Binûn

Câsiye Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: سَمَّى قَوْلَهُمْ حُجَّةً لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ فِي زَعْمِهِمْ حُجَّةٌ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ من كان حجتهم هذا فليس لهم الْبَتَّةَ حُجَّةٌ كَقَوْلِهِ:

İkinci Mesele: [Allah Teâlâ] onların sözünü birkaç vecihten dolayı "hüccet" olarak isimlendirmiştir: Birincisi: Onların zannına göre bir hüccettir. İkincisi: Muradın, hücceti bu olan kimsenin kesinlikle hiçbir hücceti yoktur [anlamı] olmasıdır; nitekim şu sözde olduğu gibi:

تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعٌ

"Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir."

[أَيْ لَيْسَ بَيْنَهُمْ تَحِيَّةٌ لِمُنَافَاةِ الضَّرْبِ لِلتَّحِيَّةِ] الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ ذَكَرُوهَا فِي مَعْرِضِ الِاحْتِجَاجِ بِهَا.

[Yani darbenin selamlaşmaya aykırı olması sebebiyle aralarında bir selamlaşma yoktur.] Üçüncüsü: Onların bunu delil getirme makamında zikretmiş olmalarıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ حُجَّتَهُمْ عَلَى إِنْكَارِ الْبَعْثِ أَنْ قَالُوا لَوْ صَحَّ ذَلِكَ فَائْتُوا بِآبَائِنَا الَّذِينَ مَاتُوا لِيَشْهَدُوا لَنَا بِصِحَّةِ الْبَعْثِ.

Üçüncü Mesele: Onların dirilişi inkâr etmedeki hüccetleri şudur: "Eğer bu doğru olsaydı, dirilişin doğruluğuna bize şahitlik etmeleri için ölmüş olan atalarımızı getirin" demişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الشُّبْهَةَ ضَعِيفَةٌ جِدًّا، لِأَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مَا لَا يَحْصُلُ فِي الْحَالِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُمْتَنِعَ الْحُصُولِ، فَإِنَّ حُصُولَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَّا كَانَ مَعْدُومًا مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْوَقْتِ الَّذِي حَصَلْنَا فِيهِ، وَلَوْ كَانَ عَدَمُ الْحُصُولِ فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ يَدُلُّ عَلَى امْتِنَاعِ الْحُصُولِ لَكَانَ عَدَمُ حُصُولِنَا كَذَلِكَ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ.

Bil ki bu şüphe son derece zayıftır. Çünkü şu anda meydana gelmeyen her şeyin meydana gelmesinin imkânsız olması gerekmez. Zira her birimizin varlığı ezelden var olduğumuz vakte kadar yok idi. Şayet belirli bir vakitte meydana gelmeme durumu meydana gelmenin imkânsız olduğuna delalet etseydi, bizim [önceden] var olmayışımız da böyle (imkânsız) olurdu; oysa bu, ittifakla batıldır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ فَإِنْ قِيلَ هَذَا الْكَلَامُ مَذْكُورٌ لِأَجْلِ جَوَابِ مَنْ يَقُولُ مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ فَهَذَا الْقَائِلُ كَانَ مُنْكِرًا لِوُجُودِ الْإِلَهِ وَلِوُجُودِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ إِبْطَالُ كَلَامِهِ بِقَوْلِهِ قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ وَهَلْ هَذَا إِلَّا إِثْبَاتٌ لِلشَّيْءِ بِنَفْسِهِ وَهُوَ بَاطِلٌ، قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الِاسْتِدْلَالَ بِحُدُوثِ الْحَيَوَانِ وَالْإِنْسَانِ عَلَى وُجُودِ الْفَاعِلِ الْحَكِيمِ فِي الْقُرْآنِ مِرَارًا وَأَطْوَارًا. فقوله ها هنا قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى تِلْكَ الدَّلَائِلِ الَّتِي بَيَّنَهَا وَأَوْضَحَهَا مِرَارًا، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ/ إِثْبَاتَ الْإِلَهِ بِقَوْلِ الْإِلَهِ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى مَا هُوَ الدَّلِيلُ الْحَقُّ الْقَاطِعُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ.

Sonra Yüce Allah: { قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “De ki: Allah sizi diriltir, sonra sizi öldürür, sonra da kıyamet gününde sizi bir araya toplar” buyurdu. Eğer şöyle denilirse: "Bu söz; { مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } “Hayat ancak bu dünya hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız, bizi ancak zaman helak eder” diyen kimseye cevap vermek için zikredilmiştir. Oysa bu sözü söyleyen kimse hem İlah'ın varlığını hem de kıyamet gününün varlığını inkâr etmekteydi. O halde onun sözünü { قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } “De ki: Allah sizi diriltir, sonra sizi öldürür” sözüyle iptal etmek nasıl caiz olur? Bu, bir şeyi kendisiyle ispat etmekten başka nedir ki? Bu ise batıldır." Deriz ki: Allah Teâlâ, Kur'an'da hayvanın ve insanın sonradan yaratılışıyla Hakîm bir Fail'in varlığına delil getirmeyi defalarca ve türlü şekillerde zikretmiştir. Dolayısıyla buradaki { قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ } “De ki: Allah sizi diriltir” sözü, O'nun defalarca beyan edip açıkladığı o delillere bir işarettir. Bu sözün zikredilmesinden maksat, İlah'ı İlah'ın sözüyle ispat etmek değildir; bilakis maksat, işin aslında kesin ve hak delil olan şeye dikkat çekmektir.

وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْإِحْيَاءَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَثَبَتَ أَنَّ الْإِعَادَةَ مِثْلُ الْإِحْيَاءِ الْأَوَّلِ، وَثَبَتَ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الشَّيْءِ قَادِرٌ عَلَى مِثْلِهِ، ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى الْإِعَادَةِ، وَثَبَتَ أَنَّ الْإِعَادَةَ مُمْكِنَةٌ فِي نَفْسِهَا، وَثَبَتَ أَنَّ الْقَادِرَ الْحَكِيمَ أَخْبَرَ عَنْ وَقْتِ وُقُوعِهَا فَوَجَبَ الْقَطْعُ بكونها حقة.

Diriltmenin Allah Teâlâ'dan olduğu sabit olunca, yeniden yaratmanın da ilk diriltme gibi olduğu sabit olunca ve bir şeye kadir olanın onun benzerine de kadir olduğu sabit olunca; O Teâlâ'nın yeniden yaratmaya kadir olduğu sabit olmuş, yeniden yaratmanın bizatihi mümkün olduğu sabit olmuş ve Kadîr ve Hakîm olanın onun vuku bulma vaktini haber verdiği sabit olmuştur. Dolayısıyla onun hak olduğuna kesin olarak inanmak vacip olmuştur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَهُوَ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى، عَادِلًا خَالِقًا بِالْحَقِّ مُنَزَّهًا عَنِ الْجَوْرِ وَالظُّلْمِ، يَقْتَضِي صِحَّةَ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ.

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Sonra hakkında hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde sizi bir araya toplayacaktır” kavline gelince; bu, geçen ayette zikredilen hususa bir işarettir ki o da O Teâlâ'nın adil, hak ile yaratan, haksızlık ve zulümden münezzeh olmasının diriliş ve kıyametin doğruluğunu gerektirdiğidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ أَيْ لَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ دَلَالَةَ حُدُوثِ الْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ، وَلَا يَعْلَمُونَ أَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى الْإِيجَادِ ابْتِدَاءً وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى الْإِعَادَةِ ثَانِيًا.

Sonra Yüce Allah: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” buyurdu. Yani insanların çoğu, insanın, hayvanın ve bitkinin sonradan yaratılışının Kadîr ve Hakîm olan İlah'ın varlığına delaletini bilmezler; yine O Teâlâ'nın başlangıçta yaratmaya kadir olduğu gibi ikinci kez yeniden yaratmaya da kadir olmasının zorunlu olduğunu bilmezler.

[سورة الجاثية (٤٥) : الآيات ٢٧ الى ٣١]

[Câsiye Suresi (45), 27 ila 31. Ayetler]

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ (٢٧) وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٩) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (٣٠) وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ (٣١)

{ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ (٢٧) وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٩) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (٣٠) وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ (٣١) } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Kıyametin kopacağı gün var ya, işte o gün batıla sapanlar hüsrana uğrayacaktır. (27) Sen her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: 'Bugün yaptıklarınızın karşılığı size verilecektir.' (28) 'İşte bu bizim kitabımızdır; size karşı gerçeği söylüyor. Şüphesiz biz yaptıklarınızı kaydediyorduk.' (29) İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rableri onları rahmetine sokacaktır. İşte apaçık kurtuluş budur. (30) İnkâr edenlere gelince: 'Ayetlerim size okunmadı mıydı da siz büyüklük tasladınız ve günahkâr bir kavim oldunuz?' [denilir.] (31)”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا احْتَجَّ بِكَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى الْإِحْيَاءِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، وَعَلَى كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى الْإِحْيَاءِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، عَمَّمَ الدَّلِيلَ فَقَالَ: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ/ لِلَّهِ الْقُدْرَةُ عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ سَوَاءً كَانَتْ من السموات أَوْ مِنَ الْأَرْضِ، وَإِذَا ثَبَتَ كَوْنُهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، وَثَبَتَ أَنَّ حُصُولَ الْحَيَاةِ فِي هَذِهِ الذَّاتِ مُمْكِنٌ، إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ مُمْكِنًا لَمَا حَصَلَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى فَيَلْزَمُ مِنْ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ كَوْنُهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى الْإِحْيَاءِ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ.

Bil ki O Teâlâ, geçen ayetlerde ilk defasında diriltmeye kadir oluşunu ve ikinci defasında diriltmeye kadir oluşunu delil getirdikten sonra delili genelleştirerek: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır” buyurmuştur. Yani gerek göklerden gerekse yerden olsun, bütün mümkün varlıklar üzerindeki kudret Allah'ındır. O Teâlâ'nın bütün mümkünlere kadir olduğu sabit olunca ve bu zatta hayatın meydana gelişinin de mümkün olduğu sabit olunca —çünkü şayet mümkün olmasaydı ilk defasında meydana gelmezdi— bu iki öncülden O Teâlâ'nın ikinci defasında da diriltmeye kadir olduğu neticesi doğar.

وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى إِمْكَانَ الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ بِهَذَيْنَ الطَّرِيقَيْنِ، ذَكَرَ تَفَاصِيلَ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ فَأَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Allah Teâlâ, haşr ve neşr kavlinin imkânını bu iki yolla beyan edince kıyamet hallerinin ayrıntılarını zikretti; bunların birincisi Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ } “Kıyametin kopacağı gün var ya, işte o gün batıla sapanlar hüsrana uğrayacaktır” kavlidir. Bunda birkaç bahis vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: عَامِلُ النَّصْبِ فِي يَوْمَ تَقُومُ يَخْسَرُ، وَيَوْمَئِذِ بَدَلٌ مِنْ يَوْمَ تَقُومُ.

Birinci Bahis: (يَوْمَ تَقُومُ) ifadesindeki nasb âmili (يَخْسَرُ) fiilidir; (يَوْمَئِذٍ) ise (يَوْمَ تَقُومُ) ifadesinden bedeldir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَدْ ذَكَرْنَا فِي مَوَاضِعَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ الْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَالصِّحَّةَ كَأَنَّهَا رَأْسُ الْمَالِ، وَالتَّصَرُّفُ فِيهَا لِطَلَبِ سَعَادَةِ الآخرة يَجْرِي مَجْرَى تَصَرُّفِ التَّاجِرِ فِي رَأْسِ الْمَالِ لِطَلَبِ الرِّبْحِ، وَالْكُفَّارُ قَدْ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ فِي هَذِهِ التَّصَرُّفَاتِ وَمَا وَجَدُوا مِنْهَا إِلَّا الْحِرْمَانَ وَالْخِذْلَانَ فَكَانَ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ نِهَايَةَ الْخُسْرَانِ وَثَانِيهَا:

İkinci Bahis: Bu kitabın birçok yerinde hayatın, aklın ve sıhhatin adeta sermaye hükmünde olduğunu; ahiret saadetini talep etmek için bunlarda tasarrufta bulunmanın, tüccarın kâr elde etmek için sermayede tasarrufta bulunması mesabesinde olduğunu zikretmiştik. Kâfirler ise bu tasarruflarda kendilerini yormuş ve bundan mahrumiyet ile hüsrandan başka bir şey elde edememişlerdir. Dolayısıyla bu, gerçekte hüsranın son noktası olmuştur. İkincisi:

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً قَالَ اللَّيْثُ الْجُثُوُّ الْجُلُوسُ عَلَى الرُّكَبِ كَمَا يَجْثِي بَيْنَ يَدَيِ الْحَاكِمِ، قَالَ الزَّجَّاجُ وَمِثْلُهُ جَذَا يَجْذُو، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقُرِئَ جَاذِيَةً، قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ وَالْجُذُوُّ أَشَدُّ اسْتِيفَازًا مِنَ الْجُثُوِّ، لِأَنَّ الْجَاذِيَ هُوَ الَّذِي يَجْلِسُ عَلَى أَطْرَافِ أَصَابِعِهِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ جَاثِيَةٌ مُجْتَمِعَةٌ مُرْتَقِبَةٌ لِمَا يُعْمَلُ بِهَا.

Allah Teâlâ'nın: { وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً } “Sen her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün” kavlidir. Leys şöyle demiştir: Cüsûv (الْجُثُوُّ), hâkimin huzurunda diz çöküldüğü gibi dizler üzerine oturmaktır. Zeccâc: Bunun bir benzeri de Cezâ (جَذَا) - Yeczû (يَجْذُو) kelimesidir, demiştir. Keşşâf sahibi: (جاذية) şeklinde de okunmuştur, demiştir. Dil ehli şöyle demiştir: Cüzûv (الْجُذُوُّ), cüsûvdan daha fazla tetikte/hazır bekleme halidir; çünkü câzî (الْجَاذِي), parmak uçları üzerine oturan kimsedir. İbn Abbâs'tan ise (جاثية) ifadesinin, kendisine ne yapılacağını bekleyerek toplanmış [ümmet] olduğu rivayet edilmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا عَلَى الِابْتِدَاءِ وَكُلَّ أُمَّةٍ عَلَى الْإِبْدَالِ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ، وَقَوْلُهُ إِلى كِتابِهَا أَيْ إِلَى صَحَائِفِ أَعْمَالِهَا، فَاكْتَفَى بِاسْمِ الْجِنْسِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ [الْكَهْفِ: ٤٩] وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ الْمُؤْمِنُونَ وَالْكَافِرُونَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا.

Sonra Yüce Allah: { كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا } “Her ümmet kendi kitabına çağrılır” buyurdu. [Bu ifade] mübteda olarak (كُلُّ أُمَّةٍ) şeklinde [merfu], önceki (كُلَّ أُمَّةٍ) kelimesinden bedel olarak da [mensub] okunmuştur. O'nun { إِلى كِتابِهَا } “kendi kitabına” sözü, amel defterlerine demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan korktuklarını görürsün” [Kehf, 49] kavlinde olduğu gibi cins ismiyle yetinilmiştir. Allah Teâlâ'nın bundan sonra: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere gelince...” buyurması sebebiyle zahir olan, buna müminlerin de kâfirlerin de dahil olmasıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَإِنْ قِيلَ الْجُثُوُّ عَلَى الرُّكْبَةِ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْخَائِفِ وَالْمُؤْمِنُونَ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، قُلْنَا إِنَّ الْمُحِقَّ الْآمِنَ قَدْ يُشَارِكُ الْمُبْطِلَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ إِلَى أَنْ يَظْهَرَ كَوْنُهُ مُحِقًّا.

Sonra Yüce Allah: { وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere gelince...” buyurdu. Eğer: "Diz üstü çökmek ancak korkan kimseye yakışır; oysa kıyamet gününde müminlere hiçbir korku yoktur" denilirse; deriz ki: Haklı ve güvende olan kimse, haklı olduğu ortaya çıkıncaya kadar bu gibi hallerde batıl ehline ortak olabilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ وَالتَّقْدِيرُ يُقَالُ لَهُمْ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ أُضِيفَ الْكِتَابُ إِلَيْهِمْ وَإِلَى اللَّهِ تَعَالَى؟ قُلْنَا لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ لِأَنَّهُ كِتَابُهُمْ بِمَعْنَى أَنَّهُ الْكِتَابُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى أَعْمَالِهِمْ وَكِتَابُ اللَّهِ بِمَعْنَى أَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِكَتْبِهِ يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ أَيْ يَشْهَدُ عَلَيْكُمْ بِمَا عَمِلْتُمْ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانَ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ الْمَلَائِكَةُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أَيْ نَسْتَكْتِبُهُمْ أَعْمَالَكُمْ.

Sonra Yüce Allah: { الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ } “Bugün yaptıklarınızın karşılığı size verilecektir” buyurdu. Takdiri şöyledir: Onlara: 'Bugün yaptıklarınızın karşılığı size verilecektir' denilir. Eğer: "Kitap hem onlara hem de Allah Teâlâ'ya nasıl nispet edilmiştir?" denilirse; deriz ki: Bu iki husus arasında bir çelişki yoktur; zira onların amellerini içeren kitap olması anlamında onların kitabıdır, meleklere onu yazmalarını emreden olması anlamında da Allah'ın kitabıdır. { يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ } “Size karşı söylüyor”, yani yaptıklarınıza ne bir fazlalık ne de bir eksiklik olmaksızın aleyhinizde şahitlik ediyor demektir. { إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ... مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz biz yaptıklarınızı kaydettiriyorduk”, yani meleklere sizin amellerinizi yazdırıyorduk demektir.

ثُمَّ بَيَّنَ أَحْوَالَ الْمُطِيعِينَ فَقَالَ: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra itaat edenlerin hallerini beyan ederek şöyle buyurdu: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rableri onları rahmetine sokacaktır. İşte apaçık kurtuluş budur.” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرَ بَعْدَ وَصْفِهِمْ بِالْإِيمَانِ كَوْنَهُمْ عَامِلِينَ لِلصَّالِحَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ عَمَلُ الصَّالِحَاتِ مُغَايِرًا لِلْإِيمَانِ زَائِدًا عَلَيْهِ.

Birinci Mesele: Onları iman ile niteledikten sonra salih ameller işlediklerini zikretmiştir; dolayısıyla salih ameller işlemenin imandan farklı ve ona zâit bir şey olması gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَلَّقَ الدُّخُولَ فِي رَحْمَةِ اللَّهِ عَلَى كَوْنِهِ آتِيًا بِالْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ/ الصَّالِحَةِ، وَالْمُعَلَّقِ عَلَى مَجْمُوعِ أَمْرَيْنِ يَكُونُ عَدَمًا عِنْدَ عَدَمِ أَحَدِهِمَا، فَعِنْدَ عَدَمِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ الْفَوْزُ بِالْجَنَّةِ وَجَوَابُنَا: أَنَّ تَعْلِيقَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ لَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْحُكْمِ عِنْدَ عَدَمِ الْوَصْفِ.

İkinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: [Allah Teâlâ] rahmetine girişi, kişinin imanı ve salih amelleri yerine getirmesine bağlamıştır; iki şeyin toplamına bağlanan şey ise bu ikisinden birinin yokluğu halinde yok olur; dolayısıyla salih amellerin yokluğu halinde cenneti kazanmanın hâsıl olmaması gerekir. Bizim cevabımız şudur: Hükmün bir vasfa bağlanması, o vasfın yokluğu anında hükmün de yok olacağına delalet etmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: سَمَّى الثَّوَابَ رَحْمَةً وَالرَّحْمَةُ إِنَّمَا تَصِحُّ تَسْمِيَتُهَا بِهَذَا الِاسْمِ إِذَا لَمْ تَكُنْ وَاجِبَةً، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الثَّوَابُ وَاجِبًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.

Üçüncü Mesele: Sevabı rahmet olarak isimlendirmiştir. Rahmet ise ancak vacip olmadığında bu isimle adlandırılması sahih olur; dolayısıyla sevabın Allah Teâlâ üzerine vacip olmaması gerekir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Yüce Allah: { وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ } “İnkâr edenlere gelince: 'Ayetlerim size okunmadı mıydı da siz büyüklük tasladınız ve günahkâr bir kavim oldunuz?' [denilir.]” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ وَلَمْ يُذْكَرْ قِسْمًا ثَالِثًا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَذْهَبَ الْمُعْتَزِلَةِ إِثْبَاتَ الْمَنْزِلَتَيْنِ بَاطِلٌ.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ müminleri ve kâfirleri zikretmiş, üçüncü bir kısım zikretmemiştir. Bu da Mu'tezile'nin iki menzile (el-Menzile beyne'l-menzileteyn) ispat etme mezhebinin batıl olduğuna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّلَ أَنَّ اسْتِحْقَاقَ الْعُقُوبَةِ بِأَنَّ آيَاتِهِ تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ فَاسْتَكْبَرُوا عَنْ قَبُولِهَا، وهذا يدل على اسْتِحْقَاقَ الْعُقُوبَةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ مَجِيءِ الشَّرْعِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَاتِ لَا تَجِبُ إِلَّا بِالشَّرْعِ، خِلَافًا لِمَا يَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ مِنْ أَنَّ بَعْضَ الْوَاجِبَاتِ قَدْ يَجِبُ بِالْعَقْلِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ azabı hak etmeyi, ayetlerinin onlara okunup da onların bunları kabul etmekten büyüklenmeleri ile gerekçelendirmiştir. Bu da azabı hak etmenin ancak şeriatın gelmesinden sonra hâsıl olacağına delalet eder; bu ise Mu'tezile'nin bazı vaciplerin akılla vacip olabileceğine dair görüşünün aksine vaciplerin ancak şeriat ile vacip olduğuna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: جَوَابُ (أَمَّا) مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيُقَالُ لَهُمْ: أَفَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ قَوْمًا مُجْرِمِينَ فَإِنْ قَالُوا كَيْفَ يَحْسُنُ وَصْفُ الْكَافِرِ بِكَوْنِهِ مُجْرِمًا فِي مَعْرِضِ الطَّعْنِ فِيهِ وَالذَّمِّ لَهُ؟ قُلْنَا مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ مَعَ كَوْنِهِمْ كُفَّارًا مَا كَانُوا عُدُولًا فِي أَدْيَانِ أَنْفُسِهِمْ، بَلْ كَانُوا فُسَّاقًا فِي ذَلِكَ الدِّينِ وَاللَّهُ أعلم.

Üçüncü Mesele: (أَمَّا) şart edatının cevabı mahzuftur. Takdiri şöyledir: “İnkâr edenlere gelince, onlara şöyle denilir: Ayetlerim size okunmadı mıydı da siz hakkı kabul etmekten büyüklük tasladınız ve günahkâr bir kavim oldunuz?” Eğer: "Kâfiri yerme ve kınama makamında onu günahkâr/mücrim olarak nitelemek nasıl uygun olur?" denilirse; deriz ki: Bunun manası, onların kâfir olmalarının yanı sıra kendi dinlerinde de adil kimseler olmadıkları, bilakis o din içinde de fâsık kimseler olduklarıdır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الجاثية (٤٥) : الآيات ٣٢ الى ٣٧]

[Câsiye Suresi (45), 32 ila 37. Ayetler]

وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاَّ ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ (٣٢) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٣) وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٤) ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَغَرَّتْكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٣٥) فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٦)

{ وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاَّ ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ (٣٢) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٣) وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٤) ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَغَرَّتْكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٣٥) فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٦) } “'Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır ve kıyamet gününde asla şüphe yoktur' denildiği zaman, siz: 'Kıyamet nedir bilmiyoruz, sadece bir zandan ibaret olduğunu sanıyoruz, biz kesin bir bilgiye sahip değiliz' demiştiniz. (32) Yaptıklarının kötülükleri kendilerine apaçık göründü ve alay edip durdukları şey onları kuşatıverdi. (33) Ve denildi ki: 'Siz bu gününüzün karşılaşmasını unuttuğunuz gibi, bugün de biz sizi unutuyoruz! Barınağınız ateştir ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur.' (34) 'Bu, Allah'ın ayetlerini alaya almanız ve dünya hayatının sizi aldatmış olması sebebiyledir.' Artık bugün oradan çıkarılmazlar ve onların özür dilemeleri de istenmez. (35) Hamd; göklerin Rabbi, yerin Rabbi ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. (36)”

وَلَهُ الْكِبْرِياءُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٣٧)

{ وَلَهُ الْكِبْرِياءُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٣٧) } “Göklerde ve yerde azamet O'nundur. O, Azîz'dir, Hakîm'dir. (37)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لا رَيْبَ فِيها إلى قوله وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ] فيه مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لا رَيْبَ فِيها } ayetinden { وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ } kavline kadar olan kısım hakkında] birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ وَالسَّاعَةُ رَفْعًا وَنَصْبًا قَالَ الزَّجَّاجُ مَنْ نَصَبَ عَطَفَ عَلَى الْوَعْدِ وَمَنْ رَفَعَ فَعَلَى مَعْنَى وَقِيلَ: السَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قَالَ الْأَخْفَشُ الرَّفْعُ أَجْوَدُ فِي الْمَعْنَى وَأَكْثَرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، إِذَا جَاءَ بَعْدَ خَبَرِ إِنَّ لِأَنَّهُ كَلَامٌ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ بَعْدَ مَجِيءِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ بِتَمَامِهِ.

Birinci Mesele: (وَالسَّاعَةُ) kelimesi hem ref' hem de nasb ile okunmuştur. Zeccâc şöyle demiştir: Nasb ile okuyan kimse (الْوَعْدِ) kelimesine atfetmiştir; ref' ile okuyan kimse ise "Ve denildi ki: Kıyamette hiçbir şüphe yoktur" manasına hamletmiştir. Ahfeş şöyle demiştir: İnne'nin (إِنَّ) haberinden sonra geldiğinde ref' ile okumak mana bakımından daha üstündür ve Arap kelamında daha yaygındır; çünkü birinci kelam bütünüyle tamamlandıktan sonra bu kendi başına müstakil bir kelamdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ إِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ حَقٌّ وَإِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا قَالُوا مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ kâfirlerden nakletmiştir ki onlara: "Allah'ın sevap ve azap vaadi haktır ve şüphesiz kıyamet gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur" denildiğinde: "Kıyamet nedir bilmiyoruz, sadece bir zandan ibaret olduğunu sanıyoruz, biz kesin bir bilgiye sahip değiliz" demişlerdir.

أَقُولُ الْأَغْلَبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ كَانَ قَاطِعًا بِنَفْيِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَهُمُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِقَوْلِهِ وَقالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا [الجاثية: ٢٤] وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ شَاكًّا مُتَحَيِّرًا فِيهِ، لِأَنَّهُمْ لِكَثْرَةِ مَا سَمِعُوهُ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ، وَلِكَثْرَةِ مَا سَمِعُوهُ مِنْ دَلَائِلَ الْقَوْلِ بِصِحَّتِهِ صَارُوا شَاكِّينَ فِيهِ وَهُمُ الَّذِينَ أرادهم الله بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى مَذْهَبَ أُولَئِكَ الْقَاطِعِينَ، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِحِكَايَةِ قَوْلِ هَؤُلَاءِ فَوَجَبَ كَوْنُ هَؤُلَاءِ مُغَايِرِينَ لِلْفَرِيقِ الْأَوَّلِ.

Derim ki: Galip olan zanna göre o kavim bu meselede iki görüş üzere idi: Onlardan bir kısmı diriliş ve kıyameti kesin olarak inkâr edenlerdi; bunlar Allah'ın geçen ayette: { وَقالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “Ve dediler ki: Hayat ancak bu dünya hayatımızdır” [Câsiye, 24] kavliyle zikrettiği kimselerdir. Bir kısmı da bu hususta şüphe ve tereddüt içinde olanlardı; zira onlar Resûl'den sallallâhu aleyhi ve sellem duyduklarının çokluğu ve onun doğruluğunu bildiren delilleri çokça işitmiş olmaları sebebiyle onda şüpheye düşmüş kimselerdi. İşte Allah'ın bu ayetle kastettiği kimseler bunlardır. Buna delalet eden husus şudur: Allah Teâlâ o kesin inkârcıların mezhebini nakletmiş, ardından bunu bu kimselerin sözünü nakletmekle takip ettirmiştir; dolayısıyla bunların birinci gruptan farklı kimseler olması vacip olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَبَدا لَهُمْ أَيْ فِي الْآخِرَةِ سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا وَقَدْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ يَعُدُّونَهَا حَسَنَاتٍ فَصَارَ ذَلِكَ أَوَّلَ خسرانهم وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ وَهَذَا كَالدَّلِيلِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْفِرْقَةَ لَمَّا قَالُوا إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا إِنَّمَا ذَكَرُوهُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ وَالسُّخْرِيَةِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَهَذَا الْفَرِيقُ شَرٌّ مِنَ الْفَرِيقِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ الْأَوَّلِينَ كَانُوا مُنْكِرِينَ وَمَا كَانُوا مُسْتَهْزِئِينَ، وَهَذَا الْفَرِيقُ ضَمُّوا إِلَى الْإِصْرَارِ عَلَى الْإِنْكَارِ الِاسْتِهْزَاءَ.

Sonra Yüce Allah: { وَبَدا لَهُمْ } yani ahirette onlara apaçık göründü; { سَيِّئاتُ مَا عَمِلُوا } “yaptıklarının kötülükleri” [buyurdu]. Oysa onlar daha önce bunları iyilik sayıyorlardı; böylece bu onların hüsranının ilki oldu. { وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “ve alay edip durdukları şey onları kuşatıverdi.” Bu, söz konusu grubun: { إِنْ نَظُنُّ إِلاَّ ظَنًّا } “sadece bir zandan ibaret olduğunu sanıyoruz” dediklerinde bunu ancak alay ve istihza yollu söylediklerine adeta bir delildir. Bu veche göre bu fırka birinci fırkadan daha şerlidir; çünkü öncekiler inkârcı idiler fakat alaycı değillerdi, bu grup ise inkârdaki ısrarlarına alayı da eklemişlerdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَفِي تَفْسِيرِ هَذَا النِّسْيَانِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ:

Sonra Yüce Allah: { وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا } “Ve denildi ki: Siz bu gününüzün karşılaşmasını unuttuğunuz gibi, bugün de biz sizi unutuyoruz” buyurdu. Bu nisyanın (unutmanın) tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi:

نَتْرُكُكُمْ فِي الْعَذَابِ كَمَا تَرَكْتُمُ الطَّاعَةَ الَّتِي هِيَ الزَّادُ لِيَوْمِ الْمَعَادِ الثَّانِي: نَجْعَلُكُمْ بِمَنْزِلَةِ الشَّيْءِ الْمَنْسِيِّ غَيْرِ الْمُبَالَى بِهِ، كَمَا لَمْ تُبَالُوا أَنْتُمْ بِلِقَاءِ يَوْمِكُمْ وَلَمْ تَلْتَفِتُوا إِلَيْهِ بَلْ جَعَلْتُمُوهُ كَالشَّيْءِ الَّذِي يُطْرَحُ نَسْيًا مَنْسِيًّا، فَجَمَعَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ مِنْ وُجُوهِ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ فَأَوَّلُهَا: قَطْعُ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَصِيرُ مَأْوَاهُمُ النَّارَ وَثَالِثُهَا: أَنْ لَا يَحْصُلَ لَهُمْ أَجْرٌ مِنَ الْأَعْوَانِ/ وَالْأَنْصَارِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يُقَالُ لَهُمْ إِنَّكُمْ إِنَّمَا صِرْتُمْ مُسْتَحِقِّينَ لِهَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ مِنَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ، لِأَجْلِ أَنَّكُمْ أَتَيْتُمْ بِثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الْأَعْمَالِ الْقَبِيحَةِ فَأَوَّلُهَا: الْإِصْرَارُ عَلَى إِنْكَارِ الدِّينِ الْحَقِّ وَثَانِيهَا: الِاسْتِهْزَاءُ بِهِ وَالسُّخْرِيَةُ مِنْهُ، وَهَذَانِ الْوَجْهَانِ دَاخِلَانِ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَثَالِثُهَا: الِاسْتِغْرَاقُ فِي حُبِّ الدُّنْيَا وَالْإِعْرَاضُ بِالْكُلِّيَّةِ عَنِ الْآخِرَةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَغَرَّتْكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا.

[Birincisi:] Siz ahiret günü için azık olan itaati terk ettiğiniz gibi biz de sizi azapta terk ederiz. İkincisi: Tıpkı sizin gününüzün karşılaşmasına aldırmadığınız, ona dönüp bakmadığınız, bilakis onu büsbütün unutulup bir kenara atılan bir şey kıldığınız gibi biz de sizi unutulmuş ve aldırış edilmeyen bir şey konumunda kılarız. Böylece Allah Teâlâ şiddetli azap vecihlerinden onlar üzerinde üç şeyi bir araya getirmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın rahmetinin onlardan tamamen kesilmesi. İkincisi: Barınaklarının ateş olması. Üçüncüsü: Yardımcılardan ve destekçilerden kendilerine hiçbir pay/yardım hâsıl olmaması. Sonra Allah Teâlâ onlara şöyle denileceğini beyan etmiştir: Şüphesiz siz şiddetli azabın bu üç vechine, üç çeşit çirkin ameli işlemiş olmanız sebebiyle müstahak oldunuz: Birincisi: Hak dini inkârda ısrar etmek. İkincisi: Onunla alay etmek ve onu küçümsemek; bu iki vecih Allah Teâlâ'nın: { ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ هُزُواً } “Bu, Allah'ın ayetlerini alaya almanız sebebiyledir” kavlinin kapsamına dahildir. Üçüncüsü: Dünya sevgisine dalmak ve ahiretten büsbütün yüz çevirmektir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَغَرَّتْكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “ve dünya hayatının sizi aldatmış olması [sebebiyledir]” kavlinden murat olandır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يَخْرُجُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهَا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ أَيْ وَلَا يُطْلَبُ مِنْهُمْ أَنْ يَعْتِبُوا رَبَّهُمْ، أَيْ يُرْضُوهُ، وَلَمَّا تَمَّ الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْمَبَاحِثِ الشَّرِيفَةِ الرُّوحَانِيَّةِ خَتَمَ السُّورَةَ بِتَحْمِيدِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَالَ: فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ أي فاحمدوا الله الذي هو خالق السموات وَالْأَرْضِ، بَلْ خَالِقُ كُلِّ الْعَالَمِينَ مِنَ الْأَجْسَامِ والأرواح

Sonra Yüce Allah: { فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْها } “Artık bugün oradan çıkarılmazlar” buyurdu. Hamza ve Kisâî yâ harfinin fethasıyla (يَخْرُجُونَ) [çıkmazlar], diğerleri ise zammesiyle [çıkarılmazlar] okumuştur. { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “ve onların özür dilemeleri de istenmez”, yani Rablerini razı etmeleri kendilerinden istenmez. Bu şerefli ve ruhanî bahislerdeki kelam tamamlanınca sûreyi Allah Teâlâ'ya hamd ile bitirerek şöyle buyurdu: { فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd; göklerin Rabbi, yerin Rabbi ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.” Yani göklerin ve yerin, hatta cisimlerden ve ruhlardan

وَالذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ، فَإِنَّ هَذِهِ الرُّبُوبِيَّةَ تُوجِبُ الْحَمْدَ وَالثَّنَاءَ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ وَالْمَرْبُوبِينَ.

zatlardan ve sıfatlardan meydana gelen bütün âlemlerin yaratıcısı olan Allah'a hamdediniz; çünkü bu rububiyet, yaratılmış ve terbiye edilmiş olanların her biri üzerine hamd ve senayı vacip kılar.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَهُ الْكِبْرِياءُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهَذَا مُشْعِرٌ بِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ التَّكْبِيرَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بَعْدَ التَّحْمِيدِ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ الْحَامِدِينَ إِذَا حَمِدُوهُ وَجَبَ أَنْ يَعْرِفُوا أَنَّهُ أَعْلَى وَأَكْبَرُ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْحَمْدُ الَّذِي ذَكَرُوهُ لَائِقًا بِإِنْعَامِهِ، بَلْ هُوَ أَكْبَرُ مِنْ حَمْدِ الْحَامِدِينَ، وَأَيَادِيهِ أَعْلَى وَأَجَلُّ مِنْ شُكْرِ الشَّاكِرِينَ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْكِبْرِيَاءَ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، لِأَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ لَيْسَ إِلَّا هُوَ.

Sonra Yüce Allah: { وَلَهُ الْكِبْرِياءُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde azamet O'nundur” buyurdu. Bu iki hususu hissettirmektedir: Birincisi: Tekbirin mutlaka tahmîdden sonra olması gerektiğidir; hamdedenlerin O'na hamdettiklerinde, zikrettikleri hamdin O'nun nimetlerine layık olmasından O'nun çok daha yüce ve büyük olduğunu, bilakis O'nun hamdedenlerin hamdinden daha büyük ve lütuflarının şükredenlerin şükründen daha yüce ve daha celil olduğunu bilmelerinin zorunlu olduğuna bir işarettir. İkincisi: Bu kibriyânın (azametin) başkasına değil, yalnızca O'na ait olduğudur; çünkü zatı gereği vacibü'l-vücûd olan O'ndan başkası değildir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ يَعْنِي أَنَّهُ لِكَمَالِ قُدْرَتِهِ يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ أَيِّ شَيْءٍ أَرَادَ، وَلِكَمَالِ حِكْمَتِهِ يَخُصُّ كُلَّ نَوْعٍ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ بِآثَارِ الْحِكْمَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالْكَرَمِ، وَقَوْلُهُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ يُفِيدُ الْحَصْرَ، فَهَذَا يُفِيدُ أَنَّ الْكَامِلَ فِي الْقُدْرَةِ وَفِي الْحِكْمَةِ وَفِي الرَّحْمَةِ لَيْسَ إِلَّا هُوَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا إِلَهَ لِلْخَلْقِ إِلَّا هُوَ، وَلَا مُحْسِنَ وَلَا مُتَفَضِّلَ إِلَّا هُوَ.

Sonra Yüce Allah: { وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “O, Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurdu. Yani O, kudretinin kemalinden ötürü dilediği her şeyi yaratmaya kadirdir; hikmetinin kemalinden ötürü de yaratıklarının her bir türünü hikmetin, rahmetin, lütfun ve keremin eserleriyle donatır/özelleştirir. O'nun { وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } sözü hasr ifade eder. Bu da kudrette, hikmette ve rahmette kâmil olanın ancak O olduğunu bildirir; bu ise yaratılmışlar için O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına, O'ndan başka hiçbir ihsan ve lütuf sahibi bulunmadığına delalet eder.

قَالَ مَوْلَانَا ﵁: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ الْخَامِسَ عَشَرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ ثلاث وستمائة، والحمد لله حمدا دائما طَيِّبًا مُبَارَكًا مُخَلَّدًا مُؤَبَّدًا، كَمَا يَلِيقُ بِعُلُوِّ شَأْنِهِ وَبَاهِرِ بُرْهَانِهِ وَعَظِيمِ إِحْسَانِهِ، وَالصَّلَاةُ عَلَى الأرواح الطاهرة المقدسة من ساكني أعالي السموات، وَتُخُومِ الْأَرْضِينَ، مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ وَالْمُوَحِّدِينَ، خُصُوصًا عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ أجمعين.

Mevlânâ [Fahreddin er-Râzî] radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu sûrenin tefsiri, altı yüz üç senesinin Zilhicce ayının on beşinci cuma günü namazdan sonra tamamlandı. O'nun şanının yüceliğine, apaçık deliline ve ihsanının büyüklüğüne yakışır şekilde, daimi, tertemiz, mübarek, ebedî ve baki bir hamd ile Allah'a hamdolsun. Semaların yücelerinde ve yerlerin derinliklerinde ikamet eden meleklerden, nebilerden, velilerden ve muvahhidlerden oluşan tertemiz ve mukaddes ruhlara; bilhassa Efendimiz ve Peygamberimiz Muhammed'e, âline ve bütün ashabına salât ü selam olsun.

تمّ الجزء السابع والعشرون، ويليه الجزء الثامن والعشرون وأوله سورة الأحقاف.

Yirmi yedinci cüz tamamlandı; ardından Ahkâf Suresi ile başlayan yirmi sekizinci cüz gelecektir.