الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: أَحَدٌ يُبْطِلُ مَذْهَبَ الثَّنَوِيَّةِ الْقَائِلِينَ بِالنُّورِ وَالظُّلْمَةِ، وَالنَّصَارَى فِي التَّثْلِيثِ، وَالصَّابِئِينَ فِي الْأَفْلَاكِ وَالنُّجُومِ، وَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ تُبْطِلُ مَذْهَبَ مَنْ أَثْبَتَ خَالِقًا سِوَى اللَّهِ لِأَنَّهُ لَوْ وُجِدَ خَالِقٌ آخر لما
ÜÇÜNCÜ FAYDA: O'nun «Ehad» kavli, nur ve zulmet olduğunu söyleyen Seneviyye'nin (düalistlerin), teslis konusunda Hristiyanların, felekler ve yıldızlar konusunda Sâbiîlerin mezhebini (iddiasını) iptal eder. İkinci ayet, Allah'tan başka bir yaratıcı kabul eden kimsenin mezhebini iptal eder; zira başka bir yaratıcı bulunsaydı,
كَانَ الْحَقُّ مَصْمُودًا إِلَيْهِ فِي طَلَبِ جَمِيعِ الْحَاجَاتِ، وَالثَّالِثَةُ تُبْطِلُ مَذْهَبَ الْيَهُودِ فِي عُزَيْرٍ، وَالنَّصَارَى فِي الْمَسِيحِ، وَالْمُشْرِكِينَ فِي أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، وَالْآيَةُ الرَّابِعَةُ تُبْطِلُ مَذْهَبَ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ جَعَلُوا الْأَصْنَامَ أَكْفَاءً لَهُ وَشُرَكَاءً.
bütün ihtiyaçların talep edilmesinde Hak [Teâlâ] kendisine başvurulan (matsmûdun ileyh) olmazdı. Üçüncü [ayet] Yahudilerin Üzeyir, Hristiyanların Mesih hakkındaki ve müşriklerin meleklerin Allah'ın kızları olduğu yönündeki mezhebini iptal eder. Dördüncü ayet ise putları O'na denkler ve ortaklar kıldıkları cihetle müşriklerin mezhebini iptal eder.
الْفَائِدَةُ المسألة الرَّابِعَةُ: أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ فِي حَقِّ اللَّهِ مِثْلُ سُورَةِ الْكَوْثَرِ فِي حَقِّ الرَّسُولِ لَكِنَّ الطَّعْنَ فِي حَقِّ الرَّسُولِ كَانَ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ قالوا: إنه أبتر لا ولد له، وهاهنا الطَّعْنُ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا لِلَّهِ وَلَدًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ عَدَمَ الْوَلَدِ فِي حَقِّ الْإِنْسَانِ عَيْبٌ وَوُجُودَ الْوَلَدِ عَيْبٌ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، فلهذا السبب قال هاهنا: قُلْ حَتَّى تَكُونَ ذَابَّا عَنِّي، وَفِي سُورَةِ: إِنَّا أَعْطَيْناكَ [الكوثر: ١] أَنَا أَقُولُ ذَلِكَ الْكَلَامَ حَتَّى أَكُونَ أَنَا ذابا عنك، والله ﷾ أعلم.
DÖRDÜNCÜ FAYDA / MESELE: Bu sure Allah hakkında, Kevser suresinin Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem] hakkında olması gibidir. Ancak Resul hakkındaki dil uzatma (ta'n), onların: «O soyu kesiktir (ebterdir), çocuğu yoktur» demeleri sebebiyleydi; burada ise dil uzatma, Allah'a çocuk isnat etmeleri sebebiyledir. Bunun sebebi şudur: İnsan hakkında çocuğun bulunmayışı bir kusur iken, Allah Teâlâ hakkında çocuğun bulunması bir kusurdur. İşte bu sebeple burada: «Beni müdafaa edip savunman için De ki (Kul)» buyurmuş; «İnnâ a'taynâk» [Kevser: 1] suresinde ise: «Ben seni müdafaa edip savunayım diye o sözü Ben söylüyorum» buyurmuştur. En doğrusunu Allah [celle celâluhû] bilir.