الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَدَّمَ الْأَعْمَى عَلَى الْأَعْرَجِ، لِأَنَّ عُذْرَ الْأَعْمَى يَسْتَمِرُّ وَلَوْ حَضَرَ الْقِتَالَ، وَالْأَعْرَجُ إِنْ حَضَرَ رَاكِبًا أَوْ بِطْرِيقٍ آخَرَ يَقْدِرُ عَلَى القتال بالرمي وغيره.
Dördüncü Mesele: Körü topaldan öne geçirmiştir; çünkü körün mazereti savaşa katılsa dahi devam eder. Topal kimse ise binek üzerinde veya başka bir yolla katıldığında ok atarak ve başka şekillerde savaşmaya güç yetirebilir.
[سورة الفتح (٤٨) : الآيات ١٨ الى ١٩]
[Fetih Suresi (48), 18-19. Ayetler]
لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً (١٨) وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٩)
{ لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً (١٨) وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٩) } “Andolsun ki, o ağacın altında sana biat ederlerken Allah, müminlerden razı olmuştur. Gönüllerindekini bilmiş, üzerlerine sekînet (huzur ve güven) indirmiş ve onları yakın bir fetihle mükâfatlandırmıştır. (18) Ve alacakları birçok ganimetlerle de. Allah, Mutlak Galip'tir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir. (19)”
اعْلَمْ أَنَّ طاعة كل واحد منهما طاعة الآخر فَجُمِعَ بَيْنَهُمَا بَيَانًا لِطَاعَةِ اللَّهِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ قَالَ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ، كَانَ لِبَعْضِ النَّاسِ أَنْ يَقُولَ: نَحْنُ لَا نَرَى اللَّهَ وَلَا نَسْمَعُ كَلَامَهُ، فَمِنْ أَيْنَ نَعْلَمُ أَمْرَهُ حَتَّى نُطِيعَهُ؟ فَقَالَ طَاعَتُهُ فِي طَاعَةِ رَسُولِهِ وَكَلَامُهُ يُسْمَعُ مِنْ رَسُولِهِ.
Bil ki ikisinden her birine itaat diğerine itaattir; bu sebeple Allah'a itaatin beyanı olarak ikisi bir arada zikredilmiştir. Zira şayet Allah Teâlâ: 'Kim Allah'a itaat ederse' buyursaydı, bazı insanların: 'Biz Allah'ı görmüyoruz ve O'nun kelamını işitmiyoruz; o halde O'na itaat etmek için emrini nereden bileceğiz?' deme ihtimali olurdu. Bunun üzerine O'na itaatin Resulü'ne itaat içinde olduğunu ve O'nun kelamının Resulü'nden işitildiğini belirtmiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ يَتَوَلَّ أَيْ بِقَلْبِهِ، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الْمُخَلَّفِينَ بَعْدَ قَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْحِ: ١٠] عَادَ إِلَى بَيَانِ حَالِهِمْ وَقَالَ: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الصِّدْقِ كَمَا عَلِمَ مَا فِي قُلُوبِ الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْمَرَضِ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ حَتَّى بَايَعُوا عَلَى الْمَوْتِ، وَفِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ [الفتح: ١٧] فَجَعَلَ طَاعَةَ اللَّهِ وَالرَّسُولِ عَلَامَةً لِإِدْخَالِ اللَّهِ الْجَنَّةَ فِي تِلْكَ الْآيَةِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَّنَ أَنَّ طَاعَةَ اللَّهِ وَالرَّسُولِ وُجِدَتْ مِنْ أَهْلِ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ، أَمَّا طَاعَةُ اللَّهِ فَالْإِشَارَةُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ وَأَمَّا طَاعَةُ الرَّسُولِ فَبِقَوْلِهِ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ بَقِيَ الْمَوْعُودُ بِهِ وَهُوَ إِدْخَالُ الْجَنَّةِ أَشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Sonra: 'Kim de yüz çevirirse' yani kalbiyle [yüz çevirirse] buyurdu. Ardından { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmişlerdir” [Fetih, 10] kavlinden sonra geride kalanların durumunu açıklayınca, tekrar onların durumunu beyan etmeye dönüp şöyle buyurdu: { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “Andolsun ki, o ağacın altında sana biat ederlerken Allah, müminlerden razı olmuştur. Gönüllerindekini bilmiş...” Münafıkların kalplerindeki hastalığı bildiği gibi [müminlerin] kalplerindeki sıdkı (doğruluğu) da bildi ve üzerlerine sekînet indirdi; öyle ki ölüm üzerine biat ettiler. Bunda latif bir mana vardır: Allah Teâlâ bu ayetten önce { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ } “Kim Allah'a ve Resulü'ne itaat ederse, onu cennetlere koyar” [Fetih, 17] buyurmuş, o ayette Allah'a ve Resulü'ne itaati cennete koymanın bir alameti kılmıştır. Bu ayette ise Allah'a ve Resulü'ne itaatin Rıdvan Biatı ehlinden sadır olduğunu açıklamıştır. Allah'a itaate gelince, buna { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun ki Allah, müminlerden razı olmuştur” kavliyle işaret edilmiştir; Resul'e itaate gelince, buna { إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ } “Ağacın altında sana biat ederlerken” kavliyle [işaret edilmiştir]. Geriye vadedilen şey kalmıştır ki o da cennete koymaktır; Allah Teâlâ buna şu kavliyle işaret etmiştir:
لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ الرِّضَا يَكُونُ مَعَهُ إِدْخَالُ الْجَنَّةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ﵃ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] .
{ لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun ki Allah, müminlerden razı olmuştur”. Çünkü rıza ile birlikte cennete koyma gerçekleşir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ﵃ } “Ve onları, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacaktır. Allah onlardan razı olmuştur...” [Mücadele, 22].
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ وَعِلْمُ اللَّهِ قَبْلَ الرِّضَا لِأَنَّهُ عَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الصِّدْقِ فَرَضِيَ عَنْهُمْ فَكَيْفَ يُفْهَمُ التَّعْقِيبُ فِي الْعِلْمِ؟ نَقُولُ قَوْلُهُ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ فَرِحْتُ أَمْسِ إِذْ كَلَّمْتُ زَيْدًا فَقَامَ إِلَيَّ، أَوْ إِذْ دَخَلْتُ عَلَيْهِ فَأَكْرَمَنِي، فيكون الفرح بعد الإكرام ترتيبا كذلك، هاهنا قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الصِّدْقِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الرِّضَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَ الْمُبَايَعَةِ فَحَسْبُ، بَلْ عِنْدَ الْمُبَايَعَةِ الَّتِي كَانَ مَعَهَا عِلْمُ اللَّهِ بِصِدْقِهِمْ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ/ لِلتَّعْقِيبِ الَّذِي ذَكَرْتُهُ فَإِنَّهُ تَعَالَى رَضِيَ عَنْهُمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ، وَفِي عَلِمَ بَيَانُ وَصْفِ الْمُبَايِعَةِ بِكَوْنِهَا مُعَقَّبَةً بِالْعِلْمِ بِالصِّدْقِ الَّذِي فِي قُلُوبِهِمْ وَهَذَا تَوْفِيقٌ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا لِمَنْ هَدَاهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مَعَانِي كِتَابِهِ الْكَرِيمِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً هُوَ فَتْحُ خَيْبَرَ وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها
Sonra Teâlâ: { فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “Gönüllerindekini bilmiş...” buyurdu. Fâ harfi ta‘kîb (peşi sıra gelme) içindir; oysa Allah'ın ilmi rızadan öncedir, çünkü O, kalplerindeki sıdkı bildi ve ardından onlardan razı oldu. Öyleyse ilimde ta‘kîb nasıl anlaşılır? Deriz ki: O'nun { فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } kavli, { إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ } kavline bağlıdır; nitekim bir kimsenin: 'Dün Zeyd ile konuştuğumda bana doğru ayağa kalktı ve ben sevindim' veya 'Yanına girdiğimde bana ikramda bulundu ve [bunun üzerine] sevindim' demesi gibi; dolayısıyla sevinç, tertip bakımından ikramdan sonra olur. Aynı şekilde burada da Allah Teâlâ: { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “Ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı oldu, kalplerindeki sıdkı bildi” buyurarak rızanın sadece biat anında değil, aksine beraberinde Allah'ın onların sıdkını bildiği biat anında gerçekleştiğine işaret etmiştir. { فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ } “Üzerlerine sekînet indirdi” kavlindeki fâ harfi ise zikrettiğim ta‘kîb içindir; zira O Teâlâ onlardan razı oldu ve peşinden üzerlerine sekînet indirdi. { عَلِمَ } lafzında ise biatin, kalplerinde bulunan sıdkın bilinmesinin akabinde gerçekleştiği vasfının beyanı vardır. Bu, ancak Allah Teâlâ'nın yüce Kitabı'nın manalarına hidayet ettiği kimseye nasip olan bir tevfik (uyum)dur. Allah Teâlâ'nın: { وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً } “Ve onları yakın bir fetihle mükâfatlandırmıştır” kavli, Hayber'in fethidir. { وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها } “Ve alacakları birçok ganimetlerle de” kavli ise,
مَغَانِمُهَا وَقِيلَ مَغَانِمُ هَجَرَ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً كَامِلَ الْقُدْرَةِ غَنِيًّا عَنْ إعانتكم إياه
oradaki ganimetlerdir; [ayrıca] Hecer ganimetleri olduğu da söylenmiştir. { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً } “Allah Mutlak Galip'tir”; kudreti tamdır, sizin O'na yardım etmenizden müstağnidir.
حَكِيماً حَيْثُ جَعَلَ هَلَاكَ أَعْدَائِهِ عَلَى أَيْدِيكُمْ لِيُثِيبَكُمْ عَلَيْهِ أَوْ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ إِعْزَازَ قَوْمٍ وَإِذْلَالَ آخَرِينَ، فَإِنَّهُ يُذِلُّ مَنْ يَشَاءُ بعزته ويعز من يشاء بحكمته.
{ حَكِيماً } “Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir”; zira sizi mükâfatlandırmak için düşmanlarının helakini sizin ellerinizle kılmıştır veya bunda bir topluluğu aziz kılma, diğerlerini ise zelil kılma hikmeti bulunduğu içindir. Çünkü O, dilediğini izzetiyle zelil kılar, dilediğini de hikmetiyle aziz eyler.
[سورة الفتح (٤٨) : آية ٢٠]
[Fetih Suresi (48), 20. Ayet]
وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٢٠)
{ وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٢٠) } “Allah size, alacağınız birçok ganimetler vadetti de şimdilik bunu size peşin verdi ve insanların ellerini sizden çekti ki, müminlere bir delil olsun ve sizi dosdoğru bir yola iletsin. (20)”
إِشَارَةً إِلَى أَنَّ مَا أَتَاهُمْ مِنَ الْفَتْحِ وَالْمَغَانِمِ لَيْسَ هُوَ كُلَّ الثَّوَابِ بَلِ الْجَزَاءُ قُدَّامَهُمْ، وَإِنَّمَا هِيَ لعاجلة عَجَّلَ بِهَا، وَفِي الْمَغَانِمِ الْمَوْعُودِ بِهَا أَقْوَالٌ، أَصَحُّهَا أَنَّهُ وَعَدَهُمْ مَغَانِمَ كَثِيرَةً مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ وَكُلُّ مَا غَنِمُوهُ كَانَ مِنْهَا وَاللَّهُ كَانَ عَالِمًا بِهَا، وَهَذَا كَمَا يَقُولُ الْمَلِكُ الْجَوَادُ لِمَنْ يَخْدِمُهُ: يَكُونُ لَكَ مِنِّي عَلَى مَا فَعَلْتَهُ الْجَزَاءُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَلَا يُرِيدُ شَيْئًا بِعَيْنِهِ، ثُمَّ كَلُّ مَا يَأْتِي بِهِ وَيُؤْتِيهِ يَكُونُ دَاخِلًا تَحْتَ ذَلِكَ الْوَعْدِ، غَيْرَ أَنَّ الْمَلِكَ لَا يَعْلَمُ تَفَاصِيلَ مَا يَصِلُ إِلَيْهِ وَقْتَ الْوَعْدِ، وَاللَّهَ عَالِمٌ بِهَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ لِإِتْمَامِ الْمِنَّةِ، كَأَنَّهُ قَالَ رَزَقْتُكُمْ غَنِيمَةً بَارِدَةً مِنْ غَيْرِ مَسِّ حَرِّ الْقِتَالِ وَلَوْ تَعِبْتُمْ فِيهِ لَقُلْتُمْ هَذَا جَزَاءُ تَعَبِنَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ عَطْفٌ عَلَى مَفْهُومٍ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ وَاللَّامُ يُنْبِئُ عَنِ النَّفْعِ كَمَا أَنَّ عَلَى يُنْبِئُ عَنِ الضُّرِّ الْقَائِلِ لَا عَلَيَّ وَلَا لِيَّا بِمَعْنَى لَا مَا أَتَضَرَّرُ بِهِ وَلَا مَا أَنْتَفِعُ بِهِ وَلَا أَضُرُّ بِهِ وَلَا أَنْفَعُ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ لِتَنْفَعَكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَفِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّ الْمَغَانِمَ الْمَوْعُودَ بِهَا كُلُّ مَا يَأْخُذُهُ الْمُسْلِمُونَ فَقَوْلُهُ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ يَعْنِي لِيَنْفَعَكُمْ بِهَا وَلِيَجْعَلَهَا لِمَنْ بَعْدَكُمْ آيَةً تَدُلُّهُمْ عَلَى أَنَّ مَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ يَصِلُ إِلَيْهِمْ كَمَا وَصَلَ إِلَيْكُمْ، أَوْ نَقُولُ: مَعْنَاهُ لِتَنْفَعَكُمْ فِي الظَّاهِرِ وَتَنْفَعَكُمْ فِي الْبَاطِنِ حَيْثُ يَزْدَادُ يَقِينُكُمْ إِذَا رَأَيْتُمْ صِدْقَ الرَّسُولِ فِي إِخْبَارِهِ عَنِ الْغُيُوبِ فَتَجْمُلُ أَخْبَارُكُمْ وَيَكْمُلُ اعْتِقَادُكُمْ، وَقَوْلُهُ وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً وَهُوَ التَّوَكُّلُ عَلَيْهِ وَالتَّفْوِيضُ إِلَيْهِ وَالِاعْتِزَازُ به.
Kendilerine gelen fethin ve ganimetlerin sevabın tamamı olmadığına, aksine asıl mükâfatın önlerinde bulunduğuna ve bunun sadece acele ile öne alınmış peşin bir lütuf olduğuna işarettir. Vadedilen ganimetler hakkında görüşler vardır; en sahihi, onlara tayin etmeksizin çok ganimetler vadettiği ve elde ettikleri her ganimetin bundan olduğu, Allah'ın da bunları bildiğidir. Bu durum, cömert bir hükümdarın kendisine hizmet eden kimseye: 'Yaptığın bu işe karşılık inşallah benden sana bir mükâfat olacaktır' demesi ve belirli bir şeyi kastetmemesi, sonra getirdiği ve verdiği her şeyin bu vaadin kapsamına girmesi gibidir; şu kadar var ki hükümdar, vaat vaktinde ona ulaşacak şeyin ayrıntılarını bilmez, Allah ise bunları bilir. Allah Teâlâ'nın: { وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ } “Ve insanların ellerini sizden çekti” kavli, nimetin tamamlanması içindir; sanki şöyle buyurmuştur: 'Savaşa dair bir sıcaklık dokunmaksızın size zahmetsizce elde edilen bir ganimet rızık olarak verdim; şayet onda yorulsaydınız, bu bizim yorgunluğumuzun karşılığıdır derdiniz.' Allah Teâlâ'nın: { وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ } “Ve müminlere bir delil olsun” kavli, [önceki ifadeden] anlaşılan manaya atıftır. Zira Allah Teâlâ: { فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ } “Bunu size peşin verdi” buyurunca, lâ m harfi menfaate delalet eder; nitekim alâ harfi de zarara delalet eder; 'ne aleyhime ne lehime' diyen kimsenin sözü 'ne zarar göreceğim ne de faydalanacağım bir şey, ne zarar veririm ne fayda' manasındadır. İşte bunun gibi O'nun { فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ } buyruğu; 'size fayda versin ve müminlere bir delil olsun diye' demektir. Bunda latif bir mana vardır: Vadedilen ganimetler Müslümanların alacağı her şeydir; dolayısıyla { وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ } kavli, yani 'onunla size fayda versin ve sizden sonrakilere de, Allah'ın kendilerine vadettiği şeyin size ulaştığı gibi onlara da ulaşacağına delalet eden bir ayet (delil) kılsın diye' demektir. Yahut deriz ki: Bunun manası, zahiren size fayda vermesi ve bâtınen de gayba dair haber vermesinde Resul'ün doğruluğunu gördüğünüzde yakîninizin artması, böylece haberlerinizin güzelleşmesi ve itikadınızın kemale ermesi suretiyle size fayda vermesi içindir. { وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Ve sizi dosdoğru bir yola iletsin” kavli ise O'na tevekkül etmek, işi O'na havale etmek ve O'nunla izzet bulmaktır.
[سورة الفتح (٤٨) : آية ٢١]
[Fetih Suresi (48), 21. Ayet]
وَأُخْرى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً (٢١)
{ وَأُخْرى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً (٢١) } “Henüz güç yetiremediğiniz, fakat Allah'ın (ilim ve kudretiyle) kuşattığı başka ganimetler de vardır. Allah her şeye hakkıyla Kadîr'dir. (21)”
قِيلَ غَنِيمَةُ هَوَازِنَ، وَقِيلَ غَنَائِمُ فَارِسَ وَالرُّومِ وَذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي أُخْرَى ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ أَنْ تَكُونَ مَنْصُوبَةً بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ قَدْ أَحاطَ ولَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها صِفَةً لِأُخْرَى كَأَنَّهُ يَقُولُ وَغَنِيمَةً أُخْرَى غَيْرَ مَقْدُورَةٍ قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها ثَانِيهَا: أَنْ تَكُونَ مَرْفُوعَةً، وَخَبَرُهَا قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها وَحَسُنَ جَعْلُهَا مُبْتَدَأً مَعَ كَوْنِهِ نكرة لكونها موصوفة بلم تقدروا وثالثها: الجز بِإِضْمَارِ رُبَّ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ مَنْصُوبَةٌ بِالْعَطْفِ عَلَى مَنْصُوبٍ وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ وَأُخْرَى مَا قَدَرْتُمْ عَلَيْهَا وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ أُخْرَى لَمْ يُعَجِّلْ بِهَا وَثَانِيهُمَا: عَلَى مَغَانِمَ كَثِيرَةٍ تَأْخُذُونَهَا، وَأُخْرَى أَيْ وَعَدَكُمُ اللَّهَ أُخْرَى، وَحِينَئِذٍ كَأَنَّهُ قَالَ: وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ تَأْخُذُونَهَا وَمَغَانِمَ لَا تَأْخُذُونَهَا أَنْتُمْ وَلَا تَقْدِرُونَ عَلَيْهَا، وَإِنَّمَا يَأْخُذُهَا مَنْ يَجِيءُ بَعْدَكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَعَلَى هَذَا تَبَيَّنَ لِقَوْلِ الْفَرَّاءِ حُسْنٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ فَسَّرَ قَوْلَهُ تَعَالَى: قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها أَيْ حَفِظَهَا لِلْمُؤْمِنِينَ لَا يَجْرِي عَلَيْهَا هَلَاكٌ إِلَى أَنْ يأخذها المسلمون كإحاطة الحراس بالخزائن.
Hevâzin ganimeti olduğu söylenmiştir; Fars ve Rum ganimetleri olduğu da söylenmiştir. Zemahşerî, { أُخْرَى } kelimesinde üç vecih zikretmiştir: [Birincisi], { قَدْ أَحاطَ } fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiille mansup olması ve { لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها } ifadesinin { أُخْرَى } kelimesinin sıfatı olmasıdır; sanki şöyle demektedir: 'Ve güç yetirilmeyen başka bir ganimeti de Allah kuşatmıştır.' İkincisi: Merfu olması ve haberinin { قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها } olmasıdır; nekre olmasına rağmen { لَمْ تَقْدِرُوا } ile vasıflandığı için mübteda (özne) kılınması güzel olmuştur. Üçüncüsü: Gizli bir rubbe (رُبَّ) ile mecrur olmasıdır. Mansup bir kelimeye atıfla mansup olduğu da söylenebilir ki bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Sanki Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Bunu ve güç yetiremediğiniz diğerini de size peşin verdi.' Bu zayıftır; çünkü diğeri peşin verilmemiştir. İkincisi: { مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها } ifadesine [atıftır], { وَأُخْرَى } yani 'Allah size diğerini de vadetti' demektir. Bu durumda sanki şöyle buyurmuştur: 'Allah size alacağınız ganimetleri ve sizin alamayacağınız, güç yetiremeyeceğiniz, ancak sizden sonra gelecek olan müminlerin alacağı ganimetleri vadetti.' Bu izaha göre Ferrâ'nın sözünün güzelliği ortaya çıkar; çünkü o, Allah Teâlâ'nın: { قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها } kavlini 'yani Müslümanlar onları alıncaya kadar üzerlerine bir zeval gelmesin diye müminler için onları korudu; tıpkı muhafızların hazineleri kuşatması gibi' şeklinde tefsir etmiştir.
[سورة الفتح (٤٨) : آية ٢٢]
[Fetih Suresi (48), 22. Ayet]
وَلَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٢٢)
{ وَلَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٢٢) } “Eğer kâfirler sizinle savaşsalardı, arkalarına dönüp kaçarlardı. Sonra ne bir koruyucu dost ne de bir yardımcı bulabilirlerdi. (22)”
وَهُوَ يَصْلُحُ جَوَابًا لِمَنْ يَقُولُ: كَفُّ الْأَيْدِي عَنْهُمْ كَانَ أَمْرًا اتِّفَاقِيًّا، وَلَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمُ الْعَرَبُ كَمَا عَزَمُوا
Bu ayet: 'Ellerin onlardan çekilmesi tesadüfi bir durumdu; şayet Araplar kastettikleri gibi onlara karşı birleşselerdi
لَمَنَعُوهُمْ مِنْ فَتْحِ خَيْبَرَ وَاغْتِنَامِ غَنَائِمِهَا، فَقَالَ لَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ سَوَاءٌ قَاتَلُوا أَوْ لَمْ يُقَاتِلُوا لَا يُنْصَرُونَ، وَالْغَلَبَةُ وَاقِعَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ، فَلَيْسَ أَمْرُهُمْ أَمْرًا اتِّفَاقِيًّا، بَلْ هُوَ إِلَهِيٌّ مَحْكُومٌ بِهِ مَحْتُومٌ.
onları Hayber'in fethinden ve ganimetlerini elde etmekten menederlerdi' diyen kimseye bir cevap olmaya elverişlidir. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: Durum öyle değildir; bilakis savaşsalar da savaşmasalar da kendilerine yardım edilmez ve zafer Müslümanlara aittir. Dolayısıyla onların durumu tesadüfi bir durum değil, bilakis ilahî, hükme bağlanmış ve kesinleşmiş bir durumdur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً.
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Sonra ne bir koruyucu dost ne de bir yardımcı bulabilirlerdi” kavline gelince:
قَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ دَفْعَ الضَّرَرِ عَنِ الشَّخْصِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِوَلِيٍّ يَنْفَعُ بِاللُّطْفِ، أَوْ بِنَصِيرٍ يَدْفَعُ بِالْعُنْفِ، وَلَيْسَ لِلَّذِينِ كَفَرُوا شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ مَنْ يُوَلِّي دُبُرَهُ يَطْلُبُ الْخَلَاصَ مِنَ الْقَتْلِ بِالِالْتِحَاقِ بِمَا يُنْجِيهِ، فَقَالَ وَلَيْسَ إِذَا وَلَّوُا الْأَدْبَارَ يتخلصون، بل بعد التولي الهلاك لا حق بهم.
Zararın bir kimseden savulmasının ya lütufla fayda sağlayan bir veli (koruyucu dost) ile yahut zor kullanarak savuşturan bir yardımcı ile olacağını defalarca zikretmiştik. İnkâr edenler için ise bunlardan hiçbir şey yoktur. Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ } “Sonra” lafzında latif bir nükte vardır; o da şudur: Arkasını dönüp kaçan kimse, kendisini kurtaracak bir şeye sığınarak öldürülmekten kurtulmayı arar. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: Arkalarını dönüp kaçtıklarında kurtulmuş olmazlar, bilakis yüz çevirmenin ardından helak onlara yetişecektir.
[سورة الفتح (٤٨) : آية ٢٣]
[Fetih Suresi (48), 23. Ayet]
سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً (٢٣)
{ سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً (٢٣) } “(Bu,) Öteden beri süregelen Allah'ın sünnetidir. Allah'ın sünnetinde kesinlikle bir değişiklik bulamazsın. (23)”
جَوَابٌ عَنْ سُؤَالٍ آخَرَ يَقُومُ مَقَامَ الْجِهَادِ وَهُوَ أَنَّ الطَّوَالِعَ لَهَا تَأْثِيرَاتٌ، وَالِاتِّصَالَاتِ لَهَا تَغَيُّرَاتٌ، فَقَالَ لَيْسَ كَذَلِكَ [بَلْ] سُنَّةُ اللَّهِ نُصْرَةُ رَسُولِهِ، وَإِهْلَاكُ عَدُوِّهِ.
Cihadın yerini tutan başka bir soruya cevaptır ki o da şudur: Yıldızların doğuşlarının (tâli'lerin) tesirleri, kavuşumların da değişimleri vardır. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: Durum öyle değildir; [bilakis] Allah'ın sünneti, Resulü'ne yardım etmek ve düşmanını helak etmektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Allah'ın sünnetinde kesinlikle bir değişiklik bulamazsın” kavli,
بِشَارَةٌ وَدَفْعُ وَهْنٍ يَقَعُ بِسَبَبِ وَهْمٍ، وَهُوَ أَنَّهُ إِذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَيْسَ هَذَا بِالتَّأْثِيرَاتِ فَلَا يَجِبُ وُقُوعُهُ، بَلِ اللَّهُ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ، وَلَوْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْعِبَادَ لَأَهْلَكَهُمْ، بِخِلَافِ قَوْلِ الْمُنَجِّمِ بِأَنَّ الْغَلَبَ لِمَنْ/ لَهُ طَالِعٌ وَشَوَاهِدُ تَقْتَضِي غَلَبَتَهُ قَطْعًا، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَقْدِرُ عَلَى إِهْلَاكِ أَصْدِقَائِهِ، وَلَكِنْ لَا يُبَدِّلُ سُنَّتَهُ وَلَا يُغَيِّرُ عادته.
bir müjde ve bir vehim sebebiyle meydana gelen zaafı savuşturmadır. O da şudur: Allah Teâlâ 'Bu tesirlerle değildir' buyurduğunda, [bunun] vuku bulması zorunlu olmaz, bilakis Allah fail-i muhtardır (dilediğini seçen faal kudrettir); şayet kulları helak etmek isteseydi onları helak ederdi. Bu ise müneccimin 'Galibiyet, tâlii ve galip gelmesini kesin olarak gerektiren delilleri bulunan kimsenindir' sözünün aksinedir. Allah Teâlâ: { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } buyurdu; yani Allah fail-i muhtardır, dilediğini yapar ve dostlarını helak etmeye de güç yetirir; fakat O sünnetini tebdil etmez (değiştirmez) ve adetini değiştirmez.
[سورة الفتح (٤٨) : آية ٢٤]
[Fetih Suresi (48), 24. Ayet]
وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً (٢٤)
{ وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً (٢٤) } “O, Mekke'nin göbeğinde, sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çekendir. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (24)”
تَبْيِينًا لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ وَلَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ [الفتح: ٢٢] أَيْ هُوَ بِتَقْدِيرِ اللَّهِ، لِأَنَّهُ كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ بِالْفِرَارِ، وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِالرُّجُوعِ عَنْهُمْ وَتَرْكِهِمْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بِبَطْنِ مَكَّةَ إِشَارَةٌ إِلَى أَمْرٍ كَانَ هُنَاكَ يَقْتَضِي عَدَمَ الْكَفِّ، وَمَعَ ذَاكَ وُجِدَ كَفُّ الْأَيْدِي، وَذَلِكَ الْأَمْرُ هُوَ دُخُولُ الْمُسْلِمِينَ بِبَطْنِ مَكَّةَ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَصْبِرَ الْمَكْفُوفُ عَلَى الْقِتَالِ لِكَوْنِ الْعَدُوِّ دَخَلَ دَارَهُمْ طَالِبِينَ ثَأْرَهُمْ، وَذَلِكَ مِمَّا يُوجِبُ اجْتِهَادَ الْبَلِيدِ فِي الذَّبِّ عَنِ الْحَرِيمِ، وَيَقْتَضِي أَنْ يُبَالِغَ الْمُسْلِمُونَ فِي الِاجْتِهَادِ فِي الْجِهَادِ لِكَوْنِهِمْ لَوْ قَصَّرُوا لَكُسِرُوا وَأُسِرُوا لِبُعْدِ مَأْمَنِهِمْ، فَقَوْلُهُ بِبَطْنِ مَكَّةَ إِشَارَةٌ إِلَى بُعْدِ الْكَفِّ، وَمَعَ ذَلِكَ وُجِدَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ صَالِحٌ لِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مِنَّةً عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ الظَّفَرَ كَانَ لَكُمْ، مَعَ أَنَّ الظَّاهِرَ كَانَ يَسْتَدْعِي كَوْنَ الظَّفَرِ لَهُمْ لِكَوْنِ الْبِلَادِ لَهُمْ، وَلِكَثْرَةِ عَدَدِهِمْ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ ذَكَرَ أَمْرَيْنِ مَانِعَيْنِ مِنَ الْأَمْرَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ، مَعَ أَنَّ اللَّهَ حَقَّقَهُمَا مَعَ الْمُنَافِقِينَ، أَمَّا كَفُّ أَيْدِي الْكُفَّارِ، فَكَانَ بَعِيدًا لِكَوْنِهِمْ فِي بِلَادِهِمْ ذَابِّينَ عَنْ أَهْلِيهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ بِقَوْلِهِ بِبَطْنِ مَكَّةَ وَأَمَّا كَفُّ أَيْدِي الْمُسْلِمِينَ، فَلِأَنَّهُ كَانَ بَعْدَ أَنْ ظَفِرُوا بِهِمْ، وَمَتَى ظَفِرَ الْإِنْسَانُ بِعَدُوِّهِ الَّذِي لَوْ ظَفِرَ هُوَ بِهِ لَاسْتَأْصَلَهُ يَبْعُدُ انْكِفَافُهُ عَنْهُ، مَعَ أَنَّ اللَّهَ كَفَّ الْيَدَيْنِ.
Daha önce geçen { وَلَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ } “Eğer kâfirler sizinle savaşsalardı arkalarına dönüp kaçarlardı” [Fetih, 22] kavlinin beyanı içindir; yani bu, Allah'ın takdiriyledir. Çünkü O, kaçırmak suretiyle onların ellerini sizden çekmiş, onlardan geri dönüp onları bırakmak suretiyle de sizin ellerinizi onlardan çekmiştir. Allah Teâlâ'nın: { بِبَطْنِ مَكَّةَ } “Mekke'nin göbeğinde” kavli, orada el çekmemeyi gerektiren bir duruma işarettir; bununla birlikte el çekme gerçekleşmiştir. Bu durum da Müslümanların Mekke'nin göbeğine girmiş olmalarıdır; zira bu durum, düşmanın kendi yurtlarına girip öçlerini arıyor olması sebebiyle eli çekilen kimsenin savaşa sabretmesini gerektirir. Bu ise en anlayışsız kimsenin bile haremini savunmada gayret göstermesini icap ettirir; Müslümanların da gevşeklik gösterdikleri takdirde güvenlik bölgelerinin uzaklığı sebebiyle hezimete uğrayıp esir edilecekleri için cihadda son derece gayret sarf etmelerini gerektirir. Dolayısıyla O'nun { بِبَطْنِ مَكَّةَ } kavli el çekmenin uzak bir ihtimal olduğuna işarettir; buna rağmen Allah Teâlâ'nın meşîetiyle vuku bulmuştur. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ } “Sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra” kavli iki hususa elverişlidir: Birincisi: Memleketin onlara ait olması ve sayılarının çokluğu sebebiyle zahir durum zaferin onlara ait olmasını gerektirmesine rağmen zaferin size ait olması bakımından müminlere bir minnet (lütuf) olmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın münafıklar nezdinde tahakkuk ettirdiği ilk iki hususa mâni olan iki engeli zikretmiş olmasıdır. Kâfirlerin ellerini çekmesine gelince; kendi yurtlarında bulunup ailelerini ve çocuklarını savunuyor olmaları hasebiyle bu uzak bir ihtimaldi; buna { بِبَطْنِ مَكَّةَ } kavliyle işaret etti. Müslümanların ellerini çekmesine gelince; bu da onlara karşı zafer kazandıktan sonra vuku bulmuştur. İnsan, kendisini ele geçirseydi kökünü kazıyacak olan düşmanına karşı zafer elde ettiğinde ondan el çekmesi uzak bir ihtimaldir; buna rağmen Allah iki tarafın da elini çekmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً.
Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” kavline gelince:
يَعْنِي كَانَ اللَّهُ يَرَى فِيهِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ، وَإِنْ كُنْتُمْ لَا تَرَوْنَ ذَلِكَ، وَبَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ، وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً إِلَى أَنْ قَالَ: وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ [الْفَتْحِ: ٢٥] يَعْنِي كَانَ الْكَفُّ مُحَافَظَةً عَلَى مَا فِي مَكَّةَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِيَخْرُجُوا مِنْهَا، وَيَدْخُلُوهَا عَلَى وَجْهٍ لَا يَكُونُ فِيهِ إِيذَاءُ مَنْ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ، وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي ذَلِكَ الْكَفِّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْمُرَادُ مَا كَانَ عَامَ الْفَتْحِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ مَا كَانَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، فَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ هَزَمُوا جَيْشَ الْكُفَّارِ حَتَّى أَدْخَلُوهُمْ بُيُوتَهُمْ، وَقِيلَ إِنَّ الحرب كان بالحجارة.
Yani siz bunu görmeseniz de Allah onda bulunan maslahatı görmekteydi. Bunu Teâlâ'nın şu kavli açıklamaktadır: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ، وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً } “Onlar inkâr eden, sizi Mescid-i Haram'dan ve alıkonulmuş kurbanlıkları... menedenlerdir” ayetinden { وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ } “Eğer mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı...” [Fetih, 25] kavline kadar olan kısımdır. Yani [ellerin] çekilmesi, oradan çıksınlar ve oradaki mümin erkek ve mümin kadınlara eziyet olmayacak bir şekilde Mekke'ye girsinler diye Mekke'deki Müslümanları korumak içindi. Müfessirler bu el çekme hususunda ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı bununla fetih yılındaki durumun kastedildiğini söylemiş, bazısı da Hudeybiye yılındaki durum olduğunu söylemiştir; zira Müslümanlar kâfirlerin ordusunu bozguna uğratmış, hatta onları evlerine kadar sokmuşlardı. Savaşın taşlarla yapıldığı da söylenmiştir.
[سورة الفتح (٤٨) : آية ٢٥]
[Fetih Suresi (48), 25. Ayet]
هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (٢٥)
{ هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (٢٥) } “Onlar inkâr eden, sizi Mescid-i Haram'dan ve bekletilen kurbanlıkları yerine ulaşmaktan alıkoyanlardır. Eğer kendilerini bilmediğiniz mümin erkekler ve mümin kadınları bilmeyerek çiğneyip ezmeniz ve bu yüzden size bir vebal (ve sıkıntı) dokunacak olmasaydı (Allah savaşı önlemezdi). Allah dilediğini rahmetine koysun diye böyle yaptı. Eğer onlar birbirinden ayrılmış olsalardı, onlardan inkâr edenleri elbette elem verici bir azapla cezalandırırdık. (25)”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ.
Allah Teâlâ'nın: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ } “Onlar inkâr eden, sizi Mescid-i Haram'dan ve bekletilen kurbanlıkları yerine ulaşmaktan alıkoyanlardır” kavli:
إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْكَفَّ لَمْ يَكُنْ لِأَمْرٍ فِيهِمْ لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا وَصَدُّوا وَأُحْصِرُوا، وَكُلُّ ذَلِكَ يَقْتَضِي قِتَالَهُمْ، فَلَا يَقَعُ لِأَحَدٍ أَنَّ الْفَرِيقَيْنِ اتَّفَقُوا، وَلَمْ يَبْقَ بَيْنَهُمَا خِلَافٌ وَاصْطَلَحُوا، وَلَمْ يَبْقَ بَيْنَهُمَا نِزَاعٌ، بَلِ الِاخْتِلَافُ بَاقٍ وَالنِّزَاعُ مُسْتَمِرٌّ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ وَمَنَعُوا فَازْدَادُوا كُفْرًا وَعَدَاوَةً، وَإِنَّمَا ذَلِكَ لِلرِّجَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَالنِّسَاءِ الْمُؤْمِنَاتِ، وَقَوْلُهُ وَالْهَدْيَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْعَطْفِ عَلَى كَمْ فِي صَدُّوكُمْ وَيَجُوزُ الْجَرُّ عَطْفًا عَلَى الْمَسْجِدِ، أي وعن الهدي. ومَعْكُوفاً حال وأَنْ يَبْلُغَ تَقْدِيرُهُ عَلَى أَنْ يَبْلُغَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ رَفْعٌ، تَقْدِيرُهُ مَعْكُوفًا بُلُوغُهُ مَحِلَّهُ، كَمَا يُقَالُ: رَأَيْتُ زَيْدًا شَدِيدًا بِأْسُهُ، وَمَعْكُوفًا، أَيْ مَمْنُوعًا، وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تَقْدِيرِ عَنْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ.
El çekmenin onlardaki [olumlu] bir durumdan ötürü olmadığına işarettir; zira onlar inkâr etmiş, engellemiş ve [kurbanlıkları] hapsetmişlerdir. Bütün bunlar ise onlarla savaşmayı gerektirir. Dolayısıyla hiç kimsenin aklına iki tarafın anlaştığı, aralarında bir ihtilaf kalmadığı, uzlaştıkları ve aralarında bir çekişme kalmadığı gelmesin; bilakis ihtilaf bâkidir ve çekişme devam etmektedir. Çünkü onlar inkâr eden, sizi alıkoyan ve engelleyen kimselerdir; böylece küfür ve düşmanlıklarını artırmışlardır. Bu [el çekme] ancak mümin erkekler ve mümin kadınlar sebebiyledir. O'nun { وَالْهَدْيَ } kavli, { صَدُّوكُمْ } ifadesindeki 'küm' zamirine atıfla mansuptur; { الْمَسْجِدِ } lafzına atıfla mecrur olması da caizdir, yani 've kurbanlıktan da' demektir. { مَعْكُوفاً } lafzı hâldir. { أَنْ يَبْلُغَ } ifadesinin takdiri 'an en yebluğa' (ulaşmasından) şeklindedir. { أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ } ifadesinin merfu olduğu da söylenebilir; bunun takdiri 'ulaşması engellenmiş olarak' şeklindedir; nitekim 'Zeyd'i baskısı şiddetli olarak gördüm' denilmesi gibidir. { مَعْكُوفاً } yani 'menedilmiş olarak' demektir ve bu veche göre 'an' harf-i cerini takdir etmeye gerek kalmaz.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Eğer kendilerini bilmediğiniz mümin erkekler ve mümin kadınları bilmeyerek çiğneyip ezmeniz ve bu yüzden size bir vebal dokunacak olmasaydı...” kavline gelince:
وَصْفُ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، يَعْنِي لَوْلَا رِجَالٌ وَنِسَاءٌ يُؤْمِنُونَ غَيْرُ معلومين، وقوله تعالى: أَنْ تَطَؤُهُمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ، كَأَنَّهُ قَالَ: رِجَالٌ غَيْرُ مَعْلُومِي الْوَطْءِ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ عَيْبٌ أَوْ إِثْمٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّكُمْ رُبَّمَا تَقْتُلُونَهُمْ.
Erkeklerin ve kadınların vasfıdır; yani şayet iman eden ve bilinmeyen erkekler ve kadınlar olmasaydı demektir. Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تَطَؤُهُمْ } kavli bedel-i iştimaldir; sanki şöyle demiştir: 'Çiğnenmeleri bilinmeyen erkekler [olmasaydı], bu yüzden size onlardan bir maarrat (ayıp veya günah/vebal) isabet ederdi.' Bu da onları öldürme ihtimalinizden ötürüdür.
فَتَلْزَمُكُمُ الْكَفَّارَةُ وَهِيَ دَلِيلُ الْإِثْمِ، أَوْ يَعِيبُكُمُ الْكُفَّارُ بِأَنَّهُمْ فَعَلُوا بِإِخْوَانِهِمْ مَا فَعَلُوا بِأَعْدَائِهِمْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Bu durumda size kefaret gerekir ki bu da günahın delilidir; yahut kâfirler, düşmanlarına yaptıklarını [mümin] kardeşlerine de yaptılar diyerek sizi ayıplarlardı. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:
بِغَيْرِ عِلْمٍ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ أَنْ تَطَؤُهُمْ يَعْنِي تَطَئُوهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ، وَجَازَ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا عَنِ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي قَوْلِهِ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: يَكُونُ هَذَا تَكْرَارًا، لِأَنَّ عَلَى قَوْلِنَا هُوَ بَدَلٌ مِنَ الضَّمِيرِ يَكُونُ التَّقْدِيرُ: لَمْ تَعْلَمُوا أَنْ تَطَئُوهُمْ بِغَيْرِ علم، فيلزم تكرار بغير علم لحصوله بِقَوْلِهِ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ فَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ بِغَيْرِ عِلْمٍ هُوَ فِي مَوْضِعِهِ تَقْدِيرُهُ: لَمْ تَعْلَمُوا أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ، مَنْ يُعِرُّكُمْ وَيَعِيبُ عَلَيْكُمْ، يَعْنِي إِنْ وَطَأْتُمُوهُمْ غَيْرَ عَالِمِينَ يُصِبْكُمْ مَسَبَّةُ الْكُفَّارِ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَيْ بِجَهْلٍ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّكُمْ مَعْذُورُونَ فِيهِ، أَوْ نَقُولُ تَقْدِيرُهُ: لَمْ تَعْلَمُوا أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ، أَيْ فَتَقْتُلُوهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ، أَوْ تُؤْذُوهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ، فَيَكُونُ الْوَطْءُ سَبَبَ الْقَتْلِ، وَالْوَطْءُ غَيْرُ مَعْلُومٍ لَكُمْ، وَالْقَتْلُ الَّذِي هُوَ بِسَبَبِ الْمَعَرَّةِ وَهُوَ الْوَطْءُ الَّذِي يَحْصُلُ بِغَيْرِ عِلْمٍ. أَوْ نَقُولُ: الْمَعَرَّةُ قِسْمَانِ أَحَدُهُمَا: مَا يَحْصُلُ مِنَ الْقَتْلِ الْعَمْدِ مِمَّنْ هُوَ غَيْرُ
{ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Bilmeyerek”. Zemahşerî şöyle demiştir: Bu, O'nun { أَنْ تَطَؤُهُمْ } kavline bağlıdır; yani 'onları bilmeyerek çiğnemeniz' demektir. { لَمْ تَعْلَمُوهُمْ } kavlindeki mansup zamirden bedel olması da caizdir. Birisi çıkıp: 'Bu durumda bir tekrar olur; zira bizim bu ifadenin zamirden bedel olduğu yönündeki sözümüze göre takdir: 'Onları bilmeksizin çiğnemeniz' şeklinde olur ve { لَمْ تَعْلَمُوهُمْ } kavliyle hâsıl olduğu için 'bilmeksizin' ifadesinin tekrarı gerekir' diyebilir. Dolayısıyla evlâ olan, { بِغَيْرِ عِلْمٍ } ifadesinin kendi yerinde olduğunu söylemektir; takdiri şöyledir: 'Onları çiğnemeniz ve sizi ayıplayıp kınayan kimseden bilmeyerek size bir vebal dokunması [olmasaydı]'... Yani şayet onları bilmeyerek çiğneseydiniz, kâfirlerin sövgüsü size bilgisizce, yani sizin bunda mazur olduğunuzu bilmeyen bir cehaletle dokunurdu. Yahut takdirinin şöyle olduğunu söyleriz: 'Onları bilmeyerek çiğnemeniz ve bilmeksizin size onlardan bir vebal dokunması [olmasaydı]' yani 'onları bilmeyerek öldürmeniz yahut onlara bilmeyerek eziyet etmeniz [olmasaydı]' demektir. Böylece çiğneme öldürmenin sebebi olur; çiğneme sizin için bilinmemektedir, vebal sebebi olan öldürme de bilgisizce vuku bulan çiğnemedir. Yahut deriz ki: Vebal iki kısımdır: Birincisi: Mahal durumunu bilmeyen kimseden kasten öldürme ile hâsıl olan şeydir. İkincisi: Hataen öldürme ile hâsıl olan şeydir ki bu,
الْعَالِمِ بِحَالِ الْمَحَلِّ وَالثَّانِي: مَا يَحْصُلُ مِنَ الْقَتْلِ خَطَأً، وَهُوَ/ غَيْرُ عَدَمِ الْعِلْمِ، فَقَالَ: تُصِيبُكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ، لَا الَّتِي تَكُونُ عَنِ الْعِلْمِ وَجَوَابُ: لَوْلَا مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: لَوْلَا ذَلِكَ لَمَا كَفَّ أَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ، هَذَا مَا قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَهُوَ حَسَنٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ جَوَابُهُ: مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ يعني قد استحقوا لأن لَا يُهْمَلُوا، وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ لَوَقَعَ مَا اسْتَحَقُّوهُ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ:
bilgisizliğin gayrısıdır. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: Bilgiye dayalı olan değil, bilinmeyen bir vebal size dokunurdu. { لَوْلا } edatının cevabı mahzuftur; takdiri: 'Şayet bu olmasaydı ellerinizi onlardan çekmezdi' şeklindedir. Zemahşerî'nin söylediği budur ve bu güzeldir. Cevabının, Allah Teâlâ'nın: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } kavlinin delalet ettiği mana olduğu da söylenebilir; yani 'Onlar terk edilmemeyi hak etmişlerdi; şayet mümin erkekler olmasaydı hak ettikleri şey vuku bulurdu.' Nitekim bir kimsenin şöyle demesi gibidir:
هُوَ سَارِقٌ وَلَوْلَا فُلَانٌ لَقَطَعْتُ يَدَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ لَوْلَا لَا تُسْتَعْمَلُ إِلَّا لِامْتِنَاعِ الشَّيْءِ لِوُجُودِ غَيْرِهِ، وَامْتِنَاعُ الشَّيْءِ لَا يَكُونُ إِلَّا إِذَا وُجِدَ الْمُقْتَضِي لَهُ فَمَنَعَهُ الْغَيْرُ فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَوَّلًا الْمُقْتَضِيَ التَّامَّ الْبَالِغَ وَهُوَ الْكُفْرُ وَالصَّدُّ وَالْمَنْعُ، وَذَكَرَ مَا امْتَنَعَ لِأَجْلِهِ مُقْتَضَاهُ وَهُوَ وُجُودُ الرِّجَالِ الْمُؤْمِنِينَ.
'O bir hırsızdır; falan olmasaydı elini keserdim.' Zira { لَوْلَا } edatı ancak bir şeyin, başka bir şeyin varlığı sebebiyle engellenmesi (imtinâ‘ı) için kullanılır. Bir şeyin engellenmesi ise ancak onu gerektiren sebep (muktezî) mevcut olup da bir başkası ona mâni olduğunda gerçekleşir. Allah Teâlâ önce tam ve nihai gerektiriciyi zikretmiştir ki o da küfür, engelleme ve hapsetmedir; sonra da onun gereğinin kendisi sebebiyle engellendiği şeyi zikretmiştir ki o da mümin erkeklerin varlığıdır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً فِيهِ أَبْحَاثٌ:
Allah Teâlâ'nın: { لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Allah dilediğini rahmetine koysun diye böyle yaptı. Eğer onlar birbirinden ayrılmış olsalardı, onlardan inkâr edenleri elbette elem verici bir azapla cezalandırırdık” kavlinde bazı incelemeler vardır:
الْأَوَّلُ: فِي الْفِعْلِ الَّذِي يَسْتَدْعِي اللَّامَ الَّذِي بِسَبَبِهِ يَكُونُ الْإِدْخَالُ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنْ يُقَالَ هو قوله أَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ لِيُدْخِلَ، لَا يُقَالُ بِأَنَّكَ ذَكَرْتَ أَنَّ الْمَانِعَ وُجُودُ رِجَالٍ مُؤْمِنِينَ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ: كَفَّ أَيْدِيَكُمْ لِئَلَّا تَطَئُوا فَكَيْفَ يَكُونُ لِشَيْءٍ آخَرَ؟ نقول الجواب عنه من وجهين أحدهما: أن نَقُولَ كَفَّ أَيْدِيَكُمْ لِئَلَّا تَطَئُوا لِتَدْخُلُوا كَمَا يُقَالُ أَطْعَمْتُهُ لِيَشْبَعَ لِيَغْفِرَ اللَّهُ لِي أَيِ الْإِطْعَامُ لِلشَّابِعِ كَانَ لِيَغْفِرَ الثَّانِي: هُوَ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ لَوْلَا جَوَابُهُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاسْتَحَقُّوا التَّعَجُّلَ فِي إِهْلَاكِهِمْ، وَلَوْلَا رِجَالٌ لَعَجَّلَ بِهِمْ وَلَكِنْ كَفَّ أَيْدِيَكُمْ لِيُدْخِلَ ثَانِيهَا: أَنْ يُقَالَ فَعَلَ مَا فَعَلَ لِيُدْخِلَ لِأَنَّ هُنَاكَ أَفْعَالًا مِنَ الْأَلْطَافِ وَالْهِدَايَةِ وَغَيْرِهِمَا، وَقَوْلُهُ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لِيُؤْمِنَ مِنْهُمْ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُؤْمِنُ فِي تِلْكَ السَّنَةِ أَوْ لِيَخْرُجَ مِنْ مَكَّةَ وَيُهَاجِرَ فَيُدْخِلَهُمْ فِي رَحْمَتِهِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ تَزَيَّلُوا أَيْ لَوْ تَمَيَّزُوا، وَالضَّمِيرُ يَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ ضَمِيرُ الرِّجَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَالنِّسَاءِ الْمُؤْمِنَاتِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَصِحُّ هَذَا وَقَدْ قُلْتُمْ بِأَنَّ جَوَابَ لَوْلَا مَحْذُوفٌ وَهُوَ قَوْلُهُ لَمَّا كَفَّ أَوْ لَعَجَّلَ وَلَوْ كَانَ لَوْ تَزَيَّلُوا رَاجِعًا إِلَى الرِّجَالِ لَكَانَ لَعَذَّبْنَا جَوَابَ لَوْلَا؟ نَقُولُ وَقَدْ قَالَ بِهِ الزَّمَخْشَرِيُّ فَقَالَ: لَوْ تَزَيَّلُوا يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ لَوْلَا فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ لَعَذَّبْنَا جَوَابَ لَوْلَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ ضَمِيرُ مَنْ يَشَاءُ، كَأَنَّهُ قَالَ لِيُدْخِلَ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ لَوْ تَزَيَّلُوا هُمْ وَتَمَيَّزُوا وَآمَنُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Birincisi: Lâ m harfini gerektiren ve [rahmete] koymanın kendisi sebebiyle gerçekleştiği fiil hakkındadır. Bunda vecihler vardır: Birincisi: Bunun, [rahmete] koyması için 'ellerinizi onlardan [çekti]' kavli olduğu söylenmesidir. 'Sen mâni olan şeyin mümin erkeklerin varlığı olduğunu zikretmiştin; bu durumda sanki: 'Çiğnemeyesiniz diye ellerinizi çekti' demiş gibi olur, o halde nasıl başka bir şey için olur?' denilemez. Deriz ki: Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: [Cennete] giresiniz diye çiğnemeyesiniz diye ellerinizi çekti deriz; nitekim 'Allah beni bağışlasın diye doysun diye ona yemek yedirdim' denilmesi gibidir; yani doyana yemek yedirme bağışlanmak içindi. İkincisi: Biz { لَوْلا } edatının cevabının { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavlinin delalet ettiği mana olduğunu açıklamıştık; dolayısıyla sanki şöyle demiştir: 'Onlar inkâr eden ve helak edilmelerinde acele olunmayı hak eden kimselerdir; şayet [mümin] adamlar olmasaydı onları çarçabuk helak ederdi, fakat [rahmete] koymak için ellerinizi çekti.' İkincisi: Oraya koymak için 'yaptığını yaptı' denilmesidir; çünkü orada lütuflardan, hidayetten ve diğer şeylerden fiiller vardır. O'nun { لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } kavli, Allah Teâlâ'nın o sene iman edeceğini bildiği kimsenin iman etmesi yahut Mekke'den çıkıp hicret etmesi ve böylece onları rahmetine koyması içindir. Teâlâ'nın: { لَوْ تَزَيَّلُوا } yani 'şayet ayrılsalardı' kavlindeki zamirin, mümin erkekler ve mümin kadınların zamiri olduğu söylenebilir. Şayet: 'Siz { لَوْلا } edatının cevabının mahzuf olduğunu ve bunun da 'el çekmezdi' veya 'çarçabuk helak ederdi' sözü olduğunu söylemiştiniz; eğer { لَوْ تَزَيَّلُوا } ifadesi adamlara dönseydi, { لَعَذَّبْنَا } ifadesi { لَوْلا } edatının cevabı olurdu; bu nasıl sahih olur?' denilirse; deriz ki: Zemahşerî de buna kail olmuş ve şöyle demiştir: '{ لَوْ تَزَيَّلُوا } ifadesi { لَوْلا } edatının zikrini tazammun eder; dolayısıyla { لَعَذَّبْنَا } lafzının { لَوْلا } edatının cevabı olması muhtemeldir.' Bunun { مَنْ يَشاءُ } ifadesinin zamiri olduğu da söylenebilir; sanki şöyle buyurmuştur: 'Dilediğini rahmetine koymak için; şayet onlar ayrılıp temayüz etseler ve iman etselerdi, Allah'ın iman etmeyeceklerini haklarında yazdığı kimseleri elbette azaplandırırdık.' Bunda bazı incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ عَلَى تَقْدِيرٍ نَفْرِضُهُ فَالْكَلَامُ يُفِيدُ أَنَّ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ انْدَفَعَ عَنْهُمْ، إِمَّا بِسَبَبِ عَدَمِ التَّزْيِيلِ، أَوْ بِسَبَبِ وُجُودِ الرِّجَالِ وَعُلِمَ تَقْدِيرُ وُجُودِ الرِّجَالِ وَالْعَذَابُ الْأَلِيمُ لَا يَنْدَفِعُ/ عَنِ الْكَافِرِ، نَقُولُ الْمُرَادُ عَذَابًا عَاجِلًا بِأَيْدِيكُمْ يَبْتَدِئُ بِالْجِنْسِ إِذْ كَانُوا غَيْرَ مُقْرِنِينَ وَلَا مُنْقَلِبِينَ إِلَيْهِمْ فَيَظْهَرُونَ وَيَقْتَدِرُونَ يَكُونُ أَلِيمًا.
Birinci İnceleme: Farz ettiğimiz bir takdire göredir; söz, elem verici azabın onlardan ya ayrılmanın (temeyyüzün) bulunmayışı sebebiyle yahut [mümin] adamların varlığı sebebiyle savuşturulduğunu ifade etmektedir; adamların varlığı takdiri bilinmiştir, oysa kâfirden elem verici azap savuşturulmaz. Deriz ki: Kastedilen, ellerinizle vuku bulacak peşin bir azaptır; güç yetiremedikleri ve kendilerine galebe çalıp muktedir olduklarında onlara karşı koyamadıkları için bu cins [azapla] başlar ve pek elem verici olur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: مَا الْحِكْمَةُ فِي ذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ مَعَ أَنَّ الْمُؤَنَّثَ يَدْخُلُ فِي ذِكْرِ الْمُذَكَّرِ عِنْدَ الِاجْتِمَاعِ؟ قُلْنَا الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: مَا تَقَدَّمَ يَعْنِي أَنَّ الْمَوْضِعَ مَوْضِعُ وهم اختصاص الرجال بالحكم لأن قوله تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مَعْنَاهُ تُهْلِكُوهُمْ وَالْمُرَادُ لَا تُقَاتِلْ وَلَا تَقْتُلْ فَكَانَ الْمَانِعَ وَهُوَ وُجُودُ الرِّجَالِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: وَالنِّسَاءُ الْمُؤْمِنَاتُ أَيْضًا لِأَنَّ تَخْرِيبَ بُيُوتِهِنَّ وَيُتْمَ أَوْلَادِهِنَّ بِسَبَبِ رِجَالِهِنَّ وَطْأَةٌ شَدِيدَةٌ وَثَانِيهِمَا:
İkinci İnceleme: Bir arada zikredildiklerinde müzekker lafzın içine müennes de girdiği halde mümin erkekler ve mümin kadınların birlikte zikredilmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Daha önce geçendir; yani bu makam, hükmün erkeklere has olduğu vehminin doğabileceği bir makamdır. Çünkü O'nun { تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَكُمْ } kavlinin manası 'onları helak edersiniz' demektir; murat ise 'savaşma ve öldürme'dir. Dolayısıyla mâni olan şey mümin erkeklerin varlığıydı; bunun üzerine: 'Ve mümin kadınlar da [mânidir]' buyurdu; çünkü kadınların evlerinin harap olması ve çocuklarının kocaları sebebiyle yetim kalması da şiddetli bir çiğnemektir. İkincisi ise:
أَنَّ فِي مَحَلِّ الشَّفَقَةِ تُعَدُّ الْمَوَاضِعُ لِتَرْقِيقِ الْقَلْبِ، يُقَالُ لِمَنْ يُعَذِّبُ شَخْصًا لَا تُعَذِّبْهُ وَارْحَمْ ذُلَّهُ وَفَقْرَهُ وَضَعْفَهُ، وَيُقَالُ أَوْلَادُهُ وَصِغَارُهُ وأهله الضعفاء العاجزين، فكذلك هاهنا قال: لَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ
Şefkat makamında kalbi yumuşatmak için durumlar sayılır; bir kimseye azap eden kişiye: 'Ona azap etme; onun zilletine, fakirliğine ve zaafına merhamet et' denilir; 'Onun çocukları, küçükleri ve zayıf, aciz ailesi var' denilir. İşte burada da aynı şekilde: { لَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ } “Eğer mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı...” buyurmuştur;
لِتَرْقِيقِ قُلُوبِ الْمُؤْمِنَاتِ وَرِضَاهُمْ بِمَا جَرَى مِنَ الكف بعد الظفر.
müminlerin kalplerini yumuşatmak ve zaferden sonra gerçekleşen el çekmeye razı olmalarını sağlamak içindir.
[سورة الفتح (٤٨) : آية ٢٦]
[Fetih Suresi (48), 26. Ayet]
إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٢٦)
{ إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٢٦) } “Hani inkâr edenler kalplerine o taassubu, cahiliye taassubunu yerleştirmişlerdi. Bunun üzerine Allah da Resulü'nün ve müminlerin üzerine sekînetini (huzur ve güven duygusunu) indirdi; onlara takva kelimesini (kelime-i tevhidi) bağlayıp gerekli kıldı. Zaten onlar buna pek layık ve ehil idiler. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (26)”
إِذْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا فَلَا بُدَّ مِنْ فِعْلٍ يَقَعُ فِيهِ وَيَكُونُ عَامِلًا لَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا بِهِ، فَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ ظَرْفٌ فَالْفِعْلُ الْوَاقِعُ فِيهِ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ مَذْكُورٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ مَفْهُومٌ غَيْرُ مَذْكُورٍ، فَإِنْ قُلْنَا هُوَ مَذْكُورٌ فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَصَدُّوكُمْ [الفتح: ٢٥] أَيْ وَصَدُّوكُمْ حِينَ جَعَلُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ [الفتح: ٢٥] أَيْ لَعَذَّبْنَاهُمْ حِينَ جَعَلُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ وَالثَّانِي: أَقْرَبُ لِقُرْبِهِ لَفْظًا وَشَدَّةِ مُنَاسَبَتِهِ مَعْنًى لِأَنَّهُمْ إِذَا جَعَلُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ لَا يَرْجِعُونَ إِلَى الِاسْتِسْلَامِ وَالِانْقِيَادِ، وَالْمُؤْمِنُونَ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةَ لَا يَتْرُكُونَ الِاجْتِهَادَ فِي الْجِهَادِ وَاللَّهُ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَيُعَذِّبُونَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا أَوْ غَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ ذَلِكَ مَفْهُومٌ غَيْرُ مَذْكُورٍ فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: حَفِظَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ أَنْ يَطَئُوهُمْ وَهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا الَّذِينَ جَعَلَ فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ وَثَانِيهَا: أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ تَفْسِيرٌ لِذَلِكَ الْإِحْسَانِ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ، فَالْعَامِلُ مُقَدَّرٌ تَقْدِيرُهُ اذْكُرْ، أَيْ: اذْكُرْ ذَلِكَ الْوَقْتَ، كَمَا تَقُولُ أَتَذْكُرُ إِذْ قَامَ زَيْدٌ، أَيْ أَتَذْكُرُ وَقْتَ قِيَامِهِ/ كَمَا تَقُولُ أَتَذْكُرُ زَيْدًا، وعلى هذا يكون الظرف للفعل الْمُضَافُ إِلَيْهِ عَامِلًا فِيهِ، وَفِيهِ. لَطَائِفُ مَعْنَوِيَّةٌ وَلَفْظِيَّةٌ: الْأُولَى: هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَبَانَ غَايَةَ الْبَوْنِ بَيْنَ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ، فَأَشَارَ إِلَى ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ أَحَدُهَا: جَعَلَ مَا لِلْكَافِرِينَ بِجَعْلِهِمْ فَقَالَ: إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجَعَلَ مَا لِلْمُؤْمِنِينَ بِجَعْلِ اللَّهِ، فَقَالَ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَبَيْنَ الْفَاعِلَيْنِ مَا لَا يَخْفَى ثَانِيهَا: جَعَلَ لِلْكَافِرِينَ الْحَمِيَّةَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ السَّكِينَةَ وَبَيْنَ الْمَفْعُولَيْنِ تَفَاوُتٌ عَلَى مَا سَنَذْكُرُهُ ثَالِثُهَا: أَضَافَ الْحَمِيَّةَ إِلَى الْجَاهِلِيَّةِ وَأَضَافَ السَّكِينَةَ إِلَى نَفْسِهِ حَيْثُ قَالَ: حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ، وَقَالَ: سَكِينَتَهُ، وَبَيْنَ الْإِضَافَتَيْنِ مَا لَا يُذْكَرُ الثَّانِيَةُ: زَادَ الْمُؤْمِنِينَ خَيْرًا بَعْدَ حُصُولِ مُقَابَلَةِ شَيْءٍ بِشَيْءٍ فِعْلُهُمْ بِفِعْلِ اللَّهِ وَالْحَمِيَّةُ بِالسَّكِينَةِ وَالْإِضَافَةُ إِلَى الْجَاهِلِيَّةِ بِالْإِضَافَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَسَنَذْكُرُ مَعْنَاهُ، وَأَمَّا اللَّفْظِيَّةُ فَثَلَاثُ لَطَائِفَ الْأُولَى: قَالَ فِي حَقِّ الْكَافِرِ (جَعَلَ) وَقَالَ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ (أَنْزَلَ) وَلَمْ يَقُلْ خَلَقَ وَلَا جَعَلَ سَكِينَتَهُ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْحَمِيَّةَ كَانَتْ مَجْعُولَةً فِي الْحَالِ فِي الْعَرَضِ الَّذِي لَا يَبْقَى، وَأَمَّا السَّكِينَةُ فَكَانَتْ كَالْمَحْفُوظَةِ فِي خِزَانَةِ الرَّحْمَةِ مُعَدَّةً لِعِبَادِهِ فَأَنْزَلَهَا الثَّانِيَةُ: قَالَ الْحَمِيَّةَ ثُمَّ أَضَافَهَا بِقَوْلِهِ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ لِأَنَّ الْحَمِيَّةَ فِي نَفْسِهَا صِفَةٌ مَذْمُومَةٌ وَبِالْإِضَافَةِ إِلَى الْجَاهِلِيَّةِ تَزْدَادُ قُبْحًا، وَلِلَحَمِيَّةِ فِي الْقُبْحِ دَرَجَةٌ لَا يُعْتَبَرُ مَعَهَا قُبْحُ الْقَبَائِحِ كَالْمُضَافِ إِلَى الْجَاهِلِيَّةِ. وَأَمَّا السَّكِينَةُ فِي نَفْسِهَا وَإِنْ كَانَتْ حَسَنَةً لَكِنَّ الْإِضَافَةَ إِلَى اللَّهِ فِيهَا مِنَ الْحُسْنِ مَا لَا يَبْقَى معه لحسن اعتبار، فقال سَكِينَتَهُ اكتفاه بِحُسْنِ الْإِضَافَةِ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ فَأَنْزَلَ بِالْفَاءِ لَا بِالْوَاوِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ كَالْمُقَابَلَةِ تَقُولُ أَكْرَمَنِي فَأَكْرَمْتُهُ لِلْمُجَازَاةِ وَالْمُقَابَلَةِ وَلَوْ قُلْتَ أَكْرَمَنِي وَأَكْرَمْتُهُ لَا يُنْبِئُ عَنْ ذَلِكَ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ فِيهِ لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ عِنْدَ اشْتِدَادِ غَضَبِ أَحَدِ الْعَدُوَّيْنِ فَالْعَدُوُّ الْآخَرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ ضَعِيفًا أَوْ قَوِيًّا، فَإِنْ كَانَ ضَعِيفًا يَنْهَزِمُ وَيَنْقَهِرُ، وَإِنْ كَانَ قَوِيًّا فَيُورِثُ غَضَبُهُ فِيهِ غَضَبًا، وَهَذَا سَبَبُ قِيَامِ الْفِتَنِ وَالْقِتَالِ فَقَالَ فِي نَفْسِ الْحَرَكَةِ عِنْدَ حَرَكَتِهِمْ مَا أَقْدَمْنَا وَمَا انْهَزَمْنَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْزَلَ اللَّهُ بِالْفَاءِ يَدُلُّ تَعَلُّقُ الْإِنْزَالِ بِالْفَاءِ عَلَى تَرْتِيبِهِ عَلَى شَيْءٍ، نَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ إِذْ ظَرْفٌ كَأَنَّهُ قَالَ أَحْسَنَ اللَّهُ إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقَوْلُهُ
{ إِذْ } lafzının zarf olması muhtemeldir; bu takdirde içinde vuku bulacağı ve kendisinde amel edeceği bir fiilin bulunması gerekir. Mef‘ûlun bih olması da muhtemeldir. Şayet zarf olduğunu söylersek, içinde vuku bulan fiilin lafızda zikredilmiş olduğu da zikredilmemiş olup manadan anlaşıldığı da söylenebilir. Zikredilmiş olduğunu söylersek bunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَصَدُّوكُمْ } [Fetih, 25] kavlidir; yani 'kalplerine taassubu yerleştirdikleri vakit sizi menettiler' demektir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ } [Fetih, 25] kavlidir; yani 'kalplerine taassubu yerleştirdikleri vakit onları azaplandırırdık' demektir. İkincisi, lafız bakımından yakınlığı ve mana bakımından son derece uygunluğu sebebiyle daha yakındır; çünkü onlar kalplerine taassubu yerleştirdiklerinde teslimiyete ve itaate dönmezler, müminler de Allah üzerlerine sekînet indirdiği için cihaddaki gayreti bırakmazlar ve Allah müminlerle beraberdir; böylece onlara elem verici bir azap tattırırlar yahut müminlerin dışındakiler [tattırır]. Şayet bunun zikredilmeyip manadan anlaşılan bir fiil olduğunu söylersek bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Allah, müminleri onları çiğnemekten korumuştur; o kâfirler ise kalplerine taassup koyan kimselerdir. İkincisi: İnkâr edenler kalplerine taassubu yerleştirdiklerinde Allah size ihsanda bulundu; bu izaha göre Allah Teâlâ'nın: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ } kavli bu ihsanın tefsiridir. Şayet mef‘ûlun bih olduğunu söylersek, amil takdirî olup takdiri 'uzkur' (hatırla)dır; yani 'o vakti hatırla' demektir. Nitekim bir kimseye 'Zeyd'i hatırlar mısın?' dediğin gibi 'Zeyd ayağa kalktığında hatırlar mısın?' yani 'onun kıyam vaktini hatırlar mısın?' demen gibidir. Buna göre zarf, kendisine muzaf olan fiilin amili olur. Bunda manevî ve lafzî nükteler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ kâfir ile mümin arasındaki nihai farkı ortaya koymuş ve üç şeye işaret etmiştir: 1- Kâfirlere ait olanı onların yapmasıyla kılmış ve { إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا } buyurmuştur; müminlere ait olanı ise Allah'ın kılmasıyla yapmış ve { فَأَنْزَلَ اللَّهُ } buyurmuştur; iki fail arasındaki fark ise gizli değildir. 2- Kâfirlere hamiyyeti (taassubu), müminlere ise sekîneti vermiştir; iki mef'ul arasındaki fark da zikredeceğimiz üzeredir. 3- Hamiyyeti cahiliyeye izafe etmiş, sekîneti ise { حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ } ve { سَكِينَتَهُ } diyerek kendi Zâtı'na izafe etmiştir; iki izafe arasındaki fark ise anlatılamaz. İkincisi: Bir şeyin bir şeyle mukabelesi (onların fiilinin Allah'ın fiiliyle, hamiyyetin sekînetle, cahiliyeye izafenin Allah Teâlâ'ya izafeyle karşılanması) hâsıl olduktan sonra müminlere bir hayır daha artırmış ve { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } buyurmuştur; bunun manasını zikredeceğiz. Lafzî nüktelere gelince, bunlar üç tanedir: Birincisi: Kâfir hakkında { جَعَلَ } (kıldı/yerleştirdi), mümin hakkında ise { أَنْزَلَ } (indirdi) demiş; hamiyyetin kalıcı olmayan arazda o anda meydana getirilmiş olduğuna, sekînetin ise kulları için hazırlanmış rahmet hazinesinde muhafaza edilmiş gibi olup onu indirdiğine işaret etmek üzere sekîneti hakkında 'yarattı' veya 'kıldı' dememiştir. İkincisi: Önce { الْحَمِيَّةَ } demiş, sonra onu { حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ } kavliyle izafe etmiştir; çünkü hamiyyet kendi zatında yerilmiş bir sıfattır, cahiliyeye izafe edilmesiyle çirkinliği daha da artar. Hamiyyetin çirkinlikte öyle bir derecesi vardır ki cahiliyeye izafe edilen şey gibi çirkinliklerin en çirkini yanında [başka bir şey] dikkate alınmaz. Sekînete gelince, kendi zatında güzel olsa da Allah'a izafe edilmesinde öyle bir güzellik vardır ki onun yanında başka bir güzellik mülahaza edilmez; bu sebeple izafenin güzelliğiyle yetinerek { سَكِينَتَهُ } buyurmuştur. Üçüncüsü: O'nun { فَأَنْزَلَ } kavlinin vav ile değil fâ ile gelmesi, bunun bir mukabele gibi olduğuna işarettir; nitekim karşılık ve mukabele için 'Bana ikram etti, ben de ona ikram ettim' dersin; şayet 'Bana ikram etti ve ben ona ikram ettim' desen bu manayı bildirmez. Bu durumda bunda latif bir mana vardır: İki düşmandan birinin öfkesi şiddetlendiğinde diğer düşman ya zayıf olur ya da kuvvetli olur. Şayet zayıfsa hezimete uğrar ve kahrolur; şayet kuvvetliyse onun öfkesi kendisinde de bir öfke doğurur. Bu da fitnelerin ve savaşın kopma sebebidir. İşte onların hareketi anında bizatihi hareket hususunda: 'Biz ne ileri atıldık ne de hezimete uğradık' buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın { فَأَنْزَلَ اللَّهُ } kavlindeki fâ harfi, indirmenin fâ ile bağlanmasının bir şeye tertip edildiğine delalet eder. Deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { إِذْ } lafzının zarf olduğuna dair zikrettiğimiz husustur; sanki şöyle demiştir: 'İnkâr edenler [taassubu] yerleştirdiklerinde Allah ihsanda bulundu ve O'nun kavli...'
فَأَنْزَلَ تَفْسِيرٌ لِذَلِكَ الْإِحْسَانِ كَمَا يُقَالُ أَكْرَمَنِي فَأَعْطَانِي لِتَفْسِيرِ الْإِكْرَامِ وَثَانِيهِمَا: أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ تَعَلُّقَ إِنْزَالِ السَّكِينَةِ بِجَعْلِهِمُ الْحَمِيَّةَ فِي قُلُوبِهِمْ عَلَى مَعْنَى الْمُقَابَلَةِ، تَقُولُ أَكْرَمَنِي فَأَثْنَيْتُ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَا فِعْلَيْنِ وَاقِعَيْنِ مِنْ غَيْرِ مُقَابَلَةٍ، كَمَا تَقُولُ جَاءَنِي زَيْدٌ وَخَرَجَ عَمْرٌو، وَهُوَ هُنَا كَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا جَعَلُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ فَالْمُسْلِمُونَ عَلَى مَجْرَى الْعَادَةِ لَوْ نَظَرْتَ إِلَيْهِمْ لَزِمَ أَنْ يُوجَدَ مِنْهُمْ أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ: إِمَّا إِقْدَامٌ، وَإِمَّا انْهِزَامٌ لِأَنَّ أَحَدَ الْعَدُوَّيْنِ إِذَا اشْتَدَّ غَضَبُهُ فَالْعَدُوُّ الْآخَرُ إِنْ كَانَ مِثْلَهُ فِي الْقُوَّةِ يَغْضَبُ أَيْضًا وَهَذَا يُثِيرُ الْفِتَنَ، وَإِنْ كَانَ أَضْعَفَ مِنْهُ يَنْهَزِمُ أَوْ يَنْقَادُ لَهُ فَاللَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ فِي مُقَابَلَةِ حَمِيَّةِ الْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَكِينَتَهُ حَتَّى لَمْ يَغْضَبُوا وَلَمْ يَنْهَزِمُوا بَلْ يَصْبِرُوا، وَهُوَ بَعِيدٌ فِي الْعَادَةِ فَهُوَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى، قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي أَجَابَ الْكَافِرِينَ إِلَى الصُّلْحِ، وَكَانَ فِي نَفْسِ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ لَا
{ فَأَنْزَلَ } (hemen indirdi) kavli, ikramın tefsiri için 'Bana ikram etti, hemen [şunu] verdi' denilmesi gibi, bu ihsanın bir tefsiridir. İkincisi: Fâ harfinin, sekînetin indirilmesinin onların kalplerine taassubu yerleştirmelerine mukabele (karşılık) manasında bağlandığına delalet etmesidir; [nitekim] 'Bana ikram etti, ben de onu övdüm' dersin. 'Zeyd bana geldi ve Amr çıktı' dediğin gibi, bir mukabele olmaksızın vuku bulan iki fiil olması da caizdir. Buradaki durum da böyledir; çünkü onlar kalplerine taassubu yerleştirdiklerinde, âdetin akışına göre Müslümanlara baksan onlardan iki durumdan birinin bulunması gerekirdi: Ya ileri atılmak ya da hezimete uğramak. Zira iki düşmandan birinin öfkesi şiddetlendiğinde, diğer düşman güçte onun gibiyse o da öfkelenir ve bu da fitneleri alevlendirir; şayet ondan daha zayıfsa hezimete uğrar veya ona boyun eğer. Allah Teâlâ ise kâfirlerin taassubuna mukabil olarak müminlerin üzerine sekînetini indirdi; ta ki öfkelenmesinler, hezimete de uğramasınlar, bilakis sabretsinler. Bu ise âdete göre uzak bir durum olup Allah Teâlâ'nın lütfundandır. Allah Teâlâ'nın: { عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Resûlü'nün ve müminlerin üzerine” kavline gelince; zira kâfirlerin sulh teklifini kabul eden bizzat o [Resûl] idi. Müminlerin gönlünde ise şu üç şeyden biri olmaksızın geri dönmemek vardı:
يَرْجِعُوا إِلَّا بِأَحَدِ الثَّلَاثَةِ بِالنَّحْرِ فِي الْمَنْحَرِ، وَأَبَوْا أَنْ/ لَا يَكْتُبُوا مُحَمَّدًا رَسُولَ اللَّهِ وَبِسْمِ اللَّهِ، فَلَمَّا سَكَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَكَنَ الْمُؤْمِنُونَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى فِيهِ وُجُوهٌ أَظْهَرُهَا أَنَّهُ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّ بِهَا يَقَعُ الِاتِّقَاءُ عَنِ الشِّرْكِ، وَقِيلَ هُوَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَمُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ فَإِنَّ الْكَافِرِينَ أَبَوْا ذَلِكَ وَالْمُؤْمِنُونَ الْتَزَمُوهُ، وَقِيلَ هِيَ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ ونحن توضح فِيهِ مَا يَتَرَجَّحُ بِالدَّلِيلِ فَنَقُولُ وَأَلْزَمَهُمْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ جَمِيعًا يَعْنِي أَلْزَمَ النَّبِيَّ وَالْمُؤْمِنِينَ كَلِمَةَ التَّقْوَى، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْمُؤْمِنِينَ فَحَسْبُ، فَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَيْهِمَا جَمِيعًا نَقُولُ هُوَ الْأَمْرُ بِالتَّقْوَى فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ [الْأَحْزَابِ: ١] وقال للمؤمنين يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٢] وَالْأَمْرُ بِتَقْوَى اللَّهِ حَتَّى تُذْهِلَهُ تَقْوَاهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى مَا سِوَى اللَّهِ، كَمَا قَالَ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﷺ اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَقَالَ تَعَالَى: وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ [الْأَحْزَابِ: ٣٧] ثُمَّ بَيَّنَ لَهُ حَالَ مَنْ صَدَّقَهُ بِقَوْلِهِ الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ [الْأَحْزَابِ: ٣٩] أَمَّا في حق المؤمنين فقال:
Kurban kesim yerinde kurban kesmek ve 'Muhammedün Resûlullâh' ile 'Bismillâh' [ifadelerini] yazmamayı reddetmek... Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem yatışıp sükûnet bulunca müminler de sükûnet buldu. Allah Teâlâ'nın: { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } “Onları takva kelimesine bağlı kıldı” kavlinde vecihler vardır. Bunların en açığı, onun 'Lâ ilâhe illallâh' sözü olmasıdır; zira şirkten korunma (ittikâ) bununla gerçekleşir. Onun 'Bismillâhirrahmânirrahîm' ve 'Muhammedün Resûlullâh' olduğu da söylenmiştir; zira kâfirler bunu reddetmiş, müminler ise buna bağlı kalmışlardır. Onun ahde vefa olduğu ve bundan başka anlamlar da söylenmiştir. Biz ise bu hususta delil ile racih olanı açıklayarak deriz ki: { وَأَلْزَمَهُمْ } kavlinin hem Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hem de bütün müminlere raci olması muhtemeldir; yani Peygamber'i ve müminleri takva kelimesine bağlı kılmıştır. Sadece müminlere raci olması da muhtemeldir. Şayet her ikisine birden raci olduğunu söylersek deriz ki: Bu, takva emridir; zira Allah Teâlâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } “Ey Peygamber! Allah'tan sakın, kâfirlere itaat etme” [Ahzâb 1] buyurmuş, müminlere de: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun” [Âl-i İmrân 102] buyurmuştur. Allah'ın takvası ile emrolunmak öyle olmalıdır ki takvası onu Allah'tan başkasına iltifattan alıkoysun. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında: { اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } “Allah'tan sakın, kâfirlere itaat etme” buyurmuş ve Teâlâ: { وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “İnsanlardan çekiniyordun; oysa çekinmene Allah daha lâyıktı” [Ahzâb 37] buyurmuştur. Sonra: { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } “Onlar, Allah'ın gönderdiği emirleri tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar” [Ahzâb 39] kavliyle kendisini tasdik edenin hâlini açıklamıştır. Müminler hakkında ise şöyle buyurmuştur:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وقال: فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي [البقرة: ١٥٠] وَإِنْ قُلْنَا بِأَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [الْحَشْرِ: ٧] أَلَا تَرَى إِلَى قوله وَاتَّقُوا اللَّهَ [الحجرات: ١] وهو قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وفي معنى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى عَلَى هَذَا مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا قَالَ: (اتَّقُوا) يَكُونُ الْأَمْرُ وَارِدًا ثُمَّ إِنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقْبَلُهُ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ وَيَلْتَزِمُهُ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَلْتَزِمُهُ، وَمَنِ الْتَزَمَهُ فَقَدِ الْتَزَمَهُ بِإِلْزَامِ اللَّهِ إِيَّاهُ فَكَأَنَّهُ قَالَ تَعَالَى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَفِي هَذَا الْمَعْنَى رُجْحَانٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّ التَّقْوَى وَإِنْ كَانَ كَامِلًا وَلَكِنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى الْكَلِمَةِ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا عِنْدَ اللَّهِ أَكْرَمَ النَّاسِ فَأُلْزِمُوا تَقْوَاهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٣] يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّ مَنْ يَكُونُ تَقْوَاهُ أَكْثَرَ يُكْرِمُهُ اللَّهُ أَكْثَرَ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّ مَنْ سَيَكُونُ أَكْرَمَ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْرَبَ إِلَيْهِ كَانَ أَتْقَى، كَمَا
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun” ve { فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي } “Onlardan korkmayın, benden korkun” [Bakara 150] buyurmuştur. Şayet bunun müminlere raci olduğunu söylersek, bu Allah Teâlâ'nın: { وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan sakının” [Haşr 7] kavlidir. O'nun: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının” [Hucurât 1] kavlini ve Allah Teâlâ'nın şu kavlini görmez misin: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'ın ve Resûlü'nün önüne geçmeyin”. Allah Teâlâ'nın: { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } “Onları takva kelimesine bağlı kıldı” kavlinin bu minvaldeki manasında latif bir nüans vardır: O da şudur ki Teâlâ { اتَّقُوا } (sakının) buyurduğunda emir vârit olur; sonra insanlardan kimisi bunu Allah'ın tevfikiyle kabul edip ona bağlanır, kimisi de ona bağlanmaz. Kim de ona bağlandıysa, Allah'ın onu bağlamasıyla bağlanmıştır; sanki Teâlâ: { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } “Onları takva kelimesine bağlı kıldı” buyurmuştur. Bu manada bir tercih sebebi vardır; zira takva her ne kadar kâmil olsa da kelimeye daha yakındır. Buna göre O'nun: { وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها } “Onlar buna daha lâyık ve buna ehil idiler” kavlinin manası; onların Allah katında insanların en kerimi olup O'nun takvasına bağlı kılındıklarıdır. Zira Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok korkanınızdır” [Hucurât 13] kavli iki veçhi ihtiva eder: Birincisi: Manasının, takvası daha çok olan kimseye Allah'ın daha çok ikram edeceği olmasıdır. İkincisi: Manasının, Allah katında daha üstün ve O'na daha yakın olacak kimsenin daha takvalı olmasıdır; nitekim
فِي قَوْلِهِ «وَالْمُخْلِصُونَ عَلَى خَطَرٍ عَظِيمٍ»
«İhlâslı olanlar büyük bir tehlike üzerindedirler» sözünde [böyledir].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٧] وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي يَكُونُ مَعْنَى قَوْلِهِ وَكانُوا أَحَقَّ بِها لِأَنَّهُمْ كَانُوا أَعْلَمَ بِاللَّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın: { هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ } “Onlar, Rablerinin korkusundan titrerler” [Mü'minûn 57] kavlinde de [böyledir]. İkinci veche göre { وَكانُوا أَحَقَّ بِها } “Onlar buna daha lâyıktılar” kavlinin manası; Allah Teâlâ'nın şu kavli gereğince onların Allah'ı daha iyi bilmeleri sebebiyle olur:
إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] وَقَوْلُهُ وَأَهْلَها يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يُفْهَمُ مِنْ مَعْنَى الْأَحَقِّ أَنَّهُ يُثْبِتُ رُجْحَانًا عَلَى الْكَافِرِينَ إِنْ لَمْ يُثْبِتِ الْأَهْلِيَّةَ، كَمَا لَوِ اخْتَارَ الْمَلِكُ اثْنَيْنِ لَشُغْلٍ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا غَيْرُ صَالِحٍ لَهُ وَلَكِنَّ أَحَدَهُمَا أَبْعَدُ عَنِ الِاسْتِحْقَاقِ فَقَالَ فِي الْأَقْرَبِ إِلَى الِاسْتِحْقَاقِ إِذَا كَانَ وَلَا بُدَّ فَهَذَا أحق، كما
{ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” [Fâtır 28]. O'nun: { وَأَهْلَها } “Ve onun ehli idiler” kavli iki veçhi ihtiva eder: Birincisi: { الْأَحَقِّ } (daha lâyık) manasından; ehliyeti sübuta erdirmese bile kâfirlere karşı bir üstünlüğü sübuta erdirdiğinin anlaşılmasıdır; nitekim bir hükümdar bir iş için iki kişi seçse ve her ikisi de o işe elverişli olmasa, fakat biri liyakatten daha uzak olsa, liyakate daha yakın olan hakkında: 'Eğer mutlaka birisi olacaksa bu daha lâyıktır' demesi gibidir; nitekim
يُقَالُ الْحَبْسُ أَهْوَنُ مِنَ الْقَتْلِ مَعَ أَنَّهُ لاهين هُنَاكَ فَقَالَ: وَأَهْلَها دَفَعًا لِذَلِكَ الثَّانِي: وَهُوَ أَقْوَى وَهُوَ أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَهْلَها: فيه وجوه نبينها بعد ما نُبَيِّنُ مَعْنَى الْأَحَقِّ، فَنَقُولُ هُوَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْأَحَقُّ بِمَعْنَى الْحَقِّ لَا لِلتَّفْضِيلِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا [مَرْيَمَ: ٧٣] إِذْ لَا خَيْرَ فِي غَيْرِهِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ لِلتَّفْضِيلِ وَهُوَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ/ بِالنِّسْبَةِ إِلَى غَيْرِهِمْ أَيِ الْمُؤْمِنُونَ أَحَقُّ مِنَ الْكَافِرِينَ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَلِمَةِ التَّقْوَى مِنْ كَلِمَةٍ أُخْرَى غَيْرِ تَقْوَى، تَقُولُ زِيدٌ أَحَقُّ بِالْإِكْرَامِ مِنْهُ بِالْإِهَانَةِ، كَمَا إِذَا سَأَلَ شَخْصٌ عَنْ زيد إنه بالطب أعلم أو بالفقه، نقول هو بالفقه أعلم أي من الطلب.
ortada kolay/hafif bir şey bulunmadığı halde 'Hapis, öldürülmekten daha hafiftir' denilmesi gibidir. İşte bunu savmak için: { وَأَهْلَها } “Ve onun ehli idiler” buyurmuştur. İkincisi ki daha kuvvetlidir; o da Allah Teâlâ'nın: { وَأَهْلَها } “Ve onun ehli idiler” kavli hakkında: { الْأَحَقِّ } kelimesinin manasını açıkladıktan sonra beyan edeceğimiz vecihler vardır, denilmesidir. Deriz ki: O iki veçhi ihtiva eder: Birincisi: { الْأَحَقُّ } lafzının, Allah Teâlâ'nın: { خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } “Makamca hangisi daha hayırlı, meclisce hangisi daha güzeldir?” [Meryem 73] kavlinde olduğu gibi -çünkü diğerinde hiçbir hayır yoktur- üstünlük (tafdîl) için değil, 'hak' (lâyık) manasında olmasıdır. İkincisi: Üstünlük bildirmek için olmasıdır ki bu da iki veçhi ihtiva eder: Birincisi: Başkalarına nispetle olmasıdır; yani müminler kâfirlerden daha lâyıktır. İkincisi: Takva dışındaki başka bir kelimeden takva kelimesine nispetle olmasıdır; nitekim 'Zeyd ikrama lâyık olması, hakarete lâyık olmasından daha lâyıktır' dersin. Tıpkı bir kimse Zeyd hakkında 'O tıpta mı daha bilgilidir yoksa fıkıhta mı?' diye sorduğunda 'O fıkıhta daha bilgilidir' yani tıptan [daha bilgilidir] dememiz gibi.
[سورة الفتح (٤٨) : آية ٢٧]
[Fetih Suresi (48): Ayet 27]
لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً (٢٧)
{ لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً } “Andolsun ki Allah, Resûlü'nün rüyasını hak ile doğru çıkardı. Allah dilerse, güven içinde, başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak, korkusuzca Mescid-i Harâm'a mutlaka gireceksiniz. Fakat Allah sizin bilmediğinizi bildi de bundan önce yakın bir fetih nasip etti.” (27)
بَيَانٌ لِفَسَادِ مَا قَالَهُ الْمُنَافِقُونَ بَعْدَ إِنْزَالِ اللَّهِ السَّكِينَةَ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَوُقُوفِهِمْ عِنْدَ مَا أُمِرُوا بِهِ مِنْ عَدَمِ الْإِقْبَالِ عَلَى الْقِتَالِ وَذَلِكَ قَوْلُهُمْ مَا دَخَلْنَا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَلَا حَلَقْنَا وَلَا قَصَّرْنَا حَيْثُ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ رَأَى فِي مَنَامِهِ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَدْخُلُونَ مَكَّةَ وَيُتِمُّونَ الْحَجَّ وَلَمْ يُعَيِّنْ لَهُ وَقْتًا فَقَصَّ رُؤْيَاهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، فَقَطَعُوا بِأَنَّ الْأَمْرَ كَمَا رَأَى النَّبِيُّ ﷺ فِي مَنَامِهِ وَظَنُّوا أَنَّ الدُّخُولَ يَكُونُ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَامَ الْفَتْحِ فَلَمَّا صَالَحُوا وَرَجَعُوا قَالَ الْمُنَافِقُونَ اسْتِهْزَاءً مَا دَخَلْنَا وَلَا حَلَقْنَا فَقَالَ تَعَالَى: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ وَتَعْدِيَةُ صَدَقَ إِلَى مَفْعُولَيْنِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِنَفْسِهِ، وَكَوْنُهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الَّتِي تَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولَيْنِ كَكَلِمَةِ جَعَلَ وَخَلَقَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ عُدِّيَ إِلَى الرُّؤْيَا بِحَرْفٍ تَقْدِيرُهُ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ فِي الرُّؤْيَا، وَعَلَى الْأَوَّلِ مَعْنَاهُ جَعَلَهَا وَاقِعَةً بَيْنَ صِدْقِ وَعْدِهِ إِذْ وَقَعَ الْمَوْعُودُ بِهِ وَأَتَى بِهِ، وَعَلَى الثَّانِي مَعْنَاهُ مَا أَرَاهُ اللَّهُ لَمْ يَكْذِبْ فِيهِ، وَعَلَى هَذَا فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ رَأَى فِي مَنَامِهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ سَتَدْخُلُونَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَيَكُونُ قَوْلُهُ صَدَقَ ظَاهِرًا لِأَنَّ اسْتِعْمَالَ الصِّدْقِ فِي الْكَلَامِ ظَاهِرٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ﵊ رَأَى أَنَّهُ يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ فَيَكُونُ قَوْلُهُ صَدَقَ اللَّهُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ أَتَى بِمَا يُحَقِّقُ الْمَنَامَ وَيَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ صَادِقًا يُقَالُ صَدَقَنِي سِنَّ بَكْرِهِ مَثَلًا وَفِيمَا إِذَا حَقَّقَ الْأَمْرَ الَّذِي يُرِيهِ مِنْ نَفْسِهِ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْإِبِلِ إِذَا قِيلَ لَهُ هِدَعْ سَكَنَ فَحَقَّقَ كَوْنَهُ مِنْ صِغَارِ الْإِبِلِ، فَإِنَّ هِدَعْ كَلِمَةٌ يُسَكَّنُ بِهَا صِغَارُ الْإِبِلِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بِالْحَقِّ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ هُوَ حَالٌ أَوْ قَسَمٌ أو صفة صدق، وعلى كونه حال تَقْدِيرُهُ صَدَقَهُ الرُّؤْيَا مُلْتَبِسَةً بِالْحَقِّ وَعَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِهِ صِفَةً تَقْدِيرُهُ صَدَقَهُ صِدْقًا مُلْتَبِسًا بِالْحَقِّ وَعَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِهِ قَسَمًا، إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَسَمًا بِاللَّهِ فَإِنَّ الْحَقَّ مِنْ أَسْمَائِهِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ قَسَمًا بِالْحَقِّ الَّذِي هُوَ نَقِيضُ الْبَاطِلِ هَذَا مَا قَالَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ [إِنَّ] فِيهِ وَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ فيه تقديم/ تأخير تَقْدِيرُهُ: صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِالْحَقِّ الرُّؤْيَا، أَيِ الرَّسُولَ الَّذِي هُوَ رَسُولٌ بِالْحَقِّ وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى امْتِنَاعِ الْكَذِبِ فِي الرُّؤْيَا لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ رَسُولًا بِالْحَقِّ فَلَا يَرَى فِي مَنَامِهِ الْبَاطِلَ وَالثَّانِي: أَنْ يُقَالَ بِأَنَّ قَوْلَهُ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ قُلْنَا بِأَنَّ الْحَقَّ قَسَمٌ فَأَمْرُ اللَّامِ ظَاهِرٌ، وَإِنْ لَمْ يَقُلْ بِهِ فَتَقْدِيرُهُ: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ، وَاللَّهِ لَتَدْخُلُنَّ، وَقَوْلُهُ: وَاللَّهِ لَتَدْخُلُنَّ، جَازَ أَنْ يَكُونَ تَفْسِيرًا لِلرُّؤْيَا يَعْنِي الرُّؤْيَا هِيَ: وَاللَّهِ لَتُدْخُلُنَّ، وَعَلَى هَذَا تَبَيَّنَ أَنَّ قَوْلَهُ صَدَقَ اللَّهُ كَانَ فِي الْكَلَامِ لِأَنَّ الرُّؤْيَا كَانَتْ كَلَامًا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ تَحْقِيقًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ يَعْنِي وَاللَّهِ لَيَقَعَنَّ الدُّخُولُ وليظهرن الصدق فلتدخلن ابْتِدَاءُ كَلَامٍ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ شاءَ اللَّهُ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ ذَكَرَهُ تَعْلِيمًا لِلْعِبَادِ الْأَدَبَ وَتَأْكِيدًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
[Bu ayet], Allah'ın Resûlü'ne ve müminlere sekînet indirmesinden ve onların savaşa girişmemekle ilgili emrolundukları şeyin sınırında durmalarından sonra münafıkların söylediği şeyin bozukluğunun beyanıdır; o da onların: 'Mescid-i Harâm'a girmedik, [başlarımızı] tıraş etmedik ve kısaltmadık' sözleridir. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasında müminlerin Mekke'ye girdiklerini ve haccı tamamladıklarını görmüş, ancak kendisine bir vakit tayin edilmemişti. Rüyasını müminlere anlattı; onlar da meselenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in rüyasında gördüğü gibi olduğuna kesin gözüyle baktılar ve girişin Hudeybiye senesinde olacağını zannettiler. Allah ise bunun ancak Fetih senesinde olacağını biliyordu. Sulh yapıp geri döndüklerinde, münafıklar alay ederek: 'Ne girdik ne de tıraş olduk' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ } “Andolsun ki Allah, Resûlü'nün rüyasını hak ile doğru çıkardı” buyurdu. { صَدَقَ } fiilinin iki mef'ule geçişli (müteaddî) olması, bizzat kendisinden ve { جَعَلَ } ile { خَلَقَ } kelimesi gibi iki mef'ule geçişli fiillerden olması muhtemel olduğu gibi; takdiri 'Allah Resûlü'ne rüyada doğruyu gösterdi' (صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ فِي الرُّؤْيَا) şeklinde bir harfle { الرُّؤْيَا } lafzına geçişli kılındığı da söylenebilir. Birinciye göre manası; vaat edilen şey vuku bulup onu getirdiğinde, vaadinin doğruluğunu ortaya koyarak onu gerçekleşmiş kıldı demektir. İkinciye göre manası; Allah'ın ona gösterdiği şeyde yalan söylemediği demektir. Buna göre rüyasında Allah Teâlâ'nın 'Mescid-i Harâm'a mutlaka gireceksiniz' buyurduğunu görmüş olması muhtemeldir; böylece O'nun { صَدَقَ } kavli zahir olur, zira doğruluğun (sıdk) sözde kullanılması zahirdir. aleyhisselâm'ın Mescid'e girdiğini görmüş olması da muhtemeldir; bu durumda { صَدَقَ اللَّهُ } kavlinin manası, rüyayı gerçekleştirecek ve onun doğru olduğuna delalet edecek şeyi getirdi demektir. Nitekim bir kimse kendisinden beklenen işi gerçekleştirdiğinde darbımesel olarak 'Bana genç devesinin yaşını doğru bildirdi' (صَدَقَنِي سِنَّ بَكْرِهِ) denir. Bu, deve yavrusuna 'Hıda' (هِدَعْ) denildiğinde sakinleşmesinden ve böylece onun küçük develerden olduğunu doğrulamasından alınmıştır; zira 'Hıda', küçük develerin sakinleştirildiği bir kelimedir. Allah Teâlâ'nın: { بِالْحَقِّ } kavline gelince; Zemahşerî, bunun hal veya kasem (yemin) yahut { صَدَقَ } fiilinin sıfatı olduğunu söylemiştir. Hal olması takdirinde manası: 'Ona rüyayı hakka bürünmüş olarak doğru çıkardı' demektir. Sıfat olması takdirinde manası: 'Ona hakka bürünmüş bir doğrulukla doğru çıkardı' demektir. Kasem olması takdirinde ise ya Hakk O'nun isimlerinden biri olduğu için Allah'a bir yemin olur ya da bâtılın zıddı olan hakka bir yemin olur; bu onun söylediğidir. Bunda iki veçhin daha olduğu söylenebilir: Birincisi: Bunda bir takdim/tehir bulunduğu söylenmesidir; takdiri: 'Allah hak olan Resûlü'ne rüyayı doğru çıkardı' (صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِالْحَقِّ الرُّؤْيَا), yani hak ile olan Resûl'e... Bunda rüyada yalanın imkânsız olduğuna işaret vardır; çünkü o hak peygamber olunca, rüyasında bâtıl görecek değildir. İkincisi: O'nun { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } “Mescid-i Harâm'a mutlaka gireceksiniz” kavli hakkında; şayet 'Hak' kelimesinin kasem olduğunu söylersek lâm harfinin durumu açıktır. Eğer bu söylenmezse takdiri şöyledir: 'Andolsun ki Allah, Resûlü'nün rüyasını hak ile doğru çıkardı, Allah'a yemin olsun ki mutlaka gireceksiniz'. O'nun 'Allah'a yemin olsun ki mutlaka gireceksiniz' sözünün rüyanın tefsiri olması caizdir; yani rüya 'Allah'a yemin olsun ki mutlaka gireceksiniz' [sözü]dür. Buna göre { صَدَقَ اللَّهُ } kavlinin söz hakkında olduğu açıklığa kavuşur; çünkü rüya bir söz idi. Bunun Allah Teâlâ'nın: { صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ } kavlinin bir tahkiki (pekiştirmesi) olması da muhtemeldir; yani 'Allah'a yemin olsun ki giriş mutlaka vuku bulacak ve doğruluk mutlaka ortaya çıkacaktır'. { لَتَدْخُلُنَّ } söz başlangıcıdır. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ شاءَ اللَّهُ } kavlinde vecihler vardır: Birincisi: Bunu kullara edep öğretmek ve Allah Teâlâ'nın şu kavlini tekit etmek için zikretmiştir: { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Hiçbir şey hakkında da 'Bunu yarın mutlaka yapacağım' deme; ancak 'Allah dilerse' [de]”
[الْكَهْفِ: ٢٣، ٢٤] الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الدُّخُولَ لَمَّا لَمْ يَقَعْ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَكَانَ الْمُؤْمِنُونَ يُرِيدُونَ الدُّخُولَ وَيَأْبَوْنَ الصُّلْحَ قَالَ: لَتَدْخُلُنَّ وَلَكِنْ لَا بِجَلَادَتِكُمْ وَلَا بِإِرَادَتِكُمْ، إِنَّمَا تَدْخُلُونَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي الْوَحْيِ الْمُنَزَّلِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ لَتَدْخُلُنَّ ذَكَرَ أَنَّهُ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ وَعْدٌ لَيْسَ عَلَيْهِ دَيْنٌ، وَلَا حَقٌّ وَاجِبٌ، وَمَنْ وَعَدَ بِشَيْءٍ لَا يُحَقِّقُهُ إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِلَّا فَلَا يُلْزِمُهُ بِهِ أَحَدٌ، وَإِذَا كَانَ هَذَا حَالَ الْمَوْعُودِ بِهِ فِي الْوَحْيِ الْمُنَزَّلِ صَرِيحًا فِي الْيَقَظَةِ فَمَا ظَنُّكُمْ بِالْوَحْيِ بِالْمَنَامِ وَهُوَ يَحْتَمِلُ التَّأْوِيلَ أَكْثَرَ مِمَّا يَحْتَمِلُهُ الْكَلَامُ، فَإِذَا تَأَخَّرَ الدُّخُولُ لِمَ يَسْتَهْزِئُونَ؟ الرَّابِعُ: هُوَ أَنَّ ذَلِكَ تَحْقِيقًا لِلدُّخُولِ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ قَالُوا لَا تَدْخُلُوهَا إِلَّا بِإِرَادَتِنَا وَلَا نُرِيدُ دُخُولَكُمْ فِي هَذِهِ السَّنَةِ، وَنَخْتَارُ دُخُولَكُمْ فِي السَّنَةِ الْقَابِلَةِ، وَالْمُؤْمِنُونَ أَرَادُوا الدُّخُولَ فِي عَامِهِمْ وَلَمْ يَقَعْ. فَكَانَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ بَقِيَ الْأَمْرُ مَوْقُوفًا عَلَى مَشِيئَةِ أَهْلِ مَكَّةَ إِنْ أَرَادُوا فِي السَّنَةِ الْآتِيَةِ يَتْرُكُونَنَا نَدْخُلُهَا وَإِنْ كَرِهُوا لَا نَدْخُلُهَا فَقَالَ لَا تُشْتَرَطُ إِرَادَتُهُمْ وَمَشِيئَتُهُمْ، بَلْ تَمَامُ الشَّرْطِ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، وقوله مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخافُونَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّكُمْ تُتِمُّونَ الْحَجَّ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ، فَقَوْلُهُ لَتَدْخُلُنَّ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَوَّلِ وَقَوْلُهُ مُحَلِّقِينَ إِشَارَةٌ إِلَى الْآخَرِ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
[Kehf 23, 24]. İkincisi: Mekke'ye giriş Hudeybiye senesinde vuku bulmayınca ve müminler girmeyi isteyip sulhu reddedince: 'Mutlaka gireceksiniz, fakat kendi celadetinizle ve kendi iradenizle değil; ancak Allah Teâlâ'nın dilemesiyle gireceksiniz' buyurmuştur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen vahiyde: { لَتَدْخُلُنَّ } “Mutlaka gireceksiniz” buyurunca, bunun Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğunu zikretmiştir; çünkü bu Allah'tan bir vaattir, O'nun üzerinde bir borç ve vâcip bir hak değildir. Bir şeyi vaat eden kimse, onu ancak Allah Teâlâ'nın dilemesiyle gerçekleştirir; aksi takdirde hiç kimse onu buna zorlayamaz. Uyanıkken sarih olarak indirilen vahiydeki vaat edilenin hâli böyle olunca, söze nispetle tevile daha çok ihtimali bulunan rüya vahyi hakkında zannınız nedir? Giriş gecikince ne diye alay ediyorlar? Dördüncüsü: Bunun girişi gerçekleştirmek (tahkik) için olmasıdır; zira Mekkeliler: 'Oraya ancak bizim irademizle girersiniz; bu sene girmenizi istemiyoruz, gelecek sene girmenizi tercih ediyoruz' demişlerdi. Müminler ise o sene girmek istemişler fakat bu vuku bulmamıştı. Bu durumda birisi şöyle diyebilirdi: 'İş Mekke ehlinin dilemesine bağlı kaldı; gelecek sene dilerlerse girmemize izin verirler, istemezlerse girmeyiz.' Bunun üzerine: 'Onların iradesi ve dilemesi şart değildir, bilakis şartın tamamı Allah'ın dilemesiyledir' buyurmuştur. O'nun: { مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخافُونَ } “Başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak, korkusuzca” kavli, haccı başından sonuna kadar tamamlayacağınıza işarettir. O'nun: { لَتَدْخُلُنَّ } “Mutlaka gireceksiniz” kavli başlangıca, { مُحَلِّقِينَ } “Tıraş etmiş olarak” kavli ise sonuna işarettir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مُحَلِّقِينَ حَالُ الداخلين والداخل لا يكون الآن مُحْرِمًا، وَالْمُحْرِمُ لَا يَكُونُ مُحَلِّقًا، فَقَوْلُهُ آمِنِينَ يُنْبِئُ عَنِ الدَّوَامِ فِيهِ إِلَى الْحَلْقِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: تَدْخُلُونَهَا آمِنِينَ مُتَمَكِّنِينَ مِنْ أَنْ تُتِمُّوا الْحَجَّ مُحَلِّقِينَ.
Birinci Mesele: { مُحَلِّقِينَ } lafzı girenlerin halidir. Giren kimse o anda ihramdan çıkmış olmaz; ihramlı kimse de tıraş olmuş olmaz. O'nun: { آمِنِينَ } “Güven içinde” kavli, tıraş oluncaya kadar bu hal üzere devam edileceğini bildirir. Sanki şöyle buyurmuştur: Oraya güven içinde, tıraş olarak haccı tamamlamaya muktedir bir şekilde gireceksiniz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَخافُونَ أَيْضًا حَالٌ مَعْنَاهُ غَيْرُ خَائِفِينَ، وَذَلِكَ حَصَلَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لَا تَخافُونَ } “Korkusuzca” kavli de haldir; manası 'korkmayanlar olarak' demektir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu kavliyle hâsıl olmuştur:
آمِنِينَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي إِعَادَتِهَا؟ نَقُولُ: فِيهِ بَيَانُ كَمَالِ الْأَمْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ بَعْدَ الْحَلْقِ يَخْرُجُ الْإِنْسَانُ عَنِ الْإِحْرَامِ فَلَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ الْقِتَالُ، وَكَانَ عِنْدَ أَهْلِ مَكَّةَ يَحْرُمُ قِتَالُ مَنْ أَحْرَمَ وَمَنْ دَخَلَ الْحَرَمَ فَقَالَ: تَدْخُلُونَ آمِنِينَ، وَتُحَلِّقُونَ، وَيَبْقَى أَمْنُكُمْ بَعْدَ خُرُوجِكُمْ عَنِ الْإِحْرَامِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَيْ مِنَ الْمَصْلَحَةِ وَكَوْنِ دُخُولِكُمْ فِي سَنَتِكُمْ سَبَبًا لِوَطْءِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ/ أَوْ فَعَلِمَ لِلتَّعْقِيبِ، فَعَلِمَ وَقَعَ عَقِيبَ مَاذَا؟
{ آمِنِينَ } “Güven içinde”. O halde bunun tekrarlanmasındaki fayda nedir? Deriz ki: Bunda emniyetin kemalinin beyanı vardır; zira tıraş olduktan sonra insan ihramdan çıkar ve artık ona savaşmak haram olmaz. Mekke ehlinin nezdinde ise ihrama girene ve Harem'e girene savaşmak haramdı. Bunun üzerine [şöyle] buyurmuştur: Güven içinde gireceksiniz, tıraş olacaksınız ve ihramdan çıktıktan sonra da emniyetiniz devam edecektir. Allah Teâlâ'nın: { فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا } “Fakat O, sizin bilmediğinizi bildi” kavli; yani maslahattan [olanı] ve o senenizde girmenizin mümin erkek ve mümin kadınları çiğnemenize sebep olacağını [bildi demektir]. Yahut [başındaki] fâ harfi ta'kîb (hemen ardıllık) içindir; o halde { فَعَلِمَ } (hemen bildi) neyin akabinde vuku bulmuştur?
نَقُولُ إِنْ قُلْنَا الْمُرَادُ مِنْ فَعَلِمَ وَقْتُ الدُّخُولِ فَهُوَ عَقِيبَ صَدَقَ، وَإِنْ قُلْنَا الْمُرَادُ فَعَلِمَ الْمَصْلَحَةَ فَالْمَعْنَى عِلْمُ الْوُقُوعِ وَالشَّهَادَةِ لَا عِلْمُ الْغَيْبِ، وَالتَّقْدِيرُ يَعْنِي حَصَلَتِ الْمَصْلَحَةُ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا مِنَ الْمَصْلَحَةِ الْمُتَجَدِّدَةِ فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً إِمَّا صُلْحُ الْحُدَيْبِيَةِ، وَإِمَّا فَتْحُ خَيْبَرَ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً يَدْفَعُ وَهْمَ حُدُوثِ عِلْمِهِ مِنْ قَوْلِهِ فَعَلِمَ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً يُفِيدُ سَبْقَ عِلْمِهِ الْعَامِّ لكل علم محدث.
Deriz ki: { فَعَلِمَ } kavlinden muradın giriş vakti olduğunu söylersek bu { صَدَقَ } fiilinin akabindedir. Şayet muradın maslahatı bilmek olduğunu söylersek mana; gayb ilmi değil, vuku bulma ve şehadet ilmidir. Takdiri şöyledir: Yani gelecek senede maslahat hâsıl oldu da O, sizin bilmediğiniz bu yeni ortaya çıkan maslahatı bildi; { فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً } “Böylece bundan önce yakın bir fetih nasip etti”; bu ya Hudeybiye sulhudur ya da Hayber'in fethidir, bunu daha önce zikretmiştik. Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } kavli, O'nun { فَعَلِمَ } kavlinden ilminin sonradan meydana geldiği (hudûsu) vehmini defeder; zira { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } kavli, O'nun genel ilminin sonradan yaratılan her ilimden önce olduğunu ifade eder.
[سورة الفتح (٤٨) : الآيات ٢٨ الى ٢٩]
[Fetih Suresi (48): Ayetler 28-29]
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٢٨) مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٢٩)
{ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٢٨) مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٢٩) } “Bütün dinlerden üstün kılmak üzere Resûlü'nü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur. Şahit olarak Allah yeter. (28) Muhammed, Allah'ın Resûlü'dür. O'nunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rükû ve secde ederken, Allah'tan lütuf ve rıza dilerken görürsün. Yüzlerinde secdelerin izinden nişanları vardır. İşte onların Tevrat'taki vasıfları budur. İncil'deki vasıfları ise şöyledir: Filizini çıkarmış, derken onu kuvvetlendirmiş, kalınlaşmış ve gövdesi üzerine dikilmiş bir ekin gibidirler ki ekicilerin hoşuna gider. [Bu benzetme] onlarla kâfirleri öfkelendirmek içindir. Allah, onlardan iman edip salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vaat etmiştir. (29)”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً.
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Bütün dinlerden üstün kılmak üzere Resûlü'nü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur. Şahit olarak Allah yeter.” { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً } “Muhammed, Allah'ın Resûlü'dür. O'nunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rükû ve secde ederken, Allah'tan lütuf ve rıza dilerken görürsün.”
تَأْكِيدًا لِبَيَانِ صِدْقِ اللَّهِ فِي رَسُولِهِ الرُّؤْيَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ مُرْسِلًا لِرَسُولِهِ لِيَهْدِيَ، لَا يُرِيدُ مَا لَا يَكُونُ مُهْدِيًا لِلنَّاسِ فَيَظْهَرُ خِلَافُهُ، فَيَقَعُ ذَلِكَ سَبَبًا لِلضَّلَالِ، وَيَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ أَنَّ الرُّؤْيَا بحيث توافق الواقع تقع لِغَيْرِ الرُّسُلِ، لَكِنَّ رُؤْيَةَ الْأَشْيَاءِ قَبْلَ وُقُوعِهَا فِي الْيَقَظَةِ لَا تَقَعُ لِكُلِّ أَحَدٍ فَقَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَحَكَى لَهُ مَا سَيَكُونُ فِي الْيَقَظَةِ، وَلَا يَبْعُدُ مِنْ أَنْ يُرِيَهُ فِي الْمَنَامِ مَا يَقَعُ فَلَا اسْتِبْعَادَ فِي صِدْقِ رُؤْيَاهُ، وَفِيهَا أَيْضًا بَيَانُ وُقُوعِ الْفَتْحِ وَدُخُولِ مَكَّةَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ أَيْ مَنْ يُقَوِّيهِ عَلَى الْأَدْيَانِ لَا يُسْتَبْعَدُ مِنْهُ فَتْحُ مَكَّةَ لَهُ وَ (الْهُدَى) يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْقُرْآنَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَعَلَى هَذَا دِينِ الْحَقِّ هُوَ مَا فِيهِ مِنَ الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْهُدَى هُوَ الْمُعْجِزَةُ أَيْ أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ أَيْ مَعَ الْحَقِّ إِشَارَةً إِلَى مَا شَرَعَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْهُدَى هُوَ الْأُصُولَ ودِينِ الْحَقِّ هُوَ الْأَحْكَامَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مِنَ الرُّسُلِ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَحْكَامٌ بَلْ بَيَّنَ الْأُصُولَ فَحَسْبُ، وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْهُدَى يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ لِلِاسْتِغْرَاقِ أَيْ كُلُّ مَا هُوَ هُدًى، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ لِلْعَهْدِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
[Bu ayet], Allah'ın rüyada Resûlü'nü doğru çıkardığının beyanını tekit etmek içindir. Zira O, Resûlü'nü hidayet etsin diye göndermişken, insanları hidayete erdirmeyecek ve hilafı ortaya çıkıp da sapıklığa sebep olacak bir şeyi murat etmez. Bundan daha kuvvetli vecihleri de ihtiva eder ki o da şudur: Rüyaların gerçeğe uygun düşmesi peygamber olmayanlar için de vuku bulur; fakat uyanıkken şeyleri vukuundan önce görmek herkese nasip olmaz. Bunun üzerine Teâlâ: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى } “Resûlü'nü hidayet ile gönderen O'dur” buyurmuş ve uyanıkken ileride ne olacağını ona haber vermiştir; vuku bulacak şeyi rüyasında ona göstermesi de uzak değildir. Dolayısıyla rüyasının doğruluğu yadırganamaz. Bu ayette ayrıca Allah Teâlâ'nın: { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “Bütün dinlerden üstün kılmak üzere” kavliyle fethin ve Mekke'ye girişin vuku bulacağının beyanı vardır; yani onu diğer dinlere üstün kılan kimsenin Mekke'nin fethini ona nasip etmesi uzak görülemez. { الْهُدى } lafzının, Allah Teâlâ'nın: { أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ } “İnsanlar için bir hidayet rehberi olarak Kur'an onda indirildi” [Bakara 185] kavlinde olduğu gibi Kur'an olması muhtemeldir. Buna göre { دِينِ الْحَقِّ } ise onun ihtiva ettiği usul ve furûdur. { الْهُدى } lafzının mucize olması da muhtemeldir; yani şeriat kıldığı şeylere işaretle onu hak ile yani hak eşliğinde gönderdi demektir. { الْهُدى } lafzının usul, { دِينِ الْحَقِّ } lafzının ise ahkâm olması da muhtemeldir; zira peygamberlerden ahkâmı bulunmayıp sadece usulü beyan edenler de vardır. { الْهُدَى } kelimesindeki elif-lâm takısının istiğrak (kapsayıcılık) için olması muhtemeldir; yani hidayet namına ne varsa hepsi demektir. Ahid (belirlilik) için olması da muhtemeldir ki bu Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ [الزُّمَرِ: ٢٣] وَهُوَ إِمَّا الْقُرْآنُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ إِلَى أَنْ قَالَ: ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ [الزُّمَرِ: ٢٣] وَإِمَّا مَا اتَّفَقَ عَلَيْهِ الرُّسُلُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] وَالْكُلُّ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ لِأَنَّ مَا فِي الْقُرْآنِ مُوَافِقٌ لِمَا اتَّفَقَ/ عَلَيْهِ الْأَنْبِيَاءُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَدِينِ الْحَقِّ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ اسْمَ اللَّهِ تَعَالَى فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ:
{ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki onunla dilediğini doğru yola iletir” [Zümer 23]. Bu da ya Allah Teâlâ'nın: { كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ } ... { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ } [Zümer 23] kavline kadar olan beyanı gereğince Kur'an'dır; ya da Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir, sen de onların hidayetine uy” [En'âm 90] kavli gereğince peygamberlerin üzerinde ittifak ettiği husustur. Hepsi de aynı kapıya çıkar; zira Kur'an'daki şeyler peygamberlerin üzerinde ittifak ettiği hususlara uygundur. Allah Teâlâ'nın: { وَدِينِ الْحَقِّ } kavli vecihler ihtiva eder: Birincisi: { الْحَقُّ } lafzının Allah Teâlâ'nın ismi olmasıdır; bu durumda sanki şöyle demiştir:
بِالْهُدَى وَدِينِ اللَّهِ، وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ نَقِيضَ الْبَاطِلِ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ: وَدِينِ الْأَمْرِ الْحَقِّ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الِانْقِيَادَ إِلَى الْحَقِّ وَالْتِزَامَهُ لِيُظْهِرَهُ أَيْ أَرْسَلَهُ بِالْهُدَى وَهُوَ الْمُعْجِزُ عَلَى أَحَدِ الْوُجُوهِ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ أَيْ جِنْسِ الدِّينِ، فَيَنْسَخُ الْأَدْيَانَ دُونَ دِينِهِ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْهَاءَ فِي قَوْلِهِ لِيُظْهِرَهُ رَاجِعَةٌ إِلَى الرَّسُولِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى دِينِ الْحَقِّ أَيْ أَرْسَلَ الرَّسُولَ بِالدِّينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ أَيْ لِيُظْهِرَ الدِّينَ الْحَقَّ عَلَى الْأَدْيَانِ، وَعَلَى هَذَا فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ لِلْإِظْهَارِ هُوَ اللَّهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ النَّبِيَّ أَيْ لِيُظْهِرَ النَّبِيُّ دِينَ الْحَقِّ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً أَيْ فِي أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ وَهَذَا مِمَّا يُسَلِّي قَلْبَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهُمْ تَأَذَّوْا مِنْ رَدِّ الْكُفَّارِ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ الْمَكْتُوبَ، وَقَالُوا لَا نَعْلَمُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ فَلَا تَكْتُبُوا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ بَلِ اكْتُبُوا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، فَقَالَ تَعَالَى: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً فِي أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَفِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَ اللَّهِ مَعَ أَنَّهُ كَافٍ فِي كُلِّ شَيْءٍ، لَكِنَّهُ فِي الرِّسَالَةِ أَظْهَرُ كِفَايَةً، لِأَنَّ الرَّسُولَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِقَوْلِ الْمُرْسِلِ، فَإِذَا قَالَ مَلِكٌ هَذَا رَسُولِي، لَوْ أَنْكَرَ كُلُّ مَنْ فِي الدُّنْيَا أَنَّهُ رَسُولٌ فَلَا يُفِيدُ إِنْكَارُهُمْ فَقَالَ تَعَالَى أَيُّ خَلَلٍ فِي رِسَالَتِهِ بِإِنْكَارِهِمْ مَعَ تَصْدِيقِي إِيَّاهُ بِأَنَّهُ رَسُولِي، وَقَوْلُهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ هُوَ مُحَمَّدٌ الَّذِي سَبَقَ ذِكْرُهُ بِقَوْلِهِ أَرْسَلَ رَسُولَهُ وَرَسُولُ اللَّهِ عَطْفُ بَيَانٍ وَثَانِيهَا: أَنَّ مُحَمَّدًا مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ رَسُولُ اللَّهِ وَهَذَا تَأْكِيدٌ لِمَا تَقَدَّمَ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ وَلَا تَتَوَقَّفُ رِسَالَتُهُ إِلَّا عَلَى شَهَادَتِهِ، وَقَدْ شَهِدَ لَهُ بِهَا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ نَكِيرٍ وَثَالِثُهَا: وَهُوَ مُسْتَنْبَطٌ وهو أن يقال مُحَمَّدٌ مبتدأ ورَسُولُ اللَّهِ عَطْفُ بَيَانٍ سِيقَ لِلْمَدْحِ لَا لِلتَّمْيِيزِ وَالَّذِينَ مَعَهُ عَطْفٌ عَلَى مُحَمَّدٌ، وَقَوْلُهُ أَشِدَّاءُ خَبَرُهُ، كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَالَّذِينَ مَعَهُ جَمِيعُهُمْ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ لِأَنَّ وَصْفَ الشِّدَّةِ وَالرَّحْمَةِ وُجِدَ فِي جَمِيعِهِمْ، أَمَّا فِي الْمُؤْمِنِينَ فَكَمَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى:
'Hidayet ve Allah'ın dini ile...' İkincisi: { الْحَقُّ } lafzının bâtılın zıddı olmasıdır; bu durumda sanki: 'Ve hak işin dini ile...' demiştir. Üçüncüsü: Bununla hakka boyun eğmenin ve ona bağlanmanın kastedilmesidir. { لِيُظْهِرَهُ } yani vecihlerden birine göre mucize olan hidayet ile onu gönderdi ki { عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } yani din cinsine üstün kılsın, böylece kendi dini hariç diğer dinleri neshetsin. Müfessirlerin çoğu { لِيُظْهِرَهُ } kavlindeki zamirin Resûl'e raci olduğu görüşündedir. En açık olanı ise hak dine raci olmasıdır; yani hak dini diğer dinlere üstün kılsın diye Resûl'ü hak din ile gönderdi demektir. Buna göre üstün kılmanın (izhar) failinin Allah olması muhtemel olduğu gibi, Peygamber olması da muhtemeldir; yani Peygamber hak dini üstün kılsın diye... Allah Teâlâ'nın: { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter” kavli; yani onun Allah'ın Resûlü olduğuna şahit olarak demektir. Bu, müminlerin kalbini teselli eden hususlardandır; zira onlar, kâfirlerin yazılı anlaşmayı kendilerine geri çevirmesinden ve: 'Onun Allah'ın Resûlü olduğunu bilmiyoruz, öyleyse Muhammedün Resûlullâh yazmayın, bilakis Muhammed b. Abdillâh yazın' demelerinden incinmişlerdi. Bunun üzerine Teâlâ: { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } onun Allah'ın Resûlü olduğuna şahit olarak Allah yeter buyurdu. Bunda latif bir mana vardır: O da şudur ki Allah'ın sözü her şeyde kâfi olmakla birlikte, risalet hususunda kifayeti daha açıktır; çünkü elçi ancak gönderenin sözüyle elçi olur. Bir hükümdar: 'Bu benim elçimdir' dediğinde, dünyadaki herkes onun elçi olduğunu inkâr etse inkârları bir fayda vermez. Dolayısıyla Teâlâ: 'Ben onun elçim olduğunu tasdik ederken, onların inkârıyla onun risaletine ne halel gelebilir ki!' buyurmuştur. O'nun: { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ } kavlinde vecihler vardır: Birincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri: 'O, daha önce { أَرْسَلَ رَسُولَهُ } kavliyle zikri geçen Muhammed'dir' şeklindedir ve { رَسُولُ اللَّهِ } ise atf-ı beyandır. İkincisi: { مُحَمَّدٌ } mübteda, haberi ise { رَسُولُ اللَّهِ } olmasıdır. Bu, öncekini tekit eder; zira O: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ } buyurduğunda, onun risaleti ancak O'nun şehadetine bağlı kalır ve O da hiçbir inkâr olmaksızın Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet etmiştir. Üçüncüsü ki istinbat edilmiş bir görüştür; { مُحَمَّدٌ } mübteda, { رَسُولُ اللَّهِ } ise ayırt etmek için değil övgü için getirilmiş bir atf-ı beyandır. { وَالَّذِينَ مَعَهُ } lafzı { مُحَمَّدٌ } üzerine matuftur, { أَشِدَّاءُ } kavli ise onun haberidir. Sanki Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'O ve beraberindekilerin hepsi kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler.' Zira çetinlik ve merhamet vasfı hepsinde bulunmuştur. Müminler hakkında bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibidir:
أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] وَأَمَّا فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﷺ فَكَمَا فِي قَوْلِهِ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ
{ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli/zorlu” [Mâide 54]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ise O'nun: { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı sert davran”
[التوبة: ٧٣] وقال في حقه بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التَّوْبَةِ: ١٢٨] وَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَراهُمْ لَا يَكُونُ خِطَابًا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ بَلْ يَكُونُ عَامًّا أُخْرِجَ مَخْرَجَ الْخَطَّابِ تَقْدِيرُهُ أَيُّهَا السَّامِعُ كَائِنًا مَنْ كَانَ، كَمَا قُلْنَا إِنَّ الْوَاعِظَ يَقُولُ انْتَبِهْ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ الِانْتِبَاهُ وَلَا يُرِيدُ بِهِ وَاحِدًا بِعَيْنِهِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً لِتَمْيِيزِ رُكُوعِهِمْ وَسُجُودِهِمْ عَنْ رُكُوعِ الْكُفَّارِ وَسُجُودِهِمْ، وَرُكُوعِ الْمُرَائِي وَسُجُودِهِ، فَإِنَّهُ لَا يَبْتَغِي بِهِ ذَلِكَ. وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَعْنًى لَطِيفٍ وَهُوَ أن الله تعالى قال الراكعون والساجدون لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ [فاطر: ٣٠] وَقَالَ الرَّاكِعُ يَبْتَغِي الْفَضْلَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْأَجْرَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا قَالَ لَكُمْ أَجْرٌ كَانَ ذَلِكَ مِنْهُ تَفَضُّلًا، وَإِشَارَةً إِلَى أَنَّ عَمَلَكُمْ جَاءَ عَلَى مَا طَلَبَ اللَّهُ مِنْكُمْ، لِأَنَّ الْأُجْرَةَ لَا تُسْتَحَقُّ إِلَّا عَلَى الْعَمَلِ الْمُوَافِقِ لِلطَّلَبِ مِنَ الْمَالِكِ، وَالْمُؤْمِنُ إِذَا قَالَ أَنَا أَبْتَغِي فَضْلَكَ يَكُونُ مِنْهُ اعْتِرَافًا/ بِالتَّقْصِيرِ فَقَالَ: يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَلَمْ يَقُلْ أَجْرًا.
[Tevbe 73] kavlinde olduğu gibidir. O'nun hakkında [ayrıca]: { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Müminlere pek şefkatli, çok merhametlidir” [Tevbe 128] buyurmuştur. Buna göre O'nun: { تَراهُمْ } “Onları görürsün” kavli, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir hitap olmayıp geneldir; hitap tarzında çıkarılmıştır, takdiri ise: 'Kim olursa olsun ey işiten kimse!' şeklindedir. Nitekim vaizin, belirli bir şahsı kastetmeksizin 'Gafletten uyanış vuku bulmadan önce uyan!' demesi gibi olduğunu söylemiştik. Allah Teâlâ'nın: { يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً } “Allah'tan lütuf ve rıza dilerler” kavli, onların rükû ve secdelerini kâfirlerin rükû ve secdelerinden, riyakârın rükû ve secdesinden ayırt etmek içindir; zira o bununla bunu arzulamaz. Bunda latif bir manaya işaret vardır: Şöyle ki Allah Teâlâ rükû ve secde edenlerin [amelleri için]: { لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Mükâfatlarını tam ödesin ve onlara lütfundan fazlasını versin diye” [Fâtır 30] buyurmuştur. Rükû edenin lütuf dilediğini söylemiş fakat ecri zikretmemiştir; zira Allah Teâlâ: 'Size ecir vardır' buyurduğunda bu O'ndan bir lütuf ve amelinizin Allah'ın sizden talep ettiği şekilde geldiğine bir işarettir. Çünkü ücret ancak mülk sahibinin talebine uygun düşen amel karşılığında hak edilir. Mümin ise 'Ben Senin lütfunu diliyorum' dediğinde bu kendisinden kusurunu itiraf olur; bu sebeple Teâlâ: 'ecir' dememiş, { يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan lütuf dilerler” buyurmuştur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ فيه وجهان أحدهما: أَنَّ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٦] وَقَالَ تَعَالَى: نُورُهُمْ يَسْعى [التَّحْرِيمِ: ٨] وَعَلَى هَذَا فَنَقُولُ نُورُهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ بِسَبَبِ تَوَجُّهِهِمْ نَحْوَ الْحَقِّ كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَامِ: ٧٩] وَمَنْ يُحَاذِي الشَّمْسَ يَقَعُ شُعَاعُهَا عَلَى وَجْهِهِ، فَيَتَبَيَّنُ عَلَى وَجْهِهِ النُّورَ مُنْبَسِطًا، مَعَ أَنَّ الشَّمْسَ لَهَا نُورٌ عَارِضِيٌّ يَقْبَلُ الزَّوَالَ، وَاللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَمَنْ يَتَوَجَّهُ إِلَى وَجْهِهِ يَظْهَرُ فِي وَجْهِهِ نُورٌ يُبْهِرُ الْأَنْوَارَ وَثَانِيهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مَا يَظْهَرُ فِي الْجِبَاهِ بِسَبَبِ كَثْرَةِ السُّجُودِ وَالثَّانِي: مَا يُظْهِرُهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي وُجُوهِ السَّاجِدِينَ لَيْلًا مِنَ الْحُسْنِ نَهَارًا، وَهَذَا مُحَقَّقٌ لِمَنْ يَعْقِلُ فَإِنَّ رَجُلَيْنِ يَسْهَرَانِ بِاللَّيْلِ أَحَدُهُمَا قَدِ اشْتَغَلَ بِالشَّرَابِ وَاللَّعِبِ وَالْآخَرُ قَدِ اشْتَغَلَ بِالصَّلَاةِ وَالْقِرَاءَةِ وَاسْتِفَادَةِ الْعِلْمِ فَكُلُّ أَحَدٍ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي يُفَرِّقُ بَيْنَ السَّاهِرِ فِي الشُّرْبِ وَاللَّعِبِ، وَبَيْنَ السَّاهِرِ فِي الذِّكْرِ وَالشُّكْرِ.
Allah Teâlâ'nın: { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “Yüzlerinde secdelerin izinden nişanları vardır” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Bunun kıyamet gününde olmasıdır; nitekim Teâlâ: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ } “O gün nice yüzler ağarır” [Âl-i İmrân 106] ve Teâlâ: { نُورُهُمْ يَسْعى } “Nurları önlerinde koşar” [Tahrîm 8] buyurmuştur. Buna göre deriz ki: İbrâhim aleyhisselâm'ın: { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Ben yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim” [En'âm 79] dediği gibi, onların yüzlerindeki nur, Hakka yönelmeleri sebebiyledir. Güneşe karşı duranın yüzüne onun ışığı vurur da yüzünde yayılmış bir nur belirir; oysa güneşin zevali kabul eden arızî bir nuru vardır. Allah ise göklerin ve yerin nurudur; öyleyse O'nun vechine yönelen kimsenin yüzünde nurları gölgede bırakan bir nur zahir olur. İkincisi: Bunun dünyada olmasıdır ki bunda iki vecih vardır: Birincisi: Çok secde etme sebebiyle alınlarda beliren izlerin kastedilmesidir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın gece secde edenlerin yüzlerinde gündüzün izhar ettiği güzelliktir. Bu, aklı olan için kesin bir hakikattir; zira geceyi uykusuz geçiren iki kişiden biri içki ve eğlenceyle meşgul olsa, diğeri ise namaz, kıraat ve ilim öğrenmekle meşgul olsa; ertesi gün herkes içki ve eğlencede uykusuz kalan ile zikir ve şükürde uykusuz kalan kimseyi birbirinden ayırt eder.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ مَذْكُورَةٍ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ ذلِكَ مُبْتَدَأً، ومَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ خَبَرًا لَهُ، وقوله تعالى: كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ خبرا مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ وَمَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ خَبَرُ ذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَقَوْلُهُ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ كَزَرْعٍ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ إِشَارَةً غَيْرَ مُعَيَّنَةٍ أُوضِحَتْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ } “İşte onların Tevrat'taki vasıfları budur” kavlinde zikredilmiş üç vecih vardır: Birincisi: { ذلِكَ } kelimesinin mübteda, { مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ } kavlinin onun haberi olması; Allah Teâlâ'nın: { كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ } kavlinin ise mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır ki takdiri: 'Onların Tevrat'taki vasıfları ve İncil'deki vasıfları bir ekin gibidir' şeklindedir. İkincisi: { ذَلِكَ } kelimesinin haberinin { مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ } kavli olması, { وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ } kavlinin ise mübteda ve haberinin { كَزَرْعٍ } olmasıdır. Üçüncüsü: { ذَلِكَ } kelimesinin, Allah Teâlâ'nın şu kavliyle açıklığa kavuşturulmuş gayrimuayyen bir işaret olmasıdır:
كَزَرْعٍ كَقَوْلِهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ [الْحِجْرِ: ٦٦] وَفِيهِ وَجْهٌ رَابِعٌ: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ خَبَرًا لَهُ مُبْتَدَأٌ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ هَذَا الظَّاهِرُ فِي وُجُوهِهِمْ ذَلِكَ يُقَالُ ظَهَرَ فِي وَجْهِهِ أَثَرُ الضَّرْبِ، فَنَقُولُ أَيْ وَاللَّهِ ذَلِكَ أَيْ هَذَا ذَلِكَ الظَّاهِرُ، أَوِ الظَّاهِرُ الَّذِي تَقُولُهُ ذَلِكَ.
{ كَزَرْعٍ } “Bir ekin gibi”; tıpkı O'nun: { ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ } “Sabaha çıkarken onların arkasının kesilmiş olacağı emrini ona bildirdik” [Hicr 66] kavlinde olduğu gibidir. Bunda dördüncü bir vecih daha vardır: O da { ذَلِكَ } kelimesinin, mahzuf bir mübtedası olan haber olmasıdır; takdiri: 'Yüzlerinde beliren bu şey işte odur' şeklindedir. Nitekim 'Yüzünde darp izi belirdi' denilir, biz de 'Evet vallahi, işte o' yani 'Bu, o beliren şeydir' veya 'Söylediğin o beliren şeydir' deriz.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “İncil'deki vasıfları ise şöyledir: Filizini çıkarmış, derken onu kuvvetlendirmiş, kalınlaşmış ve gövdesi üzerine dikilmiş bir ekin gibidirler ki ekicilerin hoşuna gider.” kavline gelince;
أَيْ وُصِفُوا فِي الْكِتَابَيْنِ بِهِ وَمُثِّلُوا بِذَلِكَ وَإِنَّمَا جُعِلُوا كَالزَّرْعِ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَا يَخْرُجُ يَكُونُ ضَعِيفًا وَلَهُ نُمُوٌّ إِلَى حَدِّ الْكَمَالِ، فكذلك المؤمنون، والشطء الفرخ وفَآزَرَهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَخْرَجَ/ الشَّطْءَ وَآزَرَ الشَّطْءَ، وَهُوَ أَقْوَى وَأَظْهَرُ وَالْكَلَامُ يَتِمُّ عِنْدَ قَوْلِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ.
yani her iki Kitapta da bununla vasfedilmişler ve buna benzetilmişlerdir. Onların ekine benzetilmeleri ancak şundandır: Ekin ilk çıktığında zayıf olur, sonra kemal derecesine kadar büyümesi devam eder; müminler de böyledir. { الشَّطْءُ } filiz/yavru demektir. { فَآزَرَهُ } kavlinde muradın 'filizini çıkardı ve filizine destek oldu' manasında olması muhtemeldir ki bu daha kuvvetli ve daha açıktır. Söz ise { يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “ekicilerin hoşuna gider” kavlinde tamamlanır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ أَيْ تَنْمِيَةُ اللَّهِ ذَلِكَ لِيَغِيظَ أَوْ يَكُونُ الْفِعْلَ الْمُعَلَّلَ هُوَ.
Allah Teâlâ'nın: { لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “Onlarla kâfirleri öfkelendirmek için” kavli; yani Allah'ın bunu büyütüp geliştirmesi öfkelendirmek içindir demektir. Yahut illetlendirilen fiil şudur:
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَيْ وَعَدَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ يُقَالُ رَغْمًا لِأَنْفِكَ أَنْعَمَ عَلَيْهِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Allah, iman edip salih amel işleyenlere vaat etmiştir” kavlidir; yani onlarla kâfirleri öfkelendirmek için vaat etmiştir. Nitekim 'Senin burnunu sürtmek için ona nimet verdi' denir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً لِبَيَانِ الْجِنْسِ لَا لِلتَّبْعِيضِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ لِلتَّبْعِيضِ، وَمَعْنَاهُ: لِيَغِيظَ الْكُفَّارَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ لَهُمُ الْأَجْرُ الْعَظِيمُ، وَالْعَظِيمُ وَالْمَغْفِرَةُ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا وَاللَّهُ تعالى أعلم، وهاهنا لَطِيفَةٌ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّ الرَّاكِعِينَ وَالسَّاجِدِينَ إِنَّهُمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَقَالَ: لَهُمْ أَجْرٌ وَلَمْ يَقُلْ لَهُمْ مَا يَطْلُبُونَهُ مِنْ ذَلِكَ الْفَضْلِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ عِنْدَ الْعَمَلِ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى عَمَلِهِ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ أَجْرًا يَعْتَدُّ بِهِ، فَقَالَ لَا أَبْتَغِي إِلَّا فَضْلَكَ، فَإِنَّ عَمَلِي نَزْرٌ لَا يَكُونُ لَهُ أَجْرٌ وَاللَّهُ تَعَالَى آتَاهُ مَا آتَاهُ مِنَ الْفَضْلِ وَسَمَّاهُ أَجْرًا إِشَارَةً إِلَى قبول عمله ووقوعه الْمَوْقِعَ وَعَدَمُ كَوْنِهِ عِنْدَ اللَّهِ نَزْرًا لَا يَسْتَحِقُّ عَلَيْهِ الْمُؤْمِنُ أَجْرًا، وَقَدْ عُلِمَ بِمَا ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ قَوْلَهُ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لِبَيَانِ تَرَتُّبِ الْمَغْفِرَةِ عَلَى الْإِيمَانِ فَإِنَّ كُلَّ مُؤْمِنٍ يُغْفَرُ لَهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] وَالْأَجْرُ الْعَظِيمُ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Allah Teâlâ'nın: { مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } “Onlardan [olanlara] bir mağfiret ve büyük bir mükâfat” kavli; teb'îz (kısmîlik) için değil, cins beyanı içindir. Teb'îz için olduğu da söylenebilir ki manası şudur: Kâfirleri öfkelendirmek için... Kâfirlerden iman edenler için de büyük bir mükâfat vardır. 'Azîm' (büyük) ve 'mağfiret' kavramları defalarca geçmişti. Allah Teâlâ en iyisini bilir. Burada latif bir nükte vardır: O da Allah Teâlâ'nın, rükû ve secde edenler hakkında onların Allah'tan bir lütuf dilediklerini belirtip sonra 'Onlar için ecir vardır' buyurması, fakat o lütuftan talep ettikleri şeyin kendilerine verileceğini söylememesidir. Zira mümin ameli esnasında kendi ameline iltifat etmemiş ve onun için kayda değer bir ecir biçmemiştir; 'Amelim pek azdır, onun bir ecri olmaz; bu yüzden ancak Senin lütfunu dilerim' demiştir. Allah Teâlâ ise ona lütfundan verdiğini vermiş ve amelinin kabul edildiğine, yerini bulduğuna ve Allah katında müminin ecir hak etmeyeceği kadar önemsiz olmadığına işaret etmek üzere onu 'ecir' olarak isimlendirmiştir. Defalarca zikrettiğimiz üzere malumdur ki O'nun: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Allah, iman edip salih amel işleyenlere vaat etmiştir” kavli, mağfiretin imana terettüp ettiğini beyan içindir; zira Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ 48] buyurduğu gibi her mümin bağışlanır; büyük ecir ise salih amel karşılığındadır. Allah en iyisini bilir.
قَالَ الْمُصَنِّفُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ يَوْمَ الْخَمِيسِ السَّابِعَ عَشَرَ مِنْ شَهْرِ ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَسِتِّمِائَةٍ مِنَ الْهِجْرَةِ النَّبَوِيَّةِ، عَلَى صَاحِبِهَا أَفْضَلُ الصَّلَاةِ وَالسَّلَامِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ، وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ.
Müellif rahimehullâhu teâlâ dedi ki: Bu surenin tefsiri, sahibine salât ve selâmın en faziletlisi olsun, Nebevî hicretin altı yüz üç senesinin Zilhicce ayının on yedinci Perşembe günü tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; mürsellerin efendisi Efendimiz Muhammed'e, âline ve bütün ashabına salât ve selâm olsun.