الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵊ كَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ الْإِعْلَانُ بِالتَّسْبِيحِ وَالِاسْتِغْفَارِ، وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﵊ كَانَ مَأْمُورًا بِإِبْلَاغِ السُّورَةِ/ إِلَى كُلِّ الْأُمَّةِ حَتَّى يَبْقَى نَقْلُ الْقُرْآنِ مُتَوَاتِرًا، وَحَتَّى نَعْلَمَ أَنَّهُ أَحْسَنَ الْقِيَامَ بِتَبْلِيغِ الْوَحْيِ، فَوَجَبَ عَلَيْهِ الْإِتْيَانُ بِالتَّسْبِيحِ وَالِاسْتِغْفَارِ عَلَى وَجْهِ الْإِظْهَارِ لِيَحْصُلَ هَذَا الْغَرَضُ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمَقَاصِدِ أَنْ يَصِيرَ الرَّسُولُ قُدْوَةً لِلْأُمَّةِ حَتَّى يَفْعَلُوا عِنْدَ النِّعْمَةِ وَالْمِحْنَةِ، مَا فَعَلَهُ الرَّسُولُ مِنْ تَجْدِيدِ الشُّكْرِ وَالْحَمْدِ عِنْدَ تَجْدِيدِ النِّعْمَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْأَغْلَبَ فِي الشَّاهِدِ أَنْ يَأْتِيَ بِالْحَمْدِ فِي ابْتِدَاءِ الْأَمْرِ، فَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِالْحَمْدِ وَالِاسْتِغْفَارِ دَائِمًا، وَفِي كُلِّ حِينٍ وَأَوَانٍ لِيَقَعَ الْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ، ثُمَّ قال: واستغفره حين نعيت نفسه إليه لتفعل الْأُمَّةُ عِنْدَ اقْتِرَابِ آجَالِهِمْ مِثْلَ ذَلِكَ.
Yedinci Mesele: Ayet, onun aleyhisselâm tesbih ve istiğfarı açıktan yapmasının vacip olduğuna delalet eder. Bu birkaç yöndendir: Birincisi: O aleyhisselâm, Kur'an'ın naklinin mütevâtir olarak kalması ve vahyin tebliğini en güzel şekilde yerine getirdiğini bilmemiz için sureyi bütün ümmete ulaştırmakla emrolunmuştu. Bu maksadın hâsıl olması için tesbih ve istiğfarı açıktan yapması vacip oldu. İkincisi: Maksatlardan biri de, nimet ve musibet anında Resul'ün yaptığı gibi nimet yenilendikçe şükür ve hamdi yenilemeleri hususunda Resul'ün ümmete bir önder olmasıdır. Üçüncüsü: Görünen âlemde çoğunlukla işin başında hamd edilir; Allah ise Resulü ile başkaları arasında bir fark bulunsun diye ona daima, her vakit ve zamanda hamd ve istiğfar etmesini emretmiştir. Sonra, ecelleri yaklaştığında ümmet de aynısını yapsın diye, kendisine vefatı haber verildiği sırada: “O'ndan mağfiret dile” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ أَحَدُهَا: وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهُ كانَ تَوَّاباً عَلَى الْمَاضِي وَحَاجَتُنَا إِلَى قَبُولِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَثَانِيهَا: هَلَّا قَالَ: غَفَّارًا كَمَا قَالَهُ فِي سُورَةِ نُوحٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَالَ: نَصْرُ اللَّهِ وَقَالَ: فِي دِينِ اللَّهِ فَلِمَ لَمْ يَقُلْ: بِحَمْدِ اللَّهِ بَلْ قَالَ: بِحَمْدِ رَبِّكَ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا أَبْلَغُ كَأَنَّهُ يَقُولُ: أَلَسْتُ أَثْنَيْتُ عَلَيْكُمْ بِأَنَّكُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ للناس ثُمَّ مَنْ كَانَ دُونَكُمْ كُنْتُ أَقْبَلُ تَوْبَتَهُمْ كَالْيَهُودِ فَإِنَّهُمْ بَعْدَ ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ الْعَظِيمَةِ، وَفَلْقِ الْبَحْرِ وَنَتْقِ الْجَبَلِ، وَنُزُولِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى عَصَوْا رَبَّهُمْ وَأَتَوْا بِالْقَبَائِحِ، فَلَمَّا تَابُوا قَبِلْتُ تَوْبَتَهُمْ فَإِذَا كُنْتُ قَابِلًا لِلتَّوْبَةِ مِمَّنْ دُونَكُمْ أَفَلَا أَقْبَلُهَا مِنْكُمْ وَثَانِيهَا: مُنْذُ كَثِيرٍ كُنْتُ شَرَعْتُ فِي قَبُولِ تَوْبَةِ الْعُصَاةِ وَالشُّرُوعُ مُلْزِمٌ عَلَى قَبُولِ النُّعْمَانِ فَكَيْفَ فِي كَرَمِ الرَّحْمَنِ وَثَالِثُهَا: كُنْتُ تَوَّابًا قَبْلَ أَنْ آمُرَكُمْ بِالِاسْتِغْفَارِ أَفَلَا أَقْبَلُ وَقَدْ أَمَرْتُكُمْ بِالِاسْتِغْفَارِ وَرَابِعُهَا: كَأَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى تَخْفِيفِ جِنَايَتِهِمْ أَيْ لَسْتُمْ بِأَوَّلِ مَنْ جَنَى وَتَابَ بَلْ هُوَ حِرْفَتِي، وَالْجِنَايَةُ مُصِيبَةٌ للجاني والمصيبة إذا عمدت خفت وخامسها: كأنه نظير ما يقال:
Sekizinci Mesele: Ayette birtakım sorular bulunmaktadır: Birincisi: { إِنَّهُ كانَ تَوَّاباً } “Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul edendir” buyururken geçmiş zaman kipini kullanmıştır; hâlbuki bizim [tövbemizin] kabul edilmesine ihtiyacımız gelecektedir. İkincisi: Nûh Suresi'nde buyurduğu gibi neden “Gaffâr” dememiştir? Üçüncüsü: [Ayetlerde] { نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı” ve { فِي دِينِ اللَّهِ } “Allah'ın dinine” demişken, neden “bi-hamdillâh” (Allah'a hamd ile) demeyip de { بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbinin hamdiyle” buyurmuştur? Birinci sorunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Bu ifade daha beliğdir. Sanki [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: “Ben sizi { خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } 'insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet' diye methetmedim mi? Sonra, sizden daha aşağı derecede olanların -mesela Yahudilerin- tövbelerini kabul ediyordum. Nitekim onlar büyük mucizelerin zuhurundan, denizin yarılmasından, dağın [başlarına] kaldırılmasından, kudret helvası ve bıldırcın kuşunun indirilmesinden sonra Rablerine isyan edip çirkin işler yaptılar; fakat tövbe ettiklerinde onların tövbelerini kabul ettim. Sizden aşağı seviyede olanların tövbesini kabul eden biri olduğuma göre, sizinkini hiç kabul etmez miyim?” İkincisi: “Ben çok önceden beri günahkârların tövbesini kabul etmeye başlamıştım; Nu'mân'ın (Ebû Hanîfe'nin) kavline göre [bir amele] başlamak onu lüzumlu/bağlayıcı kılar; o hâlde Rahmân'ın cömertliğinde [bu gereklilik] nasıl olmaz?” Üçüncüsü: “Ben size istiğfarı emretmeden önce de Tevvâb idim; artık size istiğfarı emretmişken hiç kabul etmez miyim?” Dördüncüsü: Sanki bu, onların işledikleri günahın hafifletilmesine bir işarettir. Yani “Siz günah işleyip de tövbe edenlerin ilki değilsiniz; bilakis [tövbeleri kabul etmek] benim şânımdandır. Günah, onu işleyen için bir musibettir; musibet ise umumi olunca hafifler.” Beşincisi: Sanki şu söylenen söze benzemektedir:
لَقَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ فِيمَا مَضَى ... كَذَلِكَ يُحْسِنُ فِيمَا بَقِي
Allah geçmişte ihsanda bulundu... Kalan ömürde de öylece ihsan edecektir.
وَالْجَوَابُ: عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: لَعَلَّهُ خَصَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ بِزِيَادَةِ شَرَفٍ لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ فِي صِفَاتِ الْعَبْدِ غَفَّارٌ، وَيُقَالُ: تَوَّابٌ إِذَا كَانَ آتِيًا بِالتَّوْبَةِ، فَيَقُولُ تَعَالَى: كُنْتَ لِي سَمِيًّا مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ أَنْتَ مُؤْمِنٌ، وَأَنَا مُؤْمِنٌ، وَإِنْ كَانَ الْمَعْنَى مُخْتَلِفًا فَتُبْ حَتَّى تَصِيرَ سَمِيًّا لِي آخِرَ الْأَمْرِ، فَأَنْتَ تَوَّابٌ، وَأَنَا تَوَّابٌ، ثُمَّ إن التواب في حق الله، هو أن تَعَالَى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ كَثِيرًا فَنَبَّهَ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْعَبْدِ أَنْ يَكُونَ إِتْيَانُهُ بِالتَّوْبَةِ كَثِيرًا وَثَانِيهَا: إِنَّمَا قِيلَ:
İkinci sorunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Bu ümmete fazladan bir şeref tahsis etmiş olabilir; zira kulun sıfatları hakkında “Gaffâr” denmez; fakat tövbe getirdiği zaman “Tevvâb” denir. Yüce Allah şöyle buyurur: “İşin başında bana adaş idin; anlam farklı olsa da sen de müminsin, Ben de Mümin'im. O hâlde işin sonunda da bana adaş olasın diye tövbe et; sen de tevvâbsın, Ben de Tevvâb'ım.” Sonra, Allah hakkında Tevvâb, Yüce Allah'ın tövbeleri çokça kabul etmesi demektir; böylece kulun da çokça tövbe etmesi gerektiğine dikkat çekmiştir. İkincisi: Şundan dolayı
تَوَّابًا لِأَنَّ الْقَائِلَ قَدْ يَقُولُ: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَلَيْسَ بِتَائِبٍ، وَمِنْهُ
{تَوَّابًا} denilmiştir: Çünkü söyleyen kimse tövbe etmediği hâlde “Estağfirullah” diyebilir. Nitekim
قَوْلُهُ: «الْمُسْتَغْفِرُ بِلِسَانِهِ الْمُصِرُّ بِقَلْبِهِ كَالْمُسْتَهْزِئِ بِرَبِّهِ»
onun şu hadisi de bu kabildendir: “Diliyle istiğfar edip kalbiyle [günaha] ısrar eden kimse, Rabbiyle alay eden gibidir.”
إِنْ قِيلَ: فَقَدْ يَقُولُ: أَتُوبُ وَلَيْسَ بِتَائِبٍ، قُلْنَا: فَإِذًا يَكُونُ كَاذِبًا، لِأَنَّ التَّوْبَةَ اسْمٌ لِلرُّجُوعِ وَالنَّدَمِ، بِخِلَافِ الِاسْتِغْفَارِ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ كَاذِبًا فِيهِ، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ، وَاسْتَغْفِرْهُ بِالتَّوْبَةِ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ خَوَاتِيمَ الْأَعْمَالِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ بِالتَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ، وَكَذَا خَوَاتِيمُ الْأَعْمَالِ،
Eğer: “Tövbe etmediği hâlde ‘Etûbü (tövbe ediyorum)’ de diyebilir” denilirse, biz deriz ki: O takdirde yalancı olur; çünkü Tevbe, istiğfarın aksine dönme ve pişmanlığın adıdır; onda yalancı olunmaz. Böylece kelamın takdiri: “Tövbe ile O'ndan mağfiret dile” şeklinde olur. Bunda, amellerin sonunun tövbe ve istiğfarla bitirilmesi gerektiğine bir uyarı vardır; nitekim amellerin sonları da böyledir.
وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمْ يَجْلِسْ مَجْلِسًا إِلَّا خَتَمَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ
Rivayet edildiğine göre, o hiçbir mecliste oturmazdı ki o meclisi istiğfar ile bitirmiş olmasın.
وَالْجَوَابُ: عَنِ السُّؤَالِ الثَّالِثِ أَنَّهُ تَعَالَى رَاعَى الْعَدْلَ فَذَكَرَ اسْمَ الذَّاتِ مَرَّتَيْنِ وَذَكَرَ اسْمَ الْفِعْلِ مَرَّتَيْنِ أَحَدُهُمَا:
Üçüncü sorunun cevabı: Yüce Allah adaleti gözetmiş; zât ismini iki defa, fiil ismini de iki defa zikretmiştir. Bunlardan biri:
الرَّبُّ وَالثَّانِي: التَّوَّابُ، وَلَمَّا كَانَتِ التَّرْبِيَةُ تَحْصُلُ أَوَّلًا وَالتَّوَّابِيَّةُ آخِرًا، لَا جَرَمَ ذَكَرَ اسْمَ الرَّبِّ أَوَّلًا وَاسْمَ التَّوَّابِ آخِرًا.
er-Rabb, ikincisi ise et-Tevvâb'dır. Terbiye önce, tövbeleri kabul edicilik (tevvâbiyet) ise sonra hâsıl olduğu için, elbette önce er-Rabb ismini, sonra da et-Tevvâb ismini zikretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: الصَّحَابَةُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ نَعْيٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ
Dokuzuncu Mesele: Sahâbe, bu surenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir vefat haberi (na'y) olduğuna delalet ettiği hususunda ittifak etmiştir.
رُوِيَ أَنَّ الْعَبَّاسَ عَرَفَ ذَلِكَ وَبَكَى فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: مَا يُبْكِيكَ فَقَالَ: نُعِيَتْ إِلَيْكَ نَفْسُكَ فَقَالَ: الْأَمْرُ كَمَا تَقُولُ، وَقِيلَ: إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ هُوَ الَّذِي قَالَ ذَلِكَ فَقَالَ ﵊: «لَقَدْ أُوتِيَ هَذَا الْغُلَامُ عِلْمًا كَثِيرًا»
Rivayet edildiğine göre Abbâs bunu anlamış ve ağlamıştı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Seni ağlatan nedir?” diye sordu. O da: “Sana kendi vefatın haber verildi” dedi. Peygamber: “Mesele dediğin gibidir” buyurdu. Bunu söyleyenin İbn Abbâs olduğu da söylenmiştir; bunun üzerine o aleyhisselâm: “Şüphesiz bu gence çok ilim verilmiştir” buyurmuştur.
رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ كَانَ يُعَظِّمُ ابْنَ عَبَّاسٍ وَيُقَرِّبُهُ وَيَأْذَنُ لَهُ مَعَ أَهْلِ بَدْرٍ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ: أَتَأْذَنُ لِهَذَا الْفَتَى مَعَنَا، وَفِي أَبْنَائِنَا مَنْ هُوَ مِثْلُهُ؟
Rivayet edildiğine göre Ömer, İbn Abbâs'a tazim eder, onu [meclisinde] yakınına alır ve Bedir ehline izin verdiği gibi onun da girmesine izin verirdi. Bunun üzerine Abdurrahman: “Bizim çocuklarımız arasında onun gibileri varken bu gence bizimle beraber izin mi veriyorsun?” dedi.
فَقَالَ: لِأَنَّهُ مِمَّنْ قَدْ عَلِمْتُمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَأَذِنَ لَهُمْ ذَاتَ يَوْمٍ وَأَذِنَ لِي مَعَهُمْ فَسَأَلَهُمْ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَكَأَنَّهُ مَا سَأَلَهُمْ إِلَّا مِنْ أَجْلِي فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ إِذَا فَتَحَ أَنْ يَسْتَغْفِرَهُ وَيَتُوبَ إِلَيْهِ، فَقُلْتُ: لَيْسَ كَذَلِكَ وَلَكِنْ نُعِيَتْ إِلَيْهِ نَفْسُهُ فَقَالَ عُمَرُ: مَا أَعْلَمُ مِنْهَا إِلَّا مِثْلَ مَا تَعْلَمُ، ثُمَّ قَالَ: كَيْفَ تَلُومُونَنِي عَلَيْهِ بَعْدَ مَا تَرَوْنَ،
[Ömer] şöyle dedi: “Çünkü o, sizin de [kadrini] bildiğiniz kimselerdendir.” İbn Abbâs dedi ki: Bir gün onlara izin verdi, onlarla birlikte bana da izin verdi. Allah'ın: {إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ} “Allah'ın yardımı geldiği zaman” buyruğu hakkında onlara sordu; sanki bunu sırf benim için sormuştu. Onlardan bazıları: “Allah, peygamberine [fetih] müyesser kıldığında kendisinden mağfiret dilemesini ve O'na tövbe etmesini emretmiştir” dediler. Ben ise: “Öyle değildir, bilakis ona kendi vefatı haber verilmiştir” dedim. Bunun üzerine Ömer: “Ben de bundan, ancak senin bildiğin gibi olanı biliyorum” dedi, sonra da: “Gördüklerinizden sonra onun hakkında beni nasıl kınarsınız?” dedi.
وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ خَطَبَ وَقَالَ: «إِنَّ عَبْدًا خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ الدُّنْيَا وَبَيْنَ لِقَائِهِ وَالْآخِرَةِ فَاخْتَارَ لِقَاءَ اللَّهِ»
Rivayet edildiğine göre bu sure indiğinde [Peygamber] hutbe irad edip şöyle buyurdu: “Şüphesiz bir kulu Allah, dünya ile kendi huzuruna çıkmak ve ahiret arasında muhayyer kıldı; o kul da Allah'a kavuşmayı seçti.”
فَقَالَ السَّائِلُ: وَكَيْفَ دَلَّتْ هَذِهِ السُّورَةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى؟ الْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ:
Soran kimse şöyle dedi: “Bu sure bu manaya nasıl delalet etti?” Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Bazıları dediler ki:
إِنَّمَا عَرَفُوا ذَلِكَ لِمَا رَوَيْنَا أَنَّ الرَّسُولَ خَطَبَ عَقِيبَ السُّورَةِ وَذَكَرَ التَّخْيِيرَ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ حُصُولَ النَّصْرِ وَالْفَتْحِ وَدُخُولَ النَّاسِ فِي الدِّينِ أَفْوَاجًا دَلَّ ذَلِكَ عَلَى حُصُولِ الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ، وَذَلِكَ يَعْقُبُهُ الزَّوَالُ كَمَا قِيلَ:
Onlar bunu, Resul'ün surenin ardından hutbe irad edip tercihten (tahyîr) bahsettiğine dair rivayet ettiğimiz şeyden dolayı anladılar. İkincisi: Zaferin, fethin ve insanların fevc fevc dine girmelerinin gerçekleştiğini zikredince bu, kemâlin ve tamamlanmanın hâsıl olduğuna delalet etti; bunu ise söylendiği gibi zeval takip eder:
إِذَا تَمَّ شَيْءٌ دَنَا نَقْصُهُ ... تَوَقَّعْ زَوَالًا إِذَا قِيلَ تَمَّ
Bir şey kemale erdiğinde noksanlığı yaklaşmıştır... Tamamlandı denildiğinde zevali bekle!
وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ أَمَرَهُ بِالتَّسْبِيحِ وَالْحَمْدِ وَالِاسْتِغْفَارِ مُطْلَقًا وَاشْتِغَالُهُ بِهِ يَمْنَعُهُ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِأَمْرِ الْأُمَّةِ فَكَانَ هَذَا كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ أَمْرَ التَّبْلِيغِ قَدْ تَمَّ وَكَمُلَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْمَوْتَ لِأَنَّهُ لَوْ بَقِيَ بَعْدَ ذَلِكَ لَكَانَ كَالْمَعْزُولِ عَنِ الرِّسَالَةِ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَاسْتَغْفِرْهُ تَنْبِيهٌ عَلَى قُرْبِ الْأَجَلِ كَأَنَّهُ يَقُولُ قَرُبَ الْوَقْتُ وَدَنَا الرَّحِيلُ فَتَأَهَّبْ لِلْأَمْرِ، وَنَبَّهَهُ بِهِ عَلَى أَنَّ سَبِيلَ الْعَاقِلِ إِذَا قَرُبَ أَجَلُهُ أَنْ يَسْتَكْثِرَ مِنَ التَّوْبَةِ وَخَامِسُهَا: كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: كَانَ مُنْتَهَى مَطْلُوبِكَ فِي الدُّنْيَا هَذَا الَّذِي وَجَدْتَهُ، وَهُوَ النَّصْرُ وَالْفَتْحُ وَالِاسْتِيلَاءُ، وَاللَّهُ تَعَالَى وَعَدَكَ بقوله: وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولى [الضحى: ٤] فَلَمَّا وَجَدْتَ أَقْصَى مُرَادِكَ فِي الدُّنْيَا فَانْتَقِلْ إِلَى الْآخِرَةِ لِتَفُوزَ بِتِلْكَ السَّعَادَاتِ الْعَالِيَةِ.
Üçüncüsü: Ona mutlak olarak tesbih, hamd ve istiğfarı emretmiştir; onun bunlarla meşgul olması ise ümmetin işiyle meşgul olmasına engel olur. Bu durum, tebliğ işinin tamamlanıp kemale erdiğine dair bir uyarı gibiydi; bu da ölümü gerektirir. Zira bundan sonra kalacak olsaydı peygamberlik görevinden azledilmiş gibi olurdu ki bu caiz değildir. Dördüncüsü: {وَاسْتَغْفِرْهُ} “O'ndan mağfiret dile” buyruğu ecelin yaklaştığına bir uyarıdır; sanki şöyle buyurmaktadır: “Vakit yaklaştı, göç yaklaştı, o hâlde bu işe hazırlan!” Bununla ona, akıllı kimsenin tutacağı yolun, eceli yaklaştığında tövbeyi çoğaltmak olduğuna dikkat çekmiştir. Beşincisi: Sanki ona şöyle denilmiştir: “Dünyadaki talebinin son noktası, bulduğun şu zafer, fetih ve hâkimiyetti. Yüce Allah ise sana: {وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولى} [ed-Duhâ: 4] “Ve elbette ahiret senin için dünyadan daha hayırlıdır” buyruğuyla vaatte bulunmuştu. Dünyadaki maksadının en son noktasına ulaştığına göre, o yüce saadetlere kavuşmak için ahirete intikal et.”
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: ذَكَرْنَا أَنَّ الْأَصَحَّ هُوَ أَنَّ السُّورَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ. وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهَا نَزَلَتْ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ، فَذَكَرَ الْمَاوَرْدِيُّ أَنَّهُ ﵇ لَمْ يَلْبَثْ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ إِلَّا سِتِّينَ يَوْمًا مُسْتَدِيمًا لِلتَّسْبِيحِ وَالِاسْتِغْفَارِ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: عَاشَ بَعْدَهَا حَوْلًا وَنَزَلَ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٣] فَعَاشَ بعده ثَمَانِينَ يَوْمًا ثُمَّ نَزَلَ آيَةُ الْكَلَالَةِ، فَعَاشَ بَعْدَهَا خَمْسِينَ يَوْمًا، ثُمَّ نَزَلَ: لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٨] فَعَاشَ بَعْدَهَا خَمْسَةً وَثَلَاثِينَ يَوْمًا ثُمَّ نَزَلَ: وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨١] فَعَاشَ بَعْدَهَا أَحَدَ عَشَرَ يَوْمًا
Onuncu Mesele: Surenin Mekke'nin fethinden önce indiğinin daha sahih olduğunu belirtmiştik. Mekke'nin fethinden sonra indiğini söyleyenlere gelince; Mâverdî, onun aleyhisselâm bu surenin inişinden sonra tesbih ve istiğfara devam ederek ancak altmış gün kaldığını zikretmiştir. Mukâtil ise şöyle demiştir: Ondan sonra bir yıl yaşadı; sonra: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} [el-Mâide: 3] “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” ayeti indi ve bundan sonra seksen gün yaşadı. Sonra kelâle ayeti indi ve bundan sonra elli gün yaşadı. Sonra: {لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} [et-Tevbe: 128] “Andolsun, size içinizden bir peygamber geldi” ayeti indi ve bundan sonra otuz beş gün yaşadı. Sonra: {وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ} [el-Bakara: 281] “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” ayeti indi ve bundan sonra on bir gün yaşadı.
وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عَاشَ بَعْدَهَا سَبْعَةَ أَيَّامٍ،
Diğer bir rivayette ise bundan sonra yedi gün yaşadı.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ كَيْفَ كَانَ ذَلِكَ.
Bunun nasıl olduğunu en iyi Allah bilir.