Câsiye Suresi | Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr)

47494. Metin

ثَلَاثُونَ وَسَبْعُ آيَاتٍ مَكِّيَّةٍ بِسْمِ الله الرحمن الرحيم

Otuz yedi ayettir, Mekkîdir. Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.

47495. Metin

[سورة الجاثية (٤٥) : الآيات ١ الى ٦]

[Câsiye Suresi (45), 1-6. Ayetler]

47496. Metin

﷽

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.

47497. Metin

حم (١) تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (٢) إِنَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ (٣) وَفِي خَلْقِكُمْ وَما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٤)

{ حم (١) تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (٢) إِنَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ (٣) وَفِي خَلْقِكُمْ وَما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٤) } “Hâ-Mîm. (1) Bu Kitab’ın indirilişi, Azîz ve Hakîm olan Allah tarafındandır. (2) Şüphesiz göklerde ve yerde müminler için nice deliller vardır. (3) Sizin yaratılışınızda ve [yeryüzüne] yaydığı her canlıda kesin olarak inanan bir topluluk için nice deliller vardır. (4)”

47498. Metin

وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ آياتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٥) تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآياتِهِ يُؤْمِنُونَ (٦)

{ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ آياتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٥) تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآياتِهِ يُؤْمِنُونَ (٦) } “Gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesinde, Allah'ın gökten bir rızık indirip onunla ölümünden sonra yeri diriltmesinde ve rüzgârları yönlendirmesinde aklını kullanan bir topluluk için nice deliller vardır. (5) İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Artık Allah'tan ve O'nun ayetlerinden sonra hangi söze inanacaklar? (6)”

47499. Metin

[في قوله تعالى حم تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ] فيه مسائل:

[Yüce Allah'ın { حم تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ } “Hâ-Mîm. Bu Kitab’ın indirilişi, Azîz ve Hakîm olan Allah tarafındandır.” kavli hakkında] birkaç mesele vardır:

47500. Metin

المسألة الأولى: اعلم أن قَوْلِهِ حم، تَنْزِيلُ الْكِتابِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنْ يكون حم مبتدأ وتَنْزِيلُ الْكِتابِ خَبَرَهُ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا بُدَّ مِنْ حَذْفٍ مُضَافٍ، وَالتَّقْدِيرُ تَنْزِيلُ حم، تَنْزِيلُ الكتاب، ومِنَ اللَّهِ صِلَةٌ لِلتَّنْزِيلِ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ حم فِي تَقْدِيرِ: هَذِهِ حم ثُمَّ نَقُولُ تَنْزِيلُ الْكِتابِ وَاقِعٌ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ الثالث: أن يكون حم قسما وتَنْزِيلُ الْكِتابِ نَعْتًا لَهُ، وَجَوَابُ الْقَسَمِ إِنَّ فِي السَّماواتِ وَالتَّقْدِيرُ: وَحم الَّذِي هُوَ تَنْزِيلُ الْكِتَابِ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَا وَكَذَا.

Birinci Mesele: Bil ki O'nun { حم، تَنْزِيلُ الْكِتابِ } kavlinde [muhtelif] vecihler vardır: Birincisi: { حم } lafzının mübteda (özne), { تَنْزِيلُ الْكِتابِ } lafzının da onun haberi (yüklemi) olmasıdır. Bu takdire göre bir muzafın (tamlananın) hazfedilmiş olması zorunludur; takdiri de "Hâ-Mîm'in indirilişi, Kitab'ın indirilişidir" şeklinde olur. { مِنَ اللَّهِ } ise tenzîl kelimesine müteallıktır (bağlıdır). İkincisi: { حم } kavlinin "Bu Hâ-Mîm'dir" takdirinde olmasıdır; sonra biz "Kitab'ın indirilişi, Azîz ve Hakîm olan Allah'tan vaki olmuştur" deriz. Üçüncüsü: { حم } lafzının kasem (yemin), { تَنْزِيلُ الْكِتابِ } lafzının onun sıfatı, kasemin cevabının ise { إِنَّ فِي السَّماواتِ } olmasıdır. Takdiri ise: "Kitab'ın indirilişi olan Hâ-Mîm'e andolsun ki mesele şöyledir ve böyledir" şeklindedir.

47501. Metin

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ يجوز جعلها صِفَةً لِلْكِتَابِ، وَيَجُوزُ جَعْلُهُمَا صِفَةً لِلَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنَّ هَذَا الثَّانِيَ أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا جَعَلْنَاهُمَا صِفَةً لِلَّهِ تَعَالَى/ كَانَ ذَلِكَ حَقِيقَةً، وَإِذَا جَعَلْنَاهُمَا صِفَةً لِلْكِتَابِ كَانَ ذَلِكَ مَجَازًا وَالْحَقِيقَةُ أَوْلَى مِنَ الْمَجَازِ الثَّانِي: أَنَّ زِيَادَةَ الْقُرْبِ تُوجِبُ الرُّجْحَانَ الثَّالِثُ: أَنَّا إِذَا جَعَلْنَا الْعَزِيزَ الْحَكِيمَ صِفَةً لِلَّهِ كَانَ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى الدَّلِيلِ الدَّالِّ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ، لِأَنَّ كَوْنَهُ عَزِيزًا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ وَكَوْنَهُ حَكِيمًا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ غَنِيًّا عَنْ كُلِّ الْحَاجَاتِ، وَيَحْصُلُ لَنَا مِنْ مَجْمُوعِ كَوْنِهِ تَعَالَى: عَزِيزًا حَكِيمًا كَوْنُهُ قَادِرًا عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ، عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، غَنِيًّا عَنْ كُلِّ الْحَاجَاتِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ مِنْهُ صُدُورُ الْعَبَثِ وَالْبَاطِلِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ ظُهُورُ الْمُعْجِزِ

İkinci Mesele: O'nun { الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ } kavminin Kitab'ın sıfatı kılınması caiz olduğu gibi, Yüce Allah'ın sıfatı kılınması da caizdir. Ancak bu ikinci [ihtimal] daha evladır ve buna [şu] vecihler delalet eder: Birincisi: Biz bu iki kelimeyi Yüce Allah'ın sıfatı kıldığımızda bu hakikat olur; Kitab'ın sıfatı kıldığımızda ise mecaz olur. Hakikat ise mecazdan daha evladır. İkincisi: [Lafzen] yakınlığın fazlalığı tercihi gerektirir. Üçüncüsü: Biz { الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ } sıfatlarını Allah'a ait kıldığımızda bu, Kur'an'ın hak olduğuna delalet eden bir delile işaret olur. Çünkü O'nun Azîz olması, bütün mümkinata kâdir olduğuna delalet eder; Hakîm olması ise bütün malûmatı bildiğine ve her türlü ihtiyaçtan müstağni olduğuna delalet eder. Yüce Allah'ın Azîz ve Hakîm oluşunun toplamından bizim için O'nun bütün mümkinata kâdir, bütün malûmatı bilen ve her türlü ihtiyaçtan müstağni olduğu neticesi hâsıl olur. Böyle olan her varlıktan da abes ve batıl bir şeyin sadır olması imkânsızdır. Böyle olunca da mucizenin zuhur etmesi

47502. Metin

دَلِيلًا عَلَى الصِّدْقِ، فَثَبَتَ أَنَّا إِذَا جَعَلْنَا كَوْنَهُ عَزِيزًا حَكِيمًا صِفَتَيْنِ لِلَّهِ تَعَالَى يَحْصُلُ مِنْهُ هَذِهِ الْفَائِدَةُ، وَأَمَّا إِذَا جَعَلْنَاهُمَا صِفَتَيْنِ لِلْكِتَابِ لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ هَذِهِ الْفَائِدَةُ، فَكَانَ الْأَوَّلُ أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

doğruluğa bir delil olur. Dolayısıyla O'nun Azîz ve Hakîm oluşunu Yüce Allah'ın iki sıfatı kıldığımızda bu faydanın hâsıl olduğu sabit olmuştur. Fakat onları Kitab'ın iki sıfatı kıldığımızda bu fayda hâsıl olmaz. Bu sebeple birinci [ihtimal] daha evladır. En doğrusunu Allah bilir.

47503. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Sonra Yüce Allah: { إِنَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz göklerde ve yerde müminler için nice deliller vardır.” buyurdu. Bunda birtakım bahisler vardır:

47504. Metin

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ إِنَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ يَجُوزُ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ، لأنه حصل في ذوات السموات وَالْأَرْضِ أَحْوَالٌ دَالَّةٌ عَلَى وُجُودِ اللَّهِ تَعَالَى مِثْلَ مَقَادِيرُهَا وَكَيْفِيَّاتُهَا وَحَرَكَاتُهَا، وَأَيْضًا الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ والنجوم والجبال والبحار موجودة في السموات وَالْأَرْضِ وَهِيَ آيَاتٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: إن في خلق السموات وَالْأَرْضِ كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَامِ: ١] .

Birinci Bahis: O'nun { إِنَّ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ } kavlini zahiri üzere cereyan ettirmek caizdir. Zira göklerin ve yerin bizzat kendilerinde, miktarları, keyfiyetleri ve hareketleri gibi Yüce Allah'ın varlığına delalet eden haller hâsıl olmuştur. Ayrıca güneş, ay, yıldızlar, dağlar ve denizler göklerde ve yerde mevcuttur ve bunlar birer delildir. Mananın, Bakara Suresi'nde { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” [Bakara 164] kavlinde açıkça belirtildiği üzere "Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında..." şeklinde olması da caizdir. Bu da { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'a hamdolsun...” [En'âm 1] kavlinin tefsirinde geçtiği üzere Kâdir ve Muhtar [olan Allah]'ın varlığına delalet eder.

47505. Metin

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَدْ ذَكَرْنَا الوجوه الكثيرة في دلالة السموات وَالْأَرْضِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَا بَأْسَ بِإِعَادَةِ بَعْضِهَا فَنَقُولُ إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا أَجْسَامٌ لَا تَخْلُو عَنِ الْحَوَادِثِ، وَمَا لَا يَخْلُو عَنِ الْحَوَادِثِ فَهُوَ حَادِثٌ فَهَذِهِ الْأَجْسَامُ حَادِثَةٌ وَكُلُّ حَادِثٍ فَلَهُ مُحْدِثٌ الثَّانِي: أَنَّهَا مُرَكَّبَةٌ مِنَ الْأَجْزَاءِ وَتِلْكَ الْأَجْزَاءُ مُتَمَاثِلَةٌ، لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ، وَتِلْكَ الْأَجْزَاءُ وَقَعَ بَعْضُهَا فِي الْعُمْقِ دُونَ السَّطْحِ وَبَعْضُهَا فِي السَّطْحِ دُونَ الْعُمْقِ فَيَكُونُ وُقُوعُ كُلِّ جُزْءٍ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ مِنَ الْجَائِزَاتِ وَكُلُّ جَائِزٍ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُرَجِّحٍ وَمُخَصِّصٍ الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَفْلَاكَ وَالْعَنَاصِرَ مَعَ تَمَاثُلِهَا فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ الْجِسْمِيَّةِ اخْتَصَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِصِفَةٍ مُعَيَّنَةٍ كَالْحَرَارَةِ وَالْبُرُودَةِ وَاللَّطَافَةِ وَالْكَثَافَةِ الْفَلَكِيَّةِ وَالْعُنْصُرِيَّةِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَمْرًا جَائِزًا وَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ مُرَجِّحٍ الرَّابِعُ: أَنَّ أَجْرَامَ الْكَوَاكِبِ مُخْتَلِفَةٌ فِي الْأَلْوَانِ مِثْلَ كُمُودَةُ زحل، وبياض المشتري، وحمزة الْمِرِّيخِ، وَالضَّوْءُ الْبَاهِرُ لِلشَّمْسِ، وَدُرِّيَّةُ الزَّهْرَةِ، وَصُفْرَةُ عُطَارِدَ، وَمَحْوُ الْقَمَرِ، وَأَيْضًا فَبَعْضُهَا سَعِيدَةٌ، وَبَعْضُهَا نَحِسَةٌ، وَبَعْضُهَا نَهَارِيٌّ ذَكَرٌ، وَبَعْضُهَا لِيَلِيٌّ أُنْثَى، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْأَجْسَامَ فِي ذَوَاتِهَا مُتَمَاثِلَةٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اخْتِلَافُ الصِّفَاتِ لِأَجْلِ أَنَّ الْإِلَهَ الْقَادِرَ الْمُخْتَارَ خَصَّصَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِصِفَتِهِ الْمُعَيَّنَةِ الْخَامِسُ: أَنَّ كُلَّ فَلَكٍ فَإِنَّهُ مُخْتَصٌّ بِالْحَرَكَةِ إِلَى جِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَمُخْتَصٌّ بِمِقْدَارٍ وَاحِدٍ مِنَ السُّرْعَةِ وَالْبُطْءِ، وَكُلُّ ذَلِكَ أَيْضًا مِنَ/ الْجَائِزَاتِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ السَّادِسُ: أَنَّ كُلَّ فَلَكٍ مُخْتَصٍّ بِشَيْءٍ مُعَيَّنٍ وَكُلُّ ذَلِكَ أَيْضًا مِنَ الْجَائِزَاتِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، وَتَمَامُ الْوُجُوهِ مَذْكُورٌ فِي تَفْسِيرِ تِلْكَ الْآيَاتِ.

İkinci Bahis: Göklerin ve yerin, Kâdir ve Muhtar olan İlah'ın varlığına delalet etmesi hususundaki pek çok vechi { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } kavlinin tefsirinde zikretmiştik. Bunların bir kısmını tekrar etmekte bir beis yoktur. Şöyle deriz: Bunlar, İlah'ın varlığına şu vecihlerden delalet eder: Birincisi: Bunlar hâdislerden (sonradan olan şeylerden) hâli olmayan cisimlerdir; hâdislerden hâli olmayan şey ise hâdistir (sonradan yaratılmıştır). Dolayısıyla bu cisimler hâdistir ve her hâdisin mutlaka bir muhdisi (yaratanı) vardır. İkincisi: Bunlar parçalardan mürekkeptir ve cisimlerin birbirine benzediğini açıkladığımız üzere o parçalar birbirinin benzeridir. O parçaların bir kısmı yüzeyde değil derinlikte, bir kısmı da derinlikte değil yüzeyde yer almıştır. Dolayısıyla her parçanın bulunduğu yerde yer alması caiz (olabilir/mümkün) olan şeylerdendir; caiz olan her şey için ise mutlaka bir tercih edici ve tahsis edici [fâil] lazımdır. Üçüncüsü: Felekler ve unsurlar, cisim olma mahiyetinin tamamında birbirine eşit olmakla birlikte, her biri felekî ve unsurî sıcaklık, soğukluk, letafet ve kesafet gibi belirli bir sıfatla tahsis edilmiştir. Dolayısıyla bu caiz olan bir durumdur ve bunun için de mutlaka bir tercih edici lazımdır. Dördüncüsü: Yıldızların kütleleri renk bakımından farklıdır; Zühal'in donukluğu, Müşteri'nin beyazlığı, Merih'in kırmızılığı, güneşin göz alıcı ışığı, Zühre'nin parlaklığı, Utârid'in sarılığı ve ayın mahvı (ışığının silinmesi) gibi. Ayrıca onların bir kısmı uğurlu, bir kısmı uğursuz, bir kısmı gündüzî ve eril, bir kısmı da geceliğin ve dişildir. Cisimlerin zatları itibarıyla birbirine eşit olduğunu açıklamıştık; o halde sıfatların farklı olmasının, Kâdir ve Muhtar olan İlah'ın onlardan her birini belirli sıfatıyla tahsis etmesinden kaynaklanması zorunlu olmuştur. Beşincisi: Her felek belirli bir yöne doğru hareket ile tahsis edilmiştir ve hız ile yavaşlıktan tek bir miktara mahsustur. Bütün bunlar da caiz olan şeylerdendir; o halde mutlaka Muhtar bir Fâil lazımdır. Altıncısı: Her felek belirli bir şeyle tahsis edilmiştir ve bütün bunlar da yine caiz olan şeylerdendir; dolayısıyla mutlaka Muhtar bir Fâil lazımdır. Vecihlerin tamamı o ayetlerin tefsirinde zikredilmiştir.

47506. Metin

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ لَآياتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ يَقْتَضِي كَوْنَ هَذِهِ الْآيَاتِ مُخْتَصَّةً بِالْمُؤْمِنِينَ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ إِنَّهَا آيَاتٌ لِلْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا انْتَفَعَ بِهَا الْمُؤْمِنُ دُونَ الْكَافِرِ أُضِيفَ كَوْنُهَا آيَاتٍ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] فَإِنَّهُ هُدًى لِكُلِّ النَّاسِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: هُدىً لِلنَّاسِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا انْتَفَعَ بِهَا الْمُؤْمِنُ خَاصَّةً لا جرم قيل هُدىً لِلْمُتَّقِينَ فكذا هاهنا، وَقَالَ الْأَصْحَابُ الدَّلِيلُ وَالْآيَةُ هُوَ الَّذِي يَتَرَتَّبُ عَلَى مَعْرِفَتِهِ حُصُولُ الْعِلْمِ، وَذَلِكَ الْعِلْمُ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى لَا بِإِيجَابِ ذَلِكَ الدَّلِيلِ، وَاللَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَ ذَلِكَ الْعِلْمَ لِلْمُؤْمِنِ لَا لِلْكَافِرِ فَكَانَ ذَلِكَ آيَةً دَلِيلًا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ لَا فِي حَقِّ الْكَافِرِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncü Bahis: O'nun { لَآياتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ } kavli, bu ayetlerin (delillerin) müminlere mahsus olmasını gerektirir. Mutezile ise şöyle demiştir: Bunlar hem mümin hem de kâfir için delillerdir; ancak kâfir değil de sadece mümin bunlardan istifade ettiği için bunların delil oluşu müminlere izafe edilmiştir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir.” [Bakara 2] kavlidir. Zira Kur'an, Yüce Allah'ın: { هُدىً لِلنَّاسِ } “İnsanlar için bir hidayettir.” [Bakara 185] buyurduğu gibi bütün insanlar için bir hidayettir; ancak ondan bilhassa mümin faydalandığı için şüphesiz { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } denilmiştir, burada da böyledir. Bizim ashâbımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) ise şöyle demiştir: Delil ve ayet, bilinmesi neticesinde ilmin hâsıl olduğu şeydir. O ilim ise delilin gerektirmesiyle değil, ancak Yüce Allah'ın yaratmasıyla hâsıl olur. Yüce Allah bu ilmi kâfir için değil sadece mümin için yaratmıştır; dolayısıyla bu, kâfirin hakkında değil sadece müminin hakkında bir ayet ve delil olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

47507. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَفِي خَلْقِكُمْ وَما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ وفيه مباحث:

Sonra Yüce Allah: { وَفِي خَلْقِكُمْ وَما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Sizin yaratılışınızda ve [yeryüzüne] yaydığı her canlıda kesin olarak inanan bir topluluk için nice deliller vardır.” buyurdu. Bunda birtakım bahisler vardır:

47508. Metin

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ وَما يَبُثُّ عُطِفَ عَلَى الْخَلْقِ الْمُضَافِ لَا عَلَى الضَّمِيرِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، لِأَنَّ الْمُضَافَ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ مَجْرُورٌ وَالْعَطْفُ عَلَيْهِ مُسْتَقْبَحٌ، فَلَا يُقَالُ مَرَرْتُ بِكَ وَزَيْدٍ، وَلِهَذَا طَعَنُوا فِي قِرَاءَةِ حَمْزَةَ تساءلون به والأرحام [النساء: ١] بِالْجَرِّ فِي قَوْلِهِ وَالْأَرْحَامَ وَكَذَلِكَ إِنَّ الَّذِينَ اسْتَقْبَحُوا هَذَا الْعَطْفَ، فَلَا يَقُولُونَ مَرَرْتُ بِكَ أَنْتَ وَزَيْدٍ.

Birinci Bahis: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun { وَما يَبُثُّ } kavli, muzafün ileyh olan zamire değil, muzaf olan { الْخَلْقِ } kelimesine atfedilmiştir. Çünkü muzaf [olan kelimenin bağlandığı şey] mecrur bir muttasıl zamirdir ve onun üzerine atıf yapmak çirkin görülmüştür. Bu yüzden "merertü bike ve Zeydin" denilmez. Nitekim Hamza'nın { تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامِ } [Nisâ 1] ayetinde { وَالْأَرْحَامِ } kavlini cer ile okuyuşuna bu sebeple taan etmişlerdir. Aynı şekilde bu atfı çirkin görenler "merertü bike ente ve Zeydin" de demezler.

47509. Metin

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ آيَاتٍ بِكَسْرِ التَّاءِ وَكَذَلِكَ الَّذِي بَعْدَهُ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ آياتٌ وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ فِيهِمَا، أَمَّا الرَّفْعُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ ذَكَرَهُمَا الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ وَأَبُو عَلِيٍّ: أَحَدُهُمَا: الْعَطْفُ عَلَى مَوْضِعِ إِنَّ وَمَا عَمِلَتْ فِيهِ، لِأَنَّ مَوْضِعَهُمَا رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ فَيُحْمَلُ الرَّفْعُ فِيهِ عَلَى الْمَوْضِعِ، كَمَا تَقُولُ إِنَّ زَيْدًا منطلق وعمر، وأَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ [التَّوْبَةِ: ٣] لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ، وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ وَفِي خَلْقِكُمْ مُسْتَأْنَفًا، وَيَكُونُ الْكَلَامُ جُمْلَةً مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةٍ أُخْرَى كَمَا تَقُولُ إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ وَعَمْرٌو كَاتِبٌ، جَعَلْتَ قَوْلَكَ وَعَمْرٌو كَاتِبٌ كَلَامًا آخَرَ، كَمَا تَقُولُ زَيْدٌ فِي الدَّارِ وَأَخْرُجُ غَدًا إِلَى بَلَدِ كَذَا، فَإِنَّمَا حَدَّثْتَ بِحَدِيثَيْنِ وَوَصَلْتَ أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ بِالْوَاوِ، وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ اخْتِيَارُ أَبِي الْحَسَنِ وَالْفَرَّاءِ، وَأَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ بِالنَّصْبِ فَهُوَ بِالْعَطْفِ عَلَى قَوْلِهِ إِنَّ فِي السَّماواتِ عَلَى مَعْنَى وَإِنَّ فِي خَلْقِكُمْ لِآيَاتٍ وَيَقُولُونَ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ إِنَّهَا فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ لَآيَاتٍ وَدُخُولُ اللَّامِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ مَحْمُولٌ عَلَى إِنَّ.

İkinci Bahis: Hamza ve Kisâî { آيَاتٍ } kelimesini ve ondan sonraki { وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ آياتٌ } ifadesini te'nin kesresiyle [kesreli olarak] okumuşlar, diğerleri ise her ikisinde de ref ile [ötreli] okumuşlardır. Ref ile okumaya gelince, el-Müberred, ez-Zeccâc ve Ebû Alî'nin zikrettiği iki vecih vardır: Birincisi: { إِنَّ } lafzının ve onun amel ettiği yerin mahalline atıftır; çünkü her ikisinin mahalli ibtidadan (mübteda olmaktan) dolayı reftir. Dolayısıyla oradaki ref, mahalle hamledilir; nitekim senin "İnne Zeyden muntalikun ve Amrün" demen ve { أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ } “Şüphesiz Allah ve Resulü müşriklerden uzaktır.” [Tevbe 3] ayeti böyledir. Çünkü O'nun { أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ } kavlinin manası, "Allah ve Resulü müşriklerden uzaktır" demektir. İkinci vecih: O'nun { وَفِي خَلْقِكُمْ } kavlinin müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olması ve sözün başka bir cümleye atfedilmiş bir cümle olmasıdır. Nitekim senin, "İnne Zeyden muntalikun ve Amrün kâtibun" derken "ve Amrün kâtibun" sözünü başka bir cümle kıldığın gibi; tıpkı "Zeyd evdedir ve ben yarın falan şehre çıkacağım" demen gibi. Sen sadece iki haber verdin ve vav ile birini diğerine bağladın. Bu vecih, Ebu'l-Hasen ve el-Ferrâ'nın tercihidir. Nasb ile okuma vechine gelince; bu, { وَإِنَّ فِي خَلْقِكُمْ لَآيَاتٍ } manasında olmak üzere O'nun { إِنَّ فِي السَّماواتِ } kavline atıfladır. Bu kıraatin, Übeyy ve Abdullah'ın kıraatinde { لَآيَاتٍ } şeklinde olduğunu ve lâm harfinin dahil oluşunun, sözün { إِنَّ } üzerine hamledildiğine delalet ettiğini söylemektedirler.

47510. Metin

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ وَفِي خَلْقِكُمْ مَعْنَاهُ خَلْقُ الْإِنْسَانِ، وَقَوْلُهُ وَما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ إِشَارَةٌ إِلَى خَلْقِ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ، وَوَجْهُ دَلَالَتِهَا عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَسَاوِيَةٌ فَاخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَعْضَاءِ بكونه المعين وصفته المعينة وشكله السعين، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ/ بِتَخْصِيصِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ، وَيَدْخُلُ فِي هَذَا الْبَابِ انْتِقَالُهُ مِنْ سَنٍّ إِلَى سَنٍّ آخَرَ وَمِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ آخَرَ، وَالِاسْتِقْصَاءُ فِي هَذَا الْبَابِ قَدْ تَقَدَّمَ.

Üçüncü Bahis: O'nun { وَفِي خَلْقِكُمْ } kavlinin manası insanın yaratılışıdır. { وَما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ } kavli ise diğer bütün hayvanların yaratılışına işarettir. Bunların Kâdir ve Muhtar olan İlah'ın varlığına delalet etme vechi ise şöyledir: Cisimler birbirine eşittir; dolayısıyla organlardan her birinin belirli bir mahiyete, belirli bir sıfata ve belirli bir şekle mahsus olması, mutlaka Kâdir ve Muhtar olan [Allah'ın] tahsisiyle olmalıdır. İnsanın bir yaştan başka bir yaşa, bir halden başka bir hale geçişi de bu babın kapsamına girer. Bu baptaki geniş açıklama daha önce geçmişti.

47511. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهَذَا الِاخْتِلَافُ يَقَعُ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: تَبَدُّلُ النَّهَارِ بِاللَّيْلِ وَبِالضِّدِّ مِنْهُ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَارَةً يَزْدَادُ طُولُ النَّهَارِ عَلَى طُولِ اللَّيْلِ وَتَارَةً بِالْعَكْسِ وَبِمِقْدَارِ مَا يَزْدَادُ فِي النَّهَارِ الصَّيْفِيِّ يَزْدَادُ فِي اللَّيْلِ الشِّتْوِيِّ وَثَالِثُهَا: اخْتِلَافُ مَطَالِعِ الشَّمْسِ فِي أَيَّامِ السَّنَةِ.

Sonra Yüce Allah: { وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } buyurdu. Bu ihtilaf (değişim) birkaç vecih üzere vaki olur: Birincisi: Gündüzün geceye ve aksine dönüşmesidir. İkincisi: Bazen gündüzün uzunluğunun gecenin uzunluğuna galip gelmesi, bazen de tam tersi olmasıdır; yaz gündüzünde ne kadar artış olursa kış gecesinde de o kadar artış olur. Üçüncüsü: Yılın günlerinde güneşin doğuş yerlerinin farklılaşmasıdır.

47512. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى الْقَوْلِ بِالْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: إِنْشَاءُ السَّحَابِ وَإِنْزَالُ الْمَطَرِ مِنْهُ وَثَانِيهَا: تَوَلُّدُ النَّبَاتِ مِنْ تِلْكَ الْحَبَّةِ الْوَاقِعَةِ فِي الْأَرْضِ وَثَالِثُهَا: تَوَلُّدُ الْأَنْوَاعِ الْمُخْتَلِفَةِ وَهِيَ سَاقُ الشَّجَرَةِ وَأَغْصَانُهَا وَأَوْرَاقُهَا وَثِمَارُهَا ثُمَّ تِلْكَ الثَّمَرَةُ مِنْهَا مَا يَكُونُ الْقِشْرُ مُحِيطًا بِاللُّبِّ كَالْجَوْزِ وَاللَّوْزِ، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ اللُّبُّ مُحِيطًا بِالْقِشْرِ كَالْمِشْمِشِ وَالْخَوْخِ، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ خَالِيًا عَنِ الْقِشْرِ كَالتِّينِ، فَتَوَلُّدُ أَقْسَامِ النَّبَاتِ عَلَى كَثْرَةِ أَصْنَافِهَا وَتَبَايُنِ أَقْسَامِهَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ.

Sonra Yüce Allah: { وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } buyurdu. Bu da Fâil-i Muhtar görüşüne birkaç vecihten delalet eder: Birincisi: Bulutun meydana getirilmesi ve ondan yağmurun indirilmesidir. İkincisi: Yere düşen o tohumdan bitkinin türemesidir. Üçüncüsü: Ağacın gövdesi, dalları, yaprakları ve meyveleri gibi farklı türlerin türemesidir. Sonra o meyveden bazısında ceviz ve bademde olduğu gibi kabuk içi kuşatır; bazısında kayısı ve şeftalide olduğu gibi iç kabuğu kuşatır; bazısında ise incirde olduğu gibi kabuktan hâlidir. Netice itibarıyla, çeşitlerinin çokluğu ve kısımlarının farklılığıyla birlikte bitki türlerinin meydana gelmesi, Hakîm ve Rahîm olan Fâil-i Muhtar görüşünün sıhhatine delalet eder.

47513. Metin

ثُمَّ قَالَ: وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَهِيَ تَنْقَسِمُ إِلَى أَقْسَامٍ كَثِيرَةٍ بِحَسَبِ تَقْسِيمَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ فَمِنْهَا الْمَشْرِقِيَّةُ وَالْمَغْرِبِيَّةُ وَالشَّمَالِيَّةُ وَالْجَنُوبِيَّةُ، وَمِنْهَا الْحَارَّةُ وَالْبَارِدَةُ وَمِنْهَا الرِّيَاحُ النَّافِعَةُ وَالرِّيَاحُ الضَّارَّةُ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْأَنْوَاعَ الْكَثِيرَةَ مِنَ الدَّلَائِلِ قَالَ إِنَّهَا آيَاتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ.

Sonra: { وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ } buyurdu. Rüzgârlar farklı taksimlere göre pek çok kısımlara ayrılır: Bunlardan doğu, batı, kuzey ve güney rüzgârları vardır; sıcak ve soğuk olanları vardır; faydalı rüzgârlar ve zararlı rüzgârlar vardır. Yüce Allah bu çok sayıdaki delil türlerini zikredince, bunların aklını kullanan bir topluluk için ayetler (deliller) olduğunu bildirmiştir.

47514. Metin

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَمَعَ هَذِهِ الدَّلَائِلَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَقَالَ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْأَقْسَامَ الثَّمَانِيَةَ مِنَ الدَّلَائِلِ وَالتَّفَاوُتُ بَيْنَ الْمَوْضِعَيْنِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وقال هاهنا: إِنَّ فِي السَّماواتِ وَالصَّحِيحُ عِنْدَ أَصْحَابِنَا أَنَّ الْخَلْقَ عَيْنُ الْمَخْلُوقِ، وَقَدْ ذَكَرَ لَفْظَ الْخَلْقِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَلَمْ يَذْكُرْهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَا يَتَفَاوَتُ بَيْنَ أن يقال السموات وبين أن يقال خلق السموات فَيَكُونُ هَذَا دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْخَلْقَ عَيْنُ الْمَخْلُوقِ الثَّانِي: أَنَّهُ ذَكَرَ هُنَاكَ ثَمَانِيَةَ أَنْوَاعٍ من الدلائل وذكر هاهنا سِتَّةَ أَنْوَاعٍ وَأَهْمَلَ مِنْهَا الْفُلْكَ وَالسَّحَابَ، وَالسَّبَبُ أَنَّ مَدَارَ حَرَكَةِ الْفُلْكِ وَالسَّحَابِ عَلَى الرِّيَاحِ الْمُخْتَلِفَةِ فَذِكْرُ الرِّيَاحِ الَّذِي هُوَ كَالسَّبَبِ يُغْنِي عَنْ ذِكْرِهِمَا وَالتَّفَاوُتُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ جَمَعَ الْكُلَّ وذكر لها مقطعا واحدا وهاهنا رَتَّبَهَا عَلَى ثَلَاثَةِ مَقَاطِعَ وَالْغَرَضُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ إِفْرَادِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِنَظَرٍ تَامٍّ شَافٍ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ ثَلَاثَةَ مَقَاطِعَ أَوَّلُهَا: يُؤْمِنُونَ وَثَانِيهَا:

Bil ki Yüce Allah bu delilleri Bakara Suresi'nde bir araya getirerek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allah'ın gökten indirip onunla ölümünden sonra yeryüzünü dirilttiği suda, orada her türlü canlıyı yaymasında, rüzgârları sevk etmesinde ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutta aklını kullanan bir topluluk için nice deliller vardır.” [Bakara 164]. Yüce Allah delillerden bu sekiz kısmı zikretmiştir. İki yer arasındaki fark ise birkaç vecihtendir: Birincisi: Yüce Allah Bakara Suresi'nde: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyurmuş, burada ise: { إِنَّ فِي السَّماواتِ } buyurmuştur. Ashâbımıza göre sahih olan görüş, halkın (yaratma fiilinin) mahlûkun (yaratılanın) bizzat kendisi olduğudur. Bakara Suresi'nde "halk" lafzını zikretmiş, bu surede ise gökler denilmesi ile göklerin yaratılışı denilmesi arasında bir fark olmadığına dikkat çekmek üzere onu zikretmemiştir. Dolayısıyla bu, halkın mahlûkun bizzat kendisi olduğuna bir delil olur. İkincisi: Orada delillerden sekiz tür zikretmiş, burada ise altı tür zikredip bunlardan gemiyi ve bulutu terk etmiştir. Bunun sebebi şudur: Geminin ve bulutun hareketinin dayanağı muhtelif rüzgârlardır; dolayısıyla bir sebep mesabesinde olan rüzgârların zikredilmesi, o ikisinin zikredilmesine ihtiyaç bırakmaz. Üçüncü fark: Orada hepsini bir araya getirmiş ve onlar için tek bir fasıla (sonuç) zikretmiştir; burada ise onları üç fasılaya ayırarak tertip etmiştir. Maksat, bunlardan her birine tam ve tatmin edici bir nazarla müstakil olarak bakılması gerektiğine dikkat çekmektir. Dördüncüsü: Yüce Allah bu yerde üç fasıla zikretmiştir: Birincisi { يُؤْمِنُونَ }, ikincisi

47515. Metin

يُوقِنُونَ وَثَالِثُهَا: يَعْقِلُونَ، وَأَظُنُّ أَنَّ سَبَبَ هَذَا التَّرْتِيبِ أَنَّهُ قِيلَ إِنْ كُنْتُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَافْهَمُوا هَذِهِ الدَّلَائِلَ، وَإِنْ كُنْتُمْ لَسْتُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بَلْ أَنْتُمْ مِنْ طُلَّابِ الْحَقِّ وَالْيَقِينِ فَافْهَمُوا هَذِهِ الدَّلَائِلَ، وَإِنْ كُنْتُمْ لَسْتُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا مِنَ الْمُوقِنِينَ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ/ تَكُونُوا مِنْ زُمْرَةِ الْعَاقِلِينَ فَاجْتَهِدُوا فِي مَعْرِفَةِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ، وَاعْلَمْ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْفُقَهَاءِ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ الْعُلُومُ الَّتِي يَبْحَثُ عَنْهَا الْمُتَكَلِّمُونَ، بَلْ لَيْسَ فِيهِ إِلَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَحْكَامِ وَالْفِقْهِ، وَذَلِكَ غَفْلَةٌ عَظِيمَةٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ سُورَةٌ طَوِيلَةٌ مُنْفَرِدَةٌ بِذِكْرِ الْأَحْكَامِ وَفِيهِ سُوَرٌ كَثِيرَةٌ خُصُوصًا الْمَكِّيَّاتُ لَيْسَ فِيهَا إِلَّا ذِكْرُ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ عُلُومِ الْأُصُولِيِّينَ، وَمَنْ تَأْمَّلَ عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي يَدِ عُلَمَاءِ الْأُصُولِ إِلَّا تَفْصِيلُ مَا اشْتَمَلَ الْقُرْآنُ عَلَيْهِ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ.

{ يُوقِنُونَ }, üçüncüsü ise { يَعْقِلُونَ } kelimeleridir. Zannımca bu tertibin sebebi şudur: Şöyle denilmektedir: Eğer müminlerdenseniz bu delilleri anlayın; şayet müminlerden değilseniz bilakis hakkın ve yakînin taliplisi iseniz bu delilleri anlayın; şayet ne müminlerden ne de yakîn sahiplerindenseniz o takdirde en azından akıl sahipleri zümresinden olun da bu delilleri bilme hususunda gayret gösterin. Bil ki fakihlerin çoğu, kelamcıların araştırdığı ilimlerin Kur'an'da bulunmadığını, bilakis onda sadece ahkâm ve fıkha dair hususların olduğunu söylerler. Bu ise büyük bir gaflettir; çünkü Kur'an'da sadece ahkâmın zikrine tahsis edilmiş tek bir uzun sure yoktur; buna karşılık onda özellikle Mekkî olanlar başta olmak üzere tevhid, nübüvvet, ba's ve kıyamet delillerinin zikrinden başka bir şey ihtiva etmeyen pek çok sure vardır. Bütün bunlar ise usulcülerin (kelamcıların) ilimlerindendir. İyice düşünen kimse bilir ki usul âlimlerinin elinde olan şey, Kur'an'ın icmali olarak ihtiva ettiği hususların tafsilatından ibarettir.

47516. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ بِالْحَقِّ هُوَ أَنَّ صِحَّتَهَا مَعْلُومَةٌ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّهَا حَقَّةٌ صَحِيحَةٌ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسْتَفَادًا مِنَ النَّقْلِ أَوِ الْعَقْلِ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ صِحَّةَ الدَّلَائِلِ النَّقْلِيَّةِ مَوْقُوفَةٌ عَلَى سَبْقِ الْعِلْمِ بِإِثْبَاتِ الْإِلَهِ الْعَالِمِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ وَبِإِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ وَكَيْفِيَّةِ دَلَالَةِ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى صِحَّتِهَا، فَلَوْ أَثْبَتْنَا هَذِهِ الْأُصُولَ بِالدَّلَائِلِ النَّقْلِيَّةِ لَزِمَ الدَّوْرُ وَهُوَ بَاطِلٌ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّ الْعِلْمَ بِحَقِيقَةِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهُ إِلَّا بِمَحْضِ الْعَقْلِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ ومن أَعْظَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى التَّرْغِيبِ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ وَتَقْرِيرِ الْمَبَاحِثِ الْعَقْلِيَّةِ.

Sonra Yüce Allah: { تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz.” buyurdu. O'nun { بِالْحَقِّ } sözünden murat, bunların sıhhatinin aklî delillerle bilinmiş olmasıdır. Çünkü bunların hak ve sahih olduğunun bilinmesi ya nakilden ya da akıldan istifade edilmiş olur. Birincisi batıldır; çünkü naklî delillerin sıhhati, bilen, kâdir ve hakîm olan bir İlah'ın ispatına, nübüvvetin ispatına ve mucizelerin nübüvvetin sıhhatine nasıl delalet ettiğine dair önceden hâsıl olan bir ilme bağlıdır. Şayet biz bu asılları naklî delillerle ispat etseydik devir (kısır döngü) gerekirdi ki bu batıldır. Bu batıl olunca, bu delillerin hakikatinin bilinmesinin ancak sırf akıl yoluyla elde edilebileceği sabit olmuştur. Durum böyle olunca O'nun { تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ } kavli, usul ilmine teşvik etme ve aklî bahisleri takrir etme hususunda en büyük delillerden biri olur.

47517. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآياتِهِ يُؤْمِنُونَ يَعْنِي أَنَّ مَنْ لَمْ يَنْتَفِعْ بِهَذِهِ الْآيَاتِ فَلَا شَيْءَ بَعْدَهُ يَجُوزُ أَنْ يَنْتَفِعَ بِهِ، وَأَبْطَلَ بِهَذَا قَوْلَ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّ التَّقْلِيدَ كَافٍ وَبَيَّنَ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْمُكَلَّفِ التَّأَمُّلُ فِي دَلَائِلِ دِينِ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ يُؤْمِنُونَ قُرِئَ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْيَاءَ لِأَنَّ قَبْلَهُ غَيْبَةً وهو قوله لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ ولِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فَإِنْ قِيلَ إِنَّ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ خِطَابًا وَهُوَ قَوْلُهُ وَفِي خَلْقِكُمْ قُلْنَا الْغَيْبَةُ الَّتِي ذَكَرْنَا أَقْرَبُ إِلَى الْحَرْفِ الْمُخْتَلَفِ فِيهِ وَالْأَقْرَبُ أَوْلَى، وَوَجْهُ قَوْلِ مَنْ قَرَأَ عَلَى الْخِطَابِ أَنَّ قُلْ فِيهِ مُقَدَّرٌ أَيْ قُلْ لهم فبأي حديث بعد ذلك تؤمنون.

Sonra Yüce Allah: { فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآياتِهِ يُؤْمِنُونَ } “Artık Allah'tan ve O'nun ayetlerinden sonra hangi söze inanacaklar?” buyurdu. Yani bu ayetlerden istifade etmeyen kimsenin ondan sonra herhangi bir şeyden istifade etmesi mümkün değildir. Bununla taklidin yeterli olduğunu iddia eden kimsenin sözünü iptal etmiş ve mükellefin Allah'ın dininin delilleri üzerinde düşünmesinin vacip olduğunu beyan etmiştir. O'nun { يُؤْمِنُونَ } kavli ye ve te harfiyle [gayb ve hitap sîgasıyla] okunmuştur. Ebû Ubeyde ye harfini tercih etmiştir; zira öncesinde { لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } ve { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } kavillerinde olduğu gibi gayb (üçüncü şahıs) sîgası vardır. Eğer "Sözün başında { وَفِي خَلْقِكُمْ } kavliyle hitap vardır" denilirse, deriz ki: Zikrettiğimiz gayb sîgası, hakkında ihtilaf edilen harfe daha yakındır; daha yakın olan ise daha evladır. Hitap üzere okuyan kimsenin gerekçesi ise onda bir "kul" (de ki) ifadesinin takdir edilmiş olmasıdır; yani "Onlara de ki: Bundan sonra artık hangi söze inanacaksınız?" takdirindedir.

47518. Metin

[سورة الجاثية (٤٥) : الآيات ٧ الى ١١]

[Câsiye Suresi (45), 7-11. Ayetler]

47519. Metin

وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٧) يَسْمَعُ آياتِ اللَّهِ تُتْلى عَلَيْهِ ثُمَّ يُصِرُّ مُسْتَكْبِراً كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٨) وَإِذا عَلِمَ مِنْ آياتِنا شَيْئاً اتَّخَذَها هُزُواً أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٩) مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ وَلا يُغْنِي عَنْهُمْ مَا كَسَبُوا شَيْئاً وَلا مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠) هَذَا هُدىً وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ (١١)

{ وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٧) يَسْمَعُ آياتِ اللَّهِ تُتْلى عَلَيْهِ ثُمَّ يُصِرُّ مُسْتَكْبِراً كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٨) وَإِذا عَلِمَ مِنْ آياتِنا شَيْئاً اتَّخَذَها هُزُواً أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٩) مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ وَلا يُغْنِي عَنْهُمْ مَا كَسَبُوا شَيْئاً وَلا مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠) هَذَا هُدىً وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ (١١) } “Vay haline her yalancı ve günahkârın! (7) Kendisine Allah'ın ayetlerinin okunduğunu işitir de sonra sanki onları hiç işitmemiş gibi büyüklük taslayarak [küfründe] ısrar eder. Artık onu can yakıcı bir azapla müjdele! (8) Ayetlerimizden bir şey öğrendiğinde onu alaya alır. İşte onlar için alçaltıcı bir azap vardır. (9) Arkalarından da cehennem vardır! Ne kazandıkları şeyler onlara bir fayda verir ne de Allah'tan başka edindikleri dostlar. Onlar için pek büyük bir azap vardır. (10) İşte bu [Kur'an] bir hidayettir. Rablerinin ayetlerini inkâr edenlere gelince, onlar için elem verici en kötü cinsten bir azap vardır. (11)”

47520. Metin

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيْنَ الْآيَاتِ لِلْكَفَّارِ وبين أنهم بأي حديث يُؤْمِنُونَ إِذَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَا مَعَ ظُهُورِهَا، أَتْبَعَهُ بِوَعِيدٍ عَظِيمٍ لَهُمْ فَقَالَ: وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ الأفاك الكذب وَالْأَثِيمُ الْمُبَالِغُ فِي اقْتِرَافِ الْآثَامِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْأَثِيمَ لَهُ مَقَامَانِ:

Bil ki Yüce Allah kâfirlere delilleri açıklayıp açıkça ortada olmalarına rağmen bunlara inanmadıkları takdirde başka hangi söze inanacaklarını beyan edince, bunun ardından onlar için büyük bir tehdit getirerek: { وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } “Vay haline her yalancı ve günahkârın!” buyurdu. *Effâk* (أَفَّاك) çok yalancı demektir; *esîm* (أَثِيم) ise günah işlemekte aşırıya kaçan kimsedir. Bil ki bu günahkârın iki makamı (hali) vardır:

47521. Metin

الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَبْقَى مُصِرًّا عَلَى الْإِنْكَارِ وَالِاسْتِكْبَارِ، فَقَالَ تَعَالَى: يَسْمَعُ آياتِ اللَّهِ تُتْلى عَلَيْهِ ثُمَّ يُصِرُّ أَيْ يُقِيمُ عَلَى كُفْرِهِ إِقَامَةً بِقُوَّةٍ وَشِدَّةٍ مُسْتَكْبِراً عَنِ الْإِيمَانِ بِالْآيَاتِ مُعْجَبًا بِمَا عِنْدَهُ، قيل نزلت في النضر بن الحرث وَمَا كَانَ يَشْتَرِي مِنْ أَحَادِيثِ الْأَعَاجِمِ وَيَشْغَلُ بِهَا النَّاسَ عَنِ اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ وَالْآيَةُ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِالصِّفَةِ الْمَذْكُورَةِ، فَإِنْ قَالُوا مَا مَعْنَى ثُمَّ فِي قَوْلِهِ ثُمَّ يُصِرُّ مُسْتَكْبِراً؟، قُلْنَا نَظِيرُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Birinci Makam: İnkâr ve kibrinde ısrarcı kalmasıdır. Yüce Allah şöyle buyurdu: { يَسْمَعُ آياتِ اللَّهِ تُتْلى عَلَيْهِ ثُمَّ يُصِرُّ } “Kendisine Allah'ın ayetlerinin okunduğunu işitir de sonra [küfründe] ısrar eder”; yani ayetlere iman etmekten büyüklük taslayarak ve kendi yanındakini beğenerek { مُسْتَكْبِراً } “büyüklük taslayarak” küfrü üzerinde kuvvetle ve şiddetle sebat eder. Nadr b. el-Hâris ve onun Acemlerin hikâyelerini satın alıp insanları bunlarla meşgul ederek Kur'an dinlemekten alıkoyması hakkında indiği söylenmiştir. Ayet ise zikredilen sıfatla vasıflanan herkes hakkında umumidir. Eğer "O'nun { ثُمَّ يُصِرُّ مُسْتَكْبِراً } kavlindeki { ثُمَّ } kelimesinin manası nedir?" derlerse, deriz ki: Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir:

47522. Metin

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ إِلَى قَوْلِهِ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ [الْأَنْعَامِ: ١] ومعناه أنه تعالى لما كان خالقا للسموات وَالْأَرْضِ كَانَ مِنَ الْمُسْتَبْعَدِ جَعْلُ هَذِهِ الْأَصْنَامِ مساوية له في المعبودية، كذا هاهنا سَمَاعُ آيَاتِ اللَّهِ عَلَى قُوَّتِهَا وَظُهُورِهَا مِنَ الْمُسْتَبْعَدِ أَنْ يُقَابَلَ بِالْإِنْكَارِ وَالْإِعْرَاضِ.

{ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } kavlinden { ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } [En'âm 1] kavline kadar olan kısımdır. Bunun manası şudur: Yüce Allah gökleri ve yeri yaratan olunca, bu putların ibadette O'na denk tutulması akıldan uzak bir şeydir. Burada da aynı şekilde, Allah'ın ayetlerini kuvveti ve açıklığıyla birlikte işitip de bunun inkâr ve yüz çevirme ile karşılanması akıldan uzak bir şeydir.

47523. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها الْأَصْلُ كَأَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْهَا وَالضَّمِيرُ ضَمِيرُ الشَّأْنِ وَمَحَلُّ الْجُمْلَةِ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ أَيْ يَصِيرُ مِثْلَ غَيْرِ السَّامِعِ.

Sonra Yüce Allah: { كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها } “Sanki onları hiç işitmemiş gibi” buyurdu. Aslı "keennehû lem yesma'hâ"dır; zamir şe'n zamiridir ve cümlenin mahalli hal olarak nasbtır; yani hiç işitmemiş kimse gibi olur.

47524. Metin

الْمَقَامُ الثَّانِي: أَنْ يَنْتَقِلَ مِنْ مَقَامِ الْإِصْرَارِ وَالِاسْتِكْبَارِ إِلَى مَقَامِ الِاسْتِهْزَاءِ فَقَالَ: وَإِذا عَلِمَ مِنْ آياتِنا شَيْئاً اتَّخَذَها هُزُواً وَكَانَ مِنْ حَقِّ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ اتَّخَذَهُ هُزُوًا أَيِ اتَّخَذَ ذَلِكَ الشَّيْءَ هُزُوًا إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

İkinci Makam: Israr ve kibir makamından alay etme makamına geçmesidir. Şöyle buyurdu: { وَإِذا عَلِمَ مِنْ آياتِنا شَيْئاً اتَّخَذَها هُزُواً } “Ayetlerimizden bir şey öğrendiğinde onu alaya alır.” Sözün gereği, "o şeyi alaya aldı" manasında "ittehazehu hüzüven" denilmesiydi; ancak Yüce Allah şöyle buyurdu:

47525. Metin

اتَّخَذَها لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ هَذَا الرَّجُلَ إِذَا أَحَسَّ بِشَيْءٍ مِنَ الْكَلَامِ أَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْآيَاتِ الَّتِي أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ خَاضَ فِي الِاسْتِهْزَاءِ بِجَمِيعِ الْآيَاتِ وَلَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى الِاسْتِهْزَاءِ بِذَلِكَ الْوَاحِدِ.

{ اتَّخَذَها } [müennes zamirle] buyurması, bu adamın bir sözün Yüce Allah'ın Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e indirdiği ayetlerden olduğunu hissettiğinde, sadece o tek ayetle alay etmekle yetinmeyip bütün ayetlerle alay etmeye koyulduğunu hissettirmek içindir.

47526. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ أُولَئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ لِشُمُولِهِ جَمِيعَ الْأَفَّاكِينَ، ثُمَّ وَصَفَ كَيْفِيَّةَ ذَلِكَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ فَقَالَ: مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ أَيْ مِنْ قُدَّامِهِمْ جَهَنَّمُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» :

Sonra Yüce Allah: { أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “İşte onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” buyurdu. { أُولئِكَ } ifadesi, bütün yalancıları kapsaması sebebiyle her yalancı ve günahkâra işarettir. Sonra o alçaltıcı azabın keyfiyetini vasfederek: { مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ } “Arkalarından da cehennem vardır!” yani önlerinde cehennem vardır buyurdu. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir:

47527. Metin

الْوَرَاءُ اسْمٌ لِلْجِهَةِ الَّتِي تَوَارَى بِهَا الشَّخْصُ مِنْ خَلْفٍ أَوْ قُدَّامٍ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مَا مَلَكُوهُ فِي الدُّنْيَا لَا يَنْفَعُهُمْ فَقَالَ:

*Verâ* (الْوَرَاءُ), kişinin ister arkadan ister önden olsun kendisiyle gizlendiği yönün adıdır. Sonra dünyada sahip oldukları şeylerin kendilerine fayda vermeyeceğini beyan ederek şöyle buyurdu:

47528. Metin

وَلا يُغْنِي عَنْهُمْ مَا كَسَبُوا شَيْئاً.

{ وَلا يُغْنِي عَنْهُمْ مَا كَسَبُوا شَيْئاً } “Ne kazandıkları şeyler onlara bir fayda verir...”

47529. Metin

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ أَصْنَامَهُمْ لَا تَنْفَعُهُمْ فَقَالَ: وَلا مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ.

Sonra putlarının kendilerine fayda vermeyeceğini beyan ederek: { وَلا مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ } “...ne de Allah'tan başka edindikleri dostlar.” buyurdu.

47530. Metin

ثُمَّ قَالَ: وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ فَإِنْ قَالُوا إِنَّهُ قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ بَعْدَهُ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ قُلْنَا كَوْنُ الْعَذَابِ مُهِينًا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْإِهَانَةِ مَعَ الْعَذَابِ/ وَكَوْنُهُ عَظِيمًا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ بَالِغًا إِلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ فِي كَوْنِهِ ضَرَرًا.

Sonra: { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Onlar için pek büyük bir azap vardır.” buyurdu. Eğer "Bu ayetten önce { لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } demişti; bundan sonra { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } demesindeki fayda nedir?" derlerse, deriz ki: Azabın alçaltıcı olması, azapla birlikte hakaretin de hâsıl olduğuna delalet eder; büyük olması ise zarar vericilikte son dereceye ulaştığına delalet eder.

47531. Metin

ثُمَّ قَالَ: هَذَا هُدىً أَيْ كَامِلٌ فِي كَوْنِهِ هُدًى وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ

Sonra: { هَذَا هُدىً } “İşte bu bir hidayettir”; yani hidayet olmakta kâmildir [buyurdu]. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ } “Rablerinin ayetlerini inkâr edenlere gelince, onlar için elem verici en kötü cinsten bir azap vardır.”

47532. Metin

وَالرِّجْزُ أَشَدُّ الْعَذَابِ بِدَلَالَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ [الْبَقَرَةِ: ٥٩] وَقَوْلِهِ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ [الْأَعْرَافِ: ١٣٤] وَقُرِئَ أَلِيمٌ بِالْجَرِّ وَالرَّفْعِ، أَمَّا الْجَرُّ فَتَقْدِيرُهُ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ وَإِذَا كَانَ عَذَابُهُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ كَانَ عَذَابُهُمْ أَلِيمًا، وَمَنْ رفع كان المعنى له عَذَابٌ أَلِيمٌ وَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الرِّجْزِ الرِّجْسَ الَّذِي هُوَ النَّجَاسَةُ وَمَعْنَى النَّجَاسَةِ فِيهِ قَوْلُهُ وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ [إِبْرَاهِيمَ: ١٦] وَكَانَ الْمَعْنَى لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ تَجَرُّعِ رِجْسٍ أَوْ شُرْبِ رجس فتكون من تبيينا للعذاب.

*Ricz* (الرِّجْزُ), Yüce Allah'ın: { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ } “Biz de zulmedenlerin üzerine gökten feci bir azap indirdik.” [Bakara 59] ve { لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ } “Eğer bizden bu azabı kaldırırsan...” [A'râf 134] kavillerinin delaletiyle en şiddetli azaptır. { أَلِيمٌ } kelimesi hem cer hem de ref ile [kesreli ve ötreli] okunmuştur. Cer ile okunuşunun takdiri, "onlar için elem verici bir azaptan bir azap vardır" şeklindedir; onların azabı elem verici bir azaptan olunca kendi azapları da elem verici olur. Ref ile okuyana göre ise mana "onlar için elem verici bir azap vardır" şeklinde olur ve riczden murat pislik olan "rics" olur. Bundaki pisliğin manası O'nun: { وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ } “Ona irinli bir sudan içirilir.” [İbrâhîm 16] kavlidir. Mana ise, "onlar için bir pisliği yutmaktan veya bir pisliği içmekten kaynaklanan bir azap vardır" şeklinde olur ve { مِنْ } edatı azabı beyan edici (açıklayıcı) olur.

47533. Metin

[سورة الجاثية (٤٥) : الآيات ١٢ الى ١٥]

[Câsiye Suresi (45), 12-15. Ayetler]

47534. Metin

اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢) وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١٣) قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ لِيَجْزِيَ قَوْماً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٤) مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ (١٥)

{ اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢) وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١٣) قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ لِيَجْزِيَ قَوْماً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٤) مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ (١٥) } “Allah O'dur ki, gemilerin Kendi emriyle onda akıp gitmesi, O'nun lütfundan aramanız ve şükretmeniz için denizi hizmetinize vermiştir. (12) Göklerde olanları ve yerde olanların hepsini Kendi katından bir lütuf olarak sizin hizmetinize vermiştir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için nice deliller vardır. (13) İman edenlere söyle: Allah'ın günlerini [ve cezalandırmasını] ummayanları bağışlasınlar; çünkü Allah bir topluluğu kazandıklarıyla cezalandıracaktır. (14) Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir. Sonra Rabbinize döndürüleceksiniz. (15)”

47535. Metin

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الِاسْتِدْلَالَ بِكَيْفِيَّةِ جَرَيَانِ الْفُلْكِ عَلَى وَجْهِ الْبَحْرِ وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِسَبَبِ تَسْخِيرِ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ أَحَدُهَا: الرِّيَاحُ الَّتِي تجري على وفق المراد وثانيها: خَلْقُ وَجْهِ الْمَاءِ عَلَى الْمَلَاسَةِ الَّتِي تَجْرِي عَلَيْهَا الْفُلْكُ ثَالِثُهَا: خَلْقُ الْخَشَبَةِ عَلَى وَجْهٍ تَبْقَى طَافِيَةً عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ وَلَا تَغُوصُ فِيهِ.

Bil ki Yüce Allah geminin denizin yüzeyinde akıp gitme keyfiyetiyle istidlalde bulunmayı zikretmiştir. Bu da ancak üç şeyin teshir edilmesi (hizmete verilmesi) sebebiyle hâsıl olur: Birincisi: İstenen amaca uygun olarak esen rüzgârlardır. İkincisi: Suyun yüzeyinin, geminin üzerinde akıp gideceği bir pürüzsüzlükte yaratılmasıdır. Üçüncüsü: Tahtanın suyun yüzeyinde yüzer kalıp içine batmayacak bir özellikte yaratılmasıdır.

47536. Metin

وَهَذِهِ الْأَحْوَالُ الثَّلَاثَةُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا وَاحِدٌ مِنَ الْبَشَرِ، فَلَا بُدَّ مِنْ مُوجِدٍ قَادِرٍ عَلَيْهَا وَهُوَ اللَّهُ ﷾، وَقَوْلُهُ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ مَعْنَاهُ إِمَّا بِسَبَبِ التِّجَارَةِ، أَوْ بِالْغَوْصِ عَلَى اللُّؤْلُؤِ وَالْمَرْجَانِ، أَوْ لِأَجْلِ اسْتِخْرَاجِ اللَّحْمِ الطَّرِيِّ.

Bu üç duruma insanların hiçbirinin gücü yetmez; dolayısıyla bunlara gücü yeten bir Vâcibü'l-Vücûd ve Kâdir yaratıcı lazımdır ki O da aziz ve celil olan Allah'tır. O'nun { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } kavlinin manası ise ya ticaret sebebiyle, ya inci ve mercan için dalgıçlık yapmakla, yahut taze et (balık) çıkarmak içindir.

47537. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ وَالْمَعْنَى لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أوقف أجرام السموات وَالْأَرْضِ فِي مَقَارِّهَا وَأَحْيَازِهَا لَمَا حَصَلَ الِانْتِفَاعُ، لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ كَوْنِ/ الْأَرْضِ هَابِطَةً أَوْ صَاعِدَةً لَمْ يَحْصُلِ الِانْتِفَاعُ بِهَا، وَبِتَقْدِيرِ كَوْنِ الْأَرْضِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ أَوِ الْحَدِيدِ لَمْ يَحْصُلِ الِانْتِفَاعُ، وَكُلُّ ذَلِكَ قَدْ بَيَّنَّاهُ، فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى (مِنْهُ) فِي قَوْلِهِ جَمِيعاً مِنْهُ؟ قُلْنَا مَعْنَاهُ أَنَّهَا وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْحَالِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سَخَّرَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ كَائِنَةً مِنْهُ وَحَاصِلَةً مِنْ عِنْدِهِ يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى مُكَوِّنُهَا وَمُوجِدُهَا بِقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ ثُمَّ مُسَخِّرُهَا لِخَلْقِهِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَرَأَ سَلَمَةُ بْنُ مُحَارِبٍ مِنْهُ عَلَى أَنْ يَكُونَ مِنْهُ فَاعِلَ سَخَّرَ عَلَى الْإِسْنَادِ الْمَجَازِيِّ أَوْ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَيْ ذَلِكَ مِنْهُ أَوْ هُوَ مِنْهُ.

Sonra Yüce Allah: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ } buyurdu. Manası şudur: Şayet Yüce Allah göklerin ve yerin kütlelerini karar kıldıkları yerlerde ve mekânlarında tutmasaydı onlardan faydalanma hâsıl olmazdı. Çünkü yerin sürekli alçaldığı veya yükseldiği takdir edilseydi ondan faydalanma hâsıl olmazdı; yerin altın, gümüş veya demirden olduğu takdir edilseydi yine faydalanma hâsıl olmazdı. Bütün bunları açıklamıştık. Eğer "O'nun { جَمِيعاً مِنْهُ } kavlindeki { مِنْهُ } ifadesinin manası nedir?" denilirse, deriz ki: Bunun manası hal makamında yer almış olmasıdır. Mana şöyledir: O, bu şeyleri Kendi katından var olan ve Kendi nezdinden hâsıl olan şeyler olarak teshir etmiştir; yani Yüce Allah kudreti ve hikmetiyle onları var eden, yaratan ve sonra da mahlûkatının hizmetine verendir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Seleme b. Muhârib, mecazi isnat yoluyla { مِنْهُ } ifadesini { سَخَّرَ } fiilinin faili kılarak yahut mahzuf bir mübtedanın haberi kılarak yani "bu O'ndandır" veya "o O'ndandır" takdiriyle { مَنَّهُ } şeklinde okumuştur.

47538. Metin

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلَّمَ عِبَادَهُ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَالْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِتَعْلِيمِ الْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ وَالْأَفْعَالِ الْحَمِيدَةِ بِقَوْلِهِ قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ وَالْمُرَادُ بِالَّذِينِ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ الْكُفَّارُ، وَاخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَعْنِي عُمَرَ يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ نَزَلُوا فِي غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ عَلَى بِئْرٍ يُقَالُ لَهَا الْمُرَيْسِيعُ، فَأَرْسَلَ عَبْدُ اللَّهِ غُلَامَهُ لِيَسْتَقِيَ الْمَاءَ فَأَبْطَأَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ لَهُ مَا حَبَسَكَ؟ قَالَ غُلَامُ عُمَرَ قَعَدَ عَلَى طَرَفِ الْبِئْرِ فَمَا ترك أحد يَسْتَقِي حَتَّى مَلَأَ قِرَبَ النَّبِيِّ ﷺ وَقِرَبَ أَبِي بَكْرٍ وَمَلَأَ لِمَوْلَاهُ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ مَا مِثْلُنَا وَمِثْلُ هَؤُلَاءِ إِلَّا كَمَا قِيلَ سَمِّنْ كَلْبَكَ يَأْكُلْكَ، فَبَلَغَ قَوْلُهُ عُمَرَ فَاشْتَمَلَ بِسَيْفِهِ يُرِيدُ التَّوَجُّهَ إِلَيْهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ شَتَمَ رَجُلٌ مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ عُمَرَ بِمَكَّةَ فَهَمَّ أَنْ يَبْطِشَ بِهِ فَأَمَرَ اللَّهُ بِالْعَفْوِ وَالتَّجَاوُزِ وَأَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ.

Bil ki Yüce Allah kullarına tevhid, kudret ve hikmet delillerini öğretince, bunun ardından: { قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ } kavliyle güzel ahlakı ve övgüye değer fiilleri öğretmeyi eklemiştir. { لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ } ifadesinden murat kâfirlerdir. Ayetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs şöyle demiştir: { قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا } yani Ömer'e, { يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ } yani Abdullah b. Übeyy'i bağışlamasını [söyle]. Bu olay şöyledir: Benî Mustalık Gazvesi'nde el-Mureysî' denilen bir kuyunun başına indiler. Abdullah su getirmesi için kölesini gönderdi, köle gecikti. Yanına geldiğinde ona: "Seni ne alıkoydu?" dedi. Köle: "Ömer'in kölesi kuyunun başına oturdu; Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ve Ebû Bekir'in kırbalarını dolduruncaya ve kendi efendisi için dolduruncaya kadar kimsenin su çekmesine izin vermedi" dedi. Bunun üzerine Abdullah: "Bizimle bunların durumu tıpkı 'Besle köpeğini, seni yesin' denildiği gibidir" dedi. Onun bu sözü Ömer'e ulaştı; Ömer kılıcını kuşanıp ona yönelmek istedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Mukâtil ise şöyle demiştir: Kureyş kâfirlerinden bir adam Mekke'de Ömer'e hakaret etti; Ömer de onu yakalayıp cezalandırmaya yeltendi, bunun üzerine Allah affetmeyi ve hoş görmeyi emredip bu ayeti indirdi.

47539. Metin

وَرَوَى مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ أَنَّ فِنْحَاصَ الْيَهُودِيَّ لما أنزل قَوْلِهِ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [الْبَقَرَةِ: ٢٤٥] قَالَ احْتَاجَ رَبُّ مُحَمَّدٍ، فَسَمِعَ بِذَلِكَ عُمَرُ فَاشْتَمَلَ عَلَى سَيْفِهِ وَخَرَجَ فِي طَلَبِهِ، فَبَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ فِي طَلَبِهِ حَتَّى رَدَّهُ،

Meymûn b. Mihrân ise şöyle rivayet etmiştir: Yahudi Finhâs, { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o adam ki Allah'a güzel bir borç versin...” [Bakara 245] kavli indiğinde: "Muhammed'in Rabbi muhtaç oldu" dedi. Bunu Ömer işitti, hemen kılıcını kuşandı ve onu aramak üzere çıktı. Bunun üzerine Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onun peşinden birini gönderip onu geri çevirdi.

47540. Metin

وَقَوْلُهُ لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَا يَرْجُونَ ثَوَابَ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ عِقَابَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ مِثْلَ عِقَابِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، وَذَكَرْنَا تَفْسِيرَ أَيَّامِ اللَّهِ عِنْدَ قَوْلِهِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ [إبراهيم: ٥] وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ يَقُولُونَ إِنَّهُ مَنْسُوخٌ، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُ يَدْخُلُ تَحْتَ الْغُفْرَانِ أَنْ لَا يَقْتُلُوا، فَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهَذِهِ الْمُقَاتَلَةِ كَانَ نَسْخًا، وَالْأَقْرَبُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى ترك المنازعة في المحقرات على التَّجَاوُزِ عَمَّا يَصْدُرُ عَنْهُمْ مِنَ الْكَلِمَاتِ الْمُؤْذِيَةِ وَالْأَفْعَالِ الْمُوحِشَةِ.

O'nun { لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ } kavli hakkında İbn Abbâs: "Allah'ın sevabını ummayan, azabından korkmayan ve geçmiş ümmetlerin uğradığı azap benzerinden çekinmeyen kimselerdir" demiştir. *Eyyâmullâh* (أَيَّامَ اللَّهِ) terkibinin tefsirini { وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ } [İbrâhîm 5] kavlinin yanında zikretmiştik. Müfessirlerin çoğu bunun mensuh olduğunu söylerler; bunu söylemelerinin sebebi ise, öldürmemenin bağışlama kapsamına girmesidir; Allah bu savaşı emredince bu nesih olmuştur. En yakın [doğru] olanı ise bunun, ehemmiyetsiz şeylerde çekişmeyi terk etmeye, onlardan sadır olan incitici sözleri ve kırıcı davranışları hoş görmeye hamledilmesidir.

47541. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِيَجْزِيَ قَوْماً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ أَيْ لِكَيْ يُجَازِيَ بِالْمَغْفِرَةِ قَوْمًا يَعْمَلُونَ الْخَيْرَ، فَإِنْ قِيلَ:

Sonra Yüce Allah: { لِيَجْزِيَ قَوْماً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } buyurdu; yani hayır işleyen bir topluluğu bağışlama ile mükâfatlandırsın diye [böyle emretti]. Eğer şöyle denilirse:

47542. Metin

مَا الْفَائِدَةُ فِي التَّنْكِيرِ فِي قَوْلِهِ لِيَجْزِيَ قَوْماً مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمْ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ الْمَذْكُورُونَ فِي قَوْلِهِ قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا؟ قُلْنَا التَّنْكِيرُ يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ شَأْنِهِمْ كَأَنَّهُ قِيلَ: لِيُجْزِيَ قَوْمًا وَأَيَّ قَوْمٍ مِنْ شَأْنِهِمُ الصَّفْحُ عَنِ السَّيِّئَاتِ وَالتَّجَاوُزُ عَنِ الْمُؤْذِيَاتِ وَتَحَمُّلُ الْوَحْشَةِ وَتَجَرُّعُ الْمَكْرُوهِ، وَقَالَ آخَرُونَ مَعْنَى الْآيَةِ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَتَجَاوَزُوا عَنِ الْكُفَّارِ، لِيَجْزِيَ اللَّهُ الْكُفَّارَ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ مِنَ الْإِثْمِ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ لَا تُكَافِئُوهُمْ أَنْتُمْ حَتَّى نُكَافِئَهُمْ نَحْنُ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحُكْمَ الْعَامَّ فَقَالَ: مَنْ عَمِلَ صالِحاً/ فَلِنَفْسِهِ وَهُوَ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلَّذِينِ يَغْفِرُونَ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها مَثَلٌ ضَرَبَهُ لِلْكُفَّارِ الَّذِينَ كَانُوا يُقْدِمُونَ عَلَى إِيذَاءِ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَعَلَى مَا لَا يَحِلُّ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ يَعُودُ بِالنَّفْعِ الْعَظِيمِ عَلَى فَاعِلِهِ، وَالْعَمَلَ الرَّدِيءَ يَعُودُ بِالضَّرَرِ عَلَى فَاعِلِهِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِهَذَا وَنَهَى عَنْ ذَلِكَ لِحَظِّ الْعَبْدِ لَا لِنَفْعٍ يَرْجِعُ إِلَيْهِ، وَهَذَا تَرْغِيبٌ مِنْهُ فِي العمل الصالح وزجر عن العمل الباطل.

Kendilerinden murat { قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا } kavlinde zikredilen müminler olduğu halde { لِيَجْزِيَ قَوْماً } kavlindeki tenkirin (belirsiz kılmanın) faydası nedir? Deriz ki: Tenkir, onların şanının yüceliğine delalet eder; sanki şöyle denilmiştir: "Kötülükleri bağışlamak, incitici şeyleri hoş görmek, kırgınlıklara katlanmak ve hoşa gitmeyen şeyleri sineye çekmek şanlarından olan bir topluluğu -hem de ne topluluğu!- mükâfatlandırsın diye." Diğerleri ise şöyle demiştir: Ayetin manası: Müminlere kâfirleri hoş görmelerini söyle; ta ki Allah kâfirlere kazandıkları günah sebebiyle cezalarını versin. Sanki onlara: "Biz onların cezasını verinceye kadar siz onlara karşılık vermeyin" denilmiştir. Sonra genel hükmü zikrederek: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ } “Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir” buyurdu ki bu, bağışlayanlar için Allah'ın vurduğu bir misaldir. { وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها } “Kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” kavli ise Resul'e ve müminlere eziyet etmeye ve helal olmayan şeylere cüret eden kâfirler için vurduğu bir misaldir. Yüce Allah salih amelin büyük faydasının onu yapana döneceğini, kötü amelin zararının da onu yapana döneceğini; Kendisinin bunu emredip şunu yasaklamasının Kendisine dönecek bir fayda için değil kulun menfaati için olduğunu beyan etmiştir. Bu, O'ndan salih amele bir teşvik ve batıl amelden bir sakındırmadır.

47543. Metin

[سورة الجاثية (٤٥) : الآيات ١٦ الى ٢١]

[Câsiye Suresi (45), 16-21. Ayetler]

47544. Metin

وَلَقَدْ آتَيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٦) وَآتَيْناهُمْ بَيِّناتٍ مِنَ الْأَمْرِ فَمَا اخْتَلَفُوا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٧) ثُمَّ جَعَلْناكَ عَلى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْها وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (١٨) إِنَّهُمْ لَنْ يُغْنُوا عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَإِنَّ الظَّالِمِينَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُتَّقِينَ (١٩) هَذَا بَصائِرُ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٢٠)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٦) وَآتَيْناهُمْ بَيِّناتٍ مِنَ الْأَمْرِ فَمَا اخْتَلَفُوا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٧) ثُمَّ جَعَلْناكَ عَلى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْها وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (١٨) إِنَّهُمْ لَنْ يُغْنُوا عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَإِنَّ الظَّالِمِينَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُتَّقِينَ (١٩) هَذَا بَصائِرُ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٢٠) } “Andolsun biz, İsrailoğullarına Kitab'ı, hükümranlığı ve peygamberliği verdik; onları temiz ve helal şeylerle rızıklandırdık ve onları âlemlere üstün kıldık. (16) Onlara din işine dair açık deliller verdik. Onlar, kendilerine ilim geldikten sonra, sırf aralarındaki çekememezlik ve taşkınlık yüzünden ayrılığa düştüler. Şüphesiz Rabbin, ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmedecektir. (17) Sonra seni de din hususunda bir şeriat üzere kıldık; öyleyse ona uy, bilmeyenlerin heva ve heveslerine uyma. (18) Çünkü onlar, Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi senden savamazlar. Şüphesiz zalimler birbirlerinin dostlarıdır; Allah ise takva sahiplerinin dostudur. (19) Bu [Kur'an], insanlar için kalp gözlerini açan basiretler, kesin olarak inanan bir topluluk için de bir hidayet ve bir rahmettir. (20)”

47545. Metin

أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (٢١)

{ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (٢١) } “Yoksa o kötülükleri işleyip kazananlar, kendilerini -hayatları ve ölümleri eşit olmak üzere- iman edip salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı mı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar! (21)”

47546. Metin

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ أَنْعَمَ بِنِعَمٍ كَثِيرَةٍ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، مَعَ أَنَّهُ حَصَلَ بَيْنَهُمُ الِاخْتِلَافُ عَلَى سَبِيلِ الْبَغْيِ وَالْحَسَدِ: وَالْمَقْصُودُ أَنْ يُبَيِّنَ أَنَّ طَرِيقَةَ قَوْمِهِ كَطَرِيقَةِ مَنْ تَقَدَّمَ.

Bil ki Yüce Allah, aralarında taşkınlık ve haset yoluyla ihtilaf meydana gelmiş olmasına rağmen İsrailoğullarına birçok nimet verdiğini beyan etmiştir. Maksat ise, kendi kavminin tutumunun da öncekilerin tutumu gibi olduğunu açıklamaktır.

47547. Metin

وَاعْلَمْ أَنَّ النِّعَمَ عَلَى قِسْمَيْنِ: نِعَمُ الدِّينِ، وَنِعَمُ الدُّنْيَا، وَنِعَمُ الدِّينِ أَفْضَلُ مِنْ نِعَمِ الدُّنْيَا، فَلِهَذَا/ بَدَأَ اللَّهُ تَعَالَى بِذِكْرِ نِعَمِ الدِّينِ، فَقَالَ وَلَقَدْ آتَيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَالْأَقْرَبُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِصَاحِبِهِ، أَمَّا الْكِتَابَ فَهُوَ التَّوْرَاةُ، وَأَمَّا الْحُكْمَ فَفِيهِ وُجُوهٌ، يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ

Bil ki nimetler iki kısımdır: Din nimetleri ve dünya nimetleri. Din nimetleri dünya nimetlerinden daha üstündür; bundan dolayı Allah Teâlâ din nimetlerini zikretmekle başlayarak: { وَلَقَدْ آتَيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “Andolsun biz, İsrailoğullarına Kitab'ı, hükümranlığı ve peygamberliği verdik” buyurmuştur. En yakın [doğru görüş], bu üç husustan her birinin diğerinden farklı olmasının gerekliliğidir. Kitap'a gelince, o Tevrat'tır. Hükm'e (el-hukm) gelince, bunda birkaç vecih vardır: Bununla,

47548. Metin

الْمُرَادُ الْعِلْمَ وَالْحِكْمَةَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْعِلْمَ بِفَصْلِ الْحُكُومَاتِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَعْرِفَةَ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ عِلْمُ الْفِقْهِ، وَأَمَّا النُّبُوَّةُ فَمَعْلُومَةٌ، وَأَمَّا نِعَمُ الدُّنْيَا فَهِيَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَسَّعَ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، فَأَوْرَثَهُمْ أَمْوَالَ قَوْمِ فِرْعَوْنَ وَدِيَارَهُمْ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى، وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ أَعْطَاهُمْ مِنْ نِعَمِ الدِّينِ وَنِعَمِ الدُّنْيَا نَصِيبًا وَافِرًا، قَالَ: وَفَضَّلْناهُمْ عَلَى الْعالَمِينَ يَعْنِي أَنَّهُمْ كَانُوا أَكْبَرَ دَرَجَةً وَأَرْفَعَ مَنْقَبَةً مِمَّنْ سِوَاهُمْ فِي وَقْتِهِمْ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ الْمُفَسِّرُونَ الْمُرَادُ: وَفَضَّلْنَاهُمْ عَنْ عَالَمِي زَمَانِهِمْ.

ilim ve hikmetin kastedilmiş olması caizdir; davaları karara bağlama ilminin kastedilmiş olması caizdir; Allah Teâlâ'nın hükümlerini bilmenin -ki o fıkıh ilmidir- kastedilmiş olması da caizdir. Peygamberliğe (en-nübüvve) gelince, o malumdur. Dünya nimetlerine gelince, Yüce Allah'ın: { وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “Onları temiz ve helal şeylerle rızıklandırdık” kavlinden murat odur. Bu da Allah Teâlâ'nın dünyada onların rızkını genişletmesi, Firavun kavminin mallarını ve yurtlarını onlara miras kılması, sonra da üzerlerine kudret helvası ve bıldırcın eti indirmesi sebebiyledir. Yüce Allah onlara din nimetlerinden ve dünya nimetlerinden bol bir pay verdiğini beyan edince: { وَفَضَّلْناهُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ve onları âlemlere üstün kıldık” buyurdu. Yani onlar kendi zamanlarında bulunan diğer insanlardan derece bakımından daha büyük ve meziyet bakımından daha yüce idiler. Bu manadan ötürü müfessirler muradın: "Onları kendi zamanlarının âlemlerine üstün kıldık" [demek olduğunu] söylemişlerdir.

47549. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَآتَيْناهُمْ بَيِّناتٍ مِنَ الْأَمْرِ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ آتَاهُمْ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْأَمْرِ، أَيْ أَدِلَّةً عَلَى أُمُورِ الدُّنْيَا الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي بَيَّنَ لَهُمْ مِنْ أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ يُهَاجِرُ مِنْ تِهَامَةَ إِلَى يَثْرِبَ، وَيَكُونُ أَنْصَارُهُ أَهْلَ يَثْرِبَ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ وَآتَيْناهُمْ بَيِّناتٍ أَيْ مُعْجِزَاتٍ قَاهِرَةً عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِمْ، وَالْمُرَادُ مُعْجِزَاتُ مُوسَى ﵇.

Sonra Yüce Allah: { وَآتَيْناهُمْ بَيِّناتٍ مِنَ الْأَمْرِ } “Onlara din işine dair açık deliller verdik” buyurmuştur. Bunda [üç] vecih vardır: Birincisi: Onlara emre dair açık deliller, yani dünya işlerine dair deliller vermiştir. İkincisi: İbn Abbas şöyle demiştir: Yani onlara Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) durumu hakkında, onun Tihâme'den Yesrib'e hicret edeceğini ve yardımcılarının Yesrib ehli olacağını açıklamıştır. Üçüncüsü: Murât { وَآتَيْناهُمْ بَيِّناتٍ } yani peygamberliklerinin sıhhatine dair kesin mucizeler verdiğimizdir; bundan murat da Musa'nın (aleyhisselâm) mucizeleridir.

47550. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَهَذَا مفسر في سورة حم عسق [الشورى: ١، ٢] وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ التَّعَجُّبُ مِنْ هَذِهِ الْحَالَةِ، لِأَنَّ حُصُولَ الْعِلْمِ يُوجِبُ ارْتِفَاعَ الخلاف، وهاهنا صَارَ مَجِيءُ الْعِلْمِ سَبَبًا لِحُصُولِ الِاخْتِلَافِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ مَقْصُودُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ نَفْسَ الْعِلْمِ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ مِنْهُ طَلَبُ الرِّيَاسَةِ وَالتَّقَدُّمِ، ثم هاهنا احْتِمَالَاتٌ يُرِيدُ أَنَّهُمْ عَلِمُوا ثُمَّ عَانَدُوا، وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ بِالْعِلْمِ الدَّلَالَةَ الَّتِي تُوَصِّلُ إِلَى الْعِلْمِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى وَضَعَ الدَّلَائِلَ وَالْبَيِّنَاتِ الَّتِي لَوْ تَأَمَّلُوا فِيهَا لَعَرَفُوا الْحَقَّ، لَكِنَّهُمْ عَلَى وَجْهِ الْحَسَدِ وَالْعِنَادِ اخْتَلَفُوا وَأَظْهَرُوا النِّزَاعَ.

Sonra Yüce Allah: { فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ } “Onlar, kendilerine ilim geldikten sonra, sırf aralarındaki çekememezlik ve taşkınlık yüzünden ayrılığa düştüler” buyurmuştur. Bu, Hâ-Mîm Ayn-Sîn-Kāf [Şûrâ: 1-2] suresinde tefsir edilmiştir. Bu sözün zikredilmesindeki maksat, bu duruma hayret edilmesidir. Çünkü ilmin hâsıl olması ihtilafın ortadan kalkmasını gerektirir; burada ise ilmin gelmesi ihtilafın meydana gelme sebebi olmuştur. Bunun sebebi şudur: Onların ilimden maksatları ilmin bizzat kendisi değil, sadece riyaset ve üstünlük talebi idi. Burada [başka] ihtimaller de vardır: Onların bildiklerini, sonra da inatlaştıklarını kastetmektedir. İlim ile ilme ulaştıran delaletin kastedilmiş olması da caizdir. Manası şudur: Allah Teâlâ, üzerinde düşündükleri takdirde hakkı bilecekleri delilleri ve açık kanıtları koymuştur; fakat onlar haset ve inat yüzünden ihtilafa düşmüşler ve çekişme sergilemişlerdir.

47551. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَغْتَرَّ الْمُبْطِلُ بِنِعَمِ الدُّنْيَا، فَإِنَّهَا وَإِنْ سَاوَتْ نِعَمَ الْمُحِقِّ أَوْ زَادَتْ عَلَيْهَا، فَإِنَّهُ سَيَرَى فِي الْآخِرَةِ مَا يَسُوؤُهُ، وَذَلِكَ كَالزَّجْرِ لَهُمْ، وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ أَعْرَضُوا عَنِ الْحَقِّ لِأَجْلِ الْبَغْيِ وَالْحَسَدِ، أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يَعْدِلَ عَنْ تِلْكَ الطَّرِيقَةِ، وَأَنْ يَتَمَسَّكَ بِالْحَقِّ، وَأَنْ لَا يَكُونَ لَهُ غَرَضٌ سِوَى إِظْهَارِ الْحَقِّ وَتَقْرِيرِ الصِّدْقِ، فَقَالَ تَعَالَى: ثُمَّ جَعَلْناكَ عَلى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ أَيْ عَلَى طَرِيقَةٍ وَمِنْهَاجٍ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ، فَاتَّبِعْ شَرِيعَتَكَ الثَّابِتَةَ بِالدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ، وَلَا تَتَّبِعْ مَا لَا حُجَّةَ عَلَيْهِ مِنْ أَهْوَاءِ الْجُهَّالِ وَأَدْيَانِهِمُ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى الْأَهْوَاءِ وَالْجَهْلِ،

Sonra Yüce Allah: { إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz Rabbin, ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmedecektir” buyurdu. Murad şudur: Batıl ehli olan kimse dünya nimetlerine aldanmamalıdır; zira bu nimetler hak ehlinin nimetlerine eşit olsa veya onlardan fazla olsa bile, o ahirette kendisini üzecek şeyleri görecektir. Bu da onlar için bir sakındırma gibidir. Allah Teâlâ onların taşkınlık ve haset sebebiyle haktan yüz çevirdiklerini beyan edince, Resulü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu tutumdan sapıp ayrılmasını, hakka sarılmasını, hakkı izhar etmekten ve doğruluğu pekiştirmekten başka bir gayesinin olmamasını emrederek şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ جَعَلْناكَ عَلى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ } “Sonra seni de din hususunda bir şeriat üzere kıldık”; yani din emrinden bir yol ve yöntem üzere [kıldık]. Deliller ve açık kanıtlarla sabit olan şeriatına uy; üzerinde hiçbir delil bulunmayan cahillerin hevalarına ve hevalar ile cehalet üzerine kurulmuş olan dinlerine uyma.

47552. Metin

قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّ رُؤَسَاءَ قُرَيْشٍ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ بِمَكَّةَ: ارْجِعْ إِلَى مِلَّةِ آبَائِكَ فَهُمْ كَانُوا أَفْضَلَ مِنْكَ وَأَسَنَّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

Kelbî şöyle demiştir: Kureyş'in reisleri Mekke'de iken Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Atalarının dinine dön; onlar senden daha faziletli ve daha yaşlı idiler" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

47553. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُمْ لَنْ يُغْنُوا عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أَيْ لَوْ مِلْتَ إِلَى أَدْيَانِهِمُ الْبَاطِلَةِ فَصِرْتَ مُسْتَحِقًّا لِلْعَذَابِ، فَهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى دَفْعِ عَذَابِ اللَّهِ عَنْكَ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الظَّالِمِينَ يَتَوَلَّى بَعْضُهُمْ بعضا/ في الدنيا وفي الآخرة، لا وَلِيَّ لَهُمْ يَنْفَعُهُمْ فِي إِيصَالِ الثَّوَابِ وَإِزَالَةِ الْعِقَابِ، وَأَمَّا الْمُتَّقُونَ الْمُهْتَدُونَ، فَاللَّهُ وَلِيُّهُمْ وَنَاصِرُهُمْ وَهُمْ مُوَالُوهُ، وَمَا أَبْيَنَ الْفَرْقَ بَيْنَ الْوَلَايَتَيْنِ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْبَيَانَاتِ الْبَاقِيَةَ النَّافِعَةَ، قَالَ:

Sonra Yüce Allah: { إِنَّهُمْ لَنْ يُغْنُوا عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Çünkü onlar, Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi senden savamazlar” buyurdu; yani şayet onların batıl dinlerine meyledip azabı hak edecek olursan, onlar Allah'ın azabını senden savmaya güç yetiremezler. Sonra Yüce Allah zalimlerin dünyada ve ahirette birbirlerini dost edindiklerini, sevap ulaştırmada ve cezayı savmada kendilerine fayda sağlayacak hiçbir dostlarının olmadığını beyan etti. Doğru yolda olan takva sahiplerine gelince; Allah onların dostu ve yardımcısıdır, onlar da O'nun dostlarıdır. İki dostluk arasındaki fark ne kadar da açıktır! Allah Teâlâ bu kalıcı ve faydalı açıklamaları yapınca şöyle buyurdu:

47554. Metin

هَذَا بَصائِرُ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ وَقَدْ فَسَّرْنَاهُ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَالْمَعْنَى هَذَا الْقُرْآنُ بَصَائِرُ لِلنَّاسِ جَعَلَ ما فيه من البينات الشَّافِيَةِ، وَالْبَيِّنَاتِ الْكَافِيَةِ بِمَنْزِلَةِ الْبَصَائِرِ فِي الْقُلُوبِ، كَمَا جَعَلَ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ رُوحًا وَحَيَاةً، وَهُوَ هُدًى مِنَ الضَّلَالَةِ، وَرَحْمَةٌ مِنَ الْعَذَابِ لِمَنْ آمَنَ وَأَيْقَنَ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى الْفَرْقَ بَيْنَ الظَّالِمِينَ وَبَيْنَ الْمُتَّقِينَ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي تَقَدَّمَ، بَيَّنَ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا مِنْ وَجْهٍ آخر،

{ هَذَا بَصائِرُ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Bu [Kur'an], insanlar için kalp gözlerini açan basiretler, kesin olarak inanan bir topluluk için de bir hidayet ve bir rahmettir”. Biz bunu A'râf Suresi'nin sonunda tefsir etmiştik. Manası: Bu Kur'an insanlar için basiretlerdir; içindeki şifa veren beyanları ve yeterli kanıtları, kalplerdeki basiretler (gönül gözleri) mesabesinde kılmıştır; nitekim diğer ayetlerde [onu] ruh ve hayat kılmıştır. O, sapıklıktan kurtaran bir hidayet, iman edip yakîn hasıl edenler için de azaptan koruyan bir rahmettir. Allah Teâlâ zalimler ile takva sahipleri arasındaki farkı geçen vecih üzere beyan edince, aralarındaki farkı başka bir vecihten de beyan ederek,

47555. Metin

فَقَالَ: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ

şöyle buyurmuştur: { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Yoksa kötülükleri işleyenler, kendilerini iman edip salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı mı sandılar?”

47556. Metin

وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Bunda birkaç inceleme vardır:

47557. Metin

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: (أَمْ) كَلِمَةٌ وُضِعَتْ لِلِاسْتِفْهَامِ عَنْ شَيْءٍ حَالَ كَوْنِهِ مَعْطُوفًا عَلَى شَيْءٍ آخَرَ، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الْمَعْطُوفُ مَذْكُورًا أَوْ مُضْمَرًا، والتقدير هاهنا: أَفَيَعْلَمُ الْمُشْرِكُونَ هَذَا، أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا نَتَوَلَّاهُمْ كَمَا نَتَوَلَّى الْمُتَّقِينَ؟.

Birinci İnceleme: (Em - أَمْ), ister o matuf açıkça zikredilmiş olsun isterse takdir edilmiş olsun, başka bir şeye matuf olduğu halde bir şeyi istifham (soru) konusu yapmak için konulmuş bir kelimedir. Buradaki takdir şöyledir: Müşrikler bunu biliyorlar mı, yoksa takva sahiplerini dost edindiğimiz gibi kendilerini de dost edineceğimizi mi sanıyorlar?

47558. Metin

الْبَحْثُ الثَّانِي: الِاجْتِرَاحُ: الِاكْتِسَابُ، وَمِنْهُ الْجَوَارِحُ، وَفُلَانٌ جَارِحَةُ أَهْلِهِ، أَيْ كَاسِبُهُمْ، قَالَ تَعَالَى:

İkinci İnceleme: İctirâh (اجْتِرَاح), iktisap etmek (kazanmak) demektir. Cevârih (organlar) kelimesi de bundan gelir. "Falan kişi ailesinin cârihasıdır" denir, yani onların kazananıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

47559. Metin

وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ [الْأَنْعَامِ: ٦٠] .

{ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } [En'âm: 60] “Ve gündüzün ne işleyip kazandığınızı bilir”.

47560. Metin

الْبَحْثُ الثَّالِثُ:

Üçüncü İnceleme:

47561. Metin

قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَلِيٍّ وَحَمْزَةَ وَأَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ ﵃،

Kelbî şöyle demiştir: Bu ayet Ali, Hamza ve Ebû Ubeyde b. Cerrâh (radıyallâhu anhum) hakkında,

47562. Metin

وَفِي ثَلَاثَةٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ: عُتْبَةُ وَشَيْبَةُ وَالْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ، قَالُوا لِلْمُؤْمِنِينَ: وَاللَّهِ مَا أَنْتُمْ عَلَى شَيْءٍ، وَلَوْ كَانَ مَا تَقُولُونَ حَقًّا لَكَانَ حَالُنَا أَفْضَلَ مِنْ حَالِكُمْ فِي الْآخِرَةِ، كَمَا أَنَّا أَفْضَلُ حَالًا مِنْكُمْ فِي الدُّنْيَا، فَأَنْكَرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هَذَا الْكَلَامَ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ حَالُ الْمُؤْمِنِ الْمُطِيعِ مُسَاوِيًا لِحَالِ الْكَافِرِ الْعَاصِي فِي دَرَجَاتِ الثَّوَابِ، وَمَنَازِلِ السَّعَادَاتِ.

müşriklerden ise üç kişi: Utbe, Şeybe ve Velîd b. Utbe hakkında inmiştir. Onlar müminlere: "Vallahi siz hiçbir şey üzere değilsiniz. Şayet sizin söyledikleriniz hak olsaydı, dünyada halimiz sizinkinden daha üstün olduğu gibi ahirette de bizim halimiz sizin halinizden daha üstün olurdu" dediler. Allah onların bu sözünü reddedip kınadı ve itaatkâr müminin halinin, sevap derecelerinde ve saadet makamlarında asi kâfirin haline eşit olmasının asla mümkün olmadığını beyan etti.

47563. Metin

وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ حَسِبَ

Bil ki { حَسِبَ } lafzı,

47564. Metin

يَسْتَدْعِي مَفْعُولَيْنِ أَحَدُهُمَا: الضَّمِيرُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ

iki meful ister. Bunlardan biri, { أَنْ نَجْعَلَهُمْ } kavlindeki zamirdir.

47565. Metin

وَالثَّانِي:

İkincisi ise,

47566. Metin

الْكَافُ فِي قَوْلِهِ كَالَّذِينَ آمَنُوا

{ كَالَّذِينَ آمَنُوا } kavlindeki "kâf" (ك) harfidir.

47567. Metin

وَالْمَعْنَى أَحَسِبَ هَؤُلَاءِ الْمُجْتَرِحِينَ أَنْ نَجْعَلَهُمْ أَمْثَالَ الَّذِينَ آمَنُوا؟ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ [السَّجْدَةِ: ١٨] وَقَوْلُهُ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ [غَافِرٍ: ٥١، ٥٢] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ [الْقَلَمِ: ٣٥، ٣٦] وَقَوْلُهُ أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [ص: ٢٨] .

Manası: "O kötülükleri işleyenler, kendilerini iman edenlerin benzerleri kılacağımızı mı sandılar?" demektir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavilleridir: { أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ } [Secde: 18] “Mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi midir? Onlar eşit olmazlar”; { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } [Gâfir: 51-52] “Şüphesiz biz elçilerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde yardım ederiz. O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez; lanet de onlaradır, yurdun kötüsü de onlaradır”; { أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } [Kalem: 35-36] “Biz Müslümanları suçlu günahkârlar gibi kılar mıyız hiç? Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” ve Yüce Allah'ın: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } [Sâd: 28] “Yoksa biz iman edip salih amel işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi kılacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkan fâcirler gibi mi kılacağız?”

47568. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ

Sonra Yüce Allah: { سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ } “Hayatları ve ölümleri eşit olmak üzere” buyurmuştur.

47569. Metin

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

47570. Metin

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ سَواءً

Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, { سَواءً } kelimesini,

47571. Metin

بِالنَّصْبِ، وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ، وَاخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ النَّصْبُ، أَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ بِالرَّفْعِ، فَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ

nasb ile okumuşlardır; diğerleri ise ref' ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd'in tercihi ise nasbdır. Ref' ile okuyuşun vechine gelince; { مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ } kavli,

47572. Metin

مُبْتَدَأٌ وَالْجُمْلَةُ فِي حُكْمِ الْمُفْرَدِ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِقَوْلِهِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ

mübtedadır; cümle ise müfred hükmünde olup { أَنْ نَجْعَلَهُمْ } kavlinin ikinci mefulünden bedel olarak nasb mahallindedir;

47573. Metin

وَهُوَ الْكَافُ فِي قَوْلِهِ كَالَّذِينَ آمَنُوا

o da { كَالَّذِينَ آمَنُوا } kavlindeki "kâf" harfidir.

47574. Metin

وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: ظَنَنْتُ زَيْدًا أَبُوهُ مُنْطَلِقٌ، وَأَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ بِالنَّصْبِ/ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَجْرَى سَوَاءً مُجْرَى مُسْتَوِيًا، فَارْتَفَعَ مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ عَلَى الْفَاعِلِيَّةِ وَكَانَ مُفْرَدًا غَيْرَ جُمْلَةٍ، وَمَنْ قَرَأَ وَمَماتُهُمْ

Bunun benzeri: (ظَنَنْتُ زَيْدًا أَبُوهُ مُنْطَلِقٌ) "Zeyd'in babasının gitmekte olduğunu sandım" sözüdür. Nasb ile okuyuşun vechine gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { سَواءً } kelimesini { مُسْتَوِيًا } (eşit olan) yerine koymuştur; bu sebeple { مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ } fail olarak ref' olmuştur ve cümle değil müfred olmuştur. { وَمَماتُهُمْ } kelimesini,

47575. Metin

بِالنَّصْبِ جَعَلَ مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ

nasb ile okuyan ise { مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ } lafızlarını,

47576. Metin

ظَرْفَيْنِ كَمَقْدَمِ الْحَاجِّ، وَخُفُوقِ النَّجْمِ، أَيْ سَوَاءً فِي مَحْيَاهُمْ وَفِي مَمَاتِهِمْ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ مَنْ نَصَبَ سَوَاءً جَعَلَ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتَ بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي نَجْعَلَهُمْ فَيَصِيرُ التَّقْدِيرُ أَنْ نَجْعَلَ مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتَهُمْ سَوَاءً، قَالَ وَيَجُوزُ أَنْ نَجْعَلَهُ حَالًا وَيَكُونُ الْمَفْعُولُ الثَّانِي هُوَ الْكَافُ فِي قَوْلِهِ كَالَّذِينَ.

"hacının gelişi" ve "yıldızın batışı" gibi iki zarf kılmıştır; yani hayatlarında ve ölümlerinde eşittirler [demektir]. Ebû Ali şöyle demiştir: { سَوَاءً } kelimesini nasb ile okuyan, el-mahyâ ve el-memât kelimelerini { نَجْعَلَهُمْ } kavlindeki mansub zamirden bedel kılmıştır; takdir: "Onların hayatlarını ve ölümlerini eşit kılmamız" şeklinde olur. Yine o şöyle demiştir: Onu hal kılmamız da caizdir; bu durumda ikinci meful { كَالَّذِينَ } kavlindeki "kâf" harfi olur.

47577. Metin

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ

İkinci Mesele: { مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ } kavliyle neyin murat edildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir.

47578. Metin

قَالَ مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يَعْنِي أَحَسِبُوا أَنَّ حَيَاتَهُمْ وَمَمَاتَهُمْ كَحَيَاةِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَوْتِهِمْ، كَلَّا فَإِنَّهُمْ يَعِيشُونَ كَافِرِينَ وَيَمُوتُونَ كَافِرِينَ وَالْمُؤْمِنُونَ يَعِيشُونَ مُؤْمِنِينَ وَيَمُوتُونَ مُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ مَا دَامَ يَكُونُ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُ يَكُونُ وَلِيُّهُ هُوَ اللَّهُ وَأَنْصَارُهُ الْمُؤْمِنُونَ وَحُجَّةُ اللَّهِ مَعَهُ، وَالْكَافِرُ بِالضِّدِّ مِنْهُ، كَمَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَعِنْدَ الْقُرْبِ إِلَى

Mücahid, İbn Abbas'tan naklen şöyle demiştir: Yani onlar, kendi hayatlarının ve ölümlerinin müminlerin hayatı ve ölümü gibi olduğunu mu sandılar? Asla! Çünkü onlar kâfir olarak yaşar ve kâfir olarak ölürler; müminler ise mümin olarak yaşar ve mümin olarak ölürler. Zira mümin dünyada bulunduğu sürece onun dostu Allah'tır, yardımcıları müminlerdir ve Allah'ın hücceti onunladır; kâfir ise bunun zıddınadır; nitekim O: { وَإِنَّ الظَّالِمِينَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Şüphesiz zalimler birbirlerinin dostlarıdır” kavlinde bunu zikretmiştir. Ölüm yaklaştığında ise,

47579. Metin

الْمَوْتِ، فَإِنَّ حَالَ الْمُؤْمِنِ مَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ [النمل: ٣٢] وَحَالُ الْكَافِرِ مَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ [النَّحْلِ: ٢٨] وَأَمَّا فِي الْقِيَامَةِ فَقَالَ تَعَالَى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ [عَبَسَ: ٣٨- ٤١] فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى بَيَانِ وُقُوعِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْحَالَتَيْنِ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى إِنْكَارُ أَنْ يَسْتَوُوا فِي الْمَمَاتِ كَمَا اسْتَوَوْا فِي الْحَيَاةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ وَالْكَافِرَ قَدْ يَسْتَوِي مَحْيَاهُمْ فِي الصِّحَّةِ وَالرِّزْقِ وَالْكِفَايَةِ بَلْ قَدْ يَكُونُ الْكَافِرُ أَرْجَحَ حَالًا مِنَ الْمُؤْمِنِ، وَإِنَّمَا يَظْهَرُ الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا فِي الْمَمَاتِ وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي التَّأْوِيلِ أَنَّ قَوْلَهُ سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ

müminin durumu Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } [Neml: 32] “Meleklerin kendilerini tertemiz olarak vefat ettirdikleri kimselerdir ki onlara: 'Selam size, cennete girin' derler” kavlinde zikrettiği gibidir. Kâfirin durumu ise: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } [Nahl: 28] “Kendilerine zulmetmiş kimseler olarak meleklerin canlarını aldığı kimselerdir” kavlinde zikrettiği gibidir. Kıyametteki duruma gelince, Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ } [Abese: 38-41] “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar, güler, sevinir. Birtakım yüzlerin üzerinde de o gün toz toprak vardır, onları bir karanlık kaplar”. İşte bu, iki hal arasında farklılığın meydana geldiğini beyan etmeye işarettir. Ayetin tevilindeki ikinci vecih: Mananın, hayatta eşit oldukları gibi ölümde de eşit olmalarının inkârı olmasıdır. Zira mümin ile kâfirin hayatı sağlık, rızık ve kifayet hususunda eşit olabilir; hatta kâfirin hali müminden daha üstün bile olabilir; aralarındaki fark ancak ölümde ortaya çıkar. Tevildeki üçüncü vecih ise şudur: { سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ } kavli,

47580. Metin

مُسْتَأْنَفٌ عَلَى مَعْنَى أَنَّ مَحْيَا الْمُسِيئِينَ وَمَمَاتَهُمْ سَوَاءٌ فَكَذَلِكَ مَحْيَا الْمُحْسِنِينَ وَمَمَاتُهُمْ، أَيْ كُلٌّ يَمُوتُ عَلَى حَسَبِ مَا عَاشَ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ بِإِنْكَارِ تِلْكَ التَّسْوِيَةِ فَقَالَ:

kötülük yapanların hayatı ile ölümünün birbirine eşit olduğu, aynı şekilde iyilik yapanların da hayatı ile ölümünün eşit olduğu manasında müstakil bir cümledir; yani herkes nasıl yaşadıysa öyle ölür. Sonra Allah Teâlâ bu eşit kılmayı açıkça inkâr ederek şöyle buyurmuştur:

47581. Metin

ساءَ مَا يَحْكُمُونَ

{ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Ne kötü hüküm veriyorlar!”

47582. Metin

وهو ظاهر.

Bu ise gayet açıktır.

47583. Metin

[سورة الجاثية (٤٥) : الآيات ٢٢ الى ٢٦]

[Câsiye Suresi (45), 22-26. Ayetler]

47584. Metin

وَخَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٢) أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٢٣) وَقالُوا مَا هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلاَّ الدَّهْرُ وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٢٤) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ مَا كانَ حُجَّتَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٥) قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٦)

{ وَخَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٢) أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٢٣) وَقالُوا مَا هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلاَّ الدَّهْرُ وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٢٤) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ مَا كانَ حُجَّتَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٥) قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٦) } “Allah gökleri ve yeri hak ile ve her nefis kazandığının karşılığını görsün diye yarattı; onlara haksızlık edilmez. (22) Hevasını ilah edinen, Allah'ın bir ilim üzere kendisini saptırdığı, kulağını ve kalbini mühürlediği ve gözünün üzerine bir perde çektiği kimseyi gördün mü? Artık Allah'tan sonra onu kim doğru yola iletebilir? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? (23) Dediler ki: 'Bu, bizim dünya hayatımızdan başkası değildir; ölürüz ve yaşarız; bizi zamandan başkası helak etmez.' Halbuki onların buna dair hiçbir ilmi yoktur; onlar sadece zanda bulunuyorlar. (24) Onlara ayetlerimiz açık açık okunduğu zaman, onların hücceti: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz atalarımızı getirin' demekten başka bir şey olmadı. (25) De ki: 'Allah sizi diriltir, sonra sizi öldürür, sonra da hakkında hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde sizi bir araya toplar; fakat insanların çoğu bilmezler.' (26)”

47585. Metin

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَفْتَى «١» بِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يُسَاوِي الْكَافِرَ فِي دَرَجَاتِ السَّعَادَاتِ، أَتْبَعَهُ بِالدَّلَالَةِ الظَّاهِرَةِ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْفَتْوَى، فَقَالَ: وَخَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلَوْ لَمْ يُوجَدِ الْبَحْثُ لَمَا كَانَ ذَلِكَ بِالْحَقِّ بَلْ كَانَ بِالْبَاطِلِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ الظَّالِمَ وَسَلَّطَهُ عَلَى الْمَظْلُومِ الضَّعِيفِ، ثُمَّ لَا يَنْتَقِمُ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ كَانَ ظَالِمًا، وَلَوْ كان ظالما لبطل أنه خلق السموات وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَتَمَامُ تَقْرِيرِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ مَذْكُورٌ فِي أَوَّلِ سُورَةِ يُونُسَ، قَالَ الْقَاضِي هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِي مَقْدُورِ اللَّهِ مَا لَوْ حَصَلَ لَكَانَ ظُلْمًا، وَذَلِكَ لَا يَصِحُّ إِلَّا عَلَى مَذْهَبِ الْمُجْبِرَةِ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَوْ فَعَلَ كُلَّ شَيْءٍ أَرَادَهُ لَمْ يَكُنْ ظُلْمًا، وَعَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ لَا يُوصَفُ بِالْقُدْرَةِ عَلَى الظُّلْمِ، وَأَجَابَ الْأَصْحَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ فِعْلُ مَا لَوْ فَعَلَهُ غَيْرُهُ لَكَانَ ظُلْمًا كَمَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الِابْتِلَاءِ وَالِاخْتِبَارِ فِعْلُ مَا لَوْ فَعَلَهُ غَيْرُهُ لَكَانَ ابْتِلَاءً وَاخْتِبَارًا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِتُجْزى فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ بِالْحَقِّ فَيَكُونُ التقدير وخلق الله السموات وَالْأَرْضَ لِأَجْلِ إِظْهَارِ الْحَقِّ وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ، الثَّانِي:

Bil ki Yüce Allah, müminin saadet derecelerinde kâfire eşit olmayacağına hükmedince (fetva verince), bunun peşinden bu hükmün sıhhatine dair açık delili getirerek: { وَخَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } “Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı” buyurdu. Şayet diriliş olmasaydı bu yaratma hak ile değil batıl ile olurdu. Çünkü Yüce Allah zalimi yaratıp zayıf mazlumun üzerine musallat etse, sonra da mazlumun hakkını zalimden almasa bu bir zulüm olurdu. Şayet bir zulüm olsaydı, O'nun gökleri ve yeri hak ile yaratmış olduğu hükmü batıl olurdu. Bu delillerin tam açıklaması Yunus Suresi'nin başında zikredilmiştir. Kādî şöyle demiştir: Bu ayet, Allah'ın kudreti dahilinde şayet vaki olsaydı zulüm olacak şeylerin bulunduğuna delalet eder. Bu ise, "O dilediği her şeyi yapsa zulüm olmazdı" diyen Mücbire mezhebine göre ve O'nun zulme kādir olmakla nitelenemeyeceğini söyleyenlerin görüşüne göre sahih olmaz. [Ehl-i Sünnet] âlimlerimiz buna şöyle cevap vermişlerdir: Murad, başkası yaptığı takdirde zulüm olacak olan bir fiildir; nitekim ibtila ve imtihandan murat da başkası yaptığı takdirde ibtila ve imtihan olacak olan fiildir. Allah Teâlâ'nın: { وَلِتُجْزى } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Bu kavil { بِالْحَقِّ } kavline matuftur; takdir: "Allah gökleri ve yeri hakkı izhar etmek ve her nefis cezalandırılsın/karşılığını görsün diye yarattı" şeklinde olur. İkincisi:

47586. Metin

أَنْ يَكُونَ الْعَطْفُ عَلَى مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وخلق الله السموات وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ لِيَدُلَّ بِهِمَا عَلَى قُدْرَتِهِ وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ خَلْقِ هَذَا الْعِلْمِ إِظْهَارُ الْعَدْلِ وَالرَّحْمَةِ، وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا حَصَلَ الْبَعْثُ وَالْقِيَامَةُ وَحَصَلَ التَّفَاوُتُ فِي الدَّرَجَاتِ وَالدَّرَكَاتِ بَيْنَ الْمُحِقِّينَ وَبَيْنَ الْمُبْطِلِينَ، ثُمَّ عَادَ تَعَالَى إِلَى شَرْحِ أَحْوَالِ الكفار وقبائح طوائفهم، فَقَالَ: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ يَعْنِي تَرَكُوا مُتَابَعَةَ الْهُدَى وَأَقْبَلُوا عَلَى مُتَابَعَةِ الْهَوَى فَكَانُوا يَعْبُدُونَ الْهَوَى كَمَا يَعْبُدُ الرَّجُلُ إِلَهَهُ، وَقُرِئَ آلِهَتَهُ هَوَاهُ كُلَّمَا مَالَ طَبْعُهُ إِلَى شيء

[Veya] atfın mahzuf (düşürülmüş) bir ifadeye yapılmış olmasıdır.1 Takdiri şöyledir: [Allah gökleri ve yeri, ikisiyle] kudretine delalet etmesi ve her bir nefsin [amellerinin] karşılığını görmesi için hak ile yarattı. Mana şudur: Bu âlemin yaratılmasındaki maksat, adaleti ve rahmeti izhar etmektir. Bu da ancak diriliş ve kıyamet vuku bulup haklılar ile batıl ehli arasında dereceler ve derekeler bakımından farklılık meydana geldiğinde tamam olur. Sonra Yüce Allah, kâfirlerin hallerini ve fırkalarının çirkinliklerini açıklamaya dönerek şöyle buyurdu: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” Yani onlar hidayete uymayı terk edip hevalarına uymaya yöneldiler; böylece bir kimsenin ilahına ibadet ettiği gibi hevalarına ibadet eder oldular. Bir kıraatte de { آلِهَتَهُ هَوَاهُ } şeklinde okunmuştur; tabiatı bir şeye her meyil ettiğinde

47587. Metin

اتَّبَعَهُ وَذَهَبَ خَلْفَهُ، فَكَأَنَّهُ اتَّخَذَ هَوَاهُ آلِهَةً شَتَّى يَعْبُدُ كُلَّ وَقْتٍ وَاحِدًا مِنْهَا.

ona uyar ve onun peşinden giderdi; sanki o, her vakit birine ibadet ettiği hevasını çeşitli ilahlar edinmiş gibidir.

47588. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ يَعْنِي عَلَى عِلْمٍ بِأَنَّ جَوْهَرَ رُوحِهِ لَا يَقْبَلُ الصَّلَاحَ، وَنَظِيرُهُ فِي جَانِبِ التَّعْظِيمِ قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّ جَوَاهِرَ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ مُخْتَلِفَةٌ فَمِنْهَا مُشْرِقَةٌ نُورَانِيَّةٌ عُلْوِيَّةٌ إِلَهِيَّةٌ، وَمِنْهَا كَدِرَةٌ ظَلْمَانِيَّةٌ سُفْلِيَّةٌ عَظِيمَةُ الْمَيْلِ إِلَى الشَّهَوَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَهُوَ تَعَالَى يُقَابِلُ كُلًّا مِنْهُمْ بِحَسَبِ مَا يَلِيقُ بِجَوْهَرِهِ وَمَاهِيَّتِهِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ فِي حَقِّ الْمَرْدُودِينَ وَبُقُولِهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ فِي حَقِّ الْمَقْبُولِينَ.

Sonra Yüce Allah: { وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ } “Ve Allah bir ilim üzere kendisini saptırdı” buyurdu; yani ruhunun cevherinin ıslahı kabul etmeyeceğini bilmesi üzere [onu saptırdı]. Tazim tarafında bunun benzeri Yüce Allah'ın: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } [En'âm: 124] “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir” kavlidir. Bu husustaki tahkik şudur: İnsan ruhlarının cevherleri farklı farklıdır; kimi aydınlık, nurani, ulvi ve ilahidir; kimi de bulanık, karanlık, süfli ve cismani şehvetlere meyli çok kuvvetlidir. Dolayısıyla Yüce Allah onlardan her birine cevherine ve mahiyetine layık olan şeyle muamele eder. Reddedilenler hakkında: { وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ } kavlinden, kabul edilenler hakkında ise: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } kavlinden murat edilen budur.

47589. Metin

ثُمَّ قَالَ: وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَقَوْلُهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى قَوْلِهِ لَا يُؤْمِنُونَ [البقرة: ٦] وَقَوْلُهُ وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ [البقرة: ٧] وَكُلُّ ذَلِكَ قَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ بِالِاسْتِقْصَاءِ، وَالتَّفَاوُتُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ أَنَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَدَّمَ ذِكْرَ السَّمْعِ عَلَى الْقَلْبِ، وَفِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ قَدَّمَ الْقَلْبَ عَلَى السَّمْعِ، وَالْفَرْقُ أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَسْمَعُ كَلَامًا فَيَقَعُ فِي قَلْبِهِ مِنْهُ أَثَرٌ، مِثْلَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْكُفَّارِ كَانُوا يُلْقُونَ إِلَى النَّاسِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ شَاعِرٌ وَكَاهِنٌ وَأَنَّهُ يَطْلُبُ الْمُلْكَ وَالرِّيَاسَةَ، فَالسَّامِعُونَ إِذَا سَمِعُوا ذَلِكَ أَبْغَضُوهُ وَنَفَرَتْ قُلُوبُهُمْ عَنْهُ، وَأَمَّا كُفَّارُ مَكَّةَ فَهُمْ كَانُوا يُبْغِضُونَهُ بِقُلُوبِهِمْ بِسَبَبِ الْحَسَدِ الشَّدِيدِ فَكَانُوا يَسْتَمِعُونَ إِلَيْهِ، وَلَوْ سَمِعُوا كَلَامَهُ مَا فَهِمُوا مِنْهُ شَيْئًا نَافِعًا، فَفِي الصُّورَةِ الْأُولَى كَانَ الْأَثَرُ يَصْعَدُ مِنَ الْبَدَنِ إِلَى جَوْهَرِ النَّفْسِ، وَفِي الصُّورَةِ الثَّانِيَةِ كَانَ الْأَثَرُ يَنْزِلُ مِنْ جَوْهَرِ النَّفْسِ إِلَى قَرَارِ الْبَدَنِ، فَلَمَّا اخْتَلَفَ الْقِسْمَانِ لَا جَرَمَ أَرْشَدَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى كِلَا هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ بِهَذَيْنَ التَّرْتِيبَيْنِ اللَّذَيْنِ نَبَّهْنَا عَلَيْهِمَا وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْكَلَامَ قَالَ: فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَيْ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ أَيُّهَا النَّاسُ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَلَيْسَ يَبْقَى لِلْقَدَرِيَّةِ مَعَ هَذِهِ الْآيَةِ عُذْرٌ وَلَا حِيلَةٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى صَرَّحَ بِمَنْعِهِ إِيَّاهُمْ عَنِ الْهُدَى حِينَ أَخْبَرَ أَنَّهُ خَتَمَ عَلَى سَمْعِ هَذَا الْكَافِرِ وَقَلْبِهِ وَبَصَرِهِ، وَأَقُولُ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ قَدْ سَبَقَتْ بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Sonra: { وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً } “Kulağını ve kalbini mühürledi ve gözünün üzerine bir perde çekti” buyurdu. O'nun: { وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ } kavli, { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavlinden { لَا يُؤْمِنُونَ } kavline kadar [Bakara: 6] zikredilen husustur. { وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً } kavli ise { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ } [Bakara: 7] kavlinden murat edilen husustur. Bütün bunların tefsiri Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti. İki ayet arasındaki fark şudur: Bu ayette işitmenin zikrini kalpten önceye almış, Bakara Suresi'nde ise kalbi işitmeden önceye almıştır. Fark şudur: İnsan bazen bir söz işitir de bundan kalbine bir tesir ulaşır; nitekim kâfirlerden bir topluluk insanlara Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şair ve kâhin olduğunu, mülk ve riyaset peşinde koştuğunu telkin ediyorlardı; dinleyenler bunu işittiklerinde ona buğzediyor ve kalpleri ondan nefretle uzaklaşıyordu. Mekke kâfirlerine gelince, onlar şiddetli haset sebebiyle kalpleriyle ona buğzediyorlardı; bu sebeple onu dinliyorlardı, fakat sözünü dinleseler de ondan faydalı hiçbir şey anlamıyorlardı. Birinci surette tesir bedenden nefsin cevherine yükseliyordu; ikinci surette ise tesir nefsin cevherinden bedenin merkezine iniyordu. İki kısım farklı olunca, hiç şüphesiz Allah Teâlâ dikkat çektiğimiz bu iki tertip ile bu iki kısmın her ikisine de işaret etmiştir. Allah Teâlâ bu kelamı zikredince: { فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ } “Artık Allah'tan sonra -yani Allah onu saptırdıktan sonra- onu kim doğru yola iletebilir?”, { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Ey insanlar, hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” buyurdu. Vâhidî şöyle demiştir: Bu ayet karşısında Kaderiyye için hiçbir mazeret ve hiçbir çare kalmaz; çünkü Allah Teâlâ bu kâfirin kulağını, kalbini ve gözünü mühürlediğini haber verdiğinde onları hidayetten menettiğini açıkça belirtmiştir. Ben de derim ki: Bu münazara Bakara Suresi'nin başında etraflıca geçmişti.

47590. Metin

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ شُبْهَتَهُمْ فِي إِنْكَارِ الْقِيَامَةِ وَفِي إِنْكَارِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ، أَمَّا شُبْهَتُهُمْ فِي إِنْكَارِ الْقِيَامَةِ فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا فَإِنْ قَالُوا الْحَيَاةُ مقدمة على الموت في الدنيا فمنكر والقيامة كَانَ يَجِبُ أَنْ يَقُولُوا نَحْيَا وَنَمُوتُ، فَمَا السَّبَبُ فِي تَقْدِيمِ ذِكْرِ الْمَوْتِ عَلَى الْحَيَاةِ؟ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ نَمُوتُ حَالَ كَوْنِهِمْ نُطَفًا فِي أَصْلَابِ الْآبَاءِ وَأَرْحَامِ الْأُمَّهَاتِ، وَبِقَوْلِهِ نَحْيا مَا حَصَلَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا الثَّانِي: نَمُوتُ نَحْنُ وَنَحْيَا بِسَبَبِ بَقَاءِ أَوْلَادِنَا الثَّالِثُ: يَمُوتُ بَعْضٌ وَيَحْيَا بَعْضٌ الرَّابِعُ: وَهُوَ الَّذِي خَطَرَ بِالْبَالِ عِنْدَ كِتَابَةِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ ذِكْرَ الْحَيَاةِ فقال: مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: نَمُوتُ وَنَحْيا يَعْنِي أَنَّ تِلْكَ الْحَيَاةَ مِنْهَا مَا يَطْرَأُ عَلَيْهَا الْمَوْتُ وَذَلِكَ فِي حَقِّ الَّذِينَ مَاتُوا، وَمِنْهَا مَا لَمْ يَطْرَأِ الْمَوْتُ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ فِي حَقِّ الْأَحْيَاءِ الَّذِينَ لَمْ يَمُوتُوا بَعْدُ، وَأَمَّا شُبْهَتُهُمْ فِي إِنْكَارِ الْإِلَهِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، فَهُوَ قَوْلُهُمْ وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ يَعْنِي تَوَلُّدُ/ الْأَشْخَاصِ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ حَرَكَاتِ الْأَفْلَاكِ الْمُوجِبَةِ لِامْتِزَاجَاتِ الطَّبَائِعِ، وَإِذَا وَقَعَتْ تِلْكَ الِامْتِزَاجَاتُ عَلَى وَجْهٍ خَاصٍّ حَصَلَتِ الْحَيَاةُ، وَإِذَا وَقَعَتْ عَلَى وَجْهٍ آخَرَ حَصَلَ الْمَوْتُ، فَالْمُوجِبُ لِلْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ تَأْثِيرَاتُ الطَّبَائِعِ وَحَرَكَاتُ الْأَفْلَاكِ، وَلَا حَاجَةَ فِي هَذَا الْبَابِ إِلَى إِثْبَاتِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، فَهَذِهِ الطَّائِفَةُ جَمَعُوا بَيْنَ إِنْكَارِ الْإِلَهِ وَبَيْنَ إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ.

Bil ki Yüce Allah bundan sonra onların kıyameti inkâr etme ve kādir olan İlah'ı inkâr etme hususundaki şüphelerini nakletmiştir. Kıyameti inkâr hususundaki şüphelerine gelince, bu Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَقالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا } “Dediler ki: 'Bu, bizim dünya hayatımızdan başkası değildir; ölürüz ve yaşarız.'” Eğer: "Dünyada hayat ölümden öncedir; bu sebeple kıyameti inkâr edenlerin 'yaşarız ve ölürüz' demeleri gerekirdi; o halde ölümün zikrinin hayattan önceye alınmasının sebebi nedir?" denilirse, deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: { نَمُوتُ } kavlinden murat, babaların sulblerinde ve annelerin rahimlerinde nutfe oldukları haldir; { نَحْيا } kavlinden murat ise bundan sonra dünyada hâsıl olan [hayat]tır. İkincisi: Biz ölürüz ve çocuklarımızın bekası sebebiyle yaşarız. Üçüncüsü: Bir kısmı ölür, bir kısmı yaşar. Dördüncüsü -ki bu yer yazılırken akla gelen husustur-: Yüce Allah önce hayatın zikrini öne alarak: { مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } buyurmuş, sonra da arkasından: { نَمُوتُ وَنَحْيا } buyurmuştur; yani bu hayattan öyleleri vardır ki ona ölüm arız olur -bu ölenler hakkındadır-, öyleleri de vardır ki henüz ona ölüm arız olmamıştır -bu da henüz ölmemiş olan diriler hakkındadır-. Fail-i muhtar olan İlah'ı inkâr hususundaki şüphelerine gelince, bu onların: { وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } “Bizi zamandan başkası helak etmez” sözleridir. Yani şahısların meydana gelişi ancak tabiatların karışımını gerektiren feleklerin hareketleri sebebiyledir; bu karışımlar özel bir şekilde meydana geldiğinde hayat hâsıl olur, başka bir şekilde meydana geldiğinde ise ölüm hâsıl olur; dolayısıyla hayatı ve ölümü gerektiren şey tabiatların tesirleri ve feleklerin hareketleridir; bu konuda fail-i muhtarı ispat etmeye ihtiyaç yoktur. İşte bu fırka, İlah'ı inkâr etmek ile diriliş ve kıyameti inkâr etmeyi bir araya getirmişlerdir.

47591. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ وَالْمَعْنَى أَنَّ قَبْلَ النَّظَرِ وَمَعْرِفَةِ الدَّلِيلِ الِاحْتِمَالَاتُ بِأَسْرِهَا قَائِمَةٌ، فَالَّذِي قَالُوهُ يُحْتَمَلُ وَضِدُّهُ أَيْضًا يُحْتَمَلُ، وَذَلِكَ هُوَ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ حَقًّا، وَأَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْحَكِيمِ حَقًّا، فَإِنَّهُمْ لَمْ يَذْكُرُوا شُبْهَةً ضَعِيفَةً وَلَا قَوِيَّةً فِي أَنَّ هَذَا الِاحْتِمَالَ الثَّانِيَ بَاطِلٌ، وَلَكِنَّهُ خَطَرَ بِبَالِهِمْ ذَلِكَ الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ فَجَزَمُوا بِهِ وَأَصَرُّوا عَلَيْهِ مِنْ غَيْرِ حُجَّةٍ وَلَا بَيِّنَةٍ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ عِلْمٌ وَلَا جَزْمٌ وَلَا يَقِينٌ فِي صِحَّةِ الْقَوْلِ الَّذِي اخْتَارُوهُ بِسَبَبِ الظَّنِّ وَالْحُسْبَانِ وَمَيْلِ الْقَلْبِ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ مُوجِبٍ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِغَيْرِ حُجَّةٍ وَبَيِّنَةٍ قَوْلٌ بَاطِلٌ فَاسِدٌ، وَأَنَّ مُتَابَعَةَ الظَّنِّ وَالْحُسْبَانِ مُنْكَرٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Sonra Yüce Allah: { وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “Halbuki onların buna dair hiçbir ilmi yoktur; onlar sadece zanda bulunuyorlar” buyurdu. Manası şudur: Nazar ve delili bilmeden önce bütün ihtimaller mevcuttur; binaenaleyh onların söyledikleri muhtemel olduğu gibi onun zıddı da muhtemeldir; o zıt da diriliş ve kıyamet kavlinin hak olması ve Hakîm bir İlah'ın varlığı kavlinin hak olmasıdır. Zira onlar bu ikinci ihtimalin batıl olduğuna dair ne zayıf ne de kuvvetli bir şüphe zikretmişlerdir; fakat onların aklına o birinci ihtimal gelmiş, hiçbir hüccet ve delil olmaksızın buna kesin olarak hükmetmiş ve bunda ısrar etmişlerdir. Böylece zan, tahmin ve gerektirici bir sebep olmaksızın kalbin ona meyletmesi sebebiyle seçtikleri kavlin doğruluğunda hiçbir ilim, kesinlik ve yakîn bulunmadığı sabit olmuştur. Bu ayet, hüccet ve delilsiz söylenen bir sözün batıl ve fasit bir söz olduğuna ve zanna ile tahmine uymanın Allah Teâlâ katında çirkin ve münker olduğuna dair en kuvvetli delillerdendir.

47592. Metin

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ مَا كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Yüce Allah: { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ مَا كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Onlara ayetlerimiz açık açık okunduğu zaman, onların hücceti: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz atalarımızı getirin' demekten başka bir şey olmadı” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

47593. Metin

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قرئ حجتهم بالنصب وَالرَّفْعُ عَلَى تَقْدِيمِ خَبَرِ كَانَ وَتَأْخِيرِهِ.

Birinci Mesele: Kâne'nin (كان) haberinin öne alınması ve sonraya bırakılması esasına dayalı olarak (حجتهم) kelimesi nasb ile ve ref' ile okunmuştur.