve Allah Teâlâ'nın taatine harcamasını emretti.
رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ أَهْدَى مِائَةَ بَدَنَةٍ فِيهَا جَمَلٌ لِأَبِي جَهْلٍ فِي أَنْفِهِ بُرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ فَنَحَرَ هُوَ ﵇ حَتَّى أَعْيَا، ثُمَّ أَمَرَ عَلِيًّا ﵇ بِذَلِكَ، وَكَانَتِ النُّوقُ يَزْدَحِمْنَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ،
Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm), aralarında burnunda altından bir halka bulunan Ebû Cehil'e ait bir devenin de bulunduğu yüz kurbanlık deve hediye etti; bizzat kendisi (aleyhisselâm) yoruluncaya kadar kurban kesti, sonra Ali (aleyhisselâm)'a bunu emretti. Develer Resûlullah'ın üzerine üşüşüyorlardı;
فَلَمَّا أَخَذَ عَلِيٌّ السِّكِّينَ تَبَاعَدَتْ مِنْهُ
Ali bıçağı alınca ondan uzaklaştılar.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ الصَّلَاةَ أَعْظَمُ الْعِبَادَاتِ الْبَدَنِيَّةِ فَقَرَنَ بِهَا أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الضَّحَايَا، وَأَيْضًا فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّكَ بَعْدَ فَقْرِكَ تَصِيرُ بِحَيْثُ تَنْحَرُ الْمِائَةَ مِنَ الْإِبِلِ.
İkincisinin cevabı: Namaz bedeni ibadetlerin en büyüğüdür; bu yüzden onun yanına kurbanların en büyük türünü bitiştirmiştir. Ayrıca bunda, senin fakirliğinden sonra yüz deveyi kurban edecek bir duruma geleceğine de bir işaret vardır.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ تَقْدِيمِ الصَّلَاةِ عَلَى النَّحْرِ، لَا لِأَنَّ الْوَاوَ تُوجِبُ التَّرْتِيبَ، بَلْ
Dokuzuncu Mesele: Âyet, namazın kurbandan önceye alınmasının vacip olduğuna delalet etmiştir; 'vâv' harfinin tertip ifade etmesinden dolayı değil, bilakis
لِقَوْلِهِ ﵇: «ابْدَءُوا بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ» .
O (aleyhisselâm)'ın: «Allah'ın başladığı şeyle başlayınız» buyruğundan ötürüdür.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: السُّورَةُ مَكِّيَّةُ فِي أَصَحِّ الْأَقْوَالِ، وَكَانَ الْأَمْرُ بِالنَّحْرِ جَارِيًا مُجْرَى الْبِشَارَةِ بِحُصُولِ الدولة، وزوال الفقر والخوف.
Onuncu Mesele: Sure en sahih görüşe göre Mekkîdir. Kurban kesme emri de devlet ve zaferin elde edileceğine, fakirlik ve korkunun zail olacağına dair bir müjde mesabesindedir.
[سورة الكوثر (١٠٨) : آية ٣]
[Kevser Suresi (108): Ayet 3]
إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ (٣)
{ إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ } “Şüphesiz sana buğzeden, asıl soyu kesik olanın ta kendisidir.” (3)
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayet hakkında birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ النُّزُولِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَخْرُجُ مِنَ الْمَسْجِدِ، وَالْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ السَّهْمِيُّ يَدْخُلُ فَالْتَقَيَا فَتَحَدَّثَا، وَصَنَادِيدُ قُرَيْشٍ فِي الْمَسْجِدِ فَلَمَّا دَخَلَ قَالُوا مَنِ الَّذِي كُنْتَ تَتَحَدَّثُ مَعَهُ؟ فَقَالَ: ذَلِكَ الْأَبْتَرُ، وَأَقُولُ: إِنَّ ذَلِكَ مِنْ إِسْرَارِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ، مَعَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَظْهَرَهُ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ ذَلِكَ مُعْجِزًا، وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّ الْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ كَانَ يَقُولُ: إِنَّ مُحَمَّدًا أَبْتَرُ لَا ابْنَ لَهُ يَقُومُ مَقَامَهُ بعده، فإذا مات انقطع ذكره واسترحم مِنْهُ، وَكَانَ قَدْ مَاتَ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ مِنْ خَدِيجَةَ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلٍ وَالْكَلْبِيِّ وَعَامَّةِ أَهْلِ التَّفْسِيرِ الْقَوْلُ الثَّانِي: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَمَّا قَدِمَ كَعْبُ بْنُ الأشرف مكة أتاه جمامة قُرَيْشٍ فَقَالُوا:
Birinci Mesele: Nüzul sebebi hakkında şu yönleri zikretmişlerdir: Birincisi: O (aleyhisselâm) mescitten çıkıyordu, Âs b. Vâil es-Sehmî de giriyordu; karşılaşıp konuştular. Kureyş'in ileri gelenleri mescitte idiler. O girince: «Kendisiyle konuştuğun kimdi?» dediler. O da: «Şu ebter (soyu kesik) olan kimsedir» dedi. Ben derim ki: Allah Teâlâ bunu açığa vurmuş olmakla birlikte, bu onların kendi aralarındaki bir sırdı; dolayısıyla bu durum bir mucize olur. Yine rivayet edildiğine göre Âs b. Vâil şöyle diyordu: «Muhammed ebterdir; kendisinden sonra yerine geçecek bir oğlu yoktur. Öldüğü zaman adı sanı kesilir ve ondan kurtulunur.» O sıralarda onun Hatice'den olan oğlu Abdullah vefat etmişti. Bu, İbn Abbas, Mukâtil, Kelbî ve müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür. İkinci görüş: İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre Kâ'b b. el-Eşref Mekke'ye geldiğinde Kureyş'in ileri gelenleri ona gelip şöyle dediler:
نَحْنُ أَهْلُ السِّقَايَةِ وَالسَّدَانَةِ وَأَنْتَ سَيِّدُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، فَنَحْنُ خَيْرٌ أَمْ هَذَا الْأَبْتَرُ مِنْ قَوْمِهِ، يَزْعُمُ أَنَّهُ خَيْرٌ مِنَّا؟ فَقَالَ:
«Biz hacılara su dağıtanlarız (sikâye) ve Kâbe'nin hizmetkârlarıyız (sidâne), sen de Medine ehlinin efendisisin; biz mi daha hayırlıyız yoksa kavminden kopmuş, kendisinin bizden daha hayırlı olduğunu iddia eden şu ebter mi?» Bunun üzerine o:
بَلْ أَنْتُمْ خَيْرٌ مِنْهُ فَنَزَلَ: إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ وَنَزَلَ أَيْضًا: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ [النِّسَاءِ: ٥١] ، وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ عِكْرِمَةُ وَشَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: لَمَّا أَوْحَى اللَّهُ إِلَى رَسُولِهِ وَدَعَا قُرَيْشًا إِلَى الْإِسْلَامِ، قَالُوا: بَتَرَ مُحَمَّدٌ أَيْ خَالَفَنَا وَانْقَطَعَ/ عَنَّا، فَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّهُمْ هُمُ الْمَبْتُورُونَ الْقَوْلُ الرَّابِعُ: نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ فَإِنَّهُ لَمَّا مَاتَ ابْنُ رَسُولِ الله قال أبو جهل: إن أُبْغِضُهُ لِأَنَّهُ أَبْتَرُ، وَهَذَا مِنْهُ حَمَاقَةٌ حَيْثُ أَبْغَضَهُ بِأَمْرٍ لَمْ يَكُنْ بِاخْتِيَارِهِ فَإِنَّ مَوْتَ الِابْنِ لَمْ يَكُنْ مُرَادَهُ الْقَوْلُ الْخَامِسُ: نَزَلَتْ فِي عَمِّهِ أَبِي لَهَبٍ فَإِنَّهُ لَمَّا شَافَهَهُ بِقَوْلِهِ: تَبًّا لَكَ كَانَ يَقُولُ فِي غَيْبَتِهِ: إِنَّهُ أَبْتَرُ وَالْقَوْلُ السَّادِسُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ، وَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي كَانَ يَقُولُ ذَلِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ فِي كُلِّ أُولَئِكَ الْكَفَرَةِ أَنْ يَقُولُوا مِثْلَ ذَلِكَ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ فِيهِ مَا هُوَ أَسْوَأُ مِنْ ذَلِكَ، وَلَعَلَّ الْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ كَانَ أَكْثَرَهُمْ مُوَاظَبَةً عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَلِذَلِكَ اشْتَهَرَتِ الرِّوَايَاتُ بِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِ.
«Bilakis siz ondan daha hayırlısınız» dedi. Bunun üzerine: { إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ } indi; ayrıca: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Puta ve tağuta inanıyorlar...” [Nisâ: 51] ayeti indi. Üçüncü görüş: İkrime ve Şehr b. Havşeb şöyle demiştir: Allah Resûlü'ne vahyedip o da Kureyş'i İslâm'a davet edince: «Muhammed ebter oldu», yani bize muhalefet etti ve bizden koptu dediler. Allah Teâlâ da asıl soyu ve ardı kesilenlerin kendileri olduğunu haber verdi. Dördüncü görüş: Ayet Ebû Cehil hakkında inmiştir; zira Resûlullah'ın oğlu vefat ettiğinde Ebû Cehil: «Ben ona buğzediyorum, çünkü o ebterdir» demişti. Bu onun bir ahmaklığıdır; çünkü kendi elinde olmayan bir şey sebebiyle ona buğzetmiştir, zira oğlunun vefatı onun iradesiyle değildi. Beşinci görüş: Amcası Ebû Leheb hakkında inmiştir; çünkü o, Resûlullah'ın yüzüne karşı: «Helak olasıca!» dedikten sonra onun gıyabında: «O ebterdir» diyordu. Altıncı görüş: Ukbe b. Ebî Muayt hakkında inmiştir ve bunu söyleyen kimse o idi. Bil ki bütün o kâfirlerin böyle bir şey söylemiş olması uzak bir ihtimal değildir; zira onlar onun hakkında bundan daha kötüsünü de söylüyorlardı. Belki de Âs b. Vâil bu sözü en çok sürdüren kimseydi; bu sebeple rivayetler ayetin onun hakkında indiği şeklinde şöhret bulmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الشَّنَآنُ هُوَ الْبُغْضُ وَالشَّانِئُ هُوَ الْمُبْغِضُ، وَأَمَّا الْبَتْرُ فَهُوَ فِي اللُّغَةِ اسْتِئْصَالُ الْقَطْعِ يُقَالُ:
İkinci Mesele: Şeneân (الشَّنَآنُ) buğuzdur; şânî (الشَّانِئُ) ise buğzedendir. Betr (الْبَتْرُ) kelimesine gelince; lügatte kökten kesip koparmaktır. Denilir ki:
بَتَرْتُهُ أَبْتُرُهُ بَتْرًا وَبُتِرَ أَيْ صَارَ أَبْتَرَ وَهُوَ مَقْطُوعُ الذَّنَبِ، وَيُقَالُ: لِلَّذِي لَا عَقِبَ لَهُ أَبْتَرُ، وَمِنْهُ الْحِمَارُ الْأَبْتَرُ الَّذِي لَا ذَنَبَ لَهُ، وَكَذَلِكَ لِمَنِ انْقَطَعَ عَنْهُ الْخَيْرُ.
«Onu kestim, koparıyorum» anlamında 'Betertehû ebturuhû betran' (بَتَرْتُهُ أَبْتُرُهُ بَتْرًا) denilir. 'Bütira' (بُتِرَ) yani kuyruğu kesik anlamına gelen ebter oldu demektir. Arkasından nesli kalmayan kimseye de ebter denir; kuyruksuz eşek için kullanılan 'el-hımârü'l-ebter' tabiri de bundandır. Aynı şekilde kendisinden hayır kesilmiş olan kimse için de bu kullanılır.
ثُمَّ إِنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا وَصَفُوهُ بِذَلِكَ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْمَوْصُوفَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ هُوَ ذَلِكَ الْمُبَغِضُ عَلَى سَبِيلِ الْحَصْرِ فِيهِ، فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ: زَيْدٌ هُوَ الْعَالِمُ يُفِيدُ أَنَّهُ لَا عَالِمَ غَيْرُهُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَوْلُ الْكُفَّارِ فِيهِ ﵊:
Sonra kâfirler onu bununla vasıflayınca, Allah Teâlâ bu sıfatla vasıflanan kimsenin hasr yoluyla sadece o buğzeden kimse olduğunu beyan buyurdu. Zira sen: «Zeyd, âlimin ta kendisidir» dediğin zaman, bu ondan başka âlim olmadığını ifade eder. Bunu bildiğinde kâfirlerin o (aleyhisselâm) hakkındaki:
إِنَّهُ أَبْتَرُ لَا شَكَّ أَنَّهُمْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ أَرَادُوا بِهِ أَنَّهُ انْقَطَعَ الْخَيْرُ عَنْهُ.
«O ebterdir» sözüyle -Allah onlara lanet etsin- şüphesiz onun hayrının kesildiğini kastetmişlerdir.
ثُمَّ ذَلِكَ إِمَّا أَنْ يُحْمَلَ عَلَى خَيْرٍ مُعَيَّنٍ، أَوْ عَلَى جَمِيعِ الْخَيْرَاتِ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَيَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَتْ قُرَيْشٌ يَقُولُونَ لِمَنْ مَاتَ الذُّكُورُ مِنْ أَوْلَادِهِ بُتِرَ، فَلَمَّا مَاتَ ابْنُهُ الْقَاسِمُ وَعَبْدُ اللَّهِ بِمَكَّةَ وَإِبْرَاهِيمُ بِالْمَدِينَةِ قَالُوا: بُتِرَ فَلَيْسَ لَهُ مَنْ يَقُومُ مَقَامَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ عَدُوَّهُ هُوَ الْمَوْصُوفُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، فَإِنَّا نَرَى أَنَّ نَسْلَ أُولَئِكَ الْكَفَرَةِ قَدِ انْقَطَعَ، وَنَسْلُهُ ﵊ كُلَّ يَوْمٍ يَزْدَادُ وَيَنْمُو وَهَكَذَا يَكُونُ إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ وَثَانِيهَا: قَالَ الْحَسَنُ: عَنَوْا بِكَوْنِهِ أَبْتَرَ أَنَّهُ يَنْقَطِعُ عَنِ الْمَقْصُودِ قَبْلَ بُلُوغِهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ خَصْمَهُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ كَذَلِكَ، فَإِنَّهُمْ صَارُوا مُدْبِرِينَ مَغْلُوبِينَ مَقْهُورِينَ، وَصَارَتْ رَايَاتُ الْإِسْلَامِ عَالِيَةً، وَأَهْلُ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ لَهَا مُتَوَاضِعَةٌ وَثَالِثُهَا: زَعَمُوا أَنَّهُ أَبْتَرُ لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ نَاصِرٌ وَمُعِينٌ، وَقَدْ كَذَّبُوا لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ مَوْلَاهُ، وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَمَّا الْكَفَرَةُ فَلَمْ يَبْقَ لَهُمْ نَاصِرٌ وَلَا حَبِيبٌ وَرَابِعُهَا: الْأَبْتَرُ هُوَ الْحَقِيرُ الذَّلِيلُ، رُوِيَ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ اتَّخَذَ ضِيَافَةً لِقَوْمٍ، ثُمَّ إِنَّهُ وَصَفَ رَسُولَ اللَّهِ بِهَذَا الْوَصْفِ، ثُمَّ قَالَ: قُومُوا حَتَّى نَذْهَبَ إِلَى مُحَمَّدٍ وَأُصَارِعَهُ وَأَجْعَلَهُ ذَلِيلًا حَقِيرًا، فَلَمَّا وَصَلُوا إِلَى دَارِ خَدِيجَةَ وَتَوَافَقُوا عَلَى ذَلِكَ أَخْرَجَتْ خَدِيجَةُ بِسَاطًا، فَلَمَّا تَصَارَعَا جَعَلَ أَبُو جَهْلٍ يَجْتَهِدُ فِي أَنْ يَصْرَعَهُ، وَبَقِيَ النَّبِيُّ ﵊ وَاقِفًا كَالْجَبَلِ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ رَمَاهُ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى أَقْبَحِ وَجْهٍ، فَلَمَّا رَجَعَ أَخَذَهُ بِالْيَدِ الْيُسْرَى، لِأَنَّ الْيُسْرَى لِلِاسْتِنْجَاءِ، فَكَانَ نَجِسًا فَصَرَعَهُ عَلَى الْأَرْضِ مَرَّةً أُخْرَى وَوَضَعَ قَدَمَهُ عَلَى صَدْرِهِ، فَذَكَرَ بَعْضُ الْقُصَّاصِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْكَفَرَةَ لَمَّا وَصَفُوهُ بِهَذَا الْوَصْفِ، قِيلَ: إِنَّ شانِئَكَ هُوَ/ الْأَبْتَرُ أَيِ الَّذِي قَالُوهُ فِيكَ كَلَامٌ فَاسِدٌ يَضْمَحِلُّ وَيَفْنَى، وَأَمَّا الْمَدْحُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِيكَ، فَإِنَّهُ بَاقٍ عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ وَسَادِسُهَا:
Sonra bu ya belirli bir hayra veya bütün hayırlara hamledilir. Birincisine gelince, birkaç veçhe ihtimali vardır: Birincisi: Süddî şöyle demiştir: Kureyş, erkek çocukları vefat eden kimse için «ebter oldu» derlerdi. Mekke'de oğlu Kâsım ve Abdullah, Medine'de de İbrâhim vefat edince: «Ebter oldu, artık onun yerine geçecek kimsesi kalmadı» dediler. Sonra Allah Teâlâ onun düşmanının bu sıfatla vasıflanan kişi olduğunu beyan etti; nitekim biz o kâfirlerin neslinin kesildiğini, o (aleyhisselâm)'ın neslinin ise her geçen gün arttığını ve çoğaldığını görmekteyiz, kıyamete kadar da böyle olacaktır. İkincisi: Hasan şöyle demiştir: Onun ebter olmasıyla maksadına ulaşamadan kesintiye uğrayacağını kastettiler; Allah Teâlâ ise onun hasmının böyle olacağını beyan etti. Nitekim onlar arkalarını dönüp kaçan, mağlup ve hezimete uğrayan kimseler oldular; İslâm'ın sancakları ise yüceldi, doğu ve batı ehli ona boyun eğdi. Üçüncüsü: Onun yardımcısı ve destekçisi olmadığı için ebter olduğunu iddia ettiler; oysa yalan söylediler, çünkü Allah Teâlâ onun dostudur, Cebrail ve salih müminler de [onun dostudur]. Kâfirlere gelince, onların hiçbir yardımcısı ve dostu kalmamıştır. Dördüncüsü: Ebter; hakir ve zelil olandır. Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil bir topluluğa ziyafet vermiş, sonra Resûlullah'ı bu vasıfla nitelemiş, ardından da: «Kalkın, Muhammed'e gidelim de onunla güreşeyim ve onu zelil ve hakir düşüreyim» demiştir. Hatice'nin evine ulaşıp bu hususta anlaştıklarında Hatice bir yaygı serdi. Güreşe tutuştuklarında Ebû Cehil onu yere sermek için gayret etmeye başladı; Peygamber (aleyhisselâm) ise dağ gibi dimdik durdu. Sonra bundan sonra Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu en çirkin bir şekilde fırlatıp attı. Tekrar yöneldiğinde onu sol eliyle tuttu -çünkü sol el istinca içindir, o da necis idi- ve onu bir kez daha yere serip ayağını göğsünün üzerine koydu. Bazı kıssacılar, { إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ } buyruğundan muradın bu hadise olduğunu zikretmişlerdir. Beşincisi: Kâfirler onu bu vasıfla niteleyince şöyle denildi: { إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ } yani senin hakkında söyledikleri şey yok olup gidecek batıl bir sözdür; sana dair zikrettiğimiz övgüye gelince, o zamanın sonuna dek bakidir. Altıncısı:
أَنَّ رَجُلًا قَامَ إِلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵉، وَقَالَ: سَوَّدْتَ وُجُوهَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ تَرَكْتَ الْإِمَامَةَ لِمُعَاوِيَةَ، فَقَالَ: لا تؤذيني يَرْحَمُكَ اللَّهُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ رَأَى بَنِي أُمَيَّةَ فِي الْمَنَامِ يَصْعَدُونَ مِنْبَرَهُ رَجُلًا فَرَجُلًا فَسَاءَهُ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
Bir adam Hasan b. Ali (radıyallâhu anhümâ)'ya gelip: «İmamlığı Muâviye'ye bırakarak müminlerin yüzünü kara çıkardın» dedi. O da: «Bana eziyet etme, Allah sana rahmet etsin; zira Resûlullah rüyasında Emevîlerin teker teker minberine çıktıklarını gördü de bu durum onu üzdü. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ } ile { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } ayetlerini indirdi» dedi.
فَكَانَ مُلْكُ بَنِي أُمَيَّةَ كَذَلِكَ، ثُمَّ انْقَطَعُوا وَصَارُوا مَبْتُورِينَ.
Emevîlerin mülkü de öyle oldu, sonra arkaları kesildi ve kökleri kuruyup yok oldular.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْكُفَّارُ لَمَّا شَتَمُوهُ، فَهُوَ تَعَالَى أَجَابَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ فَقَالَ: إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ وَهَكَذَا سُنَّةُ الْأَحْبَابِ، فَإِنَّ الْحَبِيبَ إِذَا سَمِعَ مَنْ يَشْتُمُ حَبِيبَهُ تَوَلَّى بِنَفْسِهِ جَوَابَهُ، فَهَهُنَا تَوَلَّى الْحَقُّ سُبْحَانَهُ جَوَابَهُمْ، وَذَكَرَ مِثْلَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ حِينَ قَالُوا: هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ [سَبَأٍ: ٧، ٨] فَقَالَ سُبْحَانَهُ: بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ [سَبَأٍ: ٨] وَحِينَ قَالُوا: هُوَ مَجْنُونٌ أَقْسَمَ ثَلَاثًا، ثُمَّ قَالَ: مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ [الْقَلَمِ: ٢] وَلَمَّا قَالُوا: لَسْتَ مُرْسَلًا [الرَّعْدِ: ٤٣] أَجَابَ فَقَالَ: يس وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ [يس: ١- ٣] وَحِينَ قَالُوا: أَإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ [الصَّافَّاتِ: ٣٦] رَدَّ عَلَيْهِمْ وَقَالَ:
Üçüncü Mesele: Kâfirler ona hakaret edince, O Teâlâ vasıtasız olarak onun adına bizzat cevap verip: { إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ } buyurdu. Sevenlerin âdeti böyledir; zira seven kimse sevdiğine hakaret edildiğini duyduğunda onun cevabını bizzat kendisi üstlenir. İşte burada da Hak Teâlâ onların cevabını bizzat üstlenmiştir. Benzer şekilde birçok yerde bunu zikretmiştir; nitekim onlar: { هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } “«Siz paramparça olup dağıldığınızda, kesinlikle yeni bir yaratılış içinde bulunacağınızı size haber veren bir adamı gösterelim mi? Allah'a karşı yalan mı uydurdu, yoksa onda delilik mi var?» [derler]” [Sebe: 7, 8] dediklerinde Sübhânehu: { بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ } “Hayır, ahirete inanmayanlar azap ve derin bir sapıklık içindedirler” [Sebe: 8] buyurdu. Onlar: «O bir delidir» dediklerinde üç kez yemin edip ardından: { مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ } “Sen, Rabbinin nimeti sayesinde bir deli değilsin” [Kalem: 2] buyurdu. Onlar: { لَسْتَ مُرْسَلًا } “Sen gönderilmiş bir elçi değilsin” [Ra'd: 43] dediklerinde cevap verip: { يس وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Yâ Sîn. Hikmet dolu Kur'an'a andolsun ki, sen elbette gönderilmiş peygamberlerdensin” [Yâsîn: 1-3] buyurdu. Onlar: { أَإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ } “«Biz deli bir şair için ilahlarımızı mı terk edeceğiz?» [diyorlardı]” [Sâffât: 36] dediklerinde onlara reddiye verip şöyle buyurdu:
بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ [الصَّافَّاتِ: ٣٧] فَصَدَّقَهُ، ثم ذكر وعيد خصمائه، وقال: إِنَّكُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِيمِ [الصَّافَّاتِ: ٣٨] وَحِينَ قَالَ حَاكِيًا: أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ [الطُّورِ: ٣٠] قَالَ: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ [يس: ٦٩] ولما حكى عنهم قوله: إِنْ هَذا إِلَّا إِفْكٌ افْتَراهُ وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ [الْفُرْقَانِ: ٤] سَمَّاهُمْ كَاذِبِينَ بِقَوْلِهِ: فَقَدْ جاؤُ ظُلْماً وَزُوراً [الْفُرْقَانِ: ٤] وَلَمَّا قَالُوا: مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ [الْفُرْقَانِ: ٧] أَجَابَهُمْ فَقَالَ: وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ [الْفُرْقَانِ: ٢٠] فَمَا أَجَلَّ هَذِهِ الْكَرَامَةَ.
{ بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ } “Hayır, o gerçeği getirdi ve peygamberleri doğruladı” [Sâffât: 37] buyurarak onu tasdik etti; sonra hasımlarının tehdidini zikredip: { إِنَّكُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِيمِ } “Şüphesiz siz o acı azabı tadacaksınız” [Sâffât: 38] buyurdu. Onlardan naklen: { أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ } “Yoksa «O bir şairdir» mi diyorlar?” [Tûr: 30] buyurduğu zaman da: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ } “Biz ona şiir öğretmedik” [Yâsîn: 69] buyurdu. Onlardan: { إِنْ هَذا إِلَّا إِفْكٌ افْتَراهُ وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ } “«Bu, onun uydurduğu bir yalandan başkası değildir; başka bir topluluk da bu hususta ona yardım etmiştir» [dediler]” [Furkân: 4] sözlerini naklettiğinde ise: { فَقَدْ جاؤُ ظُلْماً وَزُوراً } “Doğrusu onlar büyük bir haksızlık ve iftira ortaya koydular” [Furkân: 4] buyurarak onları yalancı olarak niteledi. Onlar: { مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ } “«Bu nasıl elçi ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor?» [dediler]” [Furkân: 7] dediklerinde onlara cevap verip: { وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ } “Senden önce gönderdiğimiz peygamberler de mutlaka yemek yerler ve çarşılarda dolaşırlardı” [Furkân: 20] buyurdu. Bu ne yüce bir ikramdır!
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَشَّرَهُ بِالنِّعَمِ الْعَظِيمَةِ، وَعَلِمَ تَعَالَى أَنَّ النِّعْمَةَ لَا تَهْنَأُ إِلَّا إِذَا صَارَ الْعَدُوُّ مَقْهُورًا، لَا جَرَمَ وَعَدَهُ بِقَهْرِ الْعَدُوِّ فَقَالَ: إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ وَفِيهِ لَطَائِفُ إِحْدَاهَا: كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: لَا أَفْعَلُهُ لِكَيْ يَرَى بَعْضَ أَسْبَابِ دَوْلَتِكَ، وَبَعْضَ أَسْبَابِ مِحْنَةِ نَفْسِهِ فَيَقْتُلَهُ الْغَيْظُ وَثَانِيهَا: وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ شَانِئًا، كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: هَذَا الَّذِي يُبْغِضُكَ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ سِوَى أَنَّهُ يُبْغِضُكَ، وَالْمُبْغِضُ إِذَا عَجَزَ عَنِ الْإِيذَاءِ، فَحِينَئِذٍ يَحْتَرِقُ قَلْبُهُ غَيْظًا وَحَسَدًا، فَتَصِيرُ تِلْكَ الْعَدَاوَةُ مِنْ أَعْظَمِ أَسْبَابِ حُصُولِ الْمِحْنَةِ لِذَلِكَ الْعَدُوِّ وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا صَارَ أَبْتَرَ، لِأَنَّهُ كَانَ شَانِئًا لَهُ وَمُبْغِضًا، وَالْأَمْرُ بِالْحَقِيقَةِ كَذَلِكَ، فَإِنَّ مَنْ عَادَى مَحْسُودًا فَقَدْ عَادَى اللَّهَ تعالى، لا سيما من تكفل بإعلان شَأْنِهِ وَتَعْظِيمِ مَرْتَبَتِهِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْعَدُوَّ وَصَفَ مُحَمَّدًا ﵊ بِالْقِلَّةِ وَالذِّلَّةِ، وَنَفْسَهُ بِالْكَثْرَةِ وَالدَّوْلَةِ، فَقَلَبَ اللَّهُ الْأَمْرَ عَلَيْهِ، وَقَالَ الْعَزِيزُ مَنْ أَعَزَّهُ اللَّهُ، وَالذَّلِيلُ مَنْ أَذَلَّهُ اللَّهُ، فَالْكَثْرَةُ وَالْكَوْثَرُ لِمُحَمَّدٍ ﵇، وَالْأَبْتَرِيَّةُ وَالدَّنَاءَةُ وَالذِّلَّةُ لِلْعَدُوِّ، فَحَصَلَ بَيْنَ أَوَّلِ السُّورَةِ وَآخِرِهَا نَوْعٌ مِنَ الْمُطَابَقَةِ لِطَيْفٌ.
Dördüncü Mesele: Bil ki O Teâlâ onu büyük nimetlerle müjdeleyip düşman hezimete uğramadıkça nimetin tam anlamıyla tat vermeyeceğini bildiğinde, şüphesiz ona düşmanın kahredileceğini vaat ederek: { إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ } buyurdu. Bunda birtakım latif incelikler vardır: Birincisi: Sanki O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Senin devletinin bazı sebeplerini ve kendisinin de içine düşeceği mihnetin bazı sebeplerini görüp öfkeden ölsün diye onu hemen helak etmiyorum. İkincisi: Onu buğzeden (şânî) olarak vasıflamıştır; sanki O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Sana buğzeden bu kimse, sana buğzetmekten başka hiçbir şeye güç yetiremez. Buğzeden kimse eziyet etmekten aciz kaldığında ise kalbi öfke ve hasetten tutuşur; böylece o düşmanlık, o düşman için mihnetin hasıl olmasının en büyük sebeplerinden biri haline gelir. Üçüncüsü: Bu tertip, onun ancak Peygamber'e düşmanlık ve buğuz beslediği için ebter olduğuna delalet eder. İşin hakikati de böyledir; zira kıskanılan kimseye düşmanlık eden kimse Allah Teâlâ'ya düşmanlık etmiştir; hele hele şanını yüceltmeyi ve mertebesini aziz kılmayı Allah'ın bizzat üstlendiği zata [düşmanlık eden kimse]. Dördüncüsü: Düşman Muhammed (aleyhisselâm)'ı azlık ve zilletle, kendisini ise çokluk ve devletle vasıflamıştı; Allah da durumu onun aleyhine çevirdi ve aziz olanın Allah'ın aziz kıldığı, zelil olanın da Allah'ın zelil kıldığı kimse olduğunu bildirdi. Çokluk ve Kevser Muhammed (aleyhisselâm) için, ebterlik, aşağılık ve zillet ise düşman içindir. Böylece surenin başı ile sonu arasında latif bir mutabakat meydana gelmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ تَأَمَّلَ فِي مَطَالِعِ هَذِهِ السُّورَةِ وَمَقَاطِعِهَا عَرَفَ أَنَّ الْفَوَائِدَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ مِنْ فَوَائِدِ هَذِهِ السُّورَةِ كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ. رُوِيَ عَنْ مُسَيْلِمَةَ أَنَّهُ عَارَضَهَا فَقَالَ: إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْجَمَاهِرَ، فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَجَاهِرْ، إِنَّ مُبْغَضَكَ رَجُلٌ كَافِرٌ، وَلَمْ يَعْرِفِ الْمَخْذُولُ أَنَّهُ مَحْرُومٌ عَنِ الْمَطْلُوبِ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْأَلْفَاظَ وَالتَّرْتِيبَ مَأْخُوذَانِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ، وَهَذَا لَا يَكُونُ مُعَارَضَةً وَثَانِيهَا: أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ كَالتَّتِمَّةِ لِمَا قَبْلَهَا، وَكَالْأَصْلِ لِمَا بَعْدَهَا، فَذِكْرُ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ وَحْدَهَا يَكُونُ إِهْمَالًا لِأَكْثَرِ لِطَائِفِ هَذِهِ السُّورَةِ وَثَالِثُهَا: التَّفَاوُتُ الْعَظِيمُ الَّذِي يُقِرُّ بِهِ مَنْ لَهُ ذَوْقٌ سَلِيمٌ بَيْنَ قَوْلِهِ: إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: إِنَّ مُبْغِضَكَ رَجُلٌ كَافِرٌ، وَمِنْ لَطَائِفِ هَذِهِ السُّورَةِ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ مِنَ الْكُفَّارِ وَصَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِوَصْفٍ آخَرَ، فَوَصَفَهُ بِأَنَّهُ لَا وَلَدَ لَهُ، وَآخَرُ بِأَنَّهُ لَا مُعِينَ لَهُ وَلَا نَاصِرَ لَهُ، وَآخَرُ بِأَنَّهُ لَا يَبْقَى مِنْهُ ذِكْرٌ، فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ مَدَحَهُ مَدْحًا أَدْخَلَ فِيهِ كُلَّ الْفَضَائِلِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ لِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يُقَيِّدُ ذَلِكَ الْكَوْثَرَ بِشَيْءٍ دُونَ شَيْءٍ، لَا جَرَمَ تَنَاوَلَ جَمِيعَ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، ثُمَّ أَمَرَهُ حَالَ حَيَاتِهِ بِمَجْمُوعِ الطَّاعَاتِ، لِأَنَّ الطَّاعَاتِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ طَاعَةَ الْبَدَنِ أَوْ طَاعَةَ الْقَلْبِ، أَمَّا طَاعَةُ الْبَدَنِ فَأَفْضَلُهُ شَيْئَانِ، لِأَنَّ طَاعَةَ الْبَدَنِ هِيَ الصَّلَاةُ، وَطَاعَةَ الْمَالِ هِيَ الزَّكَاةُ، وَأَمَّا طَاعَةُ الْقَلْبِ فَهُوَ أَنْ لَا يَأْتِيَ بِشَيْءٍ إِلَّا لِأَجْلِ اللَّهِ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِرَبِّكَ يَدُلُّ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ، ثُمَّ كَأَنَّهُ نَبَّهَ عَلَى أَنَّ طَاعَةَ الْقَلْبِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ حُصُولِ طَاعَةِ الْبَدَنِ، فَقَدَّمَ طَاعَةَ الْبَدَنِ فِي الذِّكْرِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:
Beşinci Mesele: Bil ki bu surenin başlarını ve sonlarını tefekkür eden kimse, bizim zikrettiğimiz faidelerin Allah'ın bu surenin sırlarından kendi ilmine has kıldığı şeylere nispetle denizdeki bir damla gibi olduğunu anlar. Müseylime'den, bu sureye nazire yapmaya yeltenerek şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Biz sana kalabalıkları (cemâhir) verdik; o halde Rabbin için namaz kıl ve sesini yükselt (câhir); şüphesiz sana buğzedilen kimse kâfir bir adamdır.» Bu hüsrana uğramış kişi şu yönlerden ötürü maksadından mahrum kaldığını fark edememiştir: Birincisi: Lafızlar ve tertip bu sureden alınmıştır; bu ise bir nazire (muâraza) sayılmaz. İkincisi: Biz bu surenin kendisinden önceki için bir tamamlayıcı, kendisinden sonraki için ise bir asıl gibi olduğunu zikretmiştik; dolayısıyla sadece bu kelimeleri anmak bu surenin latifelerinin çoğunu ihmal etmek olur. Üçüncüsü: Selim bir zevke sahip olan herkesin ikrar edeceği üzere O'nun: { إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ } buyruğu ile onun: «Şüphesiz sana buğzedilen kimse kâfir bir adamdır» sözü arasında çok büyük bir fark vardır. Bu surenin latifelerinden biri de şudur: Kâfirlerin her biri Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i başka bir vasıfla nitelemişti; biri onun çocuğunun olmadığını, diğeri onun yardımcısının ve destekçisinin olmadığını, bir başkası da kendisinden geriye bir nam kalmayacağını söylemişti. Allah Sübhânehu ise onu bütün faziletleri içine alan bir övgüyle övmüş ve bu da O'nun: { إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ } buyruğu olmuştur. Çünkü O, bu Kevseri başka bir şeye bağlı kılmaksızın mutlak bıraktığı için, şüphesiz dünya ve ahiretin bütün hayırlarını kapsamıştır. Sonra hayatı süresince ona bütün taatleri emretmiştir; çünkü taatler ya bedenin taati ya da kalbin taatidir. Bedenin taatine gelince; onun en faziletlisi iki şeydir: Zira bedenin taati namaz, malın taati ise zekâttır. Kalbin taati ise hiçbir şeyi Allah rızasından başka bir gaye için yapmamaktır; O'nun: { لِرَبِّكَ } buyruğundaki lâm harfi de bu duruma delalet eder. Sonra sanki kalbin taatinin ancak bedenin taatinin hasıl olmasından sonra gerçekleşeceğine dikkat çekmiş, bu sebeple zikirde bedenin taatini öne almıştır ki o da O'nun:
فَصَلِّ وَأَخَّرَ اللَّامَ الدَّالَّةَ عَلَى طَاعَةِ الْقَلْبِ تَنْبِيهًا عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِ أَهْلِ الْإِبَاحَةِ فِي أَنَّ الْعَبْدَ قَدْ يَسْتَغْنِي بِطَاعَةِ قَلْبِهِ عَنْ طَاعَةِ جَوَارِحِهِ، فَهَذِهِ اللَّامُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ مَذْهَبِ الْإِبَاحَةِ، وَعَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِخْلَاصِ، ثُمَّ نَبَّهَ بِلَفْظِ الرَّبِّ عَلَى عُلُوِّ حَالِهِ فِي الْمَعَادِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: كُنْتُ رَبَّيْتُكَ قَبْلَ وُجُودِكَ، أَفَأَتْرُكُ تَرْبِيَتَكَ بَعْدَ مُوَاظَبَتِكَ عَلَى هَذِهِ الطَّاعَاتِ، ثُمَّ كَمَا تَكَفَّلَ أَوَّلًا بِإِفَاضَةِ النِّعَمِ عَلَيْهِ تَكَفَّلَ فِي آخِرِ السُّورَةِ بِالذَّبِّ عَنْهُ وَإِبْطَالِ قَوْلِ أَعْدَائِهِ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْأَوَّلُ بِإِفَاضَةِ النِّعَمِ، وَالْآخِرُ بِتَكْمِيلِ النِّعَمِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ.
{ فَصَلِّ } “O halde namaz kıl” [buyruğudur]. Kalbin taatine delalet eden lâm harfini ise, kulun kalbinin taati sayesinde uzuvlarının taatinden müstağni olabileceğini savunan ibâha ehlinin mezhebinin bozukluğuna dikkat çekmek üzere sonraya bırakmıştır. Dolayısıyla bu lâm harfi, ibâha mezhebinin batıl olduğuna ve ihlasın zorunlu olduğuna delalet eder. Sonra «Rab» lafzıyla onun ahiretteki makamının yüceliğine dikkat çekmiştir; sanki şöyle buyurmaktadır: «Ben seni varlığından önce terbiye edip yetiştirmiştim; bu taatlere devam ettikten sonra seni gözetip terbiye etmeyi bırakır mıyım?» Sonra [surede] başlangıçta ona nimetleri bolca bahşetmeyi üstlendiği gibi, surenin sonunda da onu savunmayı ve düşmanlarının sözünü boşa çıkarmayı üstlenmiştir. Bunda O Sübhânehu'nun nimetleri bolca bahşetmesiyle el-Evvel (ilk), dünya ve ahirette nimetleri kemale erdirmesiyle de el-Âhir (son) olduğuna bir işaret vardır. Allah [celle celâluhû] en iyi bilendir.