[سورة الدخان (٤٤) : الآيات ٤٠ الى ٥٠]
[Duhân Suresi (44), Âyetler 40-50]
إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٠) يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤١) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ اللَّهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٤٢) إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعامُ الْأَثِيمِ (٤٤)
{إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٠) يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤١) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ اللَّهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٤٢) إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعامُ الْأَثِيمِ (٤٤)} “Şüphesiz hüküm ve ayrım günü, onların hepsinin bir arada bulunacağı vakittir. (40) O gün hiçbir dostun dostuna hiçbir faydası olmaz ve onlara yardım da edilmez. (41) Ancak Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesna. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (42) Şüphesiz zakkum ağacı, (43) günahkârın yiyeceğidir. (44)”
كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ (٤٥) كَغَلْيِ الْحَمِيمِ (٤٦) خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ (٤٧) ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ (٤٨) ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩)
{كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ (٤٥) كَغَلْيِ الْحَمِيمِ (٤٦) خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ (٤٧) ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ (٤٨) ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩)} “Erimiş maden gibidir; karınlarda kaynar, (45) kaynar suyun kaynaması gibi. (46) [Allah şöyle emreder:] ‘Onu tutun da cehennemin ta ortasına sürükleyin!’ (47) ‘Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün!’ (48) ‘Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok üstündün!’ (49)”
إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ (٥٠)
{إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ (٥٠)} “‘İşte bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir!’ (50)”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ قَوْلِهِ وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ [الدخان: ٣٨] إِثْبَاتُ الْقَوْلِ بِالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، فَلَا جَرَمَ ذَكَرَ عَقِيبَهُ قَوْلَهُ إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ وَفِي تَسْمِيَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِيَوْمِ الْفَصْلِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ: يَفْصِلُ اللَّهُ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ الثَّانِي: يَفْصِلُ فِي الْحُكْمِ وَالْقَضَاءِ بَيْنَ عِبَادِهِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْفَصْلِ، بِمَعْنَى أَنَّهُ يَفْصِلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ كُلِّ مَا يَكْرَهُهُ، وَفِي حَقِّ الْكُفَّارِ، بِمَعْنَى أَنَّهُ يَفْصِلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ كُلِّ مَا يُرِيدُهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ يَظْهَرُ حَالُ كُلِّ أَحَدٍ كَمَا هُوَ، فَلَا يَبْقَى فِي حَالِهِ رِيبَةٌ وَلَا شُبْهَةٌ، فَتَنْفَصِلَ الْخَيَالَاتُ وَالشُّبُهَاتُ، وَتَبْقَى الْحَقَائِقُ وَالْبَيِّنَاتُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الْمَعْنَى أَنَّ يَوْمَ يَفْصِلُ الرَّحْمَنُ بَيْنَ عِبَادِهِ مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ، ثُمَّ وَصَفَ ذَلِكَ الْيَوْمَ فَقَالَ: يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً يُرِيدُ قَرِيبٌ/ عَنْ قَرِيبٍ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ أَيْ لَيْسَ لَهُمْ نَاصِرٌ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي يُتَوَقَّعُ مِنْهُ النُّصْرَةُ إِمَّا الْقَرِيبُ فِي الدِّينِ أَوْ فِي النَّسَبِ أَوِ الْمُعْتَقُ، وَكُلُّ هَؤُلَاءِ يُسَمَّوْنَ بِالْمَوْلَى، فَلَمَّا لَمْ تَحْصُلِ النُّصْرَةُ مِنْهُمْ فَبِأَنْ لَا تَحْصُلَ مِمَّنْ سِوَاهُمْ أَوْلَى، وَهَذِهِ الْآيَةُ شَبِيهَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً إلى قوله وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ [البقرة: ١٢٣] قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ مَوْلًى عَنْ مَوْلًى الْكُفَّارُ أَلَا تَرَى أَنَّهُ ذَكَرَ الْمُؤْمِنَ فَقَالَ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ الْمُؤْمِنَ فَإِنَّهُ تَشْفَعُ لَهُ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمَلَائِكَةُ.
Bil ki, O'nun: {وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ} “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık” (ed-Duhân: 38) sözünden maksat, diriliş ve kıyamet görüşünü ispatlamaktır. Dolayısıyla bunun hemen peşinden: {إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ} “Şüphesiz hüküm ve ayrım günü, onların hepsinin bir arada bulunacağı vakittir” sözünü zikretmiştir. Kıyamet gününün “Yevmü'l-Fasl” (hüküm ve ayrım günü) olarak isimlendirilmesinde şu vecihler vardır: Birincisi: Hasan şöyle demiştir: Allah o günde cennet ehli ile cehennem ehlinin arasını ayırır. İkincisi: Kullarının arasında hüküm ve kazada bulunup aralarını ayırır. Üçüncüsü: Müminler hakkında o “Yevmü'l-Fasl”dır; yani kendisi ile hoşlanmadığı her şeyin arasını ayırır, kâfirler hakkında ise kendisi ile arzuladığı her şeyin arasını ayırır demektir. Dördüncüsü: Herkesin durumu olduğu gibi ortaya çıkar; durumunda hiçbir şüphe ve tereddüt kalmaz, böylece vehimler ve şüpheler ayrışıp gider, hakikatler ve apaçık deliller baki kalır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Mana; Rahmân'ın, kullarının -iyisiyle kötüsüyle- hepsinin arasını ayıracağı günün onların buluşma vakti olduğudur. Sonra o günü vasfederek şöyle buyurdu: {يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً} “O gün hiçbir dostun dostuna hiçbir faydası olmaz”; yani bir akrabanın diğer akrabaya [faydası olmaz], {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} “ve onlara yardım da edilmez”; yani onların bir yardımcısı yoktur. Bunun anlamı şudur: Kendisinden yardım umulan kimse ya dinde yakındır, ya nesepte yakındır veya azat eden efendidir; bunların hepsi de “mevlâ” diye isimlendirilir. Bunlardan yardım gerçekleşmeyince, bunların dışındakilerden hiç gerçekleşmemesi evleviyetledir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً} “Öyle bir günden sakının ki, kimse kimsenin yerine bir şey ödeyemez...” ayetinden {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} “onlara yardım da edilmez” (el-Bakara: 123) kısmına kadar olan buyruğuna benzemektedir. Vâhidî şöyle demiştir: O'nun {مَوْلًى عَنْ مَوْلًى} “hiçbir dostun dostuna” sözünden murat kâfirlerdir. Görmez misin ki mümini zikrederek: {إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ} “Ancak Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesna” buyurmuştur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: [Bundan] mümini kastetmektedir; zira peygamberler ve melekler ona şefaat eder.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقَامَ الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِالْقِيَامَةِ حَقٌّ، ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِوَصْفِ ذَلِكَ الْيَوْمِ ذَكَرَ عَقِيبَهُ وَعِيدَ الْكُفَّارِ، ثُمَّ بَعْدَهُ وَعْدَ الْأَبْرَارِ، أَمَّا وَعِيدُ الْكُفَّارِ فَهُوَ قَوْلُهُ إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, kıyamet görüşünün hak olduğuna dair delili ikame edip ardından o günün vasfını getirince, bunun akabinde kâfirlere yönelik tehdidi (vaîd), sonra da onun peşinden iyilere yönelik müjdeyi (vaad) zikretmiştir. Kâfirlere yönelik tehdit O'nun: {إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ} “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir” sözüdür. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ بِكَسْرِ الشِّينِ، ثُمَّ قَالَ وَفِيهَا ثَلَاثُ لُغَاتٍ: شَجَرَةٌ بِفَتْحِ الشِّينِ وَكَسْرِهَا، وَشَيَرَةٌ بِالْيَاءِ، وَشَبَرَةٌ بِالْبَاءِ.
Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: {إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ} şîn harfinin kesresiyle (şicerate) okunmuştur. Sonra şöyle demiştir: Bu kelimede üç lügat vardır: Şîn harfinin fethası ve kesrasıyla şecerah (شَجَرَةٌ), yâ harfiyle şeyerah (شَيَرَةٌ) ve bâ harfiyle şeberah (شَبَرَةٌ).
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبَحْثُ عَنِ اشْتِقَاقِ لَفْظِ الزَّقُّومِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ وَالصَّافَّاتِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.
İkinci Mesele: ez-Zakkûm lafzının iştikakına (türemişliğine) dair inceleme Sâffât Suresi'nde geçmişti; bu sebeple tekrarlamanın bir faydası yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى حُصُولِ هَذَا الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ لِلْأَثِيمِ، وَالْأَثِيمُ هُوَ الَّذِي صَدَرَ عَنْهُ الْإِثْمُ، فَيَكُونُ هَذَا الْوَعِيدُ حَاصِلًا لِلْفُسَّاقِ وَالْجَوَابُ: أَنَّا بَيَّنَّا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ اللَّفْظَ الْمُفْرَدَ الَّذِي دَخَلَ عَلَيْهِ حَرْفُ التَّعْرِيفِ الْأَصْلُ فِيهِ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلَى الْمَذْكُورِ السَّابِقِ، وَلَا يُفِيدُ الْعُمُومَ، وهاهنا الْمَذْكُورُ السَّابِقُ هُوَ الْكَافِرُ، فَيَنْصَرِفُ إِلَيْهِ.
Üçüncü Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Ayet, bu şiddetli tehdidin el-Esîm (günahkâr) için gerçekleşeceğine delalet eder. el-Esîm ise kendisinden günah (ism) sadır olan kimsedir; dolayısıyla bu tehdit fasıklar için geçerli olur. Cevap şudur: Biz fıkıh usulünde beyan ettik ki, başına harf-i tarif girmiş olan tekil lafızda asıl olan, daha önce geçmiş zikre hamledilmesidir ve umum ifade etmez. Burada ise daha önce zikredilen kâfirdir; dolayısıyla ona hamledilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ بِالْمَعْنَى جَائِزٌ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ نَقَلَ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ كَانَ يُقْرِئُ رَجُلًا هَذِهِ الْآيَةَ فَكَانَ يَقُولُ: طَعَامُ اللَّئِيمِ، فَقَالَ قُلْ طَعَامُ الْفَاجِرِ، وَهَذَا الدَّلِيلُ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ.
Dördüncü Mesele: Ebû Hanîfe'nin mezhebi, Kur'an'ın mana ile okunmasının caiz olduğu yönündedir. Buna karşı şu rivayeti delil getirmiştir: İbn Mes'ûd bir adama bu ayeti okutuyordu, adam “taâmu'l-leîm” diyordu. Bunun üzerine [İbn Mes'ûd]: “Taâmu'l-fâcir de” demiştir. Fıkıh usulünde beyan ettiğimiz üzere bu delil son derece zayıftır.
ثُمَّ قَالَ: كَالْمُهْلِ قُرِئَ بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِهَا وَسَبَقَ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ، وَقَدْ شَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الطَّعَامَ بِالْمُهْلِ، وَهُوَ دُرْدِيُّ الزَّيْتِ وَعَكَرُ الْقَطِرَانِ وَمُذَابُ النُّحَاسِ وَسَائِرُ الْفِلِزَّاتِ، وَتَمَّ الْكَلَامُ هاهنا، ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْ غَلَيَانِهِ فِي بُطُونِ الْكُفَّارِ فَقَالَ: يَغْلِي فِي الْبُطُونِ وَقُرِئَ بِالتَّاءِ فَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَلِتَأْنِيثِ الشَّجَرَةِ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ حَمَلَهُ عَلَى الطَّعَامِ فِي قَوْلِهِ طَعامُ الْأَثِيمِ لِأَنَّ الطَّعَامَ هُوَ [ثَمَرُ] الشَّجَرَةِ فِي الْمَعْنَى، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ الْيَاءَ لِأَنَّ الِاسْمَ الْمَذْكُورَ يعني المهل هو الذي بل الْفِعْلُ فَصَارَ التَّذْكِيرُ بِهِ أَوْلَى، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ الْغَلْيُ عَلَى الْمُهْلِ لِأَنَّ الْمُهْلَ مُشَبَّهٌ بِهِ، وَإِنَّمَا يَغْلِي مَا يُشَبَّهُ بِالْمُهْلِ كَغَلْيِ الْحَمِيمِ وَالْمَاءُ إِذَا اشْتَدَّ غَلَيَانُهُ فَهُوَ حَمِيمٌ.
Sonra şöyle buyurdu: {كَالْمُهْلِ} “Erimiş maden gibidir”; mîm harfinin zammesi ve fethasıyla okunmuştur ve tefsiri Kehf Suresi'nde geçmişti. Allah Teâlâ bu yiyeceği erimiş madene (el-Muhl) benzetmiştir; o da zeytinyağının tortusu, katranın tortusu, erimiş bakır ve diğer madenlerdir. Burada söz tamamlandı. Sonra bunun kâfirlerin karınlarındaki kaynamasını haber vererek şöyle buyurdu: {يَغْلِي فِي الْبُطُونِ} “Karınlarda kaynar”. Tâ harfiyle de (tağlî) okunmuştur. Tâ ile okuyan, ağacın (şecere) müennesliğine hamletmiştir. Yâ ile okuyan ise O'nun: {طَعامُ الْأَثِيمِ} “günahkârın yiyeceğidir” sözündeki yiyeceğe (taâm) hamletmiştir; çünkü yiyecek mana bakımından ağacın [meyvesidir]. Ebû Ubeyd yâ harfini tercih etmiştir; zira zikredilen isim, yani erimiş maden (el-muhl), fiilden önce gelendir, dolayısıyla onunla müzekker kılınması daha uygundur. Bil ki kaynamayı erimiş madene (el-muhl) hamletmek caiz değildir; çünkü erimiş maden kendisine benzetilendir (müşebbehün bih), kaynayan ise ancak erimiş madene benzetilendir: {كَغَلْيِ الْحَمِيمِ} “kaynar suyun kaynaması gibi”. Su kaynaması şiddetlendiğinde o hamîm olur.
ثُمَّ قَالَ: خُذُوهُ أَيْ خُذُوا الْأَثِيمَ فَاعْتِلُوهُ قُرِئَ بِكَسْرِ التَّاءِ، قَالَ الليث: العتل أن تأخذ بمنكث الرَّجُلِ فَتَعْتِلَهُ أَيْ تَجُرَّهُ إِلَيْكَ وَتَذْهَبُ بِهِ إِلَى حَبْسٍ أَوْ مِحْنَةٍ، وَأَخَذَ فُلَانٌ بِزِمَامِ النَّاقَةِ يَعْتِلُهَا/ وَذَلِكَ إِذَا قَبَضَ عَلَى أَصْلِ الزِّمَامِ عِنْدَ الرَّأْسِ وَقَادَهَا قَوْدًا عَنِيفًا، وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ عَتَلْتُهُ إِلَى السِّجْنِ وَأَعْتَلْتُهُ إِذَا دَفَعْتَهُ دَفْعًا عَنِيفًا، هَذَا قَوْلُ جَمِيعِ أَهْلِ اللُّغَةِ فِي الْعَتْلِ، وَذَكَرُوا فِي اللُّغَتَيْنِ ضَمَّ التَّاءَ وَكَسْرِهَا وَهُمَا صَحِيحَانِ مِثْلُ يَعْكُفُونَ وَيَعْكِفُونَ، وَيَعْرُشُونَ وَيَعْرِشُونَ.
Sonra şöyle buyurdu: {خُذُوهُ} “Onu tutun”; yani o günahkârı tutun, {فَاعْتِلُوهُ} “sürükleyin”; tâ harfinin kesrasıyla okunmuştur. Leys şöyle demiştir: el-Atl (الْعَتْلُ), bir adamın omuz başından tutup onu çekmen, yani kendine doğru çekip hapishaneye veya bir mihnete götürmendir. ‘Filan kimse devenin yularından tutup onu çekti/sürükledi (ya'tiluhâ)’ denir ki bu, baş tarafındaki yuların aslından tutup onu sert bir çekişle sevk ettiğinde söylenir. İbnü's-Sikkît: ‘Onu sertçe itip hapse sürükledim (ateltühû ve a'teltühû)’ demiştir. Lügat ehlinin tamamının atl kelimesi hakkındaki sözü budur. İki lügatte tâ harfinin zammesini ve kesresini zikretmişlerdir ki her ikisi de {يَعْكُفُونَ} ve {يَعْكِفُونَ}, {يَعْرُشُونَ} ve {يَعْرِشُونَ} gibi sahihtir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ أَيْ إِلَى وَسَطِ الْجَحِيمِ ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ وَكَانَ الْأَصْلُ أَنْ يُقَالَ: ثُمَّ صُبُّوا مِنْ فَوْقِ رَأْسِهِ الْحَمِيمَ أو يصب من فوق رؤوسهم الْحَمِيمُ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةَ أَكْمَلُ فِي الْمُبَالَغَةِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: صُبُّوا عَلَيْهِ عَذَابَ ذَلِكَ الْحَمِيمِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً [البقرة: ٢٥] وذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدخان: ٤٩] وذكروا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُخَاطَبُ بِذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ، وَالْمُرَادُ إِنَّكَ أَنْتَ بِالضِّدِّ مِنْهُ وَالثَّانِي: أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: مَا بَيْنَ جَبَلَيْهَا أعز ولا أكرم مني فو الله مَا تَسْتَطِيعُ أَنْتَ وَلَا رَبُّكَ أَنْ تَفْعَلَا بِي شَيْئًا وَالثَّالِثُ: أَنَّكَ كُنْتَ تَعْتَزُّ لَا بِاللَّهِ فَانْظُرْ مَا وَقَعْتَ فِيهِ، وَقُرِئَ أَنَّكَ بِمَعْنَى لِأَنَّكَ.
Allah Teâlâ'nın: {إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ} “cehennemin ta ortasına” sözü, yani cehennemin ortasına demektir. {ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ} “Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün!” Asıl olan “sonra başının üstünden kaynar suyu dökün” veya “başlarının üstünden kaynar su dökülür” denilmesiydi; ancak bu istiare mübalağa açısından daha kâmildir; sanki ‘o kaynar suyun azabını onun üzerine dökün’ demektedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً} “Rabbimiz, üzerimize sabır dök/yağdır” (el-Bakara: 250) buyruğudur. {ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok üstündün!” (ed-Duhân: 49) ayetinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Ona bununla alay yoluyla hitap edilir, murat ise ‘şüphesiz sen bunun tam zıddısın’ demektir. İkincisi: Ebû Cehil, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demişti: “Bu iki dağ arasında benden daha güçlü ve daha üstün kimse yoktur. Vallahi ne sen ne de Rabbin bana hiçbir şey yapamazsınız!” Üçüncüsü: Sen Allah ile değil [başka şeylerle] üstünlük taslıyordun, şimdi içine düştüğün duruma bak! {أَنَّكَ} şeklinde ‘çünkü sen’ anlamında da okunmuştur.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ أَيْ إِنَّ هَذَا الْعَذَابَ مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ أَيْ تَشُكُّونَ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ مَا ذَكَرَهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ حَيْثُ قال: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ [الدخان: ٩] .
Sonra şöyle buyurdu: {إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ} “İşte bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir!”; yani şüphesiz bu azap, hakkında şüphe ettiğiniz şeydir. Bundan murat, surenin başında: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ} “Aksine onlar bir şüphe içinde oynayıp duruyorlar” (ed-Duhân: 9) buyurarak zikrettiği husustur.
[سورة الدخان (٤٤) : الآيات ٥١ الى ٥٩]
[Duhân Suresi (44), Âyetler 51-59]
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ أَمِينٍ (٥١) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقابِلِينَ (٥٣) كَذلِكَ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤) يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥)
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ أَمِينٍ (٥١) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقابِلِينَ (٥٣) كَذلِكَ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤) يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥)} “Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamdadırlar; (51) cennetlerde ve pınarlardadırlar. (52) İnce ipekten ve parlak atlastan giyerek karşılıklı otururlar. (53) İşte böyle; ayrıca onları iri gözlü hurilerle evlendirmişizdir/eşleştirmişizdir. (54) Orada güven içinde her çeşit meyveyi isterler. (55)”
لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلاَّ الْمَوْتَةَ الْأُولى وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلاً مِنْ رَبِّكَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧) فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩)
{لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلاَّ الْمَوْتَةَ الْأُولى وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلاً مِنْ رَبِّكَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧) فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩)} “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar. [Allah] onları cehennem azabından korumuştur; (56) Rabbinden bir lütuf olarak. İşte büyük kurtuluş budur. (57) Biz onu (Kur'an'ı), öğüt alıp düşünsünler diye senin dilinle kolaylaştırdık. (58) Artık bekle; şüphesiz onlar da beklemektedirler. (59)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ ذَكَرَ الْوَعْدَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ فَقَالَ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ قَالَ أَصْحَابُنَا كُلُّ مَنِ اتَّقَى الشِّرْكَ فَقَدْ صَدَقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْمُتَّقِي فَوَجَبَ أَنْ يَدْخُلَ الْفَاسِقُ فِي هَذَا الْوَعْدِ.
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayetlerde tehdidi (vaîd) zikredince bu ayetlerde vaadi zikrederek: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ} “Şüphesiz takva sahipleri...” buyurdu. Arkadaşlarımız şöyle demiştir: Şirkten sakınan herkese “müttakî” (takva sahibi) ismi layıkıyla uyar; binaenaleyh fasık olanın da bu vaade dâhil olması vacip olur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ أَسْبَابِ تَنَعُّمِهِمْ أَرْبَعَةَ أَشْيَاءَ أَوَّلُهَا: مَسَاكِنُهُمْ فَقَالَ: فِي مَقامٍ أَمِينٍ.
Bil ki Allah Teâlâ onların nimetlenmelerinin sebeplerinden dört şeyi zikretmiştir: Birincisi: Meskenleridir; şöyle buyurmuştur: {فِي مَقامٍ أَمِينٍ} “Güvenli bir makamdadırlar.”
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَسْكَنَ إِنَّمَا يَطِيبُ بِشَرْطَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ آمِنًا عَنْ جَمِيعِ مَا يَخَافُ وَيَحْذَرُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ فِي مَقامٍ أَمِينٍ قَرَأَ الْجُمْهُورُ فِي مَقَامٍ بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِضَمِّ الْمِيمِ، قال صاحب «الكشاف» : المقام بفتح الميم هو مَوْضِعُ الْقِيَامِ، وَالْمُرَادُ الْمَكَانُ وَهُوَ مِنَ الْخَاصِّ الَّذِي جُعِلَ مُسْتَعْمَلًا فِي الْمَعْنَى الْعَامِّ وَبِالضَّمِّ هُوَ مَوْضِعُ الْإِقَامَةِ، وَالْأَمِينُ مِنْ قَوْلِكَ أَمُنَ الرَّجُلُ أَمَانَةً فَهُوَ أَمِينٌ وَهُوَ ضِدُّ الْخَائِنِ، فَوُصِفَ بِهِ الْمَكَانُ اسْتِعَارَةً لِأَنَّ الْمَكَانَ الْمُخِيفَ كَأَنَّهُ يَخُونُ صَاحِبَهُ وَالشَّرْطُ الثَّانِي: لِطِيبِ الْمَكَانِ أَنْ يَكُونَ قَدْ حَصَلَ فِيهِ أَسْبَابُ النُّزْهَةِ وَهِيَ الْجَنَّاتُ وَالْعُيُونُ، فَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى هَذَيْنِ الشَّرْطَيْنِ فِي مَسَاكِنِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقَدْ وَصَفَهَا بِمَا لَا يَقْبَلُ الزِّيَادَةَ.
Bil ki mesken ancak iki şartla güzel ve hoş olur: Birincisi: Korkulan ve sakınılan her şeyden emin olmasıdır ki O'nun: {فِي مَقامٍ أَمِينٍ} “Güvenli bir makamdadırlar” sözünden murat budur. Cumhur mîm harfinin fethasıyla {فِي مَقَامٍ} şeklinde okumuştur. Nâfi' ve İbn Âmir ise mîm'in zammesiyle {مُقَامٍ} okumuştur. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Mîm'in fethasıyla makam, durulan yerdir; murat mekândır ve bu, genel anlamda kullanılan özel lafızlardandır. Zamme ile ise ikamet edilen yerdir. el-Emîn (الأَمِينُ) ise ‘adam güvendi ve emin oldu (emüne'r-racülü emâneten)’ ifadesinden olup güvenilirdir ve hâinin zıddıdır. Mekân bu vasıfla istiare yoluyla nitelenmiştir; çünkü korkutucu mekân sanki sahibine hıyanet etmektedir. İkinci Şart: Mekânın hoşluğuna dair gezinti ve seyir sebeplerinin bulunmasıdır ki bunlar cennetler (bahçeler) ve pınarlardır. Allah Teâlâ cennet ehlinin meskenlerinde bu iki şartı zikredince, onları artık ziyadelik kabul etmeyecek [en mükemmel] şekilde vasfetmiş oldu.
وَالْقِسْمُ الثَّانِي: مِنْ تَنَعُّمَاتِهِمُ الْمَلْبُوسَاتُ فَقَالَ: يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ قِيلَ السُّنْدُسُ مَا رَقَّ مِنَ الدِّيبَاجِ، وَالْإِسْتَبْرَقُ مَا غَلُظَ مِنْهُ، وَهُوَ تَعْرِيبُ اسْتَبْرَكْ، فَإِنْ قَالُوا كَيْفَ جَازَ وُرُودُ الْأَعْجَمِيِّ فِي الْقُرْآنِ؟ قُلْنَا لَمَّا عُرِّبَ فَقَدْ صَارَ عَرَبِيًّا.
İkinci Kısım: Nimetlenmelerinden giyeceklerdir; şöyle buyurmuştur: {يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ} “İnce ipekten ve parlak atlastan giyerler.” es-Sündüs'ün (السُّنْدُسُ) ipeğin incesi, el-İstebrak'ın (الْإِسْتَبْرَقُ) ise kalını olduğu söylenmiştir; bu da “istebrek” kelimesinin Arapçalaşmış hâlidir. Eğer: ‘Kur'an'da yabancı kelimenin yer alması nasıl caiz olmuştur?’ derlerse, deriz ki: Arapçalaştırıldığı zaman artık Arapça olmuştur.
وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: فَهُوَ جُلُوسُهُمْ عَلَى صِفَةِ التَّقَابُلِ وَالْغَرَضُ مِنْهُ اسْتِئْنَاسُ الْبَعْضِ بِالْبَعْضِ، فَإِنْ قَالُوا الْجُلُوسُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُوحِشٌ لِأَنَّهُ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُطَّلِعًا عَلَى مَا يَفْعَلُهُ الْآخَرُ، وَأَيْضًا فَالَّذِي يَقِلُّ ثَوَابُهُ إِذَا اطَّلَعَ عَلَى حَالِ مَنْ يَكْثُرُ ثَوَابُهُ يَتَنَغَّصُ عَيْشُهُ، قُلْنَا أَحْوَالُ الْآخِرَةِ بِخِلَافِ أَحْوَالِ الدُّنْيَا.
Üçüncü Kısım: Karşılıklı oturma şekilleridir; bundan maksat birbiriyle ünsiyet kurmaktır. Eğer: ‘Bu şekilde oturmak ürperticidir; çünkü her biri diğerinin ne yaptığına muttali olur; ayrıca sevabı az olan kimse, sevabı çok olanın durumuna muttali olduğunda dirliği bozulur ve kederlenir’ derlerse, deriz ki: Ahiretin hâlleri dünyanın hâllerine benzemez.
وَالْقِسْمُ الرَّابِعُ: أَزْوَاجُهُمْ فَقَالَ: كَذلِكَ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ الْكَافُ فِيهِ وَجْهَانِ أَنْ تَكُونَ مَرْفُوعَةً وَالتَّقْدِيرُ الْأَمْرُ كَذَلِكَ أَوْ مَنْصُوبَةً وَالتَّقْدِيرُ آتَيْنَاهُمْ مِثْلَ ذَلِكَ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: جَعَلْنَاهُمْ أَزْوَاجًا كَمَا يُزَوَّجُ الْبَعْلُ بِالْبَعْلِ أَيْ جَعَلْنَاهُمُ اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ هَلْ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ عَقْدِ التَّزْوِيجِ أَمْ لَا؟، قَالَ يُونُسُ قَوْلُهُ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ أَيْ قَرَنَّاهُمْ بِهِنَّ فَلَيْسَ مِنْ عَقْدِ التَّزْوِيجِ، وَالْعَرَبُ لَا تَقُولُ تَزَوَّجْتُ بِهَا وَإِنَّمَا تَقُولُ تَزَوَّجْتُهَا، قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ وَالتَّنْزِيلُ يَدُلُّ عَلَى مَا قَالَ يُونُسُ وَذَلِكَ قَوْلُهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها [الْأَحْزَابِ: ٣٧] وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ تَزَوَّجْتَ بِهَا زَوَّجْنَاكَ بِهَا وَأَيْضًا فَقَوْلُ الْقَائِلِ زَوَّجْتُهُ بِهِ مَعْنَاهُ أَنَّهُ كَانَ
Dördüncü Kısım: Eşleridir; şöyle buyurmuştur: {كَذلِكَ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ} “İşte böyle; ayrıca onları iri gözlü hurilerle eşleştirmişizdir.” Kâf harfinde iki vecih vardır: Merfû olması ki takdiri ‘iş böyledir’ şeklindedir; yahut mansub olması ki takdiri ‘onlara bunun benzerini verdik’ şeklindedir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Çiftin çiftle eşleştirildiği gibi onları eşler kıldık; yani ikişer ikişer kıldık. Bu lafzın nikâh akdinin gerçekleşmesine delalet edip etmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Yûnus şöyle demiştir: O'nun {وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ} sözü, yani onları onlarla bir araya getirdik (karannâhüm) demektir, nikâh akdinden değildir; nitekim Araplar ‘onunla evlendim’ derken ‘tezevvectü bihâ’ (تَزَوَّجْتُ بِهَا) demezler, sadece ‘tezevvectühâ’ (تَزَوَّجْتُهَا) derler. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Tenziyl (Kur'an) Yûnus'un söylediğine delalet etmektedir; bu da O'nun: {فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها} “Zeyd onunla ilişkisini kesince seni onunla evlendirdik” (el-Ahzâb: 37) buyruğudur. Şayet murat ‘onunla evlendin’ olsaydı ‘zevvecnâke bihâ’ derdi. Ayrıca bir kimsenin ‘onu onunla eşleştirdim (zevvectühû bihî)’ sözünün anlamı, o tek idi de
فَرْدًا فَزَوَّجْتُهُ بِآخَرَ كَمَا يُقَالُ شَفَعْتُهُ بِآخَرَ، وَأَمَّا الْحُورُ، فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ أَصْلُ الْحَوَرِ الْبَيَاضُ وَالتَّحْوِيرُ التَّبْيِيضُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ الْحَوَارِيِّينَ، وَعَيْنٌ حَوْرَاءُ إِذَا اشْتَدَّ بَيَاضُ بَيَاضِهَا وَاشْتَدَّ سَوَادُ سَوَادِهَا، وَلَا تُسَمَّى الْمَرْأَةُ حَوْرَاءَ حَتَّى يَكُونَ حَوَرُ عَيْنَيْهَا بَيَاضًا فِي لَوْنِ الْجَسَدِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَوَرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْبِيضُ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ بِعِيسٍ عِينٍ وَالْعِيسُ الْبِيضُ، وَأَمَّا الْعِينُ فَجَمْعُ عَيْنَاءَ وَهِيَ الَّتِي تَكُونُ عَظِيمَةَ الْعَيْنَيْنِ مِنَ النِّسَاءِ، فَقَالَ الْجُبَّائِيُّ رَجُلٌ أَعْيَنُ إِذَا كَانَ ضَخْمَ الْعَيْنِ وَاسِعَهَا وَالْأُنْثَى عَيْنَاءُ وَالْجَمْعُ عِينٌ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي هَؤُلَاءِ الْحُورِ الْعِينِ، فَقَالَ الْحَسَنُ هُنَّ عَجَائِزُكُمُ الدُّرْدُ يُنْشِئُهُنَّ اللَّهُ خَلْقًا آخَرَ، وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ إِنَّهُنَّ لَيْسُوا مِنْ نِسَاءِ الدُّنْيَا.
ben onu başkasıyla eşleştirdim demektir; nitekim ‘onu başkasıyla çift kıldım’ da denir. el-Hûr'a (الْحُورُ) gelince; Vâhidî şöyle demiştir: el-Haver'in (الْحَوَرُ) aslı beyazlıktır, et-tahvîr ise beyazlatmaktır; bunu Havâriler tefsirinde zikretmiştik. Akının beyazlığı ve karasının siyahlığı şiddetli olan göze “aynün havrâ'” denir. Gözlerinin haveri (aklığı ve karalığı) bedeninin renginde beyazlık olmadıkça bir kadına “havrâ'” denilmez. Bu ayette haverden muradın beyaz tenliler olduğuna delil, İbn Mes'ûd'un {بِعِيسٍ عِينٍ} şeklindeki kıraatidir; el-‘Îs (الْعِيسُ) ise beyaz tenliler demektir. el-‘Îyn (الْعِينُ) ise kadınlardan iri gözlü olan anlamına gelen ‘aynâ’nın (عَيْنَاءُ) çoğuludur. Cübbâî şöyle demiştir: Gözü iri ve geniş olan erkeğe ‘a'yen’ (أَعْيَنُ), kadına ‘aynâ’ (عَيْنَاءُ), çoğuluna ise ‘'în’ (عِينٌ) denir. Sonra bu hûru'l-‘în hakkında ihtilaf ettiler; Hasan: ‘Onlar sizin dişleri dökülmüş ihtiyar kadınlarınızdır, Allah onları başka bir yaratılışla yeniden yaratır’ demiştir. Ebû Hureyre ise onların dünya kadınlarından olmadığını söylemiştir.
وَالنَّوْعُ الْخَامِسُ: مِنْ تَنَعُّمَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ الْمَأْكُولُ فَقَالَ: يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ/ قَالُوا إِنَّهُمْ يَأْكُلُونَ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْفَاكِهَةِ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ آمِنُونَ مِنَ التُّخَمِ وَالْأَمْرَاضِ.
Beşinci Tür: Cennet ehlinin nimetlenmelerinden yenilen şeylerdir; şöyle buyurmuştur: {يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ} “Orada güven içinde her çeşit meyveyi isterler.” Şöyle demişlerdir: Onlar hazımsızlıktan ve hastalıklardan emin oldukları için meyvenin her türlüsünü yerler.
وَلَمَّا وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْوَاعَ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْخَيْرَاتِ وَالرَّاحَاتِ، بَيَّنَ أَنَّ حَيَاتَهُمْ دَائِمَةٌ، فَقَالَ: لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
Allah Teâlâ içinde bulundukları hayır ve rahatlıkların türlerini vasfedince, hayatlarının ebedî olduğunu beyan ederek: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى} “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” buyurdu. Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ مَا ذَاقُوا الْمَوْتَةَ الْأُولَى فِي الْجَنَّةِ فَكَيْفَ حَسُنَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ؟ وَأُجِيبَ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أُرِيدَ أَنْ يُقَالَ: لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ الْبَتَّةَ فَوُضِعَ قَوْلُهُ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى مَوْضِعَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْمَوْتَةَ الْمَاضِيَةَ مُحَالٌ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَهُوَ مِنْ بَابِ التَّعْلِيقِ بِالْمُحَالِ، كَأَنَّهُ قِيلَ إِنْ كَانَتِ الْمَوْتَةُ الْأُولَى يُمْكِنُ ذَوْقُهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَإِنَّهُمْ يَذُوقُونَهَا الثَّانِي: أَنَّ إِلَّا بِمَعْنَى لَكِنَّ وَالتَّقْدِيرُ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ لَكِنَّ الْمَوْتَةَ الْأُولَى قَدْ ذَاقُوهَا وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْجَنَّةَ حَقِيقَتُهَا ابْتِهَاجُ النَّفْسِ وَفَرَحُهَا بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِطَاعَتِهِ وَمَحَبَّتِهِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ الَّذِي فَازَ بِهَذِهِ السَّعَادَةِ فَهُوَ فِي الدُّنْيَا فِي الْجَنَّةِ وَفِي الْآخِرَةِ أَيْضًا فِي الْجَنَّةِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ وَقَعْتِ الْمَوْتَةُ الْأُولَى حِينَ كَانَ الْإِنْسَانُ فِي الْجَنَّةِ الْحَقِيقِيَّةِ الَّتِي هِيَ جَنَّةُ الْمَعْرِفَةِ بِاللَّهِ وَالْمَحَبَّةِ، فَذِكْرُ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ كَالتَّنْبِيهِ عَلَى قَوْلِنَا إِنَّ الْجَنَّةَ الْحَقِيقِيَّةَ هِيَ حُصُولُ هَذِهِ الْحَالَةِ لَا الدَّارُ الَّتِي هِيَ دَارُ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ
Birinci Soru: Onlar cennette ilk ölümü tatmamışlardır; o hâlde bu istisna nasıl uygun düşmüştür? Buna birkaç vecihle cevap verilmiştir: Birincisi: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: ‘Orada hiçbir şekilde ölümü tatmazlar’ denilmek istendi de {إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى} “ilk ölüm müstesna” sözü bunun yerine konuldu; çünkü geçmiş ölümün gelecekte olması imkânsızdır. Bu, imkânsıza bağlama kabilindendir; sanki ‘şayet ilk ölümün gelecekte tadılması mümkün olsaydı onu tadarlardı’ denilmiştir. İkincisi: {إِلَّا} kelimesi {لَكِنَّ} (lakin/fakat) anlamındadır; takdiri: ‘Orada ölümü tatmazlar, lâkin ilk ölümü tatmışlardır’ şeklindedir. Üçüncüsü: Cennetin hakikati, nefsin Allah Teâlâ'yı bilmekle, O'na itaat ve muhabbetle sevinç ve neşe duymasıdır. Durum böyle olunca, bu saadeti elde eden insan dünyada da cennettedir, ahirette de cennettedir. Durum böyle olunca, ilk ölüm insan Allah'ı bilme ve sevme cenneti olan hakiki cennette iken vuku bulmuştur. Bu istisnanın zikredilmesi, hakiki cennetin yeme içme yurdu olan diyar değil bu hâlin hâsıl olması olduğuna dair sözümüze bir tenbih gibidir. İşte bu sebepten ötürüdür ki
قَالَ ﵇: «أَنْبِيَاءُ اللَّهِ لَا يَمُوتُونَ وَلَكِنْ يُنْقَلُونَ مِنْ دَارٍ إِلَى دَارٍ»
[Nebi] aleyhisselâm: «Allah'ın peygamberleri ölmezler, lâkin bir yurttan diğer yurda nakledilirler» buyurmuştur.
وَالرَّابِعُ: أَنَّ مَنْ جَرَّبَ شَيْئًا وَوَقَفَ عَلَيْهِ صَحَّ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ ذَاقَهُ، وَإِذَا صَحَّ أَنْ يُسَمَّى الْعِلْمُ بِالذَّوْقِ صَحَّ أَنْ يُسَمَّى تَذَكُّرُهُ أَيْضًا بِالذَّوْقِ فَقَوْلُهُ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى يَعْنِي إِلَّا الذَّوْقَ الْحَاصِلَ بِسَبَبِ تَذَكُّرِ الْمَوْتَةِ الْأُولَى.
Dördüncüsü: Bir şeyi tecrübe edip ona vâkıf olan kimse hakkında onu ‘tattı’ denilmesi sahihtir. Bilgiye ‘tatma’ denilmesi sahih olunca, onu hatırlamaya da ‘tatma’ denilmesi sahih olur. Binaenaleyh O'nun: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى} “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” sözü, yani ilk ölümü hatırlama sebebiyle hâsıl olan tatma müstesna demektir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَلَيْسَ أَنَّ أَهْلَ النَّارِ أَيْضًا لَا يَمُوتُونَ فَلِمَ بَشَّرَ أَهْلَ الْجَنَّةِ بِهَذَا مَعَ أَنَّ أَهْلَ النَّارِ يُشَارِكُونَهُمْ فِيهِ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْبِشَارَةَ مَا وَقَعَتْ بِدَوَامِ الْحَيَاةِ بَلْ بِدَوَامِ الْحَيَاةِ مَعَ سَابِقَةِ حُصُولِ تِلْكَ الْخَيْرَاتِ وَالسَّعَادَاتِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
İkinci Soru: Cehennem ehli de ölmez değil midir; cehennem ehli bu hususta onlara ortak olduğu hâlde ne diye cennet ehline bununla müjde verilmiştir? Cevap şudur: Müjde sadece hayatın devamıyla değil, bilakis o hayır ve saadetlerin daha önce hâsıl olmasıyla birlikte hayatın devamıyla gerçekleşmiştir; böylece fark ortaya çıkmıştır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ قُرِئَ وَوَقَّاهَمْ بِالتَّشْدِيدِ، فَإِنْ قَالُوا مُقْتَضَى الدَّلِيلِ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُ الْوِقَايَةِ عَنْ عَذَابِ الْجَحِيمِ مُتَقَدِّمًا عَلَى ذِكْرِ الْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ لِأَنَّ الَّذِي وُقِيَ عَنْ عَذَابِ الْجَحِيمِ قَدْ يَفُوزُ وَقَدْ لَا يَفُوزُ، فَإِذَا ذُكِرَ بَعْدَهُ أَنَّهُ فَازَ بِالْجَنَّةِ حَصَلَتِ الْفَائِدَةُ، أَمَّا الَّذِي فَازَ بِخَيْرَاتِ الْجَنَّةِ فَقَدْ تَخَلَّصَ عَنْ عِقَابِ اللَّهِ لَا مَحَالَةَ فَلَمْ يَكُنْ ذِكْرُ الْفَوْزِ عَنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ بَعْدَ الْفَوْزِ بِثَوَابِ الْجَنَّةِ مُفِيدًا، قُلْنَا التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَوَقَاهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ عَنْ عَذَابِ الْجَحِيمِ.
Sonra Allah Teâlâ: {وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ} “[Allah] onları cehennem azabından korumuştur” buyurdu. Şedde ile {وَوَقَّاهَمْ} şeklinde de okunmuştur. Eğer: ‘Delilin gereği, cehennem azabından korunmanın cenneti kazanmanın zikrinden önce gelmesidir; zira cehennem azabından korunan kimse [cennete] nail de olabilir, nail olmayabilir de. Dolayısıyla bundan sonra cennete nail olduğunun zikredilmesiyle fayda hâsıl olur. Cennetin hayırlarına nail olan kimseye gelince, o muhakkak Allah'ın azabından kurtulmuştur; binaenaleyh cennet sevabına nail olduktan sonra cehennem azabından kurtuluşun zikredilmesi fayda sağlamaz’ derlerse; Deriz ki: Takdir, sanki Allah Teâlâ: ‘Ve işin başında onları cehennem azabından korumuştur’ buyurmuş gibidir.
ثُمَّ قَالَ: فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ يَعْنِي كُلَّ مَا وَصَلَ إِلَيْهِ الْمُتَّقُونَ مِنَ الْخَلَاصِ عَنِ النَّارِ والفوز بالجنة فإنما
Sonra: {فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden bir lütuf olarak” buyurdu. Yani takva sahiplerinin cehennemden kurtuluş ve cennete nail oluş hususunda ulaştıkları her şey ancak
يحصل بتفضل اللَّهِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الثَّوَابَ يَحْصُلُ تَفَضُّلًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا بِطْرِيقِ الِاسْتِحْقَاقِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَدَّدَ أَقْسَامَ ثَوَابِ الْمُتَّقِينَ بَيَّنَ أَنَّهَا بِأَسْرِهَا إِنَّمَا حَصَلَتْ عَلَى سَبِيلِ الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ الْقَاضِي أَكْثَرُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَإِنْ كَانُوا قَدِ اسْتَحَقُّوهُ بِعَمَلِهِمْ فَهُوَ بِفَضْلِ اللَّهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى تَفَضَّلَ بِالتَّكْلِيفِ، وَغَرَضُهُ مِنْهُ أَنْ يُصَيِّرَهُمْ إِلَى هَذِهِ الْمَنْزِلَةِ فَهُوَ/ كَمَنْ أَعْطَى غَيْرَهُ مَالًا لِيَصِلَ بِهِ إِلَى مِلْكِ ضَيْعَةٍ، فَإِنَّهُ يُقَالُ فِي تِلْكَ الضَّيْعَةِ إِنَّهَا مِنْ فَضْلِهِ، قُلْنَا مَذْهَبُكَ أَنَّ هَذَا الثَّوَابَ حَقٌّ لَازِمٌ عَلَى اللَّهِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَخَلَّ بِهِ لَصَارَ سَفِيهًا وَلَخَرَجَ بِهِ عَنِ الْإِلَهِيَّةِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ وَصْفُ مِثْلِ هَذَا الشَّيْءِ بِأَنَّهُ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى؟.
Allah'ın lütfuyla gerçekleşir. Arkadaşlarımız bu ayeti, sevabın bir hak ediş (istihkak) yoluyla değil, Allah Teâlâ'nın bir lütfu olarak hâsıl olduğuna delil getirmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ takva sahiplerinin sevabının kısımlarını sayınca, bunların tamamının Allah Teâlâ'dan bir lütuf ve ihsan yoluyla hâsıl olduğunu beyan etmiştir. Kadı şöyle demiştir: Bu şeylerin çoğu, her ne kadar amelleriyle hak etmiş olsalar da Allah'ın lütfiyledir; zira Allah Teâlâ mükellef kılmakla lütufta bulunmuştur ve bundan maksadı da onları bu mertebeye ulaştırmaktır. Bu durum, başkasına bir çiftlik mülkiyetine ulaşsın diye mal veren kimse gibidir; nitekim o çiftlik hakkında onun lütfundandır denilir. Deriz ki: Senin mezhebin bu sevabın Allah üzerine vacip/gerekli bir hak olduğu, Allah Teâlâ bunu terk edecek olsa sefih olacağı ve bununla ilahlıktan çıkacağı yönündedir; o hâlde böyle bir şey nasıl Allah Teâlâ'dan bir lütuf olarak vasfedilebilir?
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ التَّفْضِيلَ أَعْلَى دَرَجَةً مِنَ الثَّوَابِ الْمُسْتَحَقِّ، فَإِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ ثُمَّ وَصَفَ الْفَضْلَ مِنَ اللَّهِ بِكَوْنِهِ فَوْزًا عَظِيمًا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا أَنَّ الْمَلِكَ الْعَظِيمَ إِذَا أَعْطَى الْأَجِيرَ أُجْرَتَهُ ثُمَّ خَلَعَ عَلَى إِنْسَانٍ آخَرَ فَإِنَّ تِلْكَ الْخِلْعَةَ أَعْلَى حَالًا مِنْ إِعْطَاءِ تِلْكَ الْأُجْرَةِ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى الدَّلَائِلَ وَشَرَحَ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ قَالَ: فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْقُرْآنَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ بكونه كتابا مبينا أي كَثِيرَ الْبَيَانِ وَالْفَائِدَةِ وَذَكَرَ فِي خَاتِمَتِهَا مَا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ فَقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ الْمُبِينَ، الْكَثِيرَ الْفَائِدَةِ إِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ، أَيْ إِنَّمَا أَنْزَلْنَاهُ عَرَبِيًّا بِلُغَتِكَ، لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ، قَالَ الْقَاضِي وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنَ الْكُلِّ الْإِيمَانَ وَالْمَعْرِفَةَ وَأَنَّهُ مَا أَرَادَ مِنْ أَحَدٍ الْكُفْرَ وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ عَائِدٌ إِلَى أَقْوَامٍ مَخْصُوصِينَ فَنَحْنُ نَحْمِلُ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ.
Sonra Allah Teâlâ: {ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur” buyurdu. Arkadaşlarımız bu ayeti, lütfun (tafdîl) hak edilen sevaptan daha üstün bir derece olduğuna delil getirmişlerdir; zira O, bunu Allah'tan bir lütuf olmakla vasfetmiş, sonra da Allah'tan olan lütfu büyük bir kurtuluş olmakla vasfetmiştir. Buna şu da delalet eder: Yüce bir hükümdar işçiye ücretini verip sonra başka bir insana hil'at giydirdiğinde, o hil'at o ücreti vermekten daha üstün bir durumdur. Allah Teâlâ delilleri beyan edip vaad ve vaîdi açıklayınca şöyle buyurdu: {فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Biz onu, öğüt alıp düşünsünler diye senin dilinle kolaylaştırdık.” Mana şudur: Allah Teâlâ bu surenin başında Kur'an'ı apaçık bir kitap, yani beyanı ve faydası çok olmakla vasfetti ve surenin sonunda bunu tekit eden hususu zikrederek şöyle buyurdu: ‘Şüphesiz o apaçık, faydası çok olan kitabı, öğüt alıp düşünsünler diye senin dilinle Arapça olarak indirmek suretiyle kolaylaştırdık.’ Kadı şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın herkesten iman ve marifet dilediğine ve kimseden küfür dilemediğine delalet eder. Arkadaşlarımız ise şöyle cevap vermişlerdir: O'nun {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “öğüt alıp düşünsünler diye” sözündeki zamir belirli topluluklara dönmektedir; dolayısıyla biz bunu müminlere hamlederiz.
ثُمَّ قَالَ: فَارْتَقِبْ أَيْ فَانْتَظِرْ مَا يَحِلُّ بِهِمْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ مَا يَحِلُّ بِكَ، مُتَرَبِّصُونَ بِكَ الدَّوَائِرَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra şöyle buyurdu: {فَارْتَقِبْ} “Artık bekle”; yani başlarına gelecek olanı bekle; {إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ} “şüphesiz onlar da beklemektedirler”; senin başına gelecek olanı beklemekte, sana felaketler gelmesini gözetlemektedirler. En doğrusunu Allah bilir.
قَالَ الْمُصَنِّفُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ لَيْلَةَ الثُّلَاثَاءَ فِي نِصْفِ اللَّيْلِ الثَّانِيَ عَشَرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَسِتِّمِائَةٍ، يَا دَائِمَ الْمَعْرُوفِ، يَا قَدِيمَ الْإِحْسَانِ، شَهِدَ لَكَ إِشْرَاقُ الْعَرْشِ، وَضَوْءُ الكرسي، ومعارج السموات، وَأَنْوَارُ الثَّوَابِتِ وَالسَّيَّارَاتِ، عَلَى مَنَابِرِهَا، الْمُتَوَغِّلَةِ فِي الْعُلُوِّ الْأَعْلَى، وَمَعَارِجِهَا الْمُقَدَّسَةِ عَنْ غُبَارِ عَالَمِ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ، بِأَنَّ الْأَوَّلَ الْحَقَّ الْأَزَلِيَّ، لَا يُنَاسِبُهُ شَيْءٌ مِنْ عَلَائِقِ الْعُقُولِ، وَشَوَائِبِ الْخَوَاطِرِ، وَمُنَاسَبَاتِ الْمُحْدَثَاتِ، فَالْقَمَرُ بِسَبَبِ مَحْوِهِ مُقِرٌّ بِالنُّقْصَانِ، وَالشَّمْسُ بِشَهَادَةِ الْمَعَارِجِ بِتَغَيُّرَاتِهَا، مُعْتَرِفَةٌ بِالْحَاجَةِ إِلَى تَدْبِيرِ الرَّحْمَنِ، وَالطَّبَائِعُ مَقْهُورَةٌ تَحْتَ الْقُدْرَةِ الْقَاهِرَةِ، فَاللَّهُ فِي غَيْبِيَّاتِ الْمَعَارِجِ الْعَالِيَةِ، وَالْمُتَغَيِّرَاتٌ شَاهِدَةٌ بِعَدَمِ تَغَيُّرِهِ، وَالْمُتَعَاقِبَاتُ نَاطِقَةٌ بِدَوَامِ سَرْمَدِيَّتِهِ، وَكُلُّ مَا نُوَجَّهُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَضَى وَسَيَأْتِي فَهُوَ خالقه وأعلى منه، فبجوده الوجود وإيجاد، وَبِإِعْدَامِهِ الْفَنَاءُ وَالْفَسَادُ، وَكُلُّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ تَائِهٌ فِي جَبَرُوتِهِ، نَائِرٌ عِنْدَ طُلُوعِ نُورِ مَلَكُوتِهِ، وَلَيْسَ عِنْدَ عُقُولِ الْخَلْقِ إِلَّا أَنَّهُ بِخِلَافِ كُلِّ الْخَلْقِ، لَهُ الْعِزُّ وَالْجَلَالُ، وَالْقُدْرَةُ وَالْكَمَالُ، وَالْجُودُ وَالْإِفْضَالُ، رَبَّنَا وَرَبَّ مَبَادِينَا إِيَّاكَ نَرُومُ، وَلَكَ نُصَلِّي وَنَصُومُ، وَعَلَيْكَ الْمُعَوَّلُ، وَأَنْتَ الْمَبْدَأُ الْأَوَّلُ، سُبْحَانَكَ سُبْحَانَكَ.
Müellif -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle dedi: Bu surenin tefsiri, altı yüz üç senesinin Zilhicce ayının on ikinci gecesi olan salı gecesi, gece yarısında tamamlandı. Ey iyiliği daim olan, ey ihsanı ezeli olan [Allah'ım]! Arş'ın parıltısı, Kürsî'nin ışığı, göklerin dereceleri, sabit ve gezegen yıldızların en yüce makamlardaki minberleri üzerindeki nurları ve oluş-bozuluş (kevn ve fesad) âleminin tozundan paklanmış miraçları; ezeli olan Hak Evvel'e akılların alâkalarından, hatıraların şaibelerinden ve sonradan yaratılmışların (muhdesât) münasebetlerinden hiçbir şeyin denk ve münasip olmadığına şahitlik etmiştir. Ay, tutulup silinmesi sebebiyle noksanlığını ikrar etmekte; güneş, doğup batış derecelerindeki değişimlerinin şehadetiyle Rahmân'ın tedbirine muhtaç olduğunu itiraf etmektedir. Tabiatlar o ezici ve kahredici kudretin altında boyun eğmiştir. Allah yüce miraçların gaybiyatındadır; değişen varlıklar O'nun değişmezliğine şahittir, birbiri ardınca gelenler O'nun ebediyetinin devamını haykırmaktadır. Geçti ve gelecektir diye vasfedilen her şeyin yaratıcısı O'dur ve O ondan daha yücedir. O'nun cömertliğiyle varlık ve var kılma (icad) gerçekleşir, O'nun yok kılmasıyla da fena ve fesat olur. O'nun dışındaki her şey O'nun ceberutunda şaşkındır, O'nun melekût nurunun doğuşu karşısında aydınlanır. Yaratılmışların akılları nezdinde [sabit olan], O'nun bütün yaratılmışların hilafına olduğudur. İzzet ve celal, kudret ve kemal, cömertlik ve ihsan O'na aittir. Ey Rabbimiz ve başlangıçlarımızın Rabbi! Yalnızca Seni kastederiz, Senin için namaz kılar ve oruç tutarız; dayanak yalnız Sensin ve ilk başlangıç Sensin. Seni tenzih ederiz, Seni noksan sıfatlardan tenzih ederiz.