Binûn

Lokmân Suresi aleyhisselâm — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَإِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ يَعْنِي اسْتَمْسَكَ بِعُرْوَةٍ تُوصِلُهُ إِلَى اللَّهِ وَكُلُّ شَيْءٍ عَاقِبَتُهُ إِلَيْهِ فَإِذَا حَصَلَ فِي الْحَالِ مَا إِلَيْهِ

{وَإِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ} “İşlerin sonu ancak Allah'a varır” [ifadesi], yani o kimse kendisini Allah'a ulaştıran bir kulpa tutunmuştur. Her şeyin akıbeti O'na varır; dolayısıyla şu anda akıbeti O'na varacak olan şey gerçekleştiğinde

عَاقِبَتُهُ فِي عَاقِبَتِهِ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّ عَاقِبَةَ الْأُمُورِ إِلَى وَاحِدٍ ثُمَّ يُقَدِّمُ إِلَيْهِ الْهَدَايَا قَبْلَ الْوُصُولِ إِلَيْهِ يَجِدُ فَائِدَتَهُ عِنْدَ الْقُدُومِ عَلَيْهِ، وَإِلَى هَذَا وَقَعَتِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ [البقرة: ١١٠] . ثم قال تعالى:

onun akıbeti son derece güzel olur. Zira kim işlerin akıbetinin tek bir zata varacağını bilir ve O'na ulaşmadan önce O'na hediyeler takdim ederse, O'nun huzuruna vardığında bunun faydasını görür. Şu ayette de buna işaret edilmiştir: {وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ} [el-Bakara: 110] “Kendiniz için önceden ne hayır hazırlarsanız, Allah katında onu bulursunuz”. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة لقمان (٣١) : الآيات ٢٣ الى ٢٤]

[Lokmân Suresi (31), 23-24. Ayetler]

وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٢٣) نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ (٢٤)

{وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٢٣) نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ (٢٤)} “Kim de inkâr ederse, onun küfrü seni üzmesin. Onların dönüşü bizedir; böylece yaptıklarını kendilerine haber veririz. Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (23) Onları az bir süre faydalandırırız, sonra da onları şiddetli bir azaba sürükleriz. (24)”

لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الْمُسْلِمِ رَجَعَ إِلَى بَيَانِ حَالِ الْكَافِرِ فَقَالَ: وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ أَيْ لَا تَحْزَنْ إِذَا كَفَرَ كَافِرٌ فَإِنَّ مَنْ يُكَذِّبُ وَهُوَ قَاطِعٌ بِأَنَّ صِدْقَهُ يَتَبَيَّنُ عَنْ قَرِيبٍ لَا يَحْزَنُ، بَلْ قَدْ يُؤَنَّبُ الْمُكَذِّبُ عَلَى الزِّيَادَةِ فِي التَّكْذِيبِ إِذَا لَمْ يَكُنْ مِنَ الْهُدَاةِ وَيَكُونُ الْمُكَذِّبُ مِنَ الْعُدَاةِ لِيُخْجِلَهُ غَايَةَ التَّخْجِيلِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ لَا يَرْجُو ظُهُورَ صِدْقِهِ يَتَأَلَّمُ مِنَ التَّكْذِيبِ، فَقَالَ فَلَا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ، فَإِنَّ الْمَرْجِعَ إِلَيَّ فَأُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا فَيَخْجَلُونَ وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ أَيْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ سِرُّهُمْ وَعَلَانِيَتُهُمْ/ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا أَضْمَرَتْهُ صُدُورُهُمْ، وَذَاتُ الصُّدُورِ هِيَ الْمَهْلَكُ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَصَّلَ مَا ذَكَرْنَا وَقَالَ: نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا أَيْ بَقَاؤُهُمْ مُدَّةً قَلِيلَةً ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ وَبَالَ تَكْذِيبِهِمْ وَكُفْرِهِمْ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ أَيْ نُسَلِّطُ عَلَيْهِمْ أَغْلَظَ عَذَابٍ حَتَّى يَدْخُلُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَذَابًا غَلِيظًا فَيَضْطَرُّونَ إِلَى عَذَابِ النَّارِ فِرَارًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْغِلَاظِ الشِّدَادِ الَّذِينَ يُعَذِّبُونَهُمْ بِمَقَامِعَ مِنْ نَارٍ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ ثُمَّ تَبَيَّنَ لَهُمُ الْأَمْرُ وَقَعَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْخَجَالَةِ مَا يَدْخُلُونَ النَّارَ وَلَا يَخْتَارُونَ الْوُقُوفَ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّهِمْ بِمَحْضَرِ الْأَنْبِيَاءِ، وَهُوَ يَتَحَقَّقُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا. ثم قال تعالى:

[Allah Teâlâ] Müslümanın halini açıkladıktan sonra kâfirin halini açıklamaya dönerek şöyle buyurdu: {وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ} “Kim de inkâr ederse, [onun küfrü] seni üzmesin”. Yani bir kâfir inkâr ettiğinde üzülme! Çünkü doğruluğunun pek yakında ortaya çıkacağından kesin olarak emin olan kimse yalanlandığında üzülmez. Hatta doğru yolda rehber olanlardan olmayıp yalanlayan kimse düşmanlardan olduğunda, onu son derece utandırmak için yalanlamasını artırması hususunda yalanlayan kişi kınanabilir. Ancak doğruluğunun ortaya çıkmasını ummayan kimse ise yalanlanmaktan elem duyar. Bu sebeple Allah: "Onun küfrü seni üzmesin; çünkü dönüş Banadır, Ben de yaptıklarını kendilerine haber veririm de mahcup olurlar" buyurdu. O'nun: {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ} “Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” buyruğu ise, O'na onların gizlisi de açığı da gizli kalmaz, göğüslerinin gizlediği şeyleri onlara haber verecektir demektir. Göğüslerin özü (kötü niyetler) ise helak edici olan şeydir. Sonra Allah Teâlâ bahsettiğimiz bu hususu detaylandırarak: {نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا} “Onları az bir süre faydalandırırız” buyurdu; yani onların [dünyada] kalışları az bir süredir. Ardından: {ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ} “Sonra da onları sürükleriz” buyruğuyla yalanlamalarının ve küfürlerinin vebalini açıkladı; yani kendileri bizzat şiddetli bir azaba girinceye kadar onların üzerine en çetin azabı musallat ederiz; böylece kendilerini ateşten tokmaklarla azap eden iri gövdeli ve şiddetli meleklerden kaçmak için cehennem azabına mecbur kalırlar. Bunda bir başka latif vecih daha vardır: Onlar peygamberleri yalanlayıp da sonra iş kendilerine apaçık ortaya çıkınca, üzerlerine öyle bir mahcubiyet çöker ki peygamberlerin huzurunda Rablerinin divanında durmayı tercih etmeyip ateşe girerler. Bu mana Allah Teâlâ'nın: {فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا} “Onun küfrü seni üzmesin. Onların dönüşü bizedir; böylece yaptıklarını kendilerine haber veririz” buyruğuyla tahakkuk eder. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة لقمان (٣١) : آية ٢٥]

[Lokmân Suresi (31), 25. Ayet]

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٥)

{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٥)} “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur.' Hayır, onların çoğu bilmezler. (25)”

الْآيَةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَهَا مِنْ وَجْهَيْنِ أحدهما: أنه تعالى لما استدل بخلق السموات بِغَيْرِ عَمَدٍ وَبِنِعَمِهِ الظَّاهِرَةِ وَالْبَاطِنَةِ بَيَّنَ أَنَّهُمْ مُعْتَرِفُونَ بِذَلِكَ غَيْرَ مُنْكِرِينَ لَهُ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْحَمْدُ كُلُّهُ لِلَّهِ، لِأَنَّ خَالِقَ السموات والأرض يحتاج إليه كل ما في السموات وَالْأَرْضِ، وَكَوْنُ الْحَمْدِ كُلُّهُ لِلَّهِ يَقْتَضِي أَنْ لَا يُعْبَدَ غَيْرُهُ، لَكِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ هَذَا وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا سَلَّى قَلْبَ النبي ﵌ بِقَوْلِهِ: فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ أَيْ لَا تَحْزَنْ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ فَإِنَّ صِدْقَكَ وَكَذِبَهُمْ يَتَبَيَّنُ عَنْ قَرِيبٍ عِنْدَ رُجُوعِهِمْ إِلَيْنَا، قَالَ وَلَيْسَ لَا يَتَبَيَّنُ إِلَّا ذَلِكَ الْيَوْمَ بَلْ هُوَ يَتَبَيَّنُ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأنهم معترفون بأن خلق السموات وَالْأَرْضِ مِنَ اللَّهِ، وَهَذَا يُصَدِّقُكَ فِي دَعْوَى الْوَحْدَانِيَّةِ وَيُبَيِّنُ كَذِبَهُمْ فِي الْإِشْرَاكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى ظُهُورِ صِدْقِكَ وَكَذِبِ مُكَذِّبِيكَ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَيْ لَيْسَ لَهُمْ عِلْمٌ يَمْنَعُهُمْ مِنْ تَكْذِيبِكَ مَعَ اعْتِرَافِهِمْ بِمَا يُوجِبُ تَصْدِيقَكَ وَعَلَى هَذَا يَكُونُ لَا يَعْلَمُونَ اسْتِعْمَالًا لِلْفِعْلِ مَعَ الْقَطْعِ عَنِ الْمَفْعُولِ بِالْكُلِّيَّةِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ فُلَانٌ يُعْطِي وَيَمْنَعُ وَلَا يَكُونُ فِي ضَمِيرِهِ مَنْ يُعْطِي بَلْ يُرِيدُ أَنَّ له عطاء ومنعا فكذلك هاهنا قَالَ لَا يَعْلَمُونَ أَيْ لَيْسَ لَهُمْ عِلْمٌ وَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ لَا يَعْلَمُونَ لَهُ مَفْعُولٌ مَفْهُومٌ وَهُوَ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ الْحَمْدَ كُلَّهُ لِلَّهِ، وَالثَّانِي أَبْلَغُ لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: فُلَانٌ لَا عِلْمَ لَهُ بِكَذَا، دُونَ قَوْلِهِ فُلَانٌ لَا عِلْمَ لَهُ، وَكَذَا قَوْلُهُ فُلَانٌ: لَا يَنْفَعُ زَيْدًا وَلَا يَضُرُّهُ، دُونَ قَوْلِهِ: فُلَانٌ لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ. ثُمَّ قَالَ تعالى:

Ayet, kendisinden önceki [kısım] ile iki yönden irtibatlıdır: Birincisi: Yüce Allah, [göğün] direksiz yaratılması ile açık ve gizli nimetlerini delil getirdikten sonra, onların da bunu itiraf edip inkâr etmediklerini beyan buyurmuştur. Bu durum, hamdin tamamının Allah'a ait olmasını gerektirir. Zira göklerin ve yerin yaratıcısına göklerde ve yerde bulunan her şey muhtaçtır. Hamdin tamamının Allah'a mahsus olması ise O'ndan başkasına ibadet edilmemesini gerektirir; fakat onlar bunu bilmezler. İkincisi: Yüce Allah, {فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ} “Onun inkârı seni üzmesin. Onların dönüşü bizedir, o vakit yaptıklarını kendilerine haber veririz” buyurarak Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbini teselli edince -yani onların yalanlamasına üzülme; zira senin doğruluğun ve onların yalancılığı pek yakında Bize döndüklerinde ortaya çıkacaktır-, [şöyle] buyurmuştur: Bu durum sadece o gün ortaya çıkacak değildir; bilakis kıyamet gününden önce de ortaya çıkacaktır. Zira onlar göklerin ve yerin yaratılışının Allah'tan olduğunu itiraf etmektedirler. Bu durum ise tevhîd (birlik) davasında seni doğrulamakta ve şirk koşma hususunda onların yalancılığını ortaya koymaktadır. O hâlde senin doğruluğunun ve seni yalanlayanların yalancılığının açığa çıkması üzerine “Elhamdülillâh (Hamd Allah'a mahsustur)” de! {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Hayır, onların çoğu bilmezler”; yani senin doğrulanmanı gerektiren şeyi itiraf etmelerine rağmen seni yalanlamaktan kendilerini alıkoyacak bir ilme sahip değillerdir. Buna göre {لَا يَعْلَمُونَ} “bilmezler” [ifadesi], mef‘ûlden (nesneden) bütünüyle tecrit edilerek fiilin mutlak kullanımı [kabilinden] olur. Nitekim konuşan bir kimsenin “Filan kişi verir ve meneder” deyip aklında kime verdiğini kastetmeyerek sadece onun vermesi ve menetmesi vasfı olduğunu kastetmesi gibidir. Aynı şekilde burada da {لَا يَعْلَمُونَ} “bilmezler” demiştir; yani onların ilmi yoktur. Birinci [veçhe]ye göre ise {لَا يَعْلَمُونَ} fiilinin anlaşılır bir mef‘ûlü (nesnesi) vardır ki o da onların hamdin tamamının Allah'a ait olduğunu bilmemeleridir. İkinci [vecih] daha beliğdir (edebi yönden daha tesirlidir). Çünkü bir kimsenin “Filanın şu hususta ilmi yoktur” sözü, “Filanın ilmi yoktur” sözünden [anlamca] daha alt seviyededir. Nitekim “Filan kişi Zeyd'e ne fayda verir ne de zarar” sözü de “Filan kişi ne zarar verir ne fayda” sözünden daha alt seviyededir. Daha sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

[سورة لقمان (٣١) : آية ٢٦]

[Lokmân Suresi (31), 26. Ayet]

لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٦)

{لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٦)} “Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Şüphesiz Allah, zengin olandır, övgüye lâyık olandır. (26)”

ذَكَرَ بِمَا يَلْزَمُ مِنْهُ، وَهُوَ أَنَّهُ يَكُونُ لَهُ مَا فِيهِمَا وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ عَقْلًا وَشَرْعًا، أَمَّا عَقْلًا فَلِأَنَّ مَا في السموات الْمَخْلُوقَةِ مَخْلُوقٌ وَإِضَافَةُ خَلْقِهِ إِلَى مَنْ مِنْهُ خلق السموات وَالْأَرْضِ لَازِمٌ عَقْلًا لِأَنَّهَا مُمْكِنَةٌ، وَالْمُمْكِنُ لَا يَقَعُ وَلَا يُوجَدُ إِلَّا بِوَاجِبٍ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ كَمَا هُوَ مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ أَوْ بِوَاسِطَةٍ كَمَا يَقُولُهُ غَيْرُهُمْ، وَكَيْفَمَا فُرِضَ فَكُلُّهُ مِنَ اللَّهِ لِأَنَّ سَبَبَ السَّبَبِ سَبَبٌ، وَأَمَّا شَرْعًا فَلِأَنَّ مَنْ يَمْلِكُ أَرْضًا وَحَصَلَ مِنْهَا شَيْءٌ مَا يَكُونُ ذَلِكَ لِمَالِكِ الْأَرْضِ فَكَذَلِكَ كل ما في السموات والأرض حاصل فيهما ومنهما فهو لمالك السموات وَالْأَرْضِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ تَحَقَّقَ أَنَّ الْحَمْدَ كُلَّهُ لِلَّهِ. ثُمَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ فِيهِ مَعَانٍ لَطِيفَةٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْكُلَّ لِلَّهِ وَهُوَ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَيْهِ غَيْرُ مُنْتَفِعٍ بِهِ وَفِيهَا مَنَافِعُ فَهِيَ لَكُمْ خَلَقَهَا فَهُوَ غَنِيٌّ لِعَدَمِ حَاجَتِهِ حُمَيْدٌ مَشْكُورٌ لِدَفْعِهِ حَوَائِجَكُمْ بِهَا وَثَانِيهَا: أَنَّ بَعْدَ ذِكْرِ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْحَمْدَ كُلَّهُ لِلَّهِ وَلَا تَصْلُحُ الْعِبَادَةُ إِلَّا لِلَّهِ افْتَرَقَ الْمُكَلَّفُونَ فَرِيقَيْنِ مُؤْمِنٌ وَكَافِرٌ، وَالْكَافِرُ لَمْ يَحْمَدِ اللَّهَ وَالْمُؤْمِنُ حَمِدَهُ فَقَالَ إِنَّهُ غَنِيٌّ عَنْ حَمْدِ الْحَامِدِينَ فَلَا يَلْحَقُهُ نَقْصٌ بِسَبَبِ كُفْرِ الْكَافِرِينَ، وَحَمِيدٌ فِي نَفْسِهِ فَيَتَبَيَّنُ بِهِ إِصَابَةُ الْمُؤْمِنِينَ وتكمل بحمده الحامدون وثالثها: هو أن السموات وَمَا فِيهَا وَالْأَرْضَ وَمَا فِيهَا إِذَا كَانَتْ لِلَّهِ وَمَخْلُوقَةً لَهُ فَالْكُلُّ مُحْتَاجُونَ فَلَا غَنِيَّ إِلَّا اللَّهُ فَهُوَ الْغَنِيُّ الْمُطْلَقُ وَكُلٌّ مُحْتَاجٌ فَهُوَ حَامِدٌ، لِاحْتِيَاجِهِ إِلَى مَنْ يَدْفَعُ حَاجَتَهُ فَلَا يَكُونُ الْحَمِيدُ الْمُطْلَقُ إِلَّا الْغَنِيَّ الْمُطْلَقَ فَهُوَ الْحَمِيدُ، وَعَلَى هَذَا [يَكُونُ] الْحَمِيدُ بِمَعْنَى الْمَحْمُودِ، وَاللَّهُ إِذَا قِيلَ لَهُ الْحَمِيدُ لَا يَكُونُ مَعْنَاهُ إِلَّا الْوَاصِفَ، أَيْ وَصَفَ نَفْسَهُ أَوْ عِبَادَهُ بِأَوْصَافٍ حَمِيدَةٍ، وَالْعَبْدُ إِذَا قِيلَ لَهُ حَامِدٌ يَحْتَمِلُ ذَلِكَ الْمَعْنَى، وَيَحْتَمِلُ كَوْنُهُ عابدا شاكرا له. ثم قال تعالى:

[Allah Teâlâ], gökleri ve yeri yaratmış olmanın gerektirdiği neticeyi zikretti; bu netice de ikisinde olan her şeyin O'na ait olmasıdır. Durum aklen ve şer'an böyledir. Aklen böyledir; çünkü yaratılmış göklerde olanlar da yaratılmıştır ve bunların yaratılışını, gökleri ve yeri Yaratan'a nispet etmek aklen zorunludur. Zira bunlar mümkündür; mümkün olan ise Ehl-i Sünnet'in mezhebinde olduğu gibi vasıtasız olarak yahut başkalarının dediği gibi vasıta ile ancak bir Vacip (varlığı zorunlu olan Allah) ile meydana gelir ve var olur. Nasıl varsayılırsa varsayılsın hepsi Allah'tandır; çünkü sebebin sebebi de sebeptir. Şer'an böyledir; zira bir toprağa sahip olan kimsenin o topraktan elde ettiği her şey o toprağın sahibine ait olur. Aynı şekilde göklerde ve yerde bulunan, ikisinde ve ikisinden meydana gelen her şey de göklerin ve yerin sahibine aittir. Durum böyle olunca hamdin bütünüyle Allah'a ait olduğu gerçekleşmiş olur. Sonra Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ} “Şüphesiz Allah, zengin olandır, övgüye lâyık olandır” buyruğunda latif manalar vardır: Birincisi: Her şey Allah'ındır; O ise hiçbir şeye muhtaç değildir ve onlardan faydalanmaz. Onlarda menfaatler vardır ve onları sizin için yaratmıştır. Dolayısıyla O, hiçbir şeye ihtiyacı olmadığı için Ganî (zengin), bunlarla sizin ihtiyaçlarınızı giderdiği için de Hamîd'dir (şükredilendir). İkincisi: Hamdin bütünüyle Allah'a ait olduğuna ve ibadetin ancak Allah'a layık olduğuna dair deliller zikredildikten sonra mükellefler mümin ve kâfir olarak iki gruba ayrılmıştır. Kâfir Allah'a hamdetmemiş, mümin ise O'na hamdetmiştir. Bunun üzerine Allah, hamdedenlerin hamdinden müstağni (ganî) olduğunu, dolayısıyla kâfirlerin küfrü sebebiyle O'na hiçbir noksanlığın erişmeyeceğini; zatında Hamîd olduğunu, böylece müminlerin isabet ettiğinin ortaya çıkacağını ve hamdedenlerin O'na hamdetmekle kemale ereceğini bildirmiştir. Üçüncüsü: Gökler ve içindekiler, yer ve içindekiler Allah'a ait ve O'nun mahlûku olunca hepsi muhtaçtır; dolayısıyla Allah'tan başka hiçbir zengin yoktur. O mutlak Ganî'dir; her varlık ise muhtaçtır, ihtiyacını giderecek zata muhtaç olduğundan dolayı hamdedicidir. Dolayısıyla mutlak Hamîd ancak mutlak Ganî olabilir; o da O'dur. Buna göre Hamîd, "övgüye layık kılınmış/övülmüş" (mahmûd) manasındadır. Allah hakkında Hamîd denildiğinde bunun manası ancak vasfeden demektir; yani Kendisini yahut kullarını övgüye değer sıfatlarla vasfetmiştir. Kul hakkında "hâmid" (öven) denildiğinde ise bu manayı taşıması da, O'na ibadet edip şükreden olması da muhtemeldir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة لقمان (٣١) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]

[Lokmân Suresi (31), 27-28. Ayetler]

وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٧) مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلاَّ كَنَفْسٍ واحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٢٨)

{وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٧) مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلاَّ كَنَفْسٍ واحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٢٨)} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de mürekkep olsa, arkasından yedi deniz daha ona katılsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. (27) Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir nefsin [yaratılması ve diriltilmesi] gibidir. Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir. (28)”

لَمَّا قَالَ تَعَالَى: لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ ذَلِكَ موهما لتناهي ملكه لانحصار ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ فِيهِمَا، وَحُكْمُ الْعَقْلِ الصَّرِيحُ بِتَنَاهِيهِمَا بَيَّنَ أَنَّ فِي قُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ عَجَائِبَ لَا نِهَايَةَ لَهَا فَقَالَ: وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَيُكْتَبُ بِهَا وَالْأَبْحُرُ مِدَادٌ لَا تَفْنَى عَجَائِبُ صُنْعِ اللَّهِ، وَعَلَى هَذَا فَالْكَلِمَةُ مُفَسَّرَةٌ بِالْعَجِيبَةِ، وَوَجْهُهَا أَنَّ الْعَجَائِبَ بقوله كن وكن كَلِمَةٌ وَإِطْلَاقُ اسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبَّبِ جَائِزٌ. يَقُولُ الشُّجَاعُ لِمَنْ يُبَارِزُهُ أَنَا مَوْتُكَ، وَيُقَالُ لِلدَّوَاءِ فِي حَقِّ الْمَرِيضِ/ هَذَا شِفَاؤُكَ، وَدَلِيلُ صِحَّةِ هَذَا هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى الْمَسِيحَ كَلِمَةً لِأَنَّهُ كَانَ أَمْرًا عَجِيبًا وَصُنْعًا غَرِيبًا لِوُجُودِهِ مِنْ غَيْرِ أَبٍ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ الْآيَةُ وَارِدَةٌ فِي الْيَهُودِ حَيْثُ قَالُوا اللَّهُ ذَكَرَ كُلَّ شَيْءٍ فِي التَّوْرَاةِ وَلَمْ يَبْقَ شَيْءٌ لَمْ يَذْكُرْهُ، فَقَالَ الَّذِي فِي التَّوْرَاةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى لَيْسَ إِلَّا قَطْرَةً مِنْ بِحَارٍ وَأَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ، وَقِيلَ أَيْضًا إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي وَاحِدٍ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﵇ إِنَّكَ تَقُولُ: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] وَتَقُولُ: وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [الْبَقَرَةِ: ٢٦٩] فَنَزَلَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّهُ خَيْرٌ كَثِيرٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعِبَادِ، وَبِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ وَعُلُومِهِ قَلِيلٌ، وَقِيلَ أَيْضًا إِنَّهَا نَزَلَتْ رَدًّا عَلَى الْكُفَّارِ حَيْثُ قَالُوا بِأَنَّ مَا يُورِدُهُ مُحَمَّدٌ سَيَنْفَدُ، فَقَالَ إِنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ وَهُوَ لَا يَنْفَدُ. وَمَا ذُكِرَ مِنْ أَسْبَابِ النُّزُولِ يُنَافِي مَا ذَكَرْتُمْ مِنَ التَّفْسِيرِ، لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الْكَلَامُ، فَنَقُولُ مَا ذَكَرْتُمْ مِنَ اختلاف

Allah Teâlâ: {لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır” buyurduğunda, göklerde ve yerde olan şeylerin bu iki mekânla sınırlı olması ve açık aklın da ikisinin sonlu olduğuna hükmetmesi sebebiyle bu ifade O'nun mülkünün sonlu olduğu vehmini uyandırabilirdi. Bu sebeple Allah Teâlâ, kudretinde ve ilminde sonsuz harikalar bulunduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem [olsa]” ve onlarla yazılsa, denizler de mürekkep olsa, Allah'ın sanatının harikaları tükenmez. Buna göre "kelime" harika/mucize olarak tefsir edilmiştir. Bunun izahı şöyledir: Harikalar O'nun "kün" (ol) sözüyledir; "kün" ise bir kelimedir ve sebebin ismini müsebbebe (sonuca) vermek caizdir. Nitekim cesur kimse düello yaptığı kişiye "Ben senin ölümünüm" der; hasta hakkında da ilaca "Bu senin şifandır" denir. Bunun doğruluğunun delili ise Allah Teâlâ'nın Mesîh'i bir babası olmaksızın var olmasından ötürü acayip bir iş ve garip bir sanat olduğu için "kelime" olarak isimlendirmiş olmasıdır. Şayet birisi: "Ayet Yahudiler hakkında inmiştir; zira onlar 'Allah Tevrat'ta her şeyi zikretmiştir, zikretmediği hiçbir şey kalmamıştır' dediler. Bunun üzerine [Allah] Tevrat'ta olanın Allah Teâlâ'nın kelamına nispetle denizlerden sadece bir damla mesabesinde olduğunu bildirip bu ayeti indirdi. Yine ayetin, Peygamber aleyhisselâm'a 'Sen bir yandan: {وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} [el-İsrâ: 85] “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” diyorsun; diğer yandan da: {وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً} [el-Bakara: 269] “Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir” diyorsun' diyen bir kimse hakkında indiği, ayetin de bunun kullara nispetle çok bir hayır, Allah'a ve O'nun ilimlerine nispetle ise az olduğunu göstermek üzere nazil olduğu söylenmiştir. Yine ayetin kâfirlerin 'Muhammed'in getirdiği şeyler tükenecektir' demelerine bir reddiye olarak indiği, Allah'ın da onun Allah'ın kelamı olduğunu ve tükenmeyeceğini bildirdiği söylenmiştir. Zikredilen bu nüzul sebepleri ise sizin zikrettiğiniz tefsire aykırıdır; çünkü bunlar muradın bizzat kelam olduğuna delalet etmektedir" derse, biz şöyle deriz: Bu hususta zikrettiğiniz farklı

الْأَقْوَالِ فِيهِ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ مَا ذَكَرْنَا، لِأَنَّهُ إِذَا صَلَحَ جَوَابًا لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا وَهِيَ مُتَبَايِنَةُ عُلِمَ أَنَّهَا عَامَّةٌ وَمَا ذَكَرْنَا لَا يُنَافِي هَذَا، لِأَنَّ كَلَامَ اللَّهِ عَجِيبٌ مُعْجِزٌ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ، وَإِذَا قُلْنَا بِأَنَّ عَجَائِبَ اللَّهِ لَا نِهَايَةَ لَهَا دَخَلَ فِيهَا كَلَامُهُ، لَا يُقَالُ إِنَّكَ جَعَلْتَ الْكَلَامَ مَخْلُوقًا، لِأَنَّا نَقُولُ الْمَخْلُوقُ هُوَ الْحَرْفُ وَالتَّرْكِيبُ وَهُوَ عَجِيبٌ، وَأَمَّا الْكَلِمَاتُ فَهِيَ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ وَإِنْ كَانَتْ نَازِلَةً عَلَى تَرْتِيبِ غَيْرِ الَّذِي هُوَ مَكْتُوبٌ، وَلَكِنَّ التَّرْتِيبَ الْمَكْتُوبَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ بِأَمْرِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ بِأَمْرِ الرَّسُولِ كُتِبَ كَذَلِكَ، وَأَمْرُ الرَّسُولِ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَذَلِكَ مُحَقَّقٌ مُتَيَقَّنٌ مِنْ سُنَنِ التَّرْتِيبِ الَّذِي فِيهِ، ثُمَّ إِنَّ الْآيَةَ فِيهَا لَطَائِفُ الْأُولَى: قَالَ: وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَحَّدَ الشَّجَرَةَ وَجَمَعَ الْأَقْلَامَ وَلَمْ يَقُلْ وَلَوْ أَنَّ مَا فِي الْأَرْضِ مِنَ الْأَشْجَارِ أَقْلَامٌ وَلَا قَالَ وَلَوْ أَنَّ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ قَلَمٌ إِشَارَةً إِلَى التَّكْثِيرِ، يَعْنِي وَلَوْ أَنَّ بِعَدَدِ كُلِّ شَجَرَةٍ أَقْلَامًا الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ تَعْرِيفُ الْبَحْرِ بِاللَّامِ لِاسْتِغْرَاقِ الْجِنْسِ وَكُلُّ بَحْرٍ مِدَادٌ، ثُمَّ قَوْلُهُ: يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ إِشَارَةٌ إِلَى بِحَارٍ غَيْرِ مَوْجُودَةٍ، يَعْنِي لَوْ مُدَّتِ الْبِحَارُ الْمَوْجُودَةُ بِسَبْعَةِ أَبْحُرٍ أُخَرَ وَقَوْلُهُ: سَبْعَةُ لَيْسَ لِانْحِصَارِهَا فِي سَبْعَةٍ، وَإِنَّمَا الْإِشَارَةُ إِلَى الْمَدَدِ وَالْكَثْرَةِ وَلَوْ بِأَلْفِ بَحْرٍ، وَالسَّبْعَةُ خُصِّصَتْ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ الْأَعْدَادِ، لِأَنَّهَا عَدَدٌ كَثِيرٌ يَحْصُرُ الْمَعْدُودَاتِ فِي الْعَادَةِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ مَا هُوَ مَعْلُومٌ عِنْدَ كُلِّ أَحَدٍ لِحَاجَتِهِ إِلَيْهِ هُوَ الزَّمَانُ وَالْمَكَانُ، لِأَنَّ الْمَكَانَ فِيهِ الْأَجْسَامُ وَالزَّمَانَ فِيهِ الْأَفْعَالُ، لَكِنَّ الْمَكَانَ مُنْحَصِرٌ فِي سَبْعَةِ أَقَالِيمَ وَالزَّمَانَ فِي سَبْعَةِ أَيَّامٍ، وَلِأَنَّ الْكَوَاكِبَ السَّيَّارَةَ سَبْعَةٌ، وَكَانَ الْمُنَجِّمُونَ يَنْسُبُونَ إِلَيْهَا أُمُورًا، فَصَارَتِ السَّبْعَةُ كَالْعَدَدِ الْحَاصِرِ لِلْكَثْرَاتِ الْوَاقِعَةِ فِي الْعَادَةِ فَاسْتُعْمِلَتْ فِي كُلِّ كَثِيرٍ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْآحَادَ إِلَى الْعَشَرَةِ وَهِيَ الْعِقْدُ الْأَوَّلُ وَمَا بَعْدَهُ يَبْتَدِئُ مِنَ الْآحَادِ مَرَّةً أُخْرَى فَيُقَالُ أَحَدَ عَشَرَ وَاثْنَا عَشَرَ، ثُمَّ الْمِئَاتُ مِنَ الْعَشَرَاتِ وَالْأُلُوفُ مِنَ الْمِئَاتِ، إِذَا عُلِمَ هَذَا فَنَقُولُ أَقَلُّ مَا يَلْتَئِمُ مِنْهُ أَكْثَرُ الْمَعْدُودَاتِ هُوَ الثَّلَاثَةُ، لِأَنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى طَرَفَيْنِ مَبْدَأٌ وَمُنْتَهًى وَوَسَطٌ، وَلِهَذَا يُقَالُ أَقَلُّ مَا يَكُونُ الِاسْمُ وَالْفِعْلُ مِنْهُ هُوَ ثَلَاثَةَ أَحْرُفٍ، فَإِذَا كَانَتِ الثَّلَاثَةُ هُوَ الْقِسْمَ الْأَوَّلَ مِنَ الْعَشَرَةِ الَّتِي هُوَ الْعَدَدُ الْأَصْلِيُّ تَبْقَى/ السَّبْعَةُ الْقِسْمَ الْأَكْثَرَ، فَإِذَا أُرِيدَ بَيَانُ الْكَثْرَةِ ذُكِرَتِ السَّبْعَةُ، وَلِهَذَا فَإِنَّ الْمَعْدُودَاتِ فِي الْعِبَادَاتِ مِنَ التَّسْبِيحَاتِ فِي الِانْتِقَالَاتِ فِي الصَّلَوَاتِ ثَلَاثَةٌ، وَالْمِرَارُ فِي الْوُضُوءِ ثَلَاثَةٌ تَيْسِيرًا لِلْأَمْرِ عَلَى الْمُكَلَّفِ اكْتِفَاءً بِالْقِسْمِ الْأَوَّلِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ

görüşler bizim zikrettiğimizin cevazına delalet eder. Zira ayet zikrettiğiniz bu farklı şeylerin tamamına cevap olmaya elverişli ise, onun genel olduğu anlaşılır. Bizim zikrettiğimiz husus da buna aykırı değildir; çünkü Allah'ın kelamı hiç kimsenin bir benzerini getirmeye güç yetiremeyeceği acayip ve muciz bir kelamdır. Allah'ın harikalarının sonu olmadığını söylediğimizde kelamı da buna dahil olur. "Sen kelamı mahlûk kıldın" denilemez; zira biz deriz ki: Mahlûk olan harf ve terkiptir ki o da acayip bir sanattır. Kelimeler ise Allah Teâlâ'nın sıfatlarındandır. Bil ki bu ayet her ne kadar yazılı olduğu tertipten farklı bir tertip üzere inmiş olsa da, Kur'an'ın yazılı olduğu tertip Allah'ın emriyledir; zira o, Resûl'ün emriyle böyle yazılmıştır, Resûl'ün emri ise Allah'ın emrindendir ve bu durum Kur'an'daki tertip sünnetlerinden kesin olarak bilinmektedir. Sonra ayette birtakım incelikler vardır: Birincisi: {وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ} buyurmuştur. "Şecere" (ağaç) kelimesini tekil, "aklâm" (kalemler) kelimesini ise çoğul getirmiş; {وَلَوْ أَنَّ مَا فِي الْأَرْضِ مِنَ الْأَشْجَارِ أَقْلَامٌ} demediği gibi {وَلَوْ أَنَّ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ قَلَمٌ} de dememiştir. Bu, çokluğa işaret etmek içindir; yani "yeryüzündeki her bir ağaç sayısınca kalemler olsa bile" demektir. İkincisi: {وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ} buyruğunda "el-bahr" (deniz) kelimesinin elif-lâm ile marife kılınması cinsin tamamını kapsamak (istiğrak) içindir; yani her deniz mürekkeptir. Sonra {يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ} buyruğu mevcut olmayan denizlere işarettir; yani mevcut denizlere başka yedi deniz daha eklense demektir. {سَبْعَةُ} "yedi" ifadesi ise sayının yedi ile sınırlı olmasından dolayı değil, bin deniz dahi olsa desteğe ve çokluğa işarettir. Sayılar arasından yedinin tahsis edilerek zikredilmesi ise, onun adette sayılan şeyleri kuşatan çok bir sayı olmasındandır. Buna delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi: Herkesin ihtiyacı sebebiyle bildiği şey zaman ve mekândır; çünkü cisimler mekânda, fiiller ise zamandadır. Ancak mekân yedi iklimde, zaman ise yedi günde toplanmıştır. Ayrıca gezegenler de yedidir ve müneccimler birtakım hadiseleri onlara nispet ederlerdi. Böylece yedi sayısı, örfte vaki olan çoklukları kuşatan bir sayı gibi olmuş ve her çokluk için kullanılmıştır. İkincisi: Birler basamağı ilk düğüm olan ona kadardır; ondan sonrası ise tekrar birlerden başlayarak on bir, on iki denilir. Sonra yüzler onlardan, binler ise yüzlerden türer. Bu bilindiğinde deriz ki: Sayılan şeylerin çoğunun kendisinden meydana geldiği en az miktar üçtür; çünkü o başlangıç, sonuç ve orta olmak üzere iki uca ve bir ortaye muhtaçtır. Bu sebeple isim ve fiilin en az üç harften oluştuğu söylenir. Üç sayısı asıl sayı olan on sayısının ilk kısmı olunca geriye kalan yedi sayısı ise çoğunluk kısmı olur. Dolayısıyla çokluk beyan edilmek istendiğinde yedi zikredilir. Bu sebeple mükellefe kolaylık olsun ve ilk kısımla yetinilsin diye ibadetlerde namazların intikallerindeki tesbihlerin sayısı üç, abdestteki yıkama sayıları üç olarak belirlenmiştir. Bu sabit olunca deriz ki:

قَوْلُهُ ﵇: «الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ فِي مِعًى وَالْكَافِرُ يَأْكُلُ فِي سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ فِي مِعًى وَالْكَافِرُ يَأْكُلُ فِي سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ» "Mümin bir bağırsakla yer, kâfir ise yedi bağırsakla yer" hadis-i şerifi,

إِشَارَةٌ إِلَى قِلَّةِ الْأَكْلِ وَكَثْرَتِهِ مِنْ غَيْرِ إِرَادَةِ السَّبْعَةِ بِخُصُوصِهَا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ لِجَهَنَّمَ سَبْعَةَ أَبْوَابٍ بِهَذَا التَّفْسِيرِ، ثُمَّ عَلَى هَذَا فَقَوْلُنَا لِلْجَنَّةِ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابٍ إِشَارَةٌ إِلَى زِيَادَتِهَا فَإِنَّ فِيهَا الْحُسْنَى وَزِيَادَةً فَلَهَا أَبْوَابٌ كَثِيرَةٌ وَزَائِدَةٌ عَلَى كَثْرَةِ غَيْرِهَا، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا فِي السَّبْعَةِ أَنَّ الْعَرَبَ عِنْدَ الثَّامِنِ يَزِيدُونَ وَاوًا، يَقُولُ الْفَرَّاءُ إِنَّهَا وَاوُ الثَّمَانِيَةِ وَلَيْسَ ذَلِكَ إِلَّا لِلِاسْتِئْنَافِ لِأَنَّ الْعَدَدَ بِالسَّبْعَةِ يَتِمُّ فِي الْعُرْفِ، ثُمَّ بِالثَّامِنِ اسْتِئْنَافٌ جَدِيدٌ اللَّطِيفَةُ الثَّالِثَةُ: لَمْ يَقُلْ فِي الْأَقْلَامِ الْمَدَدَ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: هُوَ أَنَّ قَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ هُوَ أَنْ يَكُونَ بِعَدَدِ كُلِّ شَجَرَةٍ مَوْجُودَةٍ أَقْلَامٌ فَتَكُونُ الْأَقْلَامُ أَكْثَرَ مِنَ الْأَشْجَارِ الْمَوْجُودَةِ وَقَوْلُهُ في البحر: وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ ... سَبْعَةُ أَبْحُرٍ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْبَحْرَ لَوْ كَانَ أَكْثَرَ مِنَ الْمَوْجُودِ لَاسْتَوَى الْقَلَمُ وَالْبَحْرُ فِي الْمَعْنَى وَالثَّانِي: هُوَ أَنَّ النُّقْصَانَ بِالْكِتَابَةِ يَلْحَقُ الْمِدَادَ أَكْثَرَ فَإِنَّهُ هُوَ النَّافِدُ وَالْقَلَمُ الْوَاحِدُ يُمْكِنُ أَنْ يُكْتَبَ بِهِ كُتُبٌ كَثِيرَةٌ فَذَكَرَ الْمَدَدَ فِي الْبَحْرِ الَّذِي هُوَ كَالْمِدَادِ.

bizzat yedi sayısı kastedilmeksizin az yemeye ve çok yemeye bir işarettir. Cehennemin yedi kapısının olmasının da bu tefsir üzere olduğu söylenebilir. Buna göre cennetin sekiz kapısı olduğunu söylememiz ise onun fazlalığına bir işarettir; zira cennette daha güzeli ve fazlası (ziyade) vardır, dolayısıyla onun pek çok kapısı vardır ve başkasının çokluğundan daha fazladır. Yedi sayısı hakkında zikrettiğimize delalet eden husus şudur: Araplar sekizincide bir "vav" harfi eklerler. Ferrâ bunun "sekiz vavı" (vâvu's-semâniye) olduğunu söyler. Bu da ancak yeni bir başlangıç (isti'nâf) içindir; çünkü örfte sayı yedi ile tamamlanır, sekizinciyle ise yeni bir başlangıç yapılır. Üçüncü incelik: İki sebepten ötürü kalemlerde fazlalık (meded) zikretmemiştir: Birincisi: {وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ} buyruğunun muradının mevcut her ağaç sayısınca kalemler olması şeklinde olduğunu açıklamıştık; böylece kalemler mevcut ağaçlardan daha çok olur. Deniz hakkında ise: {وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ ... سَبْعَةُ أَبْحُرٍ} buyurması, deniz mevcuttan daha fazla olsaydı kalem ile deniz anlam bakımından eşitlenecekti demeye işarettir. İkincisi: Yazma esnasındaki eksilme daha çok mürekkebe isabet eder; çünkü tükenen odur, tek bir kalemle ise pek çok kitap yazılabilir. Bu yüzden mürekkep mesabesinde olan deniz hakkında destek/katılım (meded) zikretmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ لما ذكر أن ملكوته كثيرا أشار إلى ما يحقق ذلك فقال: إِنَّهُ عَزِيزٌ

Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurdu. Mülkünün çokluğunu zikredince bunu pekiştiren hususa işaret ederek Şüphesiz O Azîz'dir

حَكِيمٌ

Hakîm'dir buyurdu.

أَيْ كَامِلُ الْقُدْرَةِ فَيَكُونُ لَهُ مَقْدُورَاتٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا وَإِلَّا لَانْتَهَتِ الْقُدْرَةُ إِلَى حَيْثُ لَا تَصْلُحُ لِلْإِيجَادِ وَهُوَ حَكِيمٌ كَامِلُ الْعِلْمِ فَفِي عِلْمِهِ مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ فَتَحَقَّقَ أَنَّ الْبَحْرَ لَوْ كَانَ مِدَادًا لَمَا نَفِدَ مَا فِي عِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ.

Yani O tam kudret sahibidir; dolayısıyla O'nun sonsuz kudret yetirdikleri vardır, aksi takdirde kudret icada elverişli olmayacak bir sınırda son bulurdu. O Hakîm'dir, ilmi tam olandır; dolayısıyla ilminde sonsuz şeyler vardır. Böylece deniz mürekkep olsa dahi O'nun ilmindeki ve kudretindeki şeylerin tükenmeyeceği gerçekleşmiş olur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ لَمَّا بَيَّنَ كَمَالَ قُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ ذَكَرَ ما يبطل استبعادهم للمعشر وَقَالَ: مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ وَمَنْ لَا نَفَادَ لِكَلِمَاتِهِ يَقُولُ لِلْمَوْتَى كُونُوا فَيَكُونُوا.

Sonra Allah Teâlâ: {مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ} “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir nefsin [yaratılması ve diriltilmesi] gibidir” buyurdu. Kudretinin ve ilminin kemalini açıklayınca, onların yeniden dirilmeyi (mahşeri) imkânsız görmelerini boşa çıkaran delili zikrederek: "Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir nefis gibidir" buyurdu. Kelimeleri tükenmeyen Zat, ölülere "Olun!" der, onlar da hemen oluverirler.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ سَمِيعٌ لِمَا يَقُولُونَ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ فَإِذًا كَوْنُهُ قَادِرًا عَلَى الْبَعْثِ وَمُحِيطًا بِالْأَقْوَالِ وَالْأَفْعَالِ يُوجِبُ ذَلِكَ الِاجْتِنَابَ التَّامَّ وَالِاحْتِرَازَ الكامل. ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir” buyurdu. [Yani O], onların söylediklerini hakkıyla işiten, yaptıklarını hakkıyla görendir. O halde O'nun diriltmeye kadir olması, sözleri ve fiilleri kuşatmış bulunması; [günahlardan] tam bir sakınmayı ve eksiksiz bir korunmayı gerektirir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة لقمان (٣١) : آية ٢٩]

[Lokmân Suresi (31), 29. Ayet]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٩)

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٩)} “Görmedin mi ki Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar; güneşi ve ayı emre amade kılmıştır. Her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gider. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (29)”

يَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ وَجْهَ التَّرْتِيبِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [لقمان: ٢٠] عَلَى وَجْهِ الْعُمُومِ ذَكَرَ مِنْهَا بَعْضَ مَا هُوَ فِيهِمَا عَلَى وَجْهِ الْخُصُوصِ بِقَوْلِهِ:

Tertip vechini şöyle açıklamak muhtemeldir: Allah Teâlâ: {أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ} [Lokmân: 20] “Görmediniz mi ki Allah göklerde ve yerde ne varsa hepsini sizin hizmetinize verdi” buyruğuyla genel olarak zikrettikten sonra, şu buyruğuyla ikisinde bulunan bazı şeyleri özel olarak zikretmiştir:

يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَقَوْلُهُ: وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ إشارة إلى ما في السموات، وَقَوْلُهُ بَعْدَ هَذَا: أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ [لُقْمَانَ: ٣١] إِشَارَةٌ إِلَى مَا فِي الْأَرْضِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ وَجْهَهُ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْبَعْثَ وَكَانَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ: وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الْجَاثِيَةِ: ٢٤] وَالدَّهْرُ هُوَ اللَّيَالِي وَالْأَيَّامُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ اللَّيَالِي وَالْأَيَّامُ الَّتِي تَنْسُبُونَ إِلَيْهَا الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ هِيَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ ثُمَّ إِنَّ قَائِلًا لَوْ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ اخْتِلَافٌ مُسَيَّرٌ الشَّمْسُ تَارَةً تَكُونُ الْقَوْسَ الَّتِي هِيَ فَوْقَ الْأَرْضِ أَكْثَرُ مِنَ الَّتِي تَحْتَ الْأَرْضِ فَيَكُونُ اللَّيْلُ أَقْصَرَ وَالنَّهَارُ أَطْوَلَ وَتَارَةً تَكُونُ بِالْعَكْسِ وَتَارَةً يَتَسَاوَيَانِ فَيَتَسَاوَيَانِ فَقَالَ تَعَالَى: وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ يَعْنِي إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا فِي أَوَائِلِهَا مِنَ اللَّهِ فَلَا بُدَّ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِأَنَّهَا بِأَسْرِهَا عَائِدَةٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَالْآجَالُ إِنْ كَانَتْ بِالْمَدَدِ وَالْمَدَدُ بِسَيْرِ الْكَوَاكِبِ فَسَيْرُ الْكَوَاكِبِ لَيْسَ إِلَّا بِاللَّهِ وَقُدْرَتِهِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

{يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ} “Geceyi gündüze katar” ve {وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ} “Güneşi ve ayı emre amade kılmıştır” buyrukları göklerde olanlara bir işarettir. Bundan sonra gelen: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ} [Lokmân: 31] “Görmedin mi ki gemiler Allah'ın nimetiyle denizde akıp gidiyor” buyruğu ise yerde olanlara bir işarettir. Şöyle açıklamak da muhtemeldir: Allah Teâlâ dirilmeyi zikredince ve insanlardan da: {وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ} [el-Câsiye: 24] “Bizi ancak zaman helak eder” diyenler bulunup dehr (zaman) de geceler ve gündüzler olunca, Allah Teâlâ: "Ölümü ve hayatı kendisine nispet ettiğiniz bu geceler ve gündüzler Allah Teâlâ'nın kudretiyledir" buyurmuş ve: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ} “Görmedin mi ki Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar” demiştir. Sonra eğer bir kimse: "Bu durum güneşin seyrinin farklılığındandır; zira güneş bazen yeryüzünün üstündeki kavis yeryüzünün altındakinden daha fazla olur ve gece daha kısa, gündüz daha uzun olur; bazen tam tersi olur; bazen de ikisi eşit olur ve gece ile gündüz eşitlenir" diyecek olursa, Allah Teâlâ: {وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ} “Güneşi ve ayı emre amade kılmıştır” buyurmuştur. Yani eğer bütün bu şeylerin başlangıçları itibariyle Allah'tan olduğunu itiraf etmiyorsanız, topyekûn Allah Teâlâ'ya döndüğünü mutlaka itiraf etmeniz gerekir. Zira eceller sürelerle, süreler yıldızların seyriyle ise, yıldızların seyri de ancak Allah ve O'nun kudretiyledir. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِيلَاجُ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ إِيلَاجُ اللَّيْلِ فِي زَمَانِ النَّهَارِ أَيْ يَجْعَلُ فِي الزَّمَانِ الَّذِي كَانَ فِيهِ النَّهَارُ اللَّيْلَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّيْلَ إِذَا كَانَ مَثَلًا اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَاعَةً ثُمَّ يَطُولُ يَصِيرُ اللَّيْلُ مَوْجُودًا فِي زَمَانٍ كَانَ فِيهِ النَّهَارُ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ إِيلَاجُ زَمَانِ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ أَيْ يَجْعَلُ زَمَانَ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّيْلَ إِذَا كَانَ كَمَا ذَكَرْنَا اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَاعَةً إِذَا قَصَّرَ صَارَ زَمَانُ اللَّيْلِ مَوْجُودًا فِي النَّهَارِ وَلَا يُمْكِنُ غَيْرُ هَذَا لِأَنَّ إِيلَاجَ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ مُحَالُ الْوُجُودِ فَمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْإِضْمَارِ لَا بُدَّ مِنْهُ لَكِنَّ الْأَوَّلَ أَوْلَى لِأَنَّ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ أَفْعَالٌ وَالْأَفْعَالُ فِي الْأَزْمِنَةِ لِأَنَّ الزَّمَانَ ظَرْفٌ فَقَوْلُنَا اللَّيْلُ فِي زَمَانِ النَّهَارِ أَقْرَبُ مِنْ قَوْلِنَا زَمَانُ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ لِأَنَّ الثَّانِيَ يَجْعَلُ الظَّرْفَ مَظْرُوفًا. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ أَيْ يُوجِدُهُ فِي وَقْتٍ كَانَ فِيهِ النَّهَارُ وَاللَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ إِيجَادَ اللَّيْلِ عَلَى إِيجَادِ النَّهَارِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تعالى:

Birinci Mesele: Geceyi gündüze katmanın [îlâc] iki muhtemel vechi vardır: Birincisi: Maksadın, gecenin gündüzün zamanına girdirilmesi olduğu söylenmesidir; yani gündüzün bulunduğu zamana geceyi yerleştirir. Bu da şundan dolayıdır: Gece mesela on iki saat olup da sonradan uzadığında, gece [daha önce] gündüzün bulunduğu bir zamanda var olur. İkincisi: Maksadın, gece zamanının gündüze girdirilmesi olduğu söylenmesidir; yani gece zamanını gündüze katar. Bu da şundan dolayıdır: Gece zikrettiğimiz gibi on iki saat olup da kısaldığı takdirde gece zamanı gündüzün içinde var olur. Bundan başkası da mümkün değildir; çünkü [bizzat] gecenin gündüzün içine sokulması varlığı imkânsız bir şeydir. Dolayısıyla zikrettiğimiz bu takdir (gizli anlam) zorunludur. Ne var ki birinci [ihtimal] daha evladır; zira gece ile gündüz fiillerdir, fiiller ise zamanlar içinde gerçekleşir; çünkü zaman bir zarftır (zaman kabıdır). Dolayısıyla "gece gündüzün zamanındadır" dememiz, "gecenin zamanı gündüzdedir" dememizden [hakikate] daha yakındır; zira ikinci [ifade] zarfı mazruf (kap içindeki şey) yapmaktadır. Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ'nın: {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ} “Geceyi gündüze katar” buyruğu, onu gündüzün bulunduğu bir vakitte var eder demektir. Allah Teâlâ pek çok yerde gecenin var edilişini gündüzün var edilişinin önüne geçirmiştir; nitekim Teâlâ'nın şu buyruklarında da böyledir:

وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ [الْإِسْرَاءِ: ١٢] وَقَوْلِهِ: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَامِ: ١] وَقَوْلِهِ:

{وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ} [el-İsrâ: 12] “Geceyi ve gündüzü iki delil kıldık” ve: {وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ} [el-En'âm: 1] “Karanlıkları ve nuru var etti” buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur:

وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ [الجاثية: ٥] وَمِنْ جِنْسِهِ قَوْلُهُ: خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [الْمُلْكِ: ٢] وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَسْأَلَةٍ حُكْمِيَّةٍ، وَهِيَ أَنَّ الظُّلْمَةَ قَدْ يُظَنُّ بِهَا أَنَّهَا عَدَمُ النُّورِ وَاللَّيْلُ عَدَمُ النُّورِ وَاللَّيْلُ عَدَمُ النَّهَارِ وَالْحَيَاةُ عَدَمُ الْمَوْتِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ إِذْ فِي الْأَزَلِ لَمْ يَكُنْ نَهَارٌ وَلَا نُورٌ وَلَا حَيَاةٌ لِمُمْكِنٍ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ كَانَ فِيهِ مَوْتٌ أَوْ ظُلْمَةٌ أَوْ لَيْلٌ فَهَذِهِ الْأُمُورُ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ فَالْعَمَى وَالصَّمَمُ لَيْسَ مُجَرَّدَ عَدَمِ الْبَصَرِ وَعَدَمِ السَّمْعِ إِذِ الْحَجَرُ وَالشَّجَرُ لَا بَصَرَ لَهُمَا وَلَا سَمْعَ وَلَا يُقَالُ لِشَيْءٍ مِنْهُمَا إِنَّهُ أَصَمُّ أَوْ أَعْمَى إِذَا عُلِمَ هَذَا فَنَقُولُ مَا يَتَحَقَّقُ فِيهِ الْعَمَى وَالصَّمَمُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِيهِ اقْتِضَاءٌ لِخِلَافِهِمَا وَإِلَّا لَمَا كَانَ يُقَالُ لَهُ أَعْمَى وَأَصَمُّ وَمَا يَكُونُ فِيهِ اقْتِضَاءُ شَيْءٍ، وَيَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مُقْتَضَاهُ/ لَا تَطْلُبُ النَّفْسُ لَهُ سَبَبًا، لِأَنَّ مَنْ يَرَى الْمُتَعَيِّشَ فِي السُّوقِ، لَا يَقُولُ لِمَ دَخَلَ السُّوقَ وَمَا يَثْبُتُ عَلَى خِلَافِ الْمُقْتَضَى تَطْلُبُ النَّفْسُ لَهُ سَبَبًا، كَمَنْ يَرَى مَلِكًا فِي السُّوقِ يَقُولُ لِمَ دَخَلَ، فَإِذَنْ سَبَبُ الْعَمَى وَالصَّمَمِ يَطْلُبُهُ كُلُّ وَاحِدٍ فَيَقُولُ لِمَ صَارَ فُلَانٌ أَعْمَى وَلَا يَقُولُ لِمَ صَارَ فُلَانٌ بَصِيرًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ قَدَّمَ اللَّهُ تَعَالَى مَا تَطْلُبُ النَّفْسُ سَبَبَهُ وَهُوَ اللَّيْلُ الَّذِي هُوَ عَلَى وِزَانِ الْعَمَى وَالظُّلْمَةِ وَالْمَوْتِ لِكَوْنِ كل واحد طلبا سَبَبَهُ ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ الْأَمْرَ الْآخَرَ.

{وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ} [el-Câsiye: 5] “Gece ile gündüzün değişmesinde...” ve bu cinsten olmak üzere: {خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا} [el-Mülk: 2] “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yarattı” buyurmuştur. Bu ise hikmetli bir meseleye işarettir: Karanlığın nurun yokluğu, gecenin gündüzün yokluğu, hayatın ise ölümün yokluğu olduğu zannedilebilir; oysa durum böyle değildir. Zira ezelde mümkün varlık için ne gündüz ne nur ne de hayat vardı; ezelde ölümün, karanlığın veya gecenin bulunduğu da söylenemez. Dolayısıyla bu durumlar kör ve sağır gibidir. Körlük ve sağırlık sadece görmenin ve işitmenin yokluğundan ibaret değildir; zira taş ve ağacın ne görmesi ne de işitmesi vardır ama bunlardan hiçbirine sağır veya kör denilmez. Bu bilindiğinde deriz ki: Kendisinde körlük ve sağırlığın gerçekleştiği şeyde, mutlaka bunların zıddını gerektiren bir kabiliyet bulunmalıdır; aksi takdirde ona kör ve sağır denilmezdi. Kendisinde bir şeyin gerekliliği bulunup da bu gerekliliğin neticesi ortaya çıktığında insan nefsi bunun için bir sebep aramaz. Zira çarşıda geçimini sağlayan birini gören kimse "Bu çarşıya niye girdi?" demez; lâkin gerekliliğin zıddına olan bir durum sabit olduğunda nefis bunun için sebep arar; nitekim çarşıda bir hükümdar gören kimse "Niye girdi?" der. Dolayısıyla körlüğün ve sağırlığın sebebini herkes sorup "Falan kimse niçin kör oldu?" der de "Falan kimse niçin görür oldu?" demez. Durum böyle olunca, her birinin sebebi araştırıldığı için Allah Teâlâ nefsin sebebini araştırdığı şeyi, yani körlük, karanlık ve ölüm mesabesinde olan geceyi öne almış, ardından da diğer hususu zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ: يُولِجُ بِصِيغَةِ الْمُسْتَقْبَلِ وَقَالَ فِي الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ سَخَّرَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِأَنَّ إِيلَاجَ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ أَمْرٌ يَتَجَدَّدُ كُلَّ فَصْلٍ بَلْ كُلَّ يَوْمٍ وَتَسْخِيرُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ أَمْرٌ مُسْتَمِرٌّ كَمَا قَالَ تَعَالَى: حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ [يس: ٣٩] .

İkinci Mesele: [Allah], {يُولِجُ} ifadesini muzari (şimdiki/geniş zaman) kipiyle, güneş ve ay hakkında ise: {سَخَّرَ} ifadesini mazi (geçmiş zaman) kipiyle zikretmiştir. Çünkü gecenin gündüze katılması her mevsimde, hatta her günde yenilenen bir durumdur; güneşin ve ayın boyun eğdirilmesi ise Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} [Yâsîn: 39] “Nihayet kurumuş hurma dalı gibi geri döner” buyurduğu üzere süreklilik arz eden bir iştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَدَّمَ الشَّمْسَ عَلَى الْقَمَرِ مَعَ تَقَدُّمِ اللَّيْلِ الَّذِي فِيهِ سُلْطَانُ الْقَمَرِ عَلَى النَّهَارِ الَّذِي فِيهِ سُلْطَانُ الشَّمْسِ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ تَقْدِيمَ اللَّيْلِ كَانَ لِأَنَّ الْأَنْفُسَ تَطْلُبُ سَبَبَهُ أَكْثَرَ مِمَّا تَطْلُبُ سَبَبَ النَّهَارِ، وَهَاهُنَا كَذَلِكَ، لِأَنَّ الشَّمْسَ لَمَّا كَانَتْ أَكْبَرَ وَأَعْظَمَ كَانَتْ أَعْجَبَ، وَالنَّفْسُ تَطْلُبُ سَبَبَ الْأَمْرِ الْعَجِيبِ أَكْثَرَ مِمَّا تَطْلُبُ سَبَبَ الْأَمْرِ الَّذِي لَا يَكُونُ عَجِيبًا.

Üçüncü Mesele: Ayın hâkimiyetinin bulunduğu gecenin güneşin hâkimiyetinin bulunduğu gündüzden önce gelmesine rağmen, güneşi aydan önce zikretmiştir. Bunun sebebi açıkladığımız üzere şudur: Gecenin öne alınması, nefislerin onun sebebini gündüzün sebebinden daha çok sormasından dolayı idi; burada da durum böyledir. Zira güneş daha büyük ve daha azametli olduğu için daha hayret vericidir; nefis ise hayret verici şeyin sebebini, hayret verici olmayan şeyin sebebinden daha çok sorup araştırır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَا تَعَلُّقُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ بِمَا تَقَدَّمَ؟ نَقُولُ لَمَّا كَانَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ مَحَلَّ الْأَفْعَالِ بَيَّنَ أَنَّ مَا يَقَعُ فِي هَذَيْنِ الزَّمَانَيْنِ اللَّذَيْنِ هُمَا بِتَصَرُّفِ اللَّهِ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: {وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğunun önceki kısımla irtibatı nedir? Deriz ki: Gece ve gündüz fiillerin cereyan ettiği yer (zaman) olunca, Allah'ın tasarrufu altında olan bu iki vakitte meydana gelen hiçbir şeyin Allah'a gizli kalmayacağını açıklamıştır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ مَعَ النَّبِيِّ ﵌ وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ، وَكَأَنَّهُ تَرَكَ الْخِطَابَ مَعَ غَيْرِهِ، لِأَنَّ مَنْ هُوَ غَيْرُهُ مِنَ الْكُفَّارِ لَا فَائِدَةَ لِلْخِطَابِ مَعَهُمْ لِإِصْرَارِهِمْ، وَمَنْ هُوَ غَيْرُهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَهُمْ مُؤْتَمِرُونَ بِأَمْرِ النَّبِيِّ ﵊ نَاظِرُونَ إِلَيْهِ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْوَعْظُ وَالْوَاعِظُ يُخَاطِبُ وَلَا يُعَيِّنُ أَحَدًا فَيَقُولُ لِجَمْعٍ عَظِيمٍ: يَا مِسْكِينُ إِلَى اللَّهِ مَصِيرُكَ، فَمَنْ نَصِيرُكَ، وَلِمَاذَا تَقْصِيرُكَ. فَقَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ يَكُونُ خِطَابًا مِنْ ذَلِكَ الْقَبِيلِ أَيْ يَا أَيُّهَا الْغَافِلُ أَلَمْ تر هذا الأمر الواضح. ثم قال تعالى:

Beşinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi?” buyruğu iki veçhe muhtemeldir: Birincisi: Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile olmasıdır ki çoğunluğun görüşü budur. Sanki O'nun dışındakilere hitap terk edilmiştir; zira kâfir olanlara inatları sebebiyle hitap etmenin faydası yoktur; mümin olanlar ise zaten Peygamber aleyhisselâm'ın emrine uymakta ve O'na bakmaktadırlar. İkinci Veçih: Bundan muradın vaaz olduğu söylenir. Vaiz hitap ederken belirli bir şahsı tayin etmez ve büyük bir topluluğa hitaben: "Ey zavallı! Dönüşün Allah'adır; senin yardımcın kimdir ve bu kusurun nedendir?" der. Dolayısıyla O'nun {أَلَمْ تَرَ} buyruğu da bu kabilden bir hitap olur; yani "Ey gafil! Bu apaçık hususu görmedin mi?" demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة لقمان (٣١) : آية ٣٠]

[Lokmân Suresi (31), 30. Ayet]

ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٣٠)

{ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٣٠)} “Bu böyledir; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir. O'ndan başka yalvardıkları ise bâtılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, yücedir, büyüktür. (30)”

وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى أَوْصَافَ الْكَمَالِ بقوله: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ [لقمان: ٢٦] وقوله: إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [لقمان: ٢٧] وقوله: إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ [لقمان: ٢٨] وأشار إلى الإرادة والكمال بقوله:

Yüce Allah; {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ} [Lokmân: 26] “Şüphesiz Allah, zengin olandır, övgüye lâyık olandır”, {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [Lokmân: 27] “Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” ve {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} [Lokmân: 28] “Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir” buyruklarıyla yetkinlik (kemâl) sıfatlarını zikredip, [şu] buyruğuyla da irade ve kemâle işaret edince:

ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ [لقمان: ٢٧] وبقوله: يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ [لقمان: ٢٩] وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَقَوْلُهُ: هُوَ الْغَنِيُّ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ صِفَةٍ سَلْبِيَّةٍ فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ غَنِيًّا لَا يَكُونُ عَرَضًا مُحْتَاجًا إِلَى الْجَوْهَرِ فِي الْقَوَامِ، وَلَا جِسْمًا مُحْتَاجًا إِلَى الْحَيِّزِ فِي الدَّوَامِ، وَلَا شَيْئًا مِنَ/ الْمُمْكِنَاتِ الْمُحْتَاجَةِ إِلَى الْمُوجِدِ، وَذَكَرَ بَعْدَهُ جَمِيعَ الْأَوْصَافِ الثُّبُوتِيَّةِ صَرِيحًا وَتَضَمُّنًا، فَإِنَّ الْحَيَاةَ فِي ضِمْنِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ قَالَ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ أَيْ ذَلِكَ الِاتِّصَافُ بِأَنَّهُ هُوَ الْحَقُّ وَالْحَقُّ هُوَ الثُّبُوتُ وَالثَّابِتُ اللَّهُ وَهُوَ الثَّابِتُ الْمُطْلَقُ الَّذِي لَا زَوَالَ لَهُ وَهُوَ الثُّبُوتُ، فَإِنَّ الْمَذْهَبَ الصَّحِيحَ أَنَّ وُجُودَهُ غَيْرُ حَقِيقَتِهِ فَكُلُّ مَا عَدَاهُ فَلَهُ زَوَالٌ نَظَرًا إِلَيْهِ وَاللَّهُ لَهُ الثُّبُوتُ وَالْوُجُودُ نَظَرًا إِلَيْهِ فَهُوَ الْحَقُّ وَمَا عَدَاهُ الْبَاطِلُ لِأَنَّ الْبَاطِلَ هُوَ الزَّائِلُ يُقَالُ بَطَلَ ظِلُّهُ إِذَا زَالَ وَإِذَا كَانَ لَهُ الثُّبُوتُ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ يَكُونُ تَامًّا لَا نَقْصَ فِيهِ.

{ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ} [Lokmân: 27] “Allah'ın kelimeleri tükenmez” ve {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ} [Lokmân: 29] “Geceyi gündüze katar” buyruklarıyla işaret edince; özetle O'nun {هُوَ الْغَنِيُّ} “O zengindir” buyruğu bütün selbî sıfatlara işarettir. Zira O Ganî olunca varlığını sürdürmede cevhere muhtaç olan bir araz olmaz; devamlılıkta bir mekâna muhtaç olan bir cisim olmaz; var ediciye muhtaç olan mümkün varlıklardan hiçbir şey olmaz. Bundan sonra ise sarih olarak ve tazammunen bütün sübûtî sıfatları zikretmiştir; zira hayat, ilim ve kudretin zımnında bulunmaktadır. [Ardından] {ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ} “Bu böyledir; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir” buyurdu; yani bu vasıflanma O'nun Hak olmasındandır. Hak ise sabit olandır; sabit olan ise Allah'tır. O zevali olmayan mutlak Sabit'tir ve sübûtun ta kendisidir. Zira sahih mezhebe göre [mümkünün] varlığı mahiyetinden başkadır; dolayısıyla O'nun dışındaki her şey kendi zatı itibariyle yok olucudur, Allah ise Kendi zatı itibariyle sübûta ve vücuda sahiptir. Dolayısıyla O Hak'tır, O'nun dışındakiler ise bâtıldır; çünkü bâtıl yok olup gidendir. Nitekim gölge yok olduğunda "gölgesi battal oldu (kayboldu)" denir. O'nun sübûtu her yönden olunca, O kendisinde hiçbir noksanlık bulunmayan tam bir varlık olur.

ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ الْحُكَمَاءَ قَالُوا اللَّهُ تَامٌّ وَفَوْقَ التَّمَامِ وَجَعَلُوا الْأَشْيَاءَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ نَاقِصٌ وَمُكْتَفٍ وَتَامٌّ وَفَوْقَ التَّمَامِ (فَالنَّاقِصُ) مَا لَيْسَ لَهُ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ لَهُ كَالصَّبِيِّ وَالْمَرِيضِ وَالْأَعْمَى (وَالْمُكْتَفِي) وَهُوَ الَّذِي أُعْطِيَ مَا يَدْفَعُ بِهِ حَاجَتَهُ فِي وَقْتِهِ كَالْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ الَّذِي لَهُ مِنَ الْآلَاتِ مَا يَدْفَعُ بِهِ حَاجَتَهُ فِي وَقْتِهَا لَكِنَّهَا فِي التَّحَلُّلِ وَالزَّوَالِ (وَالتَّامُّ) مَا حَصَلَ لَهُ كُلُّ مَا جَازَ لَهُ، وَإِنْ لَمْ يَحْتَجْ إِلَيْهِ كَالْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ لَهُمْ دَرَجَاتٌ لَا تَزْدَادُ وَلَا يَنْقُصُ اللَّهُ مِنْهَا لَهُمْ شَيْئًا كَمَا قَالَ جِبْرِيلُ ﵇ «لَوْ دَنَوْتُ أُنْمُلَةً لَاحْتَرَقْتَ» لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ [الصَّافَّاتِ: ١٦٤] (وَفَوْقَ التَّمَامِ) هُوَ الَّذِي حَصَلَ لَهُ مَا جَازَ لَهُ وَحَصَلَ لِمَا عَدَاهُ مَا جَازَ لَهُ أَوِ احْتَاجَ إِلَيْهِ لَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَاصِلٌ لَهُ كُلَّ مَا يَجُوزُ لَهُ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ وَنُعُوتِ الْجَلَالِ، فَهُوَ تَامٌّ وَحَصَلَ لِغَيْرِهِ كُلُّ مَا جَازَ لَهُ أَوِ احْتَاجَ إِلَيْهِ فَهُوَ فَوْقُ التَّمَامِ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ: هُوَ الْحَقُّ إِشَارَةٌ إِلَى التَّمَامِ وَقَوْلُهُ:

Sonra bil ki bilgeler (hükemâ): "Allah tamdır ve tamın da üstündedir (fevka't-tamam)" demişler ve varlıkları dört kısma ayırmışlardır: Nâkıs (eksik), müktefî (kendine yeten), tam ve fevka't-tamam. Nâkıs: Çocuk, hasta ve kör gibi kendisinde bulunması gereken şeylerin bulunmadığı varlıktır. Müktefî: İhtiyacını vaktinde giderecek aletlere sahip olan fakat bunlar çözülme ve yok olma sürecinde bulunan insan ve hayvan gibi o andaki ihtiyacını giderecek şey kendisine verilmiş olan varlıktır. Tam: Kendisine verilmesi caiz olan her şey -ihtiyaç duymasa bile- kendisine hasıl olmuş varlıktır; mukarreb melekler gibi. Onların dereceleri ne artar ne de Allah onlardan bir şey eksiltir; nitekim Cibrîl aleyhisselâm: «لَوْ دَنَوْتُ أُنْمُلَةً لَاحْتَرَقْتُ» "Bir parmak ucu yaklaşsaydım yanardım" demiştir; zira Allah Teâlâ: {وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ} [es-Sâffât: 164] “Bizim her birimiz için belirlenmiş bir makam vardır” buyurmuştur. Fevka't-tamam ise: Kendisine caiz olan her şey hasıl olan ve Kendi dışındakilere de caiz olan yahut ihtiyaç duydukları her şey Kendisinden hasıl olan varlıktır. Allah Teâlâ kemal sıfatlarından ve celal vasıflarından Kendisi için caiz olan her şeye sahiptir, dolayısıyla O tamdır; O'nun dışındakilere de caiz olan yahut ihtiyaç duydukları her şey O'ndan hasıl olmuştur, dolayısıyla O tamın da üstündedir. Bu sabit olduğunda deriz ki: O'nun: {هُوَ الْحَقُّ} “O Hak'tır” buyruğu tamlığa işarettir;

وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ أَيْ فَوْقَ التَّمَامِ وَقَوْلُهُ: هُوَ الْعَلِيُّ أَيْ فِي صِفَاتِهِ وَقَوْلُهُ: الْكَبِيرُ أَيْ فِي ذَاتِهِ وَذَلِكَ يُنَافِي أَنْ يَكُونَ جِسْمًا فِي مَكَانٍ لِأَنَّهُ يَكُونُ حِينَئِذٍ جَسَدًا مُقَدَّرًا بِمِقْدَارٍ فَيُمْكِنُ فَرْضُ مَا هُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ فَيَكُونُ صَغِيرًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَفْرُوضِ لَكِنَّهُ كَبِيرٌ من مطلقا أكبر من كل ما يتصور.

{وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “Şüphesiz Allah, yücedir, büyüktür” buyruğu ise tamın da üstünde olduğuna işarettir. O'nun: {هُوَ الْعَلِيُّ} “O Yücedir” buyruğu sıfatlarında yücedir; {الْكَبِيرُ} “Büyüktür” buyruğu ise zatında büyüktür demektir. Bu durum O'nun bir mekânda bulunan bir cisim olmasını nefyeder; zira O öyle olsaydı bir miktarla takdir edilmiş bir ceset olurdu ve O'ndan daha büyüğü varsayılabilirdi; böylece varsayılana nispetle küçük olurdu. Oysa O mutlak anlamda büyüktür, tasavvur edilen her şeyden daha büyüktür.

[سورة لقمان (٣١) : آية ٣١]

[Lokmân Suresi (31), 31. Ayet]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣١)

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣١)} “Görmedin mi ki gemiler, Allah'ın ayetlerinden bir kısmını size göstersin diye O'nun nimetiyle denizde akıp gitmektedir? Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için deliller vardır. (31)”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ لَمَّا ذَكَرَ آيَةً سَمَاوِيَّةً بِقَوْلِهِ:

Sonra Allah Teâlâ: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ} “Görmedin mi ki gemiler, Allah'ın ayetlerinden bir kısmını size göstersin diye O'nun nimetiyle denizde akıp gitmektedir?” buyurdu. [Allah Teâlâ]:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ [لقمان: ٢٩] وَأَشَارَ إِلَى السَّبَبِ وَالْمُسَبَّبِ ذَكَرَ آيَةً أَرْضِيَّةً، وَأَشَارَ إِلَى السَّبَبِ وَالْمُسَبِّبِ فَقَوْلُهُ: الْفُلْكَ تَجْرِي إشارة إلى المسبب وقوله: بِنِعْمَتِ اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى السَّبَبِ أَيْ إِلَى الرِّيحِ الَّتِي هِيَ بِأَمْرِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ يَعْنِي يُرِيَكُمْ بِإِجْرَائِهَا بِنِعْمَتِهِ مِنْ آياتِهِ أَيْ بَعْضِ آيَاتِهِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ/ صَبَّارٍ شَكُورٍ صَبَّارٌ فِي الشِّدَّةِ شَكُورٌ فِي الرَّخَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ مُتَذَكِّرٌ عِنْدَ الشِّدَّةِ وَالْبَلَاءِ عِنْدَ النِّعَمِ وَالْآلَاءِ فَيَصْبِرُ إِذَا أَصَابَتْهُ نِقْمَةٌ وَيَشْكُرُ إِذَا أَتَتْهُ نِعْمَةٌ

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ} [Lokmân: 29] “Görmedin mi ki Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar; güneşi ve ayı emre amade kılmıştır” buyruğuyla semavî bir delili zikredip sebep ve müsebbebe işaret edince, arzî (yere ait) bir delili zikretti ve sebep ile müsebbip olan zata işaret etti. O'nun: {الْفُلْكَ تَجْرِي} “Gemilerin akıp gitmesi” ifadesi müsebbebe; {بِنِعْمَتِ اللَّهِ} “Allah'ın nimetiyle” ifadesi ise sebebe, yani Allah'ın emriyle esen rüzgâra işarettir. {لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ} “Size ayetlerinden göstersin diye” ifadesi, yani O'nun nimetiyle gemileri yüzdürmesi sayesinde size ayetlerinden, yani bazı delillerinden göstersin diye demektir. Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için deliller vardır” buyurdu. [Yani] zorlukta çok sabreden, genişlikte çok şükredendir. Zira mümin zorluk ve bela anında [Allah'ı] hatırladığı gibi nimetler ve ihsanlar anında da hatırlayandır; dolayısıyla başına bir musibet geldiğinde sabreder, kendisine bir nimet ulaştığında ise şükreder.

وَوَرَدَ فِي كَلَامِ النَّبِيِّ ﵌ «الْإِيمَانُ نِصْفَانِ نِصْفٌ صَبْرٌ وَنِصْفٌ شُكْرٌ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelamında da: «الْإِيمَانُ نِصْفَانِ نِصْفٌ صَبْرٌ وَنِصْفٌ شُكْرٌ» "İman iki yarımdır: Yarısı sabır, yarısı şükürdür" buyruğu rivayet edilmiştir.

إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ التَّكَالِيفَ أَفْعَالٌ وَتُرُوكٌ وَالتُّرُوكُ صَبْرٌ عَنِ الْمَأْلُوفِ كَمَا

Bu, dinî tekliflerin emirler ve yasaklar (fiiller ve terkler) olduğuna, yasakların ise alışılagelen şeylere karşı sabır olduğuna bir işarettir; nitekim

قَالَ ﵊ «الصَّوْمُ صَبْرٌ وَالْأَفْعَالُ شُكْرٌ عَلَى الْمَعْرُوفِ» .

[Peygamber] aleyhisselâm: «الصَّوْمُ صَبْرٌ وَالْأَفْعَالُ شُكْرٌ عَلَى الْمَعْرُوفِ» "Oruç sabırdır, fiiller (emirler) ise ihsana karşı şükürdür" buyurmuştur.

ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة لقمان (٣١) : آية ٣٢]

[Lokmân Suresi (31), 32. Ayet]

وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ (٣٢)

{وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ (٣٢)} “Onları gölgeler gibi dalgalar bürüdüğü zaman, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar. Onları karaya çıkarıp kurtardığı zaman ise içlerinden bir kısmı orta yolu tutar. Ayetlerimizi ancak son derece nankör ve ahdine vefasız olanlar inkâr eder. (32)”

لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ أَنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ ذَكَرَ أَنَّ الْكُلَّ مُعْتَرِفُونَ بِهِ غَيْرَ أَنَّ الْبَصِيرَ يُدْرِكُهُ أَوَّلًا وَمَنْ فِي بَصَرِهِ ضَعْفٌ لَا يُدْرِكُهُ أَوَّلًا، فَإِذَا غَشِيَهُ مَوْجٌ وَوَقَعَ فِي شِدَّةٍ اعْتَرَفَ بِأَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ وَدَعَاهُ مُخْلِصًا أَيْ يَتْرُكُ كُلَّ مَنْ عَدَاهُ وَيَنْسَى جَمِيعَ مَنْ سِوَاهُ، فَإِذَا نَجَّاهُ مِنْ تِلْكَ الشِّدَّةِ قَدْ بَقِيَ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَقَدْ يَعُودُ إِلَى الشِّرْكِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Allah bunda deliller bulunduğunu zikredince, basiret sahibi kimsenin bunu baştan idrak etmesi, basiretinde zayıflık olan kimsenin ise baştan idrak edememesi müstesna, herkesin bunu itiraf ettiğini zikretti. Dolayısıyla onu bir dalga bürüdüğünde ve şiddetli bir sıkıntıya düştüğünde her şeyin Allah'tan olduğunu itiraf eder ve O'ndan başka herkesi terk edip O'nun dışındakilerin tamamını unutarak ihlasla O'na dua eder. Allah onu o sıkıntıdan kurtarınca o kimse bazen o hal üzere kalır ki: {فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} “İçlerinden bir kısmı orta yolu tutar” buyruğuyla murat edilen budur; bazen de şirke döner ki: {وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ} “Ayetlerimizi ancak son derece nankör ve ahdine vefasız olanlar inkâr eder” buyruğuyla murat edilen budur. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: مَوْجٌ كَالظُّلَلِ وَحَدَّ الْمَوْجَ وَجَمَعَ الظُّلَلَ، وَقِيلَ فِي مَعْنَاهُ كَالْجِبَالِ، وَقِيلَ كَالسَّحَابِ إِشَارَةٌ إِلَى عِظَمِ الْمَوْجِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الْمَوْجُ الْوَاحِدُ الْعَظِيمُ يَرَى فِيهِ طُلُوعٌ وَنُزُولٌ وَإِذَا نَظَرْتَ فِي الْجَرْيَةِ الْوَاحِدَةِ مِنَ النَّهْرِ الْعَظِيمِ تَبَيَّنَ لَكَ ذَلِكَ فَيَكُونُ ذَلِكَ كَالْجِبَالِ الْمُتَلَاصِقَةِ.

Birinci Mesele: Ayetteki {مَوْجٌ كَالظُّلَلِ} [ifadesinde] mevc (dalga) kelimesi tekil, zulel (gölgeler) kelimesi ise çoğul getirilmiştir. Bunun anlamı hakkında dalganın büyüklüğüne işaretle "dağlar gibi" denilmiş, "bulutlar gibi" de denilmiştir. Şöyle denilmesi de mümkündür: Tek bir büyük dalgada yükseliş ve alçalış görülür; büyük bir nehrin tek bir akıntısına baktığında bu durum sana aşikâr olur. Böylece bu, birbirine bitişik dağlar gibi olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ فِي الْعَنْكَبُوتِ فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ ثُمَّ قَالَ: فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ [العنكبوت: ٦٥] وقال هاهنا فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ فَنَقُولُ لما ذكر هاهنا أَمْرًا عَظِيمًا وَهُوَ الْمَوْجُ الَّذِي كَالْجِبَالِ بَقِيَ أَثَرُ ذَلِكَ فِي قُلُوبِهِمْ فَخَرَجَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ أَيْ فِي الْكُفْرِ وَهُوَ الَّذِي انْزَجَرَ بَعْضَ الِانْزِجَارِ، أَوْ مُقْتَصِدٌ فِي الْإِخْلَاصِ فَبَقِيَ مَعَهُ شَيْءٌ مِنْهُ وَلَمْ يَبْقَ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِخْلَاصِ، وَهُنَاكَ لَمْ يَذْكُرْ مَعَ رُكُوبِ الْبَحْرِ مُعَايَنَةً مِثْلَ ذَلِكَ الْأَمْرِ فَذَكَرَ إِشْرَاكَهُمْ حَيْثُ لَمْ يَبْقَ عِنْدَهُ أَثَرٌ.

İkinci Mesele: [Allah Teâlâ] Ankebût Suresi'nde: {فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ} [buyurmuş], sonra: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ} [Ankebût: 65] “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar” buyurmuştur. Burada ise: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} “Onları karaya çıkarıp kurtardığı zaman ise içlerinden bir kısmı orta yolu tutar” buyurmuştur. Biz de deriz ki: Burada dağlar gibi olan dalga şeklinde azametli bir durumu zikredince bunun etkisi onların kalplerinde kalmış; böylece içlerinden küfürde iktisat eden (orta yolu tutan), yani bir miktar vazgeçen yahut ihlasta iktisat edip kendisinde ihlastan bir miktar kalan ama önceki ihlas hali üzere bütünüyle kalmayan kimseler çıkmıştır. Orada ise gemiye binişle birlikte böylesi bir durumun gözlemlendiğini zikretmemiş, bu sebeple [kalplerinde] hiçbir eser kalmadığı için onların şirk koştuklarını zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا فِي مُقَابَلَةِ قوله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ [لقمان: ٣١] يَعْنِي يَعْتَرِفُ بِهَا الصَّبَّارُ الشَّكُورُ، وَيَجْحَدُهَا الْخَتَّارُ الْكَفُورُ وَالصَّبَّارُ فِي مُوَازَنَةِ الْخَتَّارِ لَفْظًا، وَمَعْنًى الكفور فِي مُوَازَنَةِ الشَّكُورِ، أَمَّا لَفْظًا فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا مَعْنًى فَلِأَنَّ الْخَتَّارَ هُوَ الْغَدَّارُ الْكَثِيرُ الْغَدْرِ أَوِ الشَّدِيدُ الْغَدْرِ، وَالْغَدْرُ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ قِلَّةِ الصَّبْرِ، لِأَنَّ الصَّبُورَ إِنْ لَمْ يَكُنْ يَعْهَدُ مَعَ أَحَدٍ لَا يُعْهَدُ مِنْهُ الْإِضْرَارُ، فَإِنَّهُ يَصْبِرُ وَيُفَوِّضُ الْأَمْرَ إِلَى اللَّهِ وَأَمَّا الْغَدَّارُ فَيَعْهَدُ وَلَا يَصْبِرُ عَلَى/ الْعَهْدِ فَيَنْقُضُهُ، وَأَمَّا أَنَّ الْكَفُورَ فِي مُقَابَلَةِ الشَّكُورِ معنى فظاهر. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: {وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا} “Ayetlerimizi inkâr etmez” buyruğu, O'nun: {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ} [Lokmân: 31] “Şüphesiz bunda ayetler vardır” buyruğunun karşılığıdır. Yani bunu çok sabreden ve çok şükreden kimse itiraf eder; ahdine son derece vefasız ve çok nankör olan kimse ise inkâr eder. Sabbâr (çok sabreden) lafız ve mana bakımından hattâr (ahdine çok vefasız olan) kelimesinin dengidir; kefûr (çok nankör) kelimesi de şekûr (çok şükreden) kelimesinin dengidir. Lafız bakımından denkliği açıktır. Mana bakımından ise şöyledir: Zira hattâr, çokça veya şiddetle hainlik eden gaddardır; hainlik ise ancak sabır azlığından kaynaklanır. Çünkü sabırlı kimse, şayet biriyle sözleşme yapmamışsa ondan bir zarar gelmesi beklenmez; zira o sabreder ve işi Allah'a havale eder. Gaddar ise sözleşme yapar ama ahde sabredemeyip onu bozar. Kefûr kelimesinin mana bakımından şekûr kelimesinin karşılığı olduğu ise açıktır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة لقمان (٣١) : آية ٣٣]

[Lokmân Suresi (31), 33. Ayet]

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٣٣)

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٣٣)} “Ey insanlar! Rabbinizden korkup sakının ve hiçbir babanın evladına, hiçbir evladın da babasına hiçbir fayda sağlayamayacağı o günden çekinin. Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. O halde sakın dünya hayatı sizi aldatmasın ve o çok aldatıcı [şeytan da] Allah hakkında sizi kandırmasın! (33)”

لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى آخِرِهَا وَعَظَ بِالتَّقْوَى لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ وَاحِدًا أَوْجَبَ التَّقْوَى الْبَالِغَةَ فَإِنَّ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّ الْأَمْرَ بِيَدِ اثْنَيْنِ لَا يَخَافُ أَحَدُهُمَا مِثْلَ مَا يَخَافُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ بِيَدِ أَحَدِهِمَا لَا غَيْرُ، ثُمَّ أَكَّدَ الْخَوْفَ بِذِكْرِ الْيَوْمِ الَّذِي يَحْكُمُ اللَّهُ فِيهِ بَيْنَ الْعِبَادِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلِكَ إِذَا كَانَ وَاحِدًا وَيَعْهَدُ مِنْهُ أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ شَيْئًا وَلَا يَسْتَعْرِضُ عِبَادَهُ، لَا يَخَافُ مِنْهُ مِثْلَ مَا يَخَافُ إِذَا عَلِمَ أَنَّ لَهُ يَوْمَ اسْتِعْرَاضٍ وَاسْتِكْشَافٍ، ثُمَّ أَكَّدَهُ بِقَوْلِهِ: لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُجْرِمَ إِذَا عَلِمَ أَنَّ لَهُ عِنْدَ الْمَلِكِ مَنْ يَتَكَلَّمُ فِي حَقِّهِ وَيَقْضِي مَا يَخْرُجُ عَلَيْهِ بِرِفْدٍ مِنْ كَسْبِهِ لَا يَخَافُ مِثْلَ مَا يَخَافُ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ مَنْ يَقْضِي عَنْهُ مَا يَخْرُجُ عَلَيْهِ، ثُمَّ ذَكَرَ شَخْصَيْنِ فِي غَايَةِ الشَّفَقَةِ وَالْمَحَبَّةِ وَهُمَا الْوَالِدُ وَالْوَلَدُ لِيَسْتَدِلَّ بِالْأَدْنَى عَلَى الْأَعْلَى، وَذِكْرُ الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ جَمِيعًا فِيهِ لَطِيفَةٌ، وَهِيَ أَنْ مِنَ الْأُمُورِ مَا يُبَادِرُ الْأَبُ إِلَى التَّحَمُّلِ عَنِ الْوَلَدِ كَدَفْعِ الْمَالِ وَتَحَمُّلِ الْآلَامِ وَالْوَلَدُ لَا يُبَادِرُ إِلَى تَحَمُّلِهِ عَنِ الْوَالِدِ مِثْلَ مَا يُبَادِرُ الْوَالِدُ إِلَى تَحَمُّلِهِ عَنِ الْوَلَدِ، وَمِنْهَا مَا يُبَادِرُ الْوَلَدُ إِلَى تَحَمُّلِهِ عَنِ الْوَالِدِ وَلَا يُبَادِرُ الْوَالِدُ إِلَى تَحَمُّلِهِ عَنِ الْوَلَدِ كَالْإِهَانَةِ، فَإِنَّ مَنْ يُرِيدُ إِحْضَارَ وَالِدِ أَحَدٍ عِنْدَ وَالٍ أَوْ قَاضٍ يَهُونُ عَلَى الِابْنِ أَنْ يَدْفَعَ الْإِهَانَةَ عَنْ

Surenin başından sonuna kadar delilleri zikredince, takva ile öğüt verdi. Çünkü Allah Teâlâ tek olduğu için en üstün takvayı vacip kılmıştır; zira işin iki kişinin elinde olduğunu bilen kimse, iş sadece birinin elinde olduğundaki korkusu gibi korkmaz. Sonra korkuyu, Allah'ın kulları arasında hüküm vereceği günü zikrederek pekiştirdi. Bu da şundandır: Hükümdar tek olduğunda eğer hiçbir şey bilmediği ve kullarını hesaba çekip yoklamadığı bilinirse, onun bir teftiş ve inceleme günü olduğunu bildiğindeki korku gibi korkulmaz. Sonra bunu: {لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ} “Hiçbir babanın evladına fayda sağlayamayacağı” buyruğuyla pekiştirdi. Bu da şundandır: Suçlu kimse, hükümdarın yanında kendisi hakkında konuşacak ve aleyhine çıkan borcu kendi kazancından yapacağı bir yardımla ödeyecek birisi olduğunu bilirse, aleyhine çıkan şeyi kendisi adına ödeyecek kimsenin olmadığını bildiğindeki korku gibi korkmaz. Sonra en aşağıdan en yukarıya delil getirmek için şefkat ve sevgide en ileri derecede bulunan iki kişiyi, yani baba ile evladı zikretti. Evlat ve babanın birlikte zikredilmesinde bir nükte vardır: O da şudur ki, bazı işlerde baba, mal vermek ve acılara katlanmak gibi şeyleri evladı adına üstlenmeye koşar; evlat ise babanın evladı adına üstlenmeye koştuğu gibi babası adına üstlenmeye koşmaz. Bazı işlerde ise evlat babası adına üstlenmeye koşar da baba evladı adına üstlenmeye koşmaz; örneğin aşağılanmaya maruz kalmak gibi. Zira bir kimsenin babasını bir valinin veya kadının huzuruna çıkarmak isteyen birine karşı, oğul için aşağılanmayı

وَالِدِهِ وَيَحْضُرَ هُوَ بَدَلَهُ، فَإِذَا انْتَهَى الْأَمْرُ إِلَى الْإِيلَامِ يَهُونُ عَلَى الْأَبِ أَنْ يَدْفَعَ الْإِيلَامَ عَنِ ابْنِهِ وَيَتَحَمَّلَهُ هُوَ بِنَفْسِهِ فَقَوْلُهُ: لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ فِي دَفْعِ الْآلَامِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً فِي دَفْعِ الْإِهَانَةِ، وَفِي قَوْلِهِ: لَا يَجْزِي وَقَوْلُهُ: وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ (لَطِيفَةٌ أُخْرَى) وَهِيَ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْفِعْلَ يَتَأَتَّى وَإِنْ كَانَ مِمَّنْ لَا يَنْبَغِي وَلَا يَكُونُ مِنْ شَأْنِهِ لِأَنَّ الْمَلِكَ إِذَا كَانَ يَخِيطُ شَيْئًا يُقَالُ إِنَّهُ يَخِيطُ وَلَا يُقَالُ هُوَ خَيَّاطٌ، وَكَذَلِكَ مَنْ يَحِيكُ شَيْئًا وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ صَنْعَتَهُ يُقَالُ هُوَ يَحِيكُ وَلَا يُقَالُ هُوَ حَائِكٌ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَنَقُولُ الِابْنُ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ جَازِيًا عَنْ وَالِدِهِ لِمَا لَهُ عَلَيْهِ مِنَ الْحُقُوقِ وَالْوَالِدُ يَجْزِي لِمَا فِيهِ مِنَ الشَّفَقَةِ وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ عَلَيْهِ ذَلِكَ فَقَالَ فِي الْوَالِدِ لَا يَجْزِي وَقَالَ فِي الْوَلَدِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ.

babasından savmak ve onun yerine kendisinin gitmesi kolay gelir. Fakat iş acı çekmeye vardığında ise babanın acıyı oğlundan savması ve onu bizzat kendisinin üstlenmesi kolay gelir. Dolayısıyla {لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ} “Hiçbir baba evladına fayda sağlayamaz” buyruğu acıların savulmasında, {وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً} “Hiçbir evlat da babasına hiçbir fayda sağlayamaz” buyruğu ise aşağılanmanın savulmasındadır. {لَا يَجْزِي} ve {وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ} buyruklarında (başka bir nükte) daha vardır: O da daha önce zikrettiğimiz üzere, fiil kendisine yaraşmayan ve işi gücü bu olmayan kimseden de sadır olabilir. Zira hükümdar bir şey diktiğinde onun diktiği söylenir ama "o terzidir" denilmez. Aynı şekilde bir şeyi dokuyan kimse şayet bu onun mesleği değilse "o dokuyor" denir ama "o dokumacıdır" denilmez. Bunu bildiğinde deriz ki: Babasının kendi üzerindeki haklarından ötürü babasına karşılık vermek evladın şanındandır; baba ise içindeki şefkatten ötürü karşılık verir, bu ona vacip değildir. Bu sebeple baba hakkında {لَا يَجْزِي} [fiil sığasıyla], evlat hakkında ise {وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ} [isim sığasıyla] buyrulmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَهُوَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ تَحْقِيقًا لِلْيَوْمِ يَعْنِي/ اخْشَوْا يَوْمًا هَذَا شَأْنُهُ وَهُوَ كَائِنٌ لِوَعْدِ اللَّهِ بِهِ وَوَعْدُهُ حَقٌّ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ تَحْقِيقًا لِعَدَمِ الْجَزَاءِ يَعْنِي: لَا يَجْزِي والد عن ولده لأن الله وعد بألا تزر وازرة وزر أخرى وَوَعْدُ اللَّهِ حَقٌّ، فَلَا يَجْزِي وَالْأَوَّلُ أَحْسَنُ وَأَظْهَرُ.

Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} “Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır” buyurdu. Bu iki ihtimal taşır: Birincisi, o günün gerçekleşeceğini pekiştirmektir; yani: Durumu bu olan bir günden çekinin; o gün Allah'ın vaat etmesi sebebiyle vuku bulacaktır ve O'nun vaadi haktır. İkincisi ise karşılıklı fayda sağlayamama durumunu pekiştirmektir; yani: Hiçbir baba evladına fayda sağlayamaz, çünkü Allah hiçbir günahkârın başkasının günahını yüklenmeyeceğini vaat etmiştir ve Allah'ın vaadi haktır, dolayısıyla fayda sağlayamaz. Birinci [ihtimal] daha güzel ve daha açıktır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا يَعْنِي إِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَلَا تَغْتَرُّوا بِالدُّنْيَا فَإِنَّهَا زَائِلَةٌ لِوُقُوعِ [ذَلِكَ] الْيَوْمِ الْمَذْكُورِ بِالْوَعْدِ الْحَقِّ.

Sonra Allah Teâlâ: {فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا} “O halde sakın dünya hayatı sizi aldatmasın” buyurdu. Yani: Durum böyle olunca sakın dünyaya aldanmayın; zira o, hak vaat ile zikredilen o günün vuku bulması sebebiyle yok olup gidicidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ يَعْنِي الدُّنْيَا لَا يَنْبَغِي أَنْ تَغُرَّكُمْ بِنَفْسِهَا وَلَا يَنْبَغِي أَنْ تَغْتَرُّوا [بِهَا] وَإِنْ حَمَلَكُمْ عَلَى مَحَبَّتِهَا غَارٌّ مِنْ نَفْسٍ أَمَّارَةٍ أَوْ شَيْطَانٍ فَكَانَ النَّاسُ عَلَى أَقْسَامٍ مِنْهُمْ مَنْ تَدْعُوهُ الدُّنْيَا إِلَى نَفْسِهَا فَيَمِيلُ إِلَيْهَا وَمِنْهُمْ مَنْ يُوَسْوِسُ فِي صَدْرِهِ الشَّيْطَانُ وَيُزَيِّنُ فِي عَيْنِهِ الدُّنْيَا وَيُؤَمِّلُهُ وَيَقُولُ إِنَّكَ تُحَصِّلُ بِهَا الْآخِرَةَ أَوْ تَلْتَذُّ بِهَا ثُمَّ تَتُوبُ فَتَجْتَمِعُ لَكَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ، فَنَهَاهُمْ عَنِ الْأَمْرَيْنِ وَقَالَ كُونُوا قِسْمًا ثَالِثًا، وَهُمُ الَّذِينَ لَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى الدُّنْيَا وَلَا إِلَى من يحسن الدنيا في الأعين. ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ: {وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ} “O çok aldatıcı da Allah hakkında sizi kandırmasın” buyurdu. Yani: Dünyanın bizzat kendisiyle sizi aldatmaması gerektiği gibi, emmâre nefisten veya şeytandan bir aldatıcı sizi onun sevgisine sevk etse bile ona aldanmamanız gerekir. İnsanlar kısımlara ayrılmıştır: Kimini dünya kendisine çağırır, o da ona meyleder. Kiminin de göğsüne şeytan vesvese verir, dünyayı gözünde süsler, ona ümit verir ve: "Onunla ahireti elde edersin" yahut "Onunla lezzetlenir, sonra tövbe edersin; böylece dünya ve ahiret sende birleşir" der. [Allah Teâlâ] onları bu iki durumdan da nehyetti ve: Gözlerde dünyayı güzelleştirenlere de dünyaya da iltifat etmeyen üçüncü bir kısım olun, dedi. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة لقمان (٣١) : آية ٣٤]

[Lokmân Suresi (31), 34. Ayet]

إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)

{إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)} “Kıyametin bilgisi şüphesiz yalnızca Allah katındadır. Yağmuru O yağdırır, rahimlerdekini O bilir. Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez ve hiçbir kimse hangi yerde öleceğini bilmez. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır. (34)”

يَقُولُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَفَى عِلْمَ أُمُورٍ خَمْسَةٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَنْ غَيْرِهِ وَهُوَ كَذَلِكَ لَكِنَّ الْمَقْصُودَ لَيْسَ ذَلِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ الْجَوْهَرَ الْفَرْدَ الَّذِي كَانَ فِي كَثِيبِ رَمْلٍ فِي زَمَانِ الطُّوفَانِ وَنَقَلَهُ الرِّيحُ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ كَمْ مَرَّةٍ، وَيَعْلَمُ أَنَّهُ أين هو ولا يعلمه غيره، ولأن يَعْلَمُ أَنَّهُ يُوجَدُ بَعْدَ هَذِهِ السِّنِينَ ذَرَّةٌ فِي بَرِّيَّةٍ لَا يَسْلُكُهَا أَحَدٌ وَلَا يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ، فَلَا وَجْهَ لِاخْتِصَاصِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ بِالذِّكْرِ وَإِنَّمَا الْحَقُّ فِيهِ أَنْ نَقُولَ لَمَّا قَالَ الله: اخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَذَكَرَ أَنَّهُ كَائِنٌ بِقَوْلِهِ: إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ فَمَتَى يَكُونُ هَذَا الْيَوْمُ فأجيب بأن هذا العلم ما لَمْ يَحْصُلْ لِغَيْرِ اللَّهِ وَلَكِنْ هُوَ كَائِنٌ، ثم ذكر الدليلين الذين ذَكَرْنَاهُمَا مِرَارًا عَلَى الْبَعْثِ أَحَدُهُمَا: إِحْيَاءُ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى [الروم: ٤٩، ٥٠] وقال تعالى:

Bazı müfessirler Allah Teâlâ'nın bu ayetle beş şeyin bilgisini Kendisinden başkasından nefyettiğini söylerler; bu böyledir, fakat asıl maksat bu değildir. Zira Allah Teâlâ, Tufan zamanında bir kum tepesinde bulunan ve rüzgârın doğudan batıya kaç defa taşıdığı bölünemeyen tek bir cevheri (en küçük parçayı) bilir ve onun nerede olduğunu da bilir; O'ndan başkası ise bunu bilmez. Ayrıca O, bu yıllardan sonra kimsenin ayak basmadığı ıssız bir çölde bir zerrenin var olacağını bilir ve O'ndan başkası bunu bilmez. Dolayısıyla özellikle bu şeylerin zikredilmesinin [sırf bu açıdan] bir gerekçesi kalmaz. Bu husustaki hakikat şudur ki biz deriz: Allah: {اخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ} “Hiçbir babanın evladına fayda sağlayamayacağı o günden çekinin” buyurup {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} “Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır” buyruğuyla onun kesinlikle gerçekleşeceğini zikredince, sanki birisi: "Peki bu gün ne zaman olacak?" demiş, buna karşılık da bu bilginin Allah'tan başkasına verilmediği, fakat onun muhakkak vuku bulacağı cevabı verilmiştir. Sonra yeniden dirilmeye dair defalarca zikrettiğimiz iki delili zikretti: Birincisi, Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى} [Rûm: 49-50] “Halbuki onlar, kendilerine [yağmur] indirilmeden önce kesin bir ümitsizlik içindeydiler. Şimdi Allah'ın rahmetinin eserlerine bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de mutlaka diriltecektir” buyurduğu gibi yeryüzünün ölümünden sonra diriltilmesidir. Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur:

وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَكَذلِكَ تُخْرَجُونَ [الروم: ١٩] وقال هاهنا يَا أَيُّهَا السَّائِلُ إِنَّكَ لَا تَعْلَمُ وَقْتَهَا وَلَكِنَّهَا كَائِنَةٌ وَاللَّهُ قَادِرٌ عَلَيْهَا كَمَا هُوَ قَادِرٌ عَلَى إِحْيَاءِ الْأَرْضِ حَيْثُ قَالَ وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ [الشورى: ٢٨]

{وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَكَذلِكَ تُخْرَجُونَ} [Rûm: 19] “Ve ölümünün ardından yeryüzünü diriltir; siz de işte böyle çıkarılacaksınız”. Burada da şöyle demiştir: Ey soran kişi! Sen onun vaktini bilmezsin, fakat o muhakkak gerçekleşecektir ve Allah, {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ} [Şûrâ: 28] “O, yağmuru indirendir” buyurduğu yerde

وقال: وَيُحْيِ الْأَرْضَ [الروم: ١٩] / وَثَانِيهِمَا: الْخَلْقُ ابْتِدَاءً كَمَا قَالَ: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [الرُّومِ: ٢٧] وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٠] إِلَى غير ذلك فقال هاهنا وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ السَّاعَةَ وَإِنْ كُنْتَ لَا تَعْلَمُهَا لَكِنَّهَا كَائِنَةٌ وَاللَّهُ قَادِرٌ عَلَيْهَا، وَكَمَا هُوَ قَادِرٌ عَلَى الْخَلْقِ فِي الْأَرْحَامِ كَذَلِكَ يَقْدِرُ عَلَى الْخَلْقِ مِنَ الرُّخَامِ، ثُمَّ قَالَ لِذَلِكَ الطَّالِبِ عِلْمَهُ: يَا أَيُّهَا السَّائِلُ إِنَّكَ تَسْأَلُ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا، فَلَكَ أَشْيَاءُ أَهَمُّ مِنْهَا لَا تَعْلَمُهَا، فَإِنَّكَ لَا تَعْلَمُ مَعَاشَكَ وَمَعَادَكَ، وَلَا تَعْلَمُ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا مَعَ أَنَّهُ فِعْلُكَ وَزَمَانُكَ، وَلَا تَعْلَمُ أَيْنَ تَمُوتُ مَعَ أَنَّهُ شُغْلُكَ وَمَكَانُكَ، فَكَيْفَ تَعْلَمُ قِيَامَ السَّاعَةِ مَتَى تَكُونُ، فَاللَّهُ مَا أَعْلَمَكَ كَسْبَ غَدِكَ مَعَ أَنَّ لَكَ فِيهِ فَوَائِدَ تُبْنَى عَلَيْهَا الْأُمُورُ مِنْ يَوْمِكَ، وَلَا أَعْلَمَكَ أَيْنَ تَمُوتُ مَعَ أن لك فيه أغراضا تهيء أُمُورَكَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْعِلْمِ وَإِنَّمَا لَمْ يُعْلِمْكَ لِكَيْ تَكُونَ فِي وَقْتٍ بِسَبَبِ الرِّزْقِ رَاجِعًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مُتَوَكِّلًا عَلَى اللَّهِ وَلَا أَعْلَمَكَ الْأَرْضَ الَّتِي تَمُوتُ فِيهَا كَيْ لَا تَأْمَنَ الْمَوْتَ وَأَنْتَ فِي غَيْرِهَا، فَإِذَا لَمْ يُعْلِمْكَ مَا تَحْتَاجُ إِلَيْهِ كَيْفَ يُعْلِمُكَ مَا لَا حَاجَةَ لَكَ إِلَيْهِ، وَهِيَ السَّاعَةُ، وَإِنَّمَا الْحَاجَةُ إِلَى الْعِلْمِ بِأَنَّهَا تَكُونُ وَقَدْ أُعْلِمْتَ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ أَنْبِيَائِهِ.

ve {وَيُحْيِ الْأَرْضَ} [Rûm: 19] “[Allah] yeryüzünü diriltir” buyurduğu gibi yeryüzünü diriltmeye kadir olduğu gibi buna da kadirdir. İkincisi ise: Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ} [Rûm: 27] “Varlıkları ilkin yaratan, sonra onu tekrar edecek olan O'dur” ve: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ} [Ankebût: 20] “De ki: 'Yeryüzünde gezip dolaşın da yaratılışı nasıl başlattığına bir bakın. Sonra Allah ahiret yaratılışını da gerçekleştirecektir'” buyurduğu ve benzeri ayetlerde geçtiği üzere ilk yaratılıştır. Burada da kıyameti sen bilmesen bile onun muhakkak gerçekleşeceğine ve Allah'ın buna kadir olduğuna işaret etmek üzere: {وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ} “Rahimlerdekini bilir” buyurdu. Zira O, rahimlerde yaratmaya kadir olduğu gibi sert mermerden yaratmaya da kadirdir. Sonra kıyametin vaktini öğrenmek isteyen kimseye şöyle buyurdu: Ey soran kişi! Sen kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorsun; oysa senin için ondan daha önemli olup bilmediğin şeyler vardır. Zira sen ne maişetini ne de akıbetini bilirsin; senin kendi fiilin ve zamanın olmasına rağmen yarın ne kazanacağını bilmezsin; senin kendi işin ve mekânın olmasına rağmen nerede öleceğini bilmezsin. Hal böyleyken kıyametin ne zaman kopacağını nasıl bileceksin? Allah, bugünden üzerine işler bina edeceğin birtakım faydalar bulunmasına rağmen yarınki kazancını sana bildirmedi. O bilgi sebebiyle işlerini düzenleyeceğin birtakım maksatların bulunmasına rağmen nerede öleceğini de sana bildirmedi. Sana [yarınki kazancını] bildirmedi ki rızık sebebiyle her an Allah Teâlâ'ya yönelip O'na tevekkül edesin; öleceğin yeri de sana bildirmedi ki onun dışındaki bir yerde iken ölümden kendini güvende hissetmeyesin. Durum böyleyken, muhtaç olduğun şeyleri sana bildirmemiş olan [Allah], ihtiyacın olmayan şeyi, yani kıyametin vaktini sana nasıl bildirsin? İhtiyaç duyulan şey ise yalnızca onun gerçekleşeceğini bilmektir; nitekim peygamberlerinin diliyle Allah bunu sana bildirmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ لَمَّا خَصَّصَ أَوَّلًا عِلْمَهُ بِالْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ، بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ ذَكَرَ أَنَّ عِلْمَهُ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِهَا، بَلْ هُوَ عَلِيمٌ مُطْلَقًا بِكُلِّ شَيْءٍ، وَلَيْسَ عِلْمُهُ عِلْمًا بِظَاهِرِ الْأَشْيَاءِ فَحَسْبُ، بَلْ خَبِيرٌ عِلْمُهُ وَاصِلٌ إِلَى بَوَاطِنِ الْأَشْيَاءِ، وَاللَّهُ أعلم بالصواب.

Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır” buyurdu. Önce: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Kıyametin bilgisi şüphesiz yalnızca Allah katındadır” buyruğuyla ilmini zikredilen şeylere tahsis edince, ilminin sadece bunlarla sınırlı olmadığını, aksine her şeyi mutlak olarak hakkıyla bilen (Alîm) olduğunu, ilminin sadece eşyanın zahiriyle sınırlı kalmayıp eşyanın batınına da nüfuz eden bir ilim olduğunu (Habîr) zikretti. En doğruyu bilen Allah'tır.