لَمَّا صَبَرُوا وَكانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ فَكَذَلِكَ اصْبِرُوا وَآمِنُوا بِأَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ. ثم قال تعالى:
{ لَمَّا صَبَرُوا وَكانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ } “Sabrettikleri ve ayetlerimize kesinlikle inandıkları zaman”. [Siz de] tıpkı böyle sabredin ve Allah'ın vaadinin hak olduğuna kesin olarak inanın. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة السجده (٣٢) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]
[Secde Suresi (32), Ayetler 25-26]
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٢٥) أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ (٢٦)
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٢٥) أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ (٢٦) } “Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hüküm verecektir. (25) Kendilerinden önceki nice nesilleri helak etmiş olmamız onlar için yol gösterici olmadı mı? Oysa onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar. Şüphesiz bunda ibretler vardır. Hâlâ işitmiyorlar mı? (26)”
قَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ هَذَا يَصْلُحُ جَوَابًا لِسُؤَالٍ: وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ كَانَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ كَيْفَ كَانُوا يَهْدُونَ وَهُمُ اخْتَلَفُوا وَصَارُوا فِرَقًا وَسَبِيلُ الْحَقِّ وَاحِدٌ، فَقَالَ فِيهِمْ هُدَاةٌ وَاللَّهُ بَيَّنَ الْمُبْتَدِعَ مِنَ الْمُتَّبِعِ كَمَا يُبَيِّنُ الْمُؤْمِنَ مِنَ الْكَافِرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ يَفْصِلُ بَيْنَ الْمُخْتَلِفِينَ مِنْ أُمَّةٍ وَاحِدَةٍ كَمَا يَفْصِلُ بَيْنَ الْمُخْتَلِفِينَ مِنَ الْأُمَمِ
O'nun: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hüküm verecektir” sözü, bir soruya cevap olmaya uygundur: Şöyle ki Yüce Allah: “Biz onlardan doğru yolu gösteren önderler kıldık” buyurunca, bir kimse: “Onlar ihtilaf edip fırkalara ayrılmışken ve hak yol da tek iken nasıl doğru yolu gösteriyorlardı?” diyebilirdi. Bunun üzerine [Allah], içlerinde doğru yolu gösterenlerin bulunduğunu, kıyamet günü mümini kâfirden ayırt ettiği gibi bidatçiyi de [sünnete] uyandan ayırt edeceğini beyan etti. Bunda diğer bir vecih daha vardır; o da Yüce Allah'ın, ümmetler arasındaki ihtilaf edenlerin arasını ayırdığı gibi tek bir ümmetten ihtilaf edenlerin de arasını ayıracağını beyan etmiş olmasıdır.
فَيَنْبَغِي أَنْ لَا يَأْمَنَ مَنْ آمَنَ وَإِنْ لَمْ يَجْتَهِدْ، فَإِنَّ الْمُبْتَدِعَ مُعَذَّبٌ كَالْكَافِرِ، غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ، أَنَّ عَذَابَ الْكَافِرِ أَشُدُّ وَآلَمُ وَأَمَدُّ وَأَدْوَمُ.
Dolayısıyla iman eden kimse, gayret göstermemişse güvende olmamalıdır; zira bidatçi de kâfir gibi azap görecektir. Bu husustaki en son nokta şudur ki, kâfirin azabı daha şiddetli, daha elem verici, daha uzun süreli ve daha devamlıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَقْرِيرٌ لِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﵌ وَإِعَادَةٌ لِبَيَانِ مَا سَبَقَ فِي قَوْلِهِ: لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ/ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ [السَّجْدَةِ: ٣] وَلَمَّا أَعَادَ ذِكْرَ الرِّسَالَةِ أَعَادَ ذِكْرَ التَّوْحِيدِ، فَقَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ وَقَوْلُهُ: يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ زِيَادَةُ إِبَانَةٍ، أَيْ مَسَاكِنُ الْمُهْلَكِينَ دَالَّةٌ عَلَى حَالِهِمْ وَأَنْتُمْ تَمْشُونَ فِيهَا وَتُبْصِرُونَهَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ اعْتُبِرَ فِيهِ السَّمْعُ، لِأَنَّهُمْ مَا كَانَ لَهُمْ قُوَّةُ الْإِدْرَاكِ بِأَنْفُسِهِمْ وَالِاسْتِنْبَاطُ بِعُقُولِهِمْ، فَقَالَ أَفَلَا يَسْمَعُونَ، يَعْنِي لَيْسَ لَهُمْ دَرَجَةُ الْمُتَعَلِّمِ الَّذِي يسمع الشيء ويفهمه. ثم قال تعالى:
Sonra Yüce Allah: { أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ } “Kendilerinden önceki nice nesilleri helak etmiş olmamız onlar için yol gösterici olmadı mı?” buyurdu. Yüce Allah'ın: “Andolsun ki biz Musa'ya Kitab'ı verdik” sözünün, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliğini pekiştirme ve: { لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş bir topluluğu uyarman için” [Secde: 3] sözünde geçen hususun beyanının tekrarı olduğunu zikretmiştik. Peygamberliği zikretmeyi tekrarlayınca tevhidin zikrini de tekrarlayarak: { أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ } “Kendilerinden öncekileri helak etmiş olmamız onlar için yol gösterici olmadı mı?” buyurdu. O'nun: { يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ } “Onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar” sözü, [durumu] daha fazla açıklığa kavuşturmaktadır; yani helak edilenlerin yurtları onların durumuna delalet etmektedir ve siz de onların içinde gezip dolaşmakta, onları görmektesiniz. Yüce Allah'ın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ } “Şüphesiz bunda ibretler vardır. Hâlâ işitmiyorlar mı?” sözünde ise işitme dikkate alınmıştır; çünkü onların bizzat kendileriyle idrak etme ve akıllarıyla istinbatta (çıkarımda) bulunma güçleri yoktu. Bu yüzden: { أَفَلا يَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmiyorlar mı?” buyurdu; yani onların bir şeyi işitip anlayan bir talebe derecesi bile yoktur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة السجده (٣٢) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]
[Secde Suresi (32), Ayetler 27-28]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ (٢٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٨)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ (٢٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٨) } “Görmediler mi ki biz suyu çorak/kupkuru toprağa sevk ediyoruz da onunla hayvanlarının ve kendilerinin yediği ekini çıkarıyoruz? Hâlâ görmüyorlar mı? (27) 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu fetih/hüküm ne zaman?' diyorlar. (28)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ لَمَّا بَيَّنَ الْإِهْلَاكَ وَهُوَ الْإِمَاتَةُ بَيْنَ الْإِحْيَاءِ لِيَكُونَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الضُّرَّ وَالنَّفْعَ بِيَدِ اللَّهِ، وَالْجُرُزُ الْأَرْضُ الْيَابِسَةُ الَّتِي لَا نَبَاتَ فِيهَا وَالْجُرُزُ هُوَ الْقَطْعُ وَكَأَنَّهَا الْمَقْطُوعُ عَنْهَا الْمَاءُ وَالنَّبَاتُ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ قَدَّمَ الْأَنْعَامَ عَلَى الْأَنْفُسِ فِي الْأَكْلِ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الزَّرْعَ أَوَّلُ مَا يَنْبُتُ يَصْلُحُ لِلدَّوَابِّ وَلَا يَصْلُحُ لِلْإِنْسَانِ وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الزَّرْعَ غِذَاءُ الدَّوَابِّ وَهُوَ لَا بُدَّ مِنْهُ. وَأَمَّا غِذَاءُ الْإِنْسَانِ فَقَدْ يَحْصُلُ مِنَ الْحَيَوَانِ، فَكَأَنَّ الْحَيَوَانَ يَأْكُلُ الزَّرْعَ، ثُمَّ الْإِنْسَانُ يَأْكُلُ مِنَ الْحَيَوَانِ الثَّالِثُ: إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْأَكْلَ مِنْ ذَوَاتِ الدَّوَابِّ وَالْإِنْسَانُ يَأْكُلُ بِحَيَوَانِيَّتِهِ أَوْ بِمَا فِيهِ مِنَ الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ فَكَمَالُهُ بِالْعِبَادَةِ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَفَلا يُبْصِرُونَ لِأَنَّ الْأَمْرَ يُرَى بِخِلَافِ حَالِ الْمَاضِينَ، فَإِنَّهَا كَانَتْ مَسْمُوعَةً، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ الرِّسَالَةَ وَالتَّوْحِيدَ بَيَّنَ الْحَشْرَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، فَصَارَ تَرْتِيبُ آخِرِ السُّورَةِ كَتَرْتِيبِ أَوَّلِهَا حَيْثُ ذَكَرَ الرِّسَالَةَ فِي أَوَّلِهَا بِقَوْلِهِ: لِتُنْذِرَ قَوْماً وَفِي آخِرِهَا بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ [السجدة: ٢٣] وَذَكَرَ التَّوْحِيدَ بِقَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [السجدة: ٤] وَقَوْلِهِ: الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ [السجدة: ٧] وَفِي آخِرِ السُّورَةِ ذَكَرَهُ بِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ [السجدة: ٢٦] وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ وَذَكَرَ الْحَشْرَ في أولها بقوله: وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ [السجدة: ١٠] وَفِي آخِرِهَا بِقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ.
Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ } “Görmediler mi ki biz suyu çorak toprağa sevk ediyoruz” sözü, helak etmeyi -ki o öldürmektir- beyan edince, zararın da faydanın da Allah'ın elinde olduğuna işaret olsun diye [hemen ardından] diriltmeyi beyan etti. el-Cüruz (الْجُرُز), içinde bitki bulunmayan kuru topraktır. el-Cürz (الْجُرُز) kesmek demektir; sanki kendisinden su ve bitki kesilmiş [toprak] gibidir. Sonra Yüce Allah: { فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ } “onunla hayvanlarının ve kendilerinin yediği ekini çıkarıyoruz” buyurdu. Yeme konusunda hayvanları nefislerin (insanların) önüne geçirmesi birkaç sebeptendir: Birincisi: Ekin ilk bittiğinde hayvanlara uygun olur, insana uygun olmaz. İkincisi: Ekin hayvanların gıdasıdır ve hayvanlar için zorunludur. İnsanın gıdası ise bazen hayvandan elde edilir; sanki hayvan ekini yemekte, sonra da insan hayvandan yemektedir. Üçüncüsü: Yemek yemenin hayvanların zatına ait olduğuna, insanın da hayvani yönüyle veya kendisindeki akli güç sebebiyle yediğine, dolayısıyla onun kemalinin ibadetle olduğuna işarettir. Sonra Yüce Allah: { أَفَلا يُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyorlar mı?” buyurdu; çünkü bu durum geçmiştekilerin durumunun aksine gözle görülür bir şeydir, zira geçmiştekilerin durumu işitilen bir şeydi. Sonra peygamberliği ve tevhidi beyan edince, surenin sonuna kadar süren: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu fetih ne zaman?' diyorlar” sözüyle haşri (yeniden dirilmeyi) beyan etti. Böylece surenin sonunun tertibi, surenin başının tertibi gibi oldu; zira başında peygamberliği: { لِتُنْذِرَ قَوْماً } “bir topluluğu uyarman için” sözüyle, sonunda ise: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Musa'ya Kitab'ı verdik” [Secde: 23] sözüyle zikretti. Tevhidi: { الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan O'dur” [Secde: 4] ve: { الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ } “Yarattığı her şeyi güzel yapan ve insanın yaratılışına çamurdan başlayan O'dur” [Secde: 7] sözleriyle zikretti; surenin sonunda ise: { أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } “onlar için yol gösterici olmadı mı?” [Secde: 26] ve: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ } “Görmediler mi ki biz sevk ediyoruz” sözleriyle zikretti. Haşri ise başında: { وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ } “Ve dediler ki: 'Biz toprakta kaybolup gittiğimiz zaman mı...'” [Secde: 10] sözüyle, sonunda da: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ } “'Bu fetih ne zaman?' diyorlar” sözüyle zikretti.
[سورة السجده (٣٢) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[Secde Suresi (32), Ayetler 29-30]
قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٢٩) فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (٣٠)
{ قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٢٩) فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (٣٠) } “De ki: 'Fetih günü, inkâr edenlere iman etmeleri fayda vermez ve onlara mühlet de verilmez.' (29) Artık onlardan yüz çevir ve bekle; şüphesiz onlar da beklemektedirler. (30)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ أَيْ لَا يُقْبَلُ إِيمَانُهُمْ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ الْمَقْبُولَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ فِي دَارِ الدنيا، ولا يُنْظَرُونَ، أَيْ لَا يُمْهَلُونَ بِالْإِعَادَةِ إِلَى الدُّنْيَا لِيُؤْمِنُوا فَيُقْبَلُ إِيمَانُهُمْ، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ الْمَسَائِلَ وَأَتْقَنَ الدَّلَائِلَ وَلَمْ يَنْفَعْهُمْ. قَالَ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ أَيْ لَا
Yüce Allah'ın: { قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “De ki: 'Fetih günü, inkâr edenlere iman etmeleri fayda vermez ve onlara mühlet de verilmez'” sözü, yani o durumda onların imanı kabul edilmez; zira makbul olan iman, dünya yurdunda olan imandır. { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } ise, yani iman edip de imanları kabul edilsin diye dünyaya geri döndürülmek suretiyle kendilerine mühlet verilmez, demektir. Sonra meseleleri açıklayıp delilleri sağlamlaştırınca ve bunlar onlara fayda vermeyince Yüce Allah: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Artık onlardan yüz çevir” buyurdu; yani artık
تُنَاظِرْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِنَّمَا الطَّرِيقُ بَعْدَ هَذَا الْقِتَالُ. وَقَوْلُهُ: وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا:
bundan sonra onlarla münazara etme; bundan sonraki yol ancak savaştır. O'nun: { وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ } “Ve bekle; şüphesiz onlar da beklemektedirler” sözü birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi:
وَانْتَظِرْ هَلَاكَهُمْ فَإِنَّهُمْ يَنْتَظِرُونَ هَلَاكَكَ، وَعَلَى هَذَا فَرَّقَ بَيَّنَ الِانْتِظَارَيْنِ، لِأَنَّ انْتِظَارَ النَّبِيِّ ﵌ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى بَعْدَ وَعْدِهِ وَانْتِظَارَهُمْ بِتَسْوِيلِ أَنْفُسِهِمْ وَالتَّعْوِيلِ عَلَى الشَّيْطَانِ وَثَانِيهَا: وَانْتَظِرِ النَّصْرَ مِنَ اللَّهِ فَإِنَّهُمْ يَنْتَظِرُونَ النَّصْرَ مِنْ آلِهَتِهِمْ وَفَرَّقَ بَيْنَ الِانْتِظَارَيْنِ وَثَالِثُهَا: وَانْتَظِرْ عَذَابَهُمْ بِنَفْسِكَ فَإِنَّهُمْ يَنْتَظِرُونَهُ بِلَفْظِهِمُ اسْتِهْزَاءً، كَمَا قَالُوا: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا [الْأَعْرَافِ: ٧٠] وَقَالُوا مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [النمل: ٧١] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ وَإِلَيْهِ الْمَرْجِعُ وَالْمَآبُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، وَعَلَى أَزْوَاجِهِ الطَّاهِرَاتِ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ.
Onların helakini bekle, zira onlar da senin helakini beklemektedirler. Buna göre iki bekleyişin arasını ayırmıştır; çünkü Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in bekleyişi, vaadinden sonra Yüce Allah'ın emriyledir; onların bekleyişi ise nefislerinin aldatması ve şeytana bel bağlamaları sebebiyledir. İkincisi: Allah'tan yardımı bekle, zira onlar da ilahlarından yardım beklemektedirler; böylece iki bekleyişin arasını ayırmıştır. Üçüncüsü: Onların azabını bizzat bekle, zira onlar: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Bize vadettiğini getir” [A'râf: 70] ve: { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?” [Neml: 71] dedikleri gibi ve benzeri sözleriyle alay yollu olarak bu azabı beklemektedirler. Doğruyu en iyi bilen Allah'tır; dönüş ve varış O'nadır. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; O'nun salâtı peygamberlerin efendisi Nebi Muhammed'e, onun bütün âline, ashabına ve müminlerin anneleri olan tertemiz eşlerine olsun.