Binûn

Hucurât Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَوْلُهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ فِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ’nın { وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “...ve Allah’tan sakının ki size merhamet edilsin.” buyruğunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ الْإِخْوَةُ جَمْعُ الْأَخِ مِنَ النَّسَبِ وَالْإِخْوَانُ جَمْعُ الْأَخِ مِنَ الصَّدَاقَةِ، فَاللَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ تَأْكِيدًا لِلْأَمْرِ وَإِشَارَةً إِلَى أَنَّ مَا بَيْنَهُمْ مَا بَيْنَ الْأُخُوَّةِ مِنَ النَّسَبِ وَالْإِسْلَامِ كَالْأَبِ، قَالَ قَائِلُهُمْ:

Birinci Mesele: Allah Teâlâ’nın { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } “Müminler ancak kardeştirler...” buyruğudur. Bazı dil âlimleri şöyle demiştir: İhve (إِخْوَة), nesep kardeşinin çoğuludur; ihvân (إِخْوَان) ise dostluk kardeşinin çoğuludur. Allah Teâlâ meseleyi pekiştirmek ve aralarındaki bağın nesep kardeşliği gibi olduğuna ve İslam’ın baba mesabesinde bulunduğuna işaret etmek üzere { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } buyurmuştur. Nitekim şairlerinden biri şöyle demiştir:

أَبِي الْإِسْلَامُ لَا أَبَ [لِي] سِوَاهُ ... إِذَا افْتَخَرُوا بِقَيْسٍ أَوْ تَمِيمِ

“Onlar Kays veya Temîm ile övündüklerinde, Benim babam İslâm’dır, ondan başka babam yoktur [benim]!”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: عِنْدَ إِصْلَاحِ الْفَرِيقَيْنِ والطائفتين لم يقل اتقوا، وقال هاهنا اتَّقُوا مَعَ أَنَّ ذَلِكَ أَهَمُّ؟ نَقُولُ الْفَائِدَةُ هُوَ أَنَّ الِاقْتِتَالَ بَيْنَ طَائِفَتَيْنِ يُفْضِي إِلَى أَنْ تَعُمَّ الْمَفْسَدَةُ وَيَلْحَقَ كُلَّ مُؤْمِنٍ مِنْهَا شَيْءٌ وَكُلٌّ يَسْعَى فِي الْإِصْلَاحِ لِأَمْرِ نَفْسِهِ فَلَمْ يُؤَكِّدْ بِالْأَمْرِ بِالتَّقْوَى، وَأَمَّا عِنْدُ تَخَاصُمِ رجلين لا يخاف الناس ذلك وربما يزيد بَعْضُهُمْ تَأَكُّدَ الْخِصَامِ بَيْنَ الْخُصُومِ لِغَرَضٍ فَاسِدٍ فَقَالَ: فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ أَوْ نَقُولُ قَوْلُهُ فَأَصْلِحُوا إِشَارَةٌ إِلَى الصُّلْحِ، وَقَوْلُهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ/ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَصُونُهُمْ عَنِ التَّشَاجُرِ، لِأَنَّ مَنِ اتَّقَى اللَّهَ شَغَلَهُ تَقْوَاهُ عن

İkinci Mesele: İki fırkanın ve iki grubun arasını düzeltirken "sakının" dememişken, o durum daha önemli olduğu halde burada "sakının" buyurmuştur? Deriz ki: Bunun faydası şudur: İki grup arasındaki savaş, fesadın genelleşmesine ve her bir mümine bundan bir pay isabet etmesine yol açar; bu yüzden herkes kendi durumu için ıslah yolunda gayret gösterir, bu sebeple takva emriyle pekiştirmeye gerek duyulmamıştır. İki kişinin çekişmesinde ise insanlar bundan korkmazlar, hatta bazen fesat bir gaye ile hasımlar arasındaki çekişmenin şiddetini artırabilirler. Bu yüzden: { فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “...iki kardeşinizin arasını düzeltin ve Allah’tan sakının...” buyurmuştur. Yahut şöyle deriz: O’nun { فَأَصْلِحُوا } “...düzeltin...” buyruğu sulha, { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “...ve Allah’tan sakının...” buyruğu ise onları çekişmekten koruyacak şeye işarettir. Zira Allah’tan sakınan kimseyi takvası,

الِاشْتِغَالِ بِغَيْرِهِ، وَلِهَذَا

O’ndan başkasıyla meşgul olmaktan alıkoyar. Nitekim bundan dolayı

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ النَّاسُ مِنْ لِسَانِهِ وَ [يَدِهِ] »

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Müslüman, insanların dilinden ve [elinden] güvende olduğu kimsedir” buyurmuştur.

لِأَنَّ الْمُسْلِمَ يَكُونُ مُنْقَادًا لِأَمْرِ اللَّهِ مُقْبِلًا عَلَى عِبَادِ اللَّهِ فَيَشْغَلُهُ عَيْبُهُ عَنْ عُيُوبِ النَّاسِ وَيَمْنَعُهُ أَنْ يُرْهِبَ الْأَخَ الْمُؤْمِنَ، وَإِلَيْهِ

Çünkü Müslüman Allah’ın emrine boyun eğer, Allah’ın kullarına [iyilikle] yönelir; kendi ayıbı onu insanların ayıplarıyla meşgul olmaktan alıkoyar ve mümin kardeşini korkutmaktan onu meneder. Nitekim

أَشَارَ النَّبِيُّ ﷺ: «الْمُؤْمِنُ مَنْ يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Mümin, komşusunun kötülüklerinden emin olduğu kimsedir” buyurarak buna işaret etmiştir.

يَعْنِي اتَّقِ اللَّهَ فَلَا تَتَفَرَّغْ لِغَيْرِهِ.

Yani: Allah’tan sakın ki O’ndan başkasıyla [boş yere] meşgul olmaya vakit bulmayasın.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (إِنَّمَا) لِلْحَصْرِ أَيْ لَا أُخُوَّةَ إِلَّا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَمَّا بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ فَلَا، لِأَنَّ الْإِسْلَامَ هُوَ الْجَامِعُ وَلِهَذَا إِذَا مَاتَ الْمُسْلِمُ وَلَهُ أَخٌ كَافِرٌ يَكُونُ مَالُهُ لِلْمُسْلِمِينَ وَلَا يَكُونُ لِأَخِيهِ الْكَافِرِ، وَأَمَّا الْكَافِرُ فَكَذَلِكَ لِأَنَّ فِي النَّسَبِ الْمُعْتَبَرَ الْأَبُ الَّذِي هُوَ أَبٌ شَرْعًا، حَتَّى أَنَّ وَلَدَيِ الزِّنَا مِنْ رَجُلٍ وَاحِدٍ لَا يَرِثُ أَحَدُهُمَا الْآخَرُ، فَكَذَلِكَ الْكُفْرُ كَالْجَامِعِ الْفَاسِدِ فَهُوَ كَالْجَامِعِ الْعَاجِزِ لَا يُفِيدُ الْأُخُوَّةَ، وَلِهَذَا مَنْ مَاتَ مِنَ الْكُفْرِ وَلَهُ أَخٌ مُسْلِمٌ وَلَا وَارِثَ لَهُ مِنَ النَّسَبِ لَا يُجْعَلُ مَالُهُ لِلْكُفَّارِ، وَلَوْ كَانَ الدِّينُ يَجْمَعُهُمْ لَكَانَ مَالُ الْكَافِرِ لِلْكُفَّارِ، كَمَا أَنَّ مَالَ الْمُسْلِمِ لِلْمُسْلِمِينَ عِنْدَ عَدَمِ الْوَارِثِ، فَإِنْ قِيلَ قَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْأُخُوَّةَ لِلْإِسْلَامِ أَقْوَى مِنَ الْأُخُوَّةِ النَّسَبِيَّةِ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْمُسْلِمَ يَرِثُهُ الْمُسْلِمُونَ وَلَا يَرِثُهُ الْأَخُ الْكَافِرُ مِنَ النَّسَبِ، فَلِمَ لَمْ يُقَدِّمُوا الْأُخُوَّةَ الْإِسْلَامِيَّةَ عَلَى الْأُخُوَّةِ النَّسَبِيَّةِ مُطْلَقًا حَتَّى يَكُونَ مَالُ الْمُسْلِمِ لِلْمُسْلِمِينَ لَا لِإِخْوَتِهِ مِنَ النَّسَبِ؟ نَقُولُ هَذَا سُؤَالٌ فَاسِدٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَخَ الْمُسْلِمَ إِذَا كَانَ أَخًا مِنَ النَّسَبِ فَقَدِ اجْتَمَعَ فِيهِ أَخُوَّتَانِ فَصَارَ أَقْوَى وَالْعُصُوبَةُ لِمَنْ لَهُ الْقُوَّةُ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْأَخَ مِنَ الْأَبَوَيْنِ يَرِثُ وَلَا يَرِثُ الْأَخُ مِنَ الْأَبِ مَعَهُ فَكَذَلِكَ الْأَخُ الْمُسْلِمُ مِنَ النَّسَبِ لَهُ أَخُوَّتَانِ فَيُقَدَّمُ عَلَى سَائِرِ الْمُسْلِمِينَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: { إِنَّمَا } hasr (kısıtlama) ifade eder; yani kardeşlik ancak müminler arasındadır. Mümin ile kâfir arasında ise kardeşlik yoktur; çünkü birleştirici olan İslam’dır. Bu yüzden Müslüman biri vefat ettiğinde kâfir bir kardeşi bulunsa, malı Müslümanlara kalır ve kâfir kardeşine verilmez. Kâfire gelince, onda da durum böyledir; zira nesepten muteber olan, şer‘an baba olandır; nitekim aynı adamdan doğan iki zina çocuğu birbirine mirasçı olamaz. Aynı şekilde küfür de fasit bir birleştirici gibidir; âciz bir birleştirici gibi olup kardeşlik faydası sağlamaz. Bu sebeple kâfirlerden biri vefat ettiğinde Müslüman bir kardeşi bulunsa ve nesepten başka bir varisi olmasa, malı kâfirlere verilmez. Eğer din onları birleştirseydi, varisi bulunmadığında Müslümanın malının Müslümanlara kalması gibi, kâfirin malı da kâfirlere kalırdı. Eğer denilirse ki: İslam kardeşliğinin nesep kardeşliğinden daha güçlü olduğu sabittir; zira delili şudur ki Müslümana Müslümanlar mirasçı olur da nesepten kâfir kardeşi mirasçı olamaz. O halde neden İslam kardeşliğini nesep kardeşliğine mutlak olarak takdim etmediler de, Müslümanın malı nesepten kardeşlerine değil de Müslümanlara kaldı? Deriz ki: Bu geçersiz bir sorudur. Zira Müslüman kardeş nesepten de kardeş olduğunda, onda iki kardeşlik bir araya gelmiş ve böylece daha güçlü olmuştur; asabelik ise kuvvetli olana aittir. Görmez misin ki ana-baba bir kardeş [ölenin malına] mirasçı olurken onunla birlikte baba bir kardeş mirasçı olamaz. Aynı şekilde nesepten Müslüman kardeşin de iki kardeşliği vardır; dolayısıyla diğer Müslümanların önüne geçirilir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ النُّحَاةُ (مَا) فِي هَذَا الْمَوْضِعِ كَافَّةٌ تَكُفُّ إِنَّ عَنِ الْعَمَلِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَقِيلَ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنِينَ إِخْوَةٌ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] وَقَوْلِهِ عَمَّا قَلِيلٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٤٠] لَيْسَتْ كَافَّةً. وَالسُّؤَالُ الْأَقْوَى هُوَ أَنَّ رُبَّ مِنْ حُرُوفِ الْجَرِّ وَالْبَاءَ وَعَنْ كذلك، وما في رب كافة وفي عما وبما لَيْسَتْ كَافَّةً، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ هُوَ أَنَّ الْكَلَامَ بَعْدَ رُبَّمَا وَإِنَّمَا يَكُونُ تَامًّا، وَيُمْكِنُ جَعْلُهُ مستقلا ولو حذف ربما وإنما لم ضَرَّ، فَنَقُولُ رُبَّمَا قَامَ الْأَمِيرُ وَرُبَّمَا زِيدٌ فِي الدَّارِ، وَلَوْ حَذَفْتَ رُبَّمَا وَقُلْتَ زِيدٌ فِي الدَّارِ وَقَامَ الْأَمِيرُ لَصَحَّ، وَكَذَلِكَ فِي إنما ولكنما، وأما عما وبما فَلَيْسَتْ كَذَلِكَ، لِأَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ لَوْ أَذْهَبْتَ بِمَا وَقُلْتَ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ، لَمَا كَانَ كَلَامًا فَالْبَاءُ يُعَدُّ تَعَلُّقُهَا بِمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهَا فَهِيَ بَاقِيَةٌ حَقِيقَةً، ولكنما وإنما وربما لَمَّا اسْتُغْنِيَ عَنْهَا فَكَأَنَّهَا لَمْ يَبْقَ حُكْمُهَا وَلَا عَمَلَ لِلْمَعْدُومِ، فَإِنْ قِيلَ إِنَّ إِذَا لم تكف بما فَمَا بَعْدَهُ كَلَامٌ تَامٌّ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ عَمَلٌ تَقُولُ إِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ وَلَوْ قُلْتَ زَيْدٌ قَائِمٌ لَكَفَى وَتَمَّ؟ نَقُولُ: لَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ مَا بَعْدَ إِنَّ جَازَ أَنْ يَكُونَ نَكِرَةً، تَقُولُ إِنَّ رَجُلًا جَاءَنِي وَأَخْبَرَنِي بِكَذَا وَأَخْبَرَنِي بِعَكْسِهِ، وَتَقُولُ جَاءَنِي رَجُلٌ وَأَخْبَرَنِي، وَلَا يَحْسُنُ إِنَّمَا رَجُلٌ جَاءَنِي كَمَا لَوْ لَمْ تَكُنْ هُنَاكَ إِنَّمَا، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي بَيْنَمَا وَأَيْنَمَا فَإِنَّكَ لَوْ حَذَفْتَهُمَا وَاقْتَصَرْتَ عَلَى مَا يَكُونُ بَعْدَهُمَا لَا يَكُونُ تَامًّا فَلَمْ يُكَفَّ، وَالْكَلَامُ فِي لَعَلَّ قَدْ تَقَدَّمَ مرارا.

Dördüncü Mesele: Nahivciler şöyle demiştir: Bu makamdaki mâ (ما), inne (إنّ)’nin amel etmesini engelleyen kâffedir. Eğer öyle olmasaydı: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنِينَ إِخْوَةٌ } denilirdi. Allah Teâlâ’nın { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } [Âl-i İmrân 3/159] “Allah’tan bir rahmet sebebiyle...” ve { عَمَّا قَلِيلٍ } [el-Mü’minûn 23/40] “Az bir süre sonra...” buyruklarında ise kâffe değildir. Daha kuvvetli olan soru şudur: Rubbe (رُبَّ) cer harflerindendir; bâ (باء) ve an (عن) harfleri de öyledir. Rubbe’deki mâ kâffe iken amma (عما) ve bimâ (بما)’daki [mâ] kâffe değildir. Bu husustaki tahkik şudur: Rubbemâ (ربما) ve innemâ (إنما)’dan sonraki söz tamdır ve müstakil kılınması mümkündür; eğer rubbemâ ve innemâ hazfedilseydi bir zarar vermezdi. Nitekim: "Rubbemâ kâme’l-emîru" (Belki emir kalkmıştır) ve "rubbemâ Zeydün fi’d-dâri" (Belki Zeyd evdedir) deriz. Eğer rubbemâ’yı hazfedip "Zeydün fi’d-dâri" ve "kâme’l-emîru" desen caiz olurdu. Aynı şekilde innemâ ve lâkinnemâ’da da durum böyledir. Ammâ ve bimâ’ya gelince, durum böyle değildir. Çünkü Allah Teâlâ’nın { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ } [Âl-i İmrân 3/159] buyruğundan bimâ’yı çıkarıp "rahmetün minallâhi linte lehüm" desen bir söz olmazdı. Dolayısıyla bâ harfinin ona ihtiyaç duyulan şeyle taalluku sayılır ve hakikatte bâ bâki kalır. Lâkinnemâ, innemâ ve rubbemâ’ya gelince, onlara ihtiyaç kalmayınca sanki hükümleri kalmamış gibidir; madûm (yok hükmündeki) olanın ise ameli olmaz. Eğer denilirse ki: İnnemâ’daki inne, mâ ile engellenmediğinde ondan sonraki tam bir sözdür, bu yüzden amelinin olmaması gerekirdi; nitekim "inne Zeyden kâimün" (Şüphesiz Zeyd ayaktadır) dersin ve eğer "Zeydün kâimün" desen yeterli ve tam olurdu? Deriz ki: Durum öyle değildir; zira inne’den sonrasının nekire olması caizdir. Mesela: "İnne racülen câenî ve ahbaranî bi-kezâ ve ahbaranî bi-aksihi" (Bana bir adam geldi ve bana şöyle haber verdi ve tersini haber verdi) dersin, "câenî racülün ve ahbaranî" dersin; fakat orada innemâ yokmuş gibi "innemâ racülün câenî" denmesi güzel olmaz. Aynı şekilde beynemâ (بينما) ve eynemâ (أينما) hakkındaki söz de böyledir; zira ikisini hazfedip onlardan sonrasıyla yetinsen söz tam olmaz, bu sebeple engellenmemiştir. Lealle (لَعَلَّ) hakkındaki açıklama ise daha önce defalarca geçmiştir.

[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١١]

[Hucurât Suresi (49), Âyet 11]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (١١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (١١) } “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kadınlar da kadınlarla [alay etmesin]; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Birbirinizi ayıplamayın ve birbirinizi [kötü] lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü bir addır! Kim de tövbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ السُّورَةَ لِلْإِرْشَادِ بَعْدَ إِرْشَادٍ فَبَعْدَ الْإِرْشَادِ إِلَى مَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ الْمُؤْمِنُ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى وَمَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَمَعَ مَنْ يُخَالِفُهُمَا وَيَعْصِيهُمَا وَهُوَ الْفَاسِقُ، بَيَّنَ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ الْمُؤْمِنُ مَعَ الْمُؤْمِنِ، وَقَدْ

Bu surenin irşat üstüne irşat olduğunu açıklamıştık. Müminin Allah Teâlâ ile, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ve o ikisine muhalefet edip isyan eden fâsık ile nasıl bir hâl üzere bulunması gerektiğine irşat ettikten sonra, müminin müminle nasıl bir hâl üzere bulunması gerektiğini açıklamıştır. Daha önce

ذَكَرْنَا أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ حَاضِرًا وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ غَائِبًا، فَإِنْ كَانَ حَاضِرًا فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْخَرَ مِنْهُ وَلَا يُلْتَفَتَ إِلَيْهِ بِمَا يُنَافِي التَّعْظِيمَ، وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ مُرَتَّبَةٍ بَعْضُهَا دُونَ بَعْضٍ وَهِيَ السُّخْرِيَةُ وَاللَّمْزُ وَالنَّبْزُ، فَالسُّخْرِيَةُ هِيَ أَنْ لَا يَنْظُرَ الْإِنْسَانُ إِلَى أَخِيهِ بِعَيْنِ الْإِجْلَالِ وَلَا يَلْتَفِتَ إِلَيْهِ وَيُسْقِطَهُ عَنْ دَرَجَتِهِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَذْكُرُ مَا فِيهِ مِنَ الْمَعَايِبِ، وَهَذَا كَمَا قَالَ بَعْضُ النَّاسِ تَرَاهُمْ إِذَا ذُكِرَ عِنْدَهُمْ عَدُوُّهُمْ يَقُولُونَ هُوَ دُونَ أَنْ يُذْكَرَ، وَأَقَلُّ مِنْ أَنْ يُلْتَفَتَ إِلَيْهِ، فَقَالَ لَا تُحَقِّرُوا إِخْوَانَكُمْ وَلَا تَسْتَصْغِرُوهُمْ الثَّانِي: هُوَ اللَّمْزُ وَهُوَ ذِكْرُ مَا فِي الرَّجُلِ مِنَ الْعَيْبِ فِي غَيْبَتِهِ وَهَذَا دُونَ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ فِي الْأَوَّلِ لَمْ يُلْتَفَتْ إِلَيْهِ وَلَمْ يَرْضَ بِأَنْ يَذْكُرَهُ أَحَدٌ وَإِنَّمَا جَعَلَهُ مِثْلَ الْمَسْخَرَةِ الَّذِي لَا يُغْضَبُ لَهُ وَلَا عَلَيْهِ الثَّالِثُ: هُوَ النَّبْزُ وَهُوَ دُونَ الثَّانِي، لِأَنَّ فِي هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ يُضِيفُ إِلَيْهِ وَصْفًا ثَابِتًا فِيهِ يُوجِبُ بغضه وحظ مَنْزِلَتِهِ، وَأَمَّا النَّبْزُ فَهُوَ مُجَرَّدُ التَّسْمِيَةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّقَبَ الْحَسَنَ وَالِاسْمَ الْمُسْتَحْسَنَ إِذَا وُضِعَ لِوَاحِدٍ وَعُلِّقَ عَلَيْهِ لَا يَكُونُ مَعْنَاهُ مَوْجُودًا فَإِنَّ مَنْ يُسَمَّى سَعْدًا وَسَعِيدًا قَدْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، وَكَذَا مَنْ لُقِّبَ إِمَامَ الدِّينِ وَحُسَامَ الدِّينِ لَا يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ كَذَلِكَ وَإِنَّمَا هُوَ عَلَامَةٌ وَزِينَةٌ، وَكَذَلِكَ النَّبْزُ بِالْمَرْوَانِ وَمَرْوَانُ الْحِمَارُ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ سِمَةً وَنِسْبَةً، وَلَا يَكُونُ اللَّفْظُ مُرَادًا إِذَا لَمْ يُرَدْ بِهِ الْوَصْفُ كَمَا أَنَّ الْأَعْلَامَ كَذَلِكَ، فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ لِمَنْ سُمِّيَ بِعَبْدِ اللَّهِ أَنْتَ عَبْدُ اللَّهِ فَلَا تَعْبُدْ غَيْرَهُ، وَتُرِيدُ بِهِ وَصْفَهُ لَا تَكُونُ قَدْ أَتَيْتَ بِاسْمِ عَلَمِهِ إِشَارَةً، فَقَالَ لَا تَتَكَبَّرُوا فَتَسْتَحْقِرُوا إِخْوَانَكُمْ وَتَسْتَصْغِرُوهُمْ بِحَيْثُ لَا تَلْتَفِتُوا إِلَيْهِمْ أَصْلًا وَإِذَا نَزَلْتُمْ عَنْ هَذَا مِنَ النِّعَمِ إِلَيْهِمْ فَلَا تَعِيبُو [هُمْ] طَالِبِينَ حَطَّ دَرَجَتِهِمْ وَالْغَضَّ عَنْ مَنْزِلَتِهِمْ، وَإِذَا تَرَكْتُمُ النَّظَرَ فِي مَعَايِبِهِمْ وَوَصْفِهِمْ بِمَا يَعِيبُهُمْ فَلَا تُسَمُّوهُمْ بِمَا يَكْرَهُونَهُ وَلَا تُهَوِّلُوا هَذَا لَيْسَ بِعَيْبٍ يُذْكَرُ فِيهِ إِنَّمَا هُوَ اسْمٌ يُتَلَفَّظُ بِهِ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ إِلَى بَيَانِ صِفَةٍ وَذَكَرَ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

müminin ya hazır (yanında) ya da gâib (uzakta) olacağını belirtmiştik. Eğer hazır ise, onunla alay edilmemeli ve saygıya aykırı düşecek şekilde ona bakılmamalıdır. Ayette, biri diğerinden daha alt seviyede olmak üzere sıralanmış üç hususa işaret vardır; bunlar da alay etmek (es-sühriyye), ayıplamak (el-lemz) ve kötü lakap takmaktır (en-nebz). Alay etmek (es-sühriyye); insanın [din] kardeşine hürmet gözüyle bakmaması, ona değer vermemesi ve onu mertebesinden düşürmesidir; bu durumda onda bulunan ayıpları anmaz. Bu, bazı insanların hasımları anıldığında: "O anılmaya bile değmez, dönüp bakılmaktan daha önemsizdir" demeleri gibidir. İşte: Kardeşlerinizi hakir görmeyin ve onları küçümsemeyin, buyurmuştur. İkincisi: Ayıplamak (el-lemz) olup, kişinin gıyabında onda bulunan bir kusuru anmaktır; bu, birincisinden daha alt seviyedir. Zira birincisinde ona hiç değer verilmemiş, kimsenin onu anmasına dahi razı olunmamış, bilakis o, lehine veya aleyhine öfkelenilmeyen bir maskara yerine konulmuştur. Üçüncüsü: Kötü lakap takmak (en-nebz) olup ikincisinden daha alt seviyedir. Çünkü bu mertebede ona, kendisinde sabit bulunan ve buğzedilmesini ve derecesinin düşürülmesini gerektiren bir vasıf nispet edilmektedir. Nebz ise kendisinde olmasa bile sadece bir isimlendirmedir. Zira güzel lakap ve beğenilen isim bir kimseye verilip takıldığında onun anlamı onda bulunmayabilir; nitekim adı Sa‘d ve Saîd olan kimse bazen öyle olmayabilir. Aynı şekilde kendisine "İmâmüddîn" ve "Hüsâmüddîn" lakabı verilen kimseden de onun öyle olduğu anlaşılmaz; o sadece bir alamet ve süstür. Yine aynı şekilde Mervan için lakap takılan "Mervânü’l-Hımâr" lakabı da öyle değildi; o sadece bir lakap ve nispetti. Vasıf kastedilmediği zaman lafız kastedilmiş olmaz; nitekim özel isimler de böyledir. Zira sen adı Abdullah olan birine vasfını kastederek "Sen Abdullah’sın (Allah’ın kulusun), öyleyse O’ndan başkasına ibadet etme" dediğinde, ona işareten özel ismini getirmiş olmazsın. İşte: Kardeşlerinize asla dönüp bakmayacak derecede kibirlenip onları hakir ve küçük görmeyin; şayet bu nimet seviyesinden onlara doğru indiğinizde ise, derecelerini düşürmek ve mevkilerini zedelemek isteyerek onları ayıplamayın; şayet onların ayıplarını araştırmayı ve onları ayıplayacak şeylerle vasfetmeyi terk ettiğinizde ise, onları hoşlanmadıkları şeylerle isimlendirmeyin ve [bu durumu] büyütmeyin; zira bu kendisinde anılan bir ayıp değildir, sadece bir vasfı beyan etme kastı olmaksızın telaffuz edilen bir isimdir, buyurmuştur. Ayette birkaç mesele zikretmiştir:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ الْقَوْمُ اسْمٌ يَقَعُ عَلَى جَمْعٍ مِنَ الرِّجَالِ وَلَا يَقَعُ/ عَلَى النِّسَاءِ وَلَا عَلَى الْأَطْفَالِ لِأَنَّهُ جَمْعٌ قَائِمٌ كَصَوْمٍ جَمْعُ صَائِمٍ، وَالْقَائِمُ بِالْأُمُورِ هُمُ الرِّجَالُ فَعَلَى هَذَا الْأَقْوَامُ الرِّجَالُ لَا النِّسَاءُ فَائِدَةٌ: وَهِيَ أَنَّ عَدَمَ الِالْتِفَاتِ وَالِاسْتِحْقَارِ إِنَّمَا يَصْدُرُ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ مِنَ الرِّجَالِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرِّجَالِ، لِأَنَّ الْمَرْأَةَ فِي نَفْسِهَا ضَعِيفَةٌ، فَإِذَا لَمْ يَلْتَفِتِ الرِّجَالُ إِلَيْهَا لَا يَكُونُ لَهَا أَمْرٌ،

Birinci Mesele: Allah Teâlâ’nın { لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ } “Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin...” buyruğudur. Kavim (el-kavm), erkekler topluluğuna verilen bir isimdir; kadınlara ve çocuklara şamil olmaz. Çünkü o, sâim (oruç tutan)’ın çoğulunun savm olması gibi kâim (ayakta duran)’ın çoğuludur. İşleri ayakta tutanlar ise erkeklerdir; buna göre kavimler kadınlar değil, erkeklerdir. Bir fayda: Dönüp bakmama ve hakir görme hâli çoğunlukla erkeklerden erkeklere yönelik olarak meydana gelir. Çünkü kadın kendi zatında zayıftır; erkekler ona iltifat etmediğinde onun bir etkinliği kalmaz.

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «النِّسَاءُ لَحْمٌ عَلَى وَضَمٍ إِلَّا مَا رَدَدْتَ عَنْهُ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kadınlar, sen sahip çıkmadıkça et tahtası üzerindeki et gibidir” buyurmuştur.

وَأَمَّا الْمَرْأَةُ فَلَا يُوجَدُ مِنْهَا اسْتِحْقَارُ الرَّجُلِ وَعَدَمُ الْتِفَاتِهَا إِلَيْهِ لِاضْطِرَارِهَا فِي دَفْعِ حَوَائِجِهَا [إِلَيْهِ] ، وَأَمَّا الرِّجَالُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرِّجَالِ وَالنِّسَاءُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النِّسَاءِ فَيُوجَدُ فِيهِمْ هَذَا النَّوْعُ مِنَ الْقُبْحِ وَهَذَا أَشْهَرُ.

Kadına gelince, ihtiyaçlarını gidermede erkeğe muhtaç olduğu için kadından erkeği hakir görme ve ona iltifat etmeme durumu pek görülmez. Erkeklerin erkeklere, kadınların da kadınlara nispetinde ise bu tür çirkinlikler bulunur ve bu daha yaygındır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ فِي الدَّرَجَةِ الْعَالِيَةِ الَّتِي هِيَ نِهَايَةُ الْمُنْكَرِ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ كَسْرًا لَهُ وَبُغْضًا لِنُكْرِهِ، وَقَالَ في المرتبة الثانية لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ جَعَلَهُمْ كَأَنْفُسِهِمْ لَمَّا نَزَلُوا دَرَجَةً رَفَعَهُمُ اللَّهُ دَرَجَةً وَفِي الْأَوَّلِ جَعَلَ الْمَسْخُورَ مِنْهُ خَيْرًا، وَفِي الثَّانِي جَعَلَ الْمَسْخُورَ مِنْهُ مَثَلًا، وَفِي قَوْلِهِ عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ حِكْمَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ وَجَدَ مِنْهُمُ النُّكْرَ الَّذِي هُوَ مُفْضٍ إِلَى الْإِهْمَالِ وَجَعَلَ نَفْسَهُ خَيْرًا مِنْهُمْ كَمَا فَعَلَ إِبْلِيسُ حَيْثُ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى آدَمَ وَقَالَ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ [الأعراف: ١٢] فَصَارَ هُوَ خَيْرًا، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ أَنْ يَكُونُوا يَصِيرُوا فَإِنَّ مَنِ اسْتَحْقَرَ إِنْسَانًا لِفَقْرِهِ أَوْ وَحْدَتِهِ أَوْ ضَعْفِهِ لَا يَأْمَنُ أَنْ يَفْتَقِرَ هُوَ وَيَسْتَغْنِيَ الْفَقِيرُ، وَيَضْعُفَ هُوَ وَيَقْوَى الضَّعِيفُ.

İkinci Mesele: Münkerin son noktası olan en yüksek derecede, o kimsenin [kibrini] kırmak ve çirkinliğini yermek için { عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ } “...belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar...” buyurmuştur. İkinci mertebede ise { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } “...birbirinizi ayıplamayın...” buyurarak onları kendi nefisleri gibi kılmıştır; zira onlar bir derece inince Allah onları bir derece yükseltmiştir. Birincisinde alay edileni daha hayırlı kılmış, ikincisinde ise alay edileni [alay edenin] misli kılmıştır. O’nun { عَسى أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ } buyruğunda bir hikmet vardır: O da şudur: Onlarda, umursamamaya vardıran bir kötülük görmüş ve o kimse kendini onlardan hayırlı saymıştır; nitekim İblis de Âdem’e iltifat etmeyip { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } [el-A‘râf 7/12] “Ben ondan hayırlıyım” dediğinde Âdem daha hayırlı olmuştu. Şöyle de denilebilir: O’nun { أَنْ يَكُونُوا } “...olmaları...” buyruğundan kasıt "hâline gelmeleri/dönüşmeleridir". Zira bir insanı fakirliği, yalnızlığı veya zayıflığı sebebiyle hakir gören kimse, kendisinin fakirleşip o fakirin zenginleşmesinden, kendisinin zayıflayıp o zayıfın güçlenmesinden emin olamaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ تَعَالَى: قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ وَلَمْ يَقُلْ نَفْسٌ مِنْ نَفْسٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا فِيهِ إِشَارَةٌ إلى منع

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ { نَفْسٌ مِنْ نَفْسٍ } "bir nefis diğer bir nefisle" dememiş, { قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ } “Bir topluluk diğer bir toplulukla...” buyurmuştur. Çünkü bunda kibri menetmeye

التَّكَبُّرِ وَالْمُتَكَبِّرُ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ يُرِي جَبَرُوتَهُ على رؤوس الْأَشْهَادِ، وَإِذَا اجْتَمَعَ فِي الْخَلَوَاتِ مَعَ مَنْ لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ فِي الْجَامِعِ يَجْعَلُ نَفْسَهُ مُتَوَاضِعًا، فَذَكَرَهُمْ بِلَفْظِ الْقَوْمِ مَنْعًا لَهُمْ عَمَّا يَفْعَلُونَهُ.

bir işaret vardır; zira kibirli kimse çoğunlukla zorbalığını herkesin gözü önünde sergiler. Camide yüzüne bakmadığı kimseyle tenhalarda bir araya geldiğinde ise kendini mütevazı gösterir. İşte yaptıkları şeyden onları menetmek için onları kavim lafzıyla zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ عَيْبَ الْأَخِ عَائِدٌ إِلَى الْأَخِ فَإِذَا عَابَ عَائِبٌ نَفْسًا فَكَأَنَّمَا عَابَ نَفْسَهُ وَثَانِيهُمَا: هُوَ أَنَّهُ إِذَا عَابَهُ وَهُوَ لَا يَخْلُو مِنْ عَيْبٍ يُحَارِبُهُ الْمَعِيبُ فَيَعِيبُهُ فَيَكُونُ هُوَ بِعَيْبِهِ حَامِلًا لِلْغَيْرِ عَلَى عَيْبِهِ وَكَأَنَّهُ هُوَ الْعَائِبُ نَفْسَهُ وَعَلَى هَذَا يُحْمَلُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٩] أَيْ أَنَّكُمْ إِذَا قَتَلْتُمْ نَفْسًا قُتِلْتُمْ فَتَكُونُوا كَأَنَّكُمْ قَتَلْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَيَحْتَمِلُ وَجْهًا آخَرَ ثَالِثًا وَهُوَ أَنْ تَقُولَ لَا تَعِيبُوا أَنْفُسَكُمْ أَيْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ فَإِنَّكُمْ إِنْ فَعَلْتُمْ فَقَدْ عِبْتُمْ أَنْفُسَكُمْ، أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ عَابَ كُلَّ وَاحِدٍ فَصِرْتُمْ عَائِبِينَ مِنْ وَجْهٍ مَعِيبِينَ من وجه، وهذا الوجه هاهنا ظَاهِرٌ وَلَا كَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ’nın { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } “...birbirinizi ayıplamayın...” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: [Din] kardeşinin ayıbı kardeşine döner; dolayısıyla bir ayıplayıcı bir nefsi ayıpladığında sanki kendi nefsini ayıplamış gibi olur. İkincisi: Kusurdan uzak olmayan bir kimse başkasını ayıpladığında, ayıplanan kişi onunla mücadele edip onu ayıplar; böylece o kendi ayıplamasıyla başkasını kendisini ayıplamaya sevk etmiş ve sanki kendi nefsini ayıplamış gibi olur. Allah Teâlâ’nın { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [en-Nisâ 4/29] “...kendinizi öldürmeyin...” buyruğu da buna hamledilir; yani bir nefsi öldürdüğünüzde siz de öldürülürsünüz ve sanki kendi nefsinizi öldürmüş gibi olursunuz. Üçüncü bir vecih daha muhtemeldir ki o da şöyle demendir: Nefislerinizi yani birbirinizi ayıplamayın; zira bunu yaparsanız nefislerinizi ayıplamış olursunuz; yani her biriniz diğerini ayıplamış olur ve böylece bir yönden ayıplayan, diğer yönden ayıplanan hâline gelirsiniz. Bu vecih burada açıktır; fakat Allah Teâlâ’nın { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } buyruğunda böyle değildir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِنْ قِيلَ قَدْ ذَكَرْتُمْ أَنَّ هَذَا إِرْشَادٌ لِلْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَا يَجِبُ أَنْ يَفْعَلَهُ الْمُؤْمِنُ عِنْدَ حُضُورِهِ بَعْدَ الْإِشَارَةِ إِلَى مَا يَفْعَلُهُ فِي غَيْبَتِهِ، لَكِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا تَلْمِزُوا قِيلَ فِيهِ بِأَنَّهُ الْعَيْبُ خَلْفَ الْإِنْسَانِ وَالْهَمْزُ هُوَ الْعَيْبُ فِي وَجْهِ الْإِنْسَانِ، نَقُولُ لَيْسَ كَذَلِكَ بَلِ الْعَكْسُ أَوْلَى، وَذَلِكَ لِأَنَّا إِذَا نَظَرْنَا إِلَى قَلْبِ الْحُرُوفِ دَلَلْنَ عَلَى الْعَكْسِ، لِأَنَّ لَمَزَ قَلْبُهُ لَزَمَ وَهَمَزَ قَلْبُهُ هَزَمَ، وَالْأَوَّلُ: يَدُلُّ عَلَى الْقُرْبِ، وَالثَّانِي: عَلَى الْبُعْدِ، فَإِنْ قِيلَ اللَّمْزُ هُوَ الطَّعْنُ وَالْعَيْبُ فِي الْوَجْهِ كَانَ أَوْلَى مَعَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ/ قِيلَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.

Beşinci Mesele: Eğer denilirse ki: Bunun, müminin gıyabında yapması gereken şeye işaret edildikten sonra, huzurunda yapması vacip olan şeye dair müminlere bir irşat olduğunu belirttiniz. Fakat Allah Teâlâ’nın { وَلا تَلْمِزُوا } “...ayıplamayın...” buyruğu hakkında, insanın arkasından ayıplamak olduğu; hemz (الْهَمْز)’in ise insanın yüzüne karşı ayıplamak olduğu söylenmiştir? Deriz ki: Durum öyle değildir, bilakis aksini söylemek daha evladır. Çünkü harflerin iştikakına (harf dizilimine) baktığımızda bu tersine delalet eder; zira lemeze (لمز)’nin harf dönüşümü lezeme (لزم)’dir; hemeze (همز)’nin harf dönüşümü ise hezeme (هزم)’dir. Birincisi yakınlığa, ikincisi ise uzaklığa delalet eder. Dolayısıyla lemz’in yüze karşı ta‘n etmek ve ayıplamak olduğu söylenirse bu daha evla olur; bununla birlikte her birinin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ تَعَالَى: وَلا تَنابَزُوا وَلَمْ يَقُلْ لَا تَنْبِزُوا، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّمَّازَ إِذَا لَمَزَ فَالْمَلْمُوزُ قَدْ لَا يَجِدُ فِيهِ فِي الْحَالِ عَيْبًا يَلْمِزُهُ بِهِ، وَإِنَّمَا يَبْحَثُ وَيَتْبَعُهُ لِيَطَّلِعَ مِنْهُ عَلَى عَيْبٍ فَيُوجَدُ اللَّمْزُ مِنْ جَانِبٍ، وَأَمَّا النَّبْزُ فَلَا يَعْجِزُ كُلُّ وَاحِدٍ عَنِ الْإِتْيَانِ بِهِ، فَإِنَّ مَنْ نَبَزَ غَيْرَهُ بالحمار وهو يَنْبِزُهُ بِالثَّوْرِ وَغَيْرِهِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ النَّبْزَ يُفْضِي فِي الْحَالِ إِلَى التَّنَابُزِ وَلَا كَذَلِكَ اللَّمْزُ.

Altıncı Mesele: Allah Teâlâ { لَا تَنْبِزُوا } dememiş, { وَلا تَنابَزُوا } “...birbirinizi [kötü] lakaplarla çağırmayın...” buyurmuştur. Çünkü ayıplayıcı ayıpladığında, ayıplanan kimse o anda onda ayıplayacağı bir kusur bulamayabilir; onda bir kusur bulup muttali olmak için araştırır ve peşine düşer, böylece lemz tek taraftan meydana gelir. Nebz (kötü lakap takmak)’e gelince, bunu yapmaktan hiç kimse âciz kalmaz; nitekim bir başkasına "eşek" lakabını takan kimseye, diğeri hemen "öküz" veya başka bir lakap takıverir. Dolayısıyla nebz lafzının o anda karşılıklı lakaplaşmaya (tenâbüz) yol açacağı açıktır, lemz ise öyle değildir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ.

Allah Teâlâ’nın { بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ } “İmandan sonra fasıklık ne kötü bir addır!” buyruğuna gelince:

قِيلَ فِيهِ إِنَّ الْمُرَادَ بِئْسَ أَنْ يَقُولَ للمسلم يا يهودي بعد الإيمان أي بعد ما آمَنَ فَبِئْسَ تَسْمِيَتُهُ بِالْكَافِرِ، وَيَحْتَمِلُ وَجْهًا أَحْسَنَ مِنْ هَذَا: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ هَذَا تَمَامٌ للزجر، كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مَنْ قَوْمٍ وَلَا تَلْمِزُوا ولا تنابزوا فإنه إن فعل يفسق بعد ما آمَنَ، وَالْمُؤْمِنُ يَقْبُحُ مِنْهُ أَنْ يَأْتِيَ بَعْدَ إِيمَانِهِ بِفُسُوقٍ فَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ [الْأَنْعَامِ: ٨٢] ويصير التقدير بِئْسَ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ، وَبِئْسَ أَنَّ تَسَمَّوْا بالفاسق بسبب هذه الأفعال بعد ما سَمَّيْتُمُوهُمْ مُؤْمِنِينَ.

Bu hususta, kastedilenin Müslümana imandan sonra yani iman ettikten sonra "Ey Yahudi!" denilmesinin ne kötü olduğu, dolayısıyla onun kâfir olarak isimlendirilmesinin ne çirkin olduğu söylenmiştir. Bundan daha güzel bir vecih de muhtemeldir: O da bunun azarlamanın tamamlanması olduğunu söylemektir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin, birbirinizi ayıplamayın ve kötü lakap takmayın; zira kim bunu yaparsa iman ettikten sonra fâsık olur. Mümin için ise imanından sonra fısk işlemesi çirkin bir durumdur. Böylece Allah Teâlâ’nın { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } [el-En‘âm 6/82] “İman edip de imanlarına zulüm bulaştırmayanlar...” buyruğu gibi olur ve takdiri: "İmandan sonra fâsıklık ne kötüdür! Onları mümin diye isimlendirdikten sonra bu fiiller sebebiyle fâsık diye isimlendirilmeniz ne kötüdür!" şeklinde olur.

قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ وَهَذَا يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ مِنَ الصَّغَائِرِ فَمَنْ يصير عَلَيْهِ يَصِيرُ ظَالِمًا فَاسِقًا وَبِالْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ لَا يَتَّصِفُ بِالظُّلْمِ وَالْفِسْقِ فَقَالَ وَمَنْ لَمْ يَتْرُكْ ذَلِكَ وَيَجْعَلْهُ عَادَةً فَهُوَ ظَالِمٌ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ وَلا تَلْمِزُوا وَلا تَنابَزُوا مَنْعٌ لَهُمْ عَنْ ذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَتُبْ أَمَرَهُمْ بِالتَّوْبَةِ عَمَّا مَضَى وَإِظْهَارِ النَّدَمِ عَلَيْهَا مُبَالَغَةً فِي التَّحْذِيرِ وَتَشْدِيدًا فِي الزَّجْرِ، وَالْأَصْلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَنابَزُوا لَا تَتَنَابَزُوا أُسْقِطَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، كَمَا أَسْقَطَ فِي الِاسْتِفْهَامِ إِحْدَى الْهَمْزَتَيْنِ فَقَالَ: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ [الْبَقَرَةِ: ٦] والحذف هاهنا أَوْلَى لِأَنَّ تَاءَ

Allah Teâlâ: { وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim de tövbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” buyurmuştur. Bu iki veçhi muhtemeldir: Birincisi: Bu şeylerin küçük günahlardan olduğu, dolayısıyla buna devam edenin zalim ve fâsık olacağı, bir defa yapmakla ise zulüm ve fısk ile nitelenmeyeceği, bu yüzden bunu terk etmeyip âdet edinen kimsenin zalim olduğu söylenir. İkincisi: Allah Teâlâ’nın { لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ } “Bir topluluk alay etmesin”, { وَلا تَلْمِزُوا } “...ayıplamayın...” ve { وَلا تَنابَزُوا } “...birbirinizi [kötü] lakaplarla çağırmayın...” buyruklarının onları gelecekte bundan menettiği; { وَمَنْ لَمْ يَتُبْ } “Kim de tövbe etmezse...” buyruğunun ise uyarıda mübalağa ve azarlamada şiddet olmak üzere geçmişte yaptıklarından tövbe etmelerini ve pişmanlık göstermelerini emrettiği söylenir. Allah Teâlâ’nın { وَلا تَنابَزُوا } buyruğunun aslı "lâ tetenâbezû" (لَا تَتَنَابَزُوا) olup iki tâ harfinden biri hazfedilmiştir; nitekim istifhamda da iki hemzeden birini hazfederek: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ } [el-Bakara 2/6] “Onları uyarsan da... birdir” buyurmuştur. Buradaki hazif ise daha evladır; çünkü hitap tâ’sı

الْخِطَابِ وَتَاءَ الْفَاعِلِ حَرْفَانِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ فِي كَلِمَةٍ وَهَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ كَلِمَةٌ بِرَأْسِهَا وَهَمْزَةَ أَنْذَرْتَهُمْ أُخْرَى وَاحْتِمَالَ حَرْفَيْنِ فِي كَلِمَتَيْنِ أَسْهَلُ مِنِ احْتِمَالِهِ فِي كَلِمَةٍ، وَلِهَذَا وَجَبَ الْإِدْغَامُ فِي قَوْلِنَا: مَدَّ، وَلَمْ يَجِبْ فِي قَوْلِنَا امْدُدْ، وَ [فِي] قَوْلِنَا: مَرَّ، [دُونَ] قَوْلِهِ: أمر ربنا.

ve fâil tâ’sı tek bir kelimede aynı cinsten iki harftir; istifham hemzesi ise başlı başına bir kelime, "enzartehüm"ün hemzesi de başka bir kelimedir; iki kelimede iki harfin bulunmasına tahammül etmek, tek kelimede bulunmasına tahammül etmekten daha kolaydır. Bundan dolayı "medde" (مَدَّ) sözümüzde idgam vacip olmuş, "ümdüd" (امْدُدْ) sözümüzde ise vacip olmamıştır; ve "merra" (مَرَّ) sözümüzde [vacip olmuş], "emera rabbinâ" (أمر ربنا) sözünde ise [vacip olmamıştır].

[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٢]

[Hucurât Suresi (49), Âyet 12]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ (١٢)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ (١٢) } “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın ve birbirinizin gıybetini yapmayın. Hiçbiriniz ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz! Allah’tan sakının; şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhametlidir.”

[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ] لِأَنَّ الظَّنَّ هُوَ السَّبَبُ فِيمَا تَقَدَّمَ وَعَلَيْهِ تُبْنَى الْقَبَائِحُ، وَمِنْهُ يَظْهَرُ الْعَدُوُّ الْمُكَاشِحُ وَالْقَائِلُ إِذَا أَوْقَفَ أُمُورَهُ عَلَى الْيَقِينِ فَقَلَّمَا يَتَيَقَّنُ فِي أَحَدٍ عَيْبًا فَيَلْمِزُهُ بِهِ، فَإِنَّ الْفِعْلَ فِي الصُّورَةِ قَدْ يَكُونُ قَبِيحًا وَفِي نَفْسِ الْأَمْرِ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ فَاعِلُهُ سَاهِيًا أَوْ يَكُونَ الرَّائِي مُخْطِئًا، وَقَوْلُهُ كَثِيراً إِخْرَاجٌ لِلظُّنُونِ الَّتِي عَلَيْهَا تُبْنَى الْخَيْرَاتُ

Allah Teâlâ’nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü zannın bir kısmı günahtır...” buyruğuna gelince: Zira zan, geçmişteki şeylerin sebebidir ve çirkinlikler onun üzerine bina edilir; açık düşman da ondan ortaya çıkar. Söz söyleyen kişi işlerini yakîne dayandırdığında, bir kimsede kusuru pek az yakînen bilir de onu bununla ayıplar. Çünkü fiil görünüşte çirkin olabilir ama işin aslı öyle olmayabilir; zira o fiili işleyenin dalgın olması veya görenin yanılmış olması mümkündür. O’nun { كَثِيراً } “...çoğundan...” buyruğu, üzerlerine hayırların bina edildiği zanları dışarıda bırakmaktadır.

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «ظُنُّوا بِالْمُؤْمِنِ خَيْرًا»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Mümin hakkında hayır zannında bulunun” buyurmuştur.

وَبِالْجُمْلَةِ كُلُّ أَمْرٍ لَا يَكُونُ بِنَاؤُهُ عَلَى الْيَقِينِ، فَالظَّنُّ فِيهِ غَيْرُ مُجْتَنِبٍ مِثَالُهُ حُكْمُ الْحَاكِمِ عَلَى قَوْلِ الشُّهُودِ وَبَرَاءَةُ الذِّمَّةِ عِنْدَ عَدَمِ الشُّهُودِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ فَقَوْلُهُ اجْتَنِبُوا كَثِيراً وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَخْذِ بِالْأَحْوَطِ كَمَا أَنَّ الطَّرِيقَ الْمُخَوِّفَةَ لَا يَتَّفِقُ كُلَّ مَرَّةٍ فيه قاطع طريق، لكنك لا تسلك لِاتِّفَاقِ ذَلِكَ فِيهِ مَرَّةً وَمَرَّتَيْنِ، إِلَّا إِذَا تَعَيَّنَ فَتَسْلُكُهُ مَعَ رُفْقَةٍ كَذَلِكَ الظَّنُّ يَنْبَغِي بَعْدَ اجْتِهَادٍ تَامٍّ وَوُثُوقٍ بَالِغٍ.

Hülasa, temeli yakîne dayanmayan her işte zan kaçınılmaz değildir; hâkimin şahitlerin sözüne göre hükmetmesi ve şahit bulunmadığında zimmetin beraati (suçsuzluk karinesi) vb. durumlar bunun misalidir. Dolayısıyla O’nun { اجْتَنِبُوا كَثِيراً } “...çoğundan sakının...” buyruğu ve Allah Teâlâ’nın { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “...çünkü zannın bir kısmı günahtır...” buyruğu ihtiyatlı davranmaya işarettir. Nitekim korkulu bir yolda her seferinde bir yol kesiciye rastlanmaz; fakat orada bir iki defa rastlandığı için, o yol mecbur kalınmadıkça tutulmaz; mecbur kalındığında ise bir kafile ile birlikte tutulur. Zan da böyledir; tam bir gayret ve tam bir güvenirlikten sonra olmalıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَجَسَّسُوا إِتْمَامًا لِمَا سَبَقَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ فُهِمَ مِنْهُ أَنَّ الْمُعْتَبَرَ الْيَقِينُ فَيَقُولُ الْقَائِلُ أَنَا أَكْشِفُ فُلَانًا يَعْنِي أَعْلَمُهُ يَقِينًا وَأَطَّلِعُ عَلَى عَيْبِهِ مُشَاهَدَةً فَأَعِيبُ فَأَكُونُ قَدِ اجْتَنَبْتُ الظن فقال تعالى: ولا تتبعوا الظَّنَّ، وَلَا تَجْتَهِدُوا فِي طَلَبِ الْيَقِينِ فِي مَعَايِبِ النَّاسِ.

Sonra Allah Teâlâ önceki [hükmü] tamamlamak üzere { وَلا تَجَسَّسُوا } “...birbirinizin kusurunu araştırmayın...” buyurmuştur. Çünkü Allah Teâlâ { اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ } “...zannın çoğundan sakının...” buyurunca, bundan muteber olanın yakîn olduğu anlaşılmış; bunun üzerine bir kimse "Ben falanın durumunu açığa çıkarırım, yani onu yakînen bilirim ve ayıbını bizzat görerek öğrenip ayıplarım, böylece zandan sakınmış olurum" diyebilir. Bu sebeple Allah Teâlâ: Zannın peşine düşmeyin ve insanların ayıplarını yakînen öğrenmek için çaba sarf etmeyin, buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً إِشَارَةً إِلَى وُجُوبِ حِفْظِ عِرْضِ الْمُؤْمِنِ فِي غَيْبَتِهِ وَفِيهِ مَعَانٍ أَحَدُهَا: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَإِنَّهُ لِلْعُمُومِ فِي الحقيقة كقوله لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الحجرات: ١١] وَأَمَّا مَنِ اغْتَابَ فَالْمُغْتَابُ أَوَّلًا يَعْلَمُ عَيْبَهُ فَلَا يُحْمَلُ فِعْلُهُ عَلَى أَنْ يَغْتَابَهُ فَلَمْ يَقُلْ وَلَا تَغْتَابُوا أَنْفُسَكُمْ لِمَا أَنَّ الْغِيبَةَ لَيْسَتْ حَامِلَةً لِلَعَائِبَ عَلَى عَيْبِهِ مَنِ اغْتَابَهُ، وَالْعَيْبُ حَامِلٌ عَلَى الْعَيْبِ ثَانِيهَا: لَوْ قَالَ قَائِلٌ هَذَا الْمَعْنَى كَانَ حَاصِلًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَغْتَابُوا، مَعَ الِاقْتِصَارِ عَلَيْهِ نَقُولُ لَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَمْنُوعَ اغْتِيَابُ الْمُؤْمِنِ فَقَالَ: بَعْضُكُمْ بَعْضاً وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيُعْلَنُ وَيُذْكَرُ بِمَا فِيهِ وَكَيْفَ لَا وَالْفَاسِقُ يَجُوزُ أَنْ يُذْكَرَ بِمَا فيه عند الحاجة [قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً] ثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الِاغْتِيَابَ الْمَمْنُوعَ اغْتِيَابُ الْمُؤْمِنِ لَا ذِكْرُ الْكَافِرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ شَبَّهَهُ بِأَكْلِ لَحْمِ الْأَخِ، وَقَالَ مِنْ قبل إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ

Sonra Allah Teâlâ, müminin ırzını gıyabında korumanın vacip olduğuna işaret etmek üzere { وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “...ve birbirinizin gıybetini yapmayın...” buyurmuştur. Bunda birkaç mana vardır: Birincisi: Allah Teâlâ’nın { بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “...birbirinizin...” buyruğundadır; zira bu, O’nun { لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } [el-Hucurât 49/11] “Birbirinizi ayıplamayın” buyruğu gibi hakikatte umum ifade eder. Gıybet eden kimseye gelince; gıybeti yapılan kimse ilkin onun ayıbını bilmez ki yaptığı fiil onu gıybet etmeye sevk etsin; bu yüzden "birbirinizin gıybetini yapmayın" dememiştir. Zira gıybet, ayıplayan kimseyi kendisini gıybet edeni ayıplamaya sevk etmez; ayıp ise ayıplamaya sevk eder. İkincisi: Eğer biri "Bu mana, Allah Teâlâ’nın { بَعْضُكُمْ بَعْضاً } demeyip sadece { لَا تَغْتَابُوا } 'Gıybet etmeyin' buyruğuyla yetinmesiyle de hasıl olurdu" derse; deriz ki: Hayır, çünkü yasaklanan gıybet müminin gıybetidir; bu yüzden { بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “...birbirinizin...” buyurmuştur. Kâfire gelince, o açıkça söylenir ve kendisinde bulunan şeylerle anılır; nasıl olmasın ki fâsık bile ihtiyaç anında kendisinde bulunan şeylerle zikredilebilir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ’nın { أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً } “Hiçbiriniz ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı?...” buyruğu, yasaklanan gıybetin kâfiri anmak değil, müminin gıybeti olduğuna delildir. Çünkü onu kardeşin etini yemeye benzetmiştir; daha önce de { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ }

[الحجرات: ١٠] فَلَا أُخُوَّةَ إِلَّا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَا مَنْعَ إِلَّا مِنْ شَيْءٍ يُشْبِهُ أَكْلَ لَحْمِ الْأَخِ فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ نَهْيٌ عَنِ اغْتِيَابِ الْمُؤْمِنِ دُونَ الْكَافِرِ رَابِعُهَا: مَا الْحِكْمَةُ فِي هَذَا التَّشْبِيهِ؟ نَقُولُ هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ عِرْضَ الْإِنْسَانِ كَدَمِهِ وَلَحْمِهِ، وَهَذَا مِنْ بَابِ الْقِيَاسِ الظَّاهِرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عِرْضَ الْمَرْءِ أَشْرَفُ مِنْ لَحْمِهِ، فَإِذَا لَمْ يَحْسُنْ مِنَ الْعَاقِلِ أَكْلُ لُحُومِ النَّاسِ لَمْ يَحْسُنْ مِنْهُ قَرْضُ عِرْضِهِمْ بِالطَّرِيقِ الْأَوْلَى لِأَنَّ ذَلِكَ آلَمُ، وَقَوْلُهُ لَحْمَ أَخِيهِ آكَدُ فِي الْمَنْعِ لِأَنَّ الْعَدُوَّ يَحْمِلُهُ الْغَضَبُ عَلَى مَضْغِ لَحْمِ الْعَدُوِّ، فَقَالَ أَصْدَقُ الْأَصْدِقَاءِ مَنْ وَلَدَتْهُ أُمُّكَ، فَأَكْلُ لَحْمِهِ أَقْبَحُ/ مَا يَكُونُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَيْتاً إِشَارَةٌ إِلَى دَفْعِ وَهْمٍ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ الْقَوْلُ فِي الْوَجْهِ يُؤْلِمُ فَيَحْرُمُ، وَأَمَّا الِاغْتِيَابُ فَلَا اطِّلَاعَ عَلَيْهِ لِلْمُغْتَابِ فَلَا

[el-Hucurât 49/10] “Müminler ancak kardeştirler...” buyurmuştu. Dolayısıyla kardeşlik ancak müminler arasındadır ve yasaklama da kardeş etini yemeye benzeyen şeyden başkası için değildir. Bu ayette kâfirin değil, müminin gıybetinden nehiy vardır. Dördüncüsü: Bu teşbihteki hikmet nedir? Deriz ki: Bu, insanın ırzının kanı ve eti gibi olduğuna işarettir; bu da açık kıyas kabilindendir. Zira kişinin ırzı etinden daha şereflidir; akıllı bir kimseden insanların etlerini yemek yakışık almadığına göre, onların ırzlarını zedelemek evleviyetle yakışık almaz; çünkü bu daha çok acı verir. O’nun { لَحْمَ أَخِيهِ } “...kardeşinin etini...” buyruğu ise yasaklamada daha pekiştiricidir; zira düşmanı, öfkesi hasmının etini çiğnemeye sevk edebilir. İşte dostların en samimisi annenin doğurduğudur; onun etini yemek ise olabilecek en çirkin şeydir. Allah Teâlâ’nın { مَيْتاً } “...ölmüş...” buyruğu ise bir vehmi defetmeye işarettir; o da: Yüze karşı söylemek acı verir, bu yüzden haramdır; gıybete gelince, gıybeti yapılanın bundan haberi olmaz, dolayısıyla

يُؤْلِمُ، فَقَالَ أَكْلُ لَحْمِ الْأَخِ وَهُوَ مَيِّتٌ أَيْضًا لَا يُؤْلِمُ، وَمَعَ هَذَا هُوَ فِي غَايَةِ الْقُبْحِ لِمَا أَنَّهُ لَوِ اطَّلَعَ عَلَيْهِ لَتَأَلَّمَ، كَمَا أَنَّ الْمَيِّتَ لَوْ أَحَسَّ بِأَكْلِ لَحْمِهِ لَآلَمَهُ، وَفِيهِ مَعْنًى: وَهُوَ أَنَّ الِاغْتِيَابَ كَأَكْلِ لَحْمِ الْآدَمِيِّ مَيْتًا، وَلَا يَحِلُّ أَكْلُهُ إِلَّا لِلْمُضْطَرِّ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ، وَالْمُضْطَرُّ إِذَا وَجَدَ لَحْمَ الشَّاةِ الْمَيِّتَةِ وَلَحَمَ الْآدَمِيِّ الْمَيِّتِ فَلَا يَأْكُلُ لَحْمَ الْآدَمِيِّ، فَكَذَلِكَ الْمُغْتَابُ إِنْ وَجَدَ لِحَاجَتِهِ مَدْفَعًا غَيْرَ الْغِيبَةِ فَلَا يُبَاحُ لَهُ الِاغْتِيَابُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَيْتاً حَالٌ عَنِ اللَّحْمِ أَوْ عَنِ الْأَخِ، فَإِنْ قِيلَ اللَّحْمُ لَا يَكُونُ مَيْتًا، قُلْنَا بَلَى

acı vermez, denilmesidir. İşte: Kardeşin ölü iken etini yemek de acı vermez; bununla beraber haberdar olsaydı acı çekeceği için bu son derece çirkindir; nitekim ölü de etinin yendiğini hissetseydi ona acı verirdi, buyurmuştur. Bunda bir mana daha vardır: O da gıybetin, insanın ölü etini yemesi gibi olmasıdır; onun etini yemek ise ancak muztar (çaresiz) kalana ihtiyaç miktarınca helal olur. Muztar kalan kimse ölü koyun eti ile ölü insan eti bulduğunda insan etini yemez; aynı şekilde gıybet eden de ihtiyacını gıybetten başka bir yolla defetme imkânı bulursa gıybet etmek ona mubah olmaz. Allah Teâlâ’nın { مَيْتاً } buyruğu "lahm" (et) kelimesinden veya "ah" (kardeş) kelimesinden haldir. Eğer "Et ölü olmaz" denilirse; deriz ki: Bilakis,

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَا أُبِينَ مِنْ حَيٍّ فهو ميت»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Diri olandan kesilip koparılan her parça ölüdür (meytedir)” buyurmuştur.

فسمى الغلفة ميتا، فإن قيل إذا جعلناه حال عَنِ الْأَخِ، لَا يَكُونُ هُوَ الْفَاعِلُ وَلَا المفعول فلا يجوز جعله حال، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: مَرَرْتُ بِأَخِي زَيْدٍ قَائِمًا، ويريد كون زيدا قَائِمًا، قُلْنَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ مَنْ أَكَلَ لَحْمَهُ فَقَدْ أَكَلَ، فَصَارَ الْأَخُ مَأْكُولًا مَفْعُولًا، بِخِلَافِ الْمُرُورِ بِأَخِي زَيْدٍ، فَيَجُوزُ أَنْ تَقُولَ ضَرَبْتُ وَجْهَهُ آثِمًا أَيْ وَهُوَ آثِمٌ، أَيْ صَاحِبَ الْوَجْهِ، كَمَا أَنَّكَ إِذَا ضَرَبْتَ وَجْهَهُ فَقَدْ ضَرَبْتَهُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَقُولَ مَزَّقْتُ ثَوْبَهُ آثِمًا، فَتَجْعَلُ الْآثِمَ حَالًا مِنْ غَيْرِكَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

Böylece sünnet derisini ölü olarak isimlendirmiştir. Eğer denilirse ki: Onu kardeşten hal kılarsak, o ne fail ne de meful olur, bu yüzden hal kılınması caiz olmaz; nitekim bir kimsenin "Merartü bi-ahî Zeydin kâimen" (Zeyd’in kardeşine ayakta iken uğradım) deyip Zeyd’in ayakta olmasını kastetmesi gibi [olur]? Deriz ki: Onun etini yiyen kimse şüphesiz onu yemiş olur, böylece kardeş yenilen bir meful hâline gelir; bu durum "Zeyd’in kardeşine uğramak"tan farklıdır. Dolayısıyla "Darabtü vechehû âsimen" (Günahkâr olduğu halde yüzüne vurdum) yani yüzün sahibi günahkâr iken demen caizdir; nitekim onun yüzüne vurduğunda şüphesiz ona vurmuş olursun. Fakat "Mazzaktü sevbehû âsimen" (Günahkâr olduğu halde elbisesini yırttım) deyip de "âsim" kelimesini senden başkasından hal kılman caiz olmaz. Allah Teâlâ’nın

فَكَرِهْتُمُوهُ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

{ فَكَرِهْتُمُوهُ } “...İşte bundan tiksindiniz!...” buyruğunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَائِدُ إِلَيْهِ الضَّمِيرُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: وَهُوَ الظَّاهِرُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْأَكْلَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ مَعْنَاهُ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمُ الْأَكْلَ، لِأَنَّ أَنْ مَعَ الْفِعْلِ تَكُونُ لِلْمَصْدَرِ، يَعْنِي فَكَرِهْتُمُ الْأَكْلَ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ هُوَ اللَّحْمَ، أَيْ فَكَرِهْتُمُ اللَّحْمَ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمَيِّتَ فِي قَوْلِهِ مَيْتاً وَتَقْدِيرُهُ:

Birinci Mesele: Zamirin döndüğü merci birkaç veçhi muhtemeldir: Birincisi ve zahir olanı: Bunun "yeme fiili" (el-ekl) olmasıdır. Çünkü Allah Teâlâ’nın { أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ } buyruğunun manası "Hiçbiriniz yemeyi sever mi?" demektir; zira fiille gelen "en" (أن) masdar manasındadır; yani "yemeyi kerih gördünüz/tiksindiniz". İkincisi: "Et" (el-lahm) olmasıdır; yani "eti kerih gördünüz/tiksindiniz". Üçüncüsü: { مَيْتاً } “...ölmüş...” buyruğundaki "ölü" olmasıdır; bunun takdiri de:

أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا مُتَغَيِّرًا فَكَرِهْتُمُوهُ، فَكَأَنَّهُ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ مَيْتاً وَيَكُونُ فِيهِ زِيَادَةُ مُبَالَغَةٍ فِي التَّحْذِيرِ، يَعْنِي الْمَيْتَةَ إِنْ أُكِلَتْ فِي النُّدْرَةِ لِسَبَبٍ كَانَ نَادِرًا، وَلَكِنْ إِذَا أَنْتَنَ وَأَرْوَحَ وَتَغَيَّرَ لَا يُؤْكَلُ أَصْلًا، فَكَذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ الْغِيبَةُ.

"Hiçbiriniz kardeşinin etini ölmüş ve kokuşup değişmiş olarak yemeyi sever mi? İşte bundan tiksindiniz" şeklindedir. Sanki bu, { مَيْتاً } lafzının bir sıfatı gibidir ve bunda sakındırmada ilave bir mübalağa bulunur; yani leş nadiren de olsa bir sebeple yenilse bile, koktuğunda, koku salıp bozulduğunda asla yenmez; işte gıybetin de böyle olması gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَرِهْتُمُوهُ تَقْتَضِي وُجُودَ تَعَلُّقٍ، فَمَا ذَلِكَ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ تَقْدِيرَ جَوَابِ كَلَامٍ، كَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: أَيُحِبُّ قِيلَ فِي جَوَابِهِ ذَلِكَ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ أَيُحِبُّ لِلْإِنْكَارِ كَأَنَّهُ قَالَ: لَا يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ إِذًا وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى إِضْمَارٍ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ التَّعَلُّقُ هُوَ تَعَلُّقَ الْمُسَبَّبِ بِالسَّبَبِ، وَتَرَتُّبَهُ عَلَيْهِ كَمَا تَقُولُ: جَاءَ فُلَانٌ مَاشِيًا فَتَعِبَ، لِأَنَّ الْمَشْيَ يُورِثُ التَّعَبَ، فَكَذَا قَوْلُهُ مَيْتاً لِأَنَّ الْمَوْتَ يُورِثُ النَّفْرَةَ إِلَى حَدٍّ لَا يَشْتَهِي الْإِنْسَانُ أَنْ يَبِيتَ فِي بَيْتٍ فِيهِ مَيِّتٌ، فَكَيْفَ يَقْرَبُهُ بِحَيْثُ يَأْكُلُ مِنْهُ، فَفِيهِ إِذًا كَرَاهَةٌ شَدِيدَةٌ، فَكَذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ حَالَ الْغَيْبَةِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ’nın { فَكَرِهْتُمُوهُ } buyruğundaki fâ (فَ) harfi bir taallukun bulunmasını gerektirir; bu nedir? Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunun takdiri bir sözün cevabı olmasıdır; sanki Allah Teâlâ { أَيُحِبُّ } “...sever mi?...” buyurunca, bunun cevabında bu söylenmiştir. İkincisi: { أَيُحِبُّ } buyruğundaki istifhamın inkâr için olmasıdır; sanki "Hiçbiriniz kardeşinin etini ölü olarak yemeyi sevmez, öyleyse bundan tiksindiniz" buyurmuş gibidir ve takdire ihtiyaç duymaz. Üçüncüsü: Bu taallukun, müsebbebin sebebe taalluku ve ona terettüp etmesi kabilinden olmasıdır; nitekim: "Falan yürüyerek geldi de yoruldu" dersin; zira yürümek yorgunluk doğurur. İşte { مَيْتاً } buyruğu da böyledir; zira ölüm, insanın içinde ölü bulunan bir evde gecelemek dahi istemeyeceği derecede nefret doğurur; öyleyse ondan yiyecek derecede ona nasıl yaklaşabilir? Dolayısıyla bunda şiddetli bir tiksinti vardır; gıybet hâlinin de böyle olması gerekir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ عَطْفٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، / أَيِ اجْتَنِبُوا وَاتَّقُوا، وَفِي الْآيَةِ لِطَائِفُ: مِنْهَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أُمُورًا ثَلَاثَةً مُرَتَّبَةً بَيَانُهَا، هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ } “...Allah’tan sakının; şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhametlidir.” buyurmuştur ki bu, daha önce geçen emir ve nehiylere atıftır; yani sakının ve takvalı olun. Ayette bazı latif incelikler vardır: Bunlardan biri: Allah Teâlâ bu ayette sıralı üç husus zikretmiştir; bunun beyanı şudur: Allah Teâlâ:

اجْتَنِبُوا كَثِيراً أَيْ لَا تَقُولُوا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ مَا لَمْ تَعْلَمُوهُ فِيهِمْ بِنَاءً عَلَى الظَّنِّ، ثُمَّ إِذَا سُئِلْتُمْ عَلَى الْمَظْنُونَاتِ، فَلَا تَقُولُوا نَحْنُ نَكْشِفُ أُمُورَهُمْ لِنَسْتَيْقِنَهَا قَبْلَ ذِكْرِهَا، ثُمَّ إِنْ عَلِمْتُمْ مِنْهَا شَيْئًا مِنْ غَيْرِ تَجَسُّسٍ، فَلَا تَقُولُوهُ وَلَا تُفْشُوهُ عَنْهُمْ وَلَا تَعِيبُوا، ففي الأول نهى عما لم أن يُعْلَمَ، ثُمَّ نَهْيٌ عَنْ طَلَبِ ذَلِكَ الْعِلْمِ، ثُمَّ نَهْيٌ عَنْ ذِكْرِ مَا عَلِمَ، وَمِنْهَا أن الله تعالى لم يقل اجتنبوا تَقُولُوا أَمْرًا عَلَى خِلَافِ مَا تَعْلَمُونَهُ، وَلَا قَالَ اجْتَنِبُوا الشَّكَّ، بَلْ أَوَّلُ مَا نَهَى عَنْهُ هُوَ الْقَوْلُ بِالظَّنِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْلَ عَلَى خِلَافِ الْعِلْمِ كَذِبٌ وَافْتِرَاءٌ، وَالْقَوْلُ بِالشَّكِّ، وَالرَّجْمُ بِالْغَيْبِ سَفَهٌ وَهُزْءٌ، وَهُمَا فِي غَايَةِ الْقُبْحِ، فَلَمْ يَنْهَ عَنْهُ اكْتِفَاءً بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِأَنَّ وَصْفَهُمْ

{ اجْتَنِبُوا كَثِيراً } “...çoğundan sakının...” yani zanna dayanarak müminler hakkında kendilerinde bilmediğiniz şeyleri söylemeyin; sonra zannolunan şeyler hakkında size sorulduğunda, onları anmadan önce yakînen öğrenmek için durumlarını açığa çıkarırız demeyin; sonra tecessüs etmeksizin bunlardan bir şey öğrenirseniz, onu söylemeyin, onlar hakkında yaymayın ve ayıplamayın, buyurmuştur. Böylece birincisinde bilinmeyen şeyden nehiy, sonra o bilgiyi aramaktan nehiy, sonra da bilinen şeyi anmaktan nehiy gelmiştir. İnceliklerden bir diğeri: Allah Teâlâ "Bildiğinizin aksine bir söz söylemekten sakının" dememiş ve "Şüpheden sakının" da dememiştir; bilakis ilk nehyettiği şey zanna dayalı söz söylemektir. Çünkü bilginin aksine söz söylemek yalan ve iftiradır; şüpheye dayalı söz söylemek ve gayba taş atmak ise beyinsizlik ve alaydır; bu ikisi ise son derece çirkindir. Allah Teâlâ { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!...” buyruğuyla yetinerek bundan nehyetmemiştir; çünkü onların iman ile nitelenmeleri,

بِالْإِيمَانِ يَمْنَعُهُمْ مِنَ الِافْتِرَاءِ وَالِارْتِيَابِ الَّذِي هُوَ دَأْبُ الْكَافِرِ. وَإِنَّمَا مَنَعَهُمْ عَمَّا يَكْثُرُ وَجُودُهُ في المسلمين، لذلك قَالَ فِي الْآيَةِ لَا يَسْخَرْ وَمِنْهَا أَنَّهُ خَتَمَ الْآيَتَيْنِ بِذِكْرِ التَّوْبَةِ، فَقَالَ فِي الْأُولَى: وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الْحُجُرَاتِ: ١١] وقال في الأخرى إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ [الحجرات: ١٢] لَكِنْ فِي الْآيَةِ الْأَوْلَى لَمَّا كَانَ الِابْتِدَاءُ بِالنَّهْيِ فِي قَوْلِهِ لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ ذَكَرَ النَّفْيَ الَّذِي هُوَ قَرِيبٌ مِنَ النَّهْيِ، وَفِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ لَمَّا كَانَ الِابْتِدَاءُ بِالْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ اجْتَنِبُوا ذَكَرَ الِارْتِيَابَ الَّذِي هو قريب من الأمر. ثم قال تعالى:

kâfirin âdeti olan iftira ve şüpheden onları alıkoyar. Onları sadece Müslümanlar arasında çokça bulunan şeylerden menetmiştir; bu sebeple ayette { لَا يَسْخَرْ } “Alay etmesin...” buyurmuştur. İnceliklerden bir diğeri: Her iki ayeti de tövbeyi zikrederek tamamlamış; birincisinde { وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } [el-Hucurât 49/11] “Kim de tövbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyurmuş, diğerinde ise { إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ } [el-Hucurât 49/12] “Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir...” buyurmuştur. Ancak birinci ayette başlangıç { لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ } “Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin” buyruğunda olduğu gibi nehiy ile olduğundan, nehiye yakın olan nefyi zikretmiş; ikinci ayette ise başlangıç { اجْتَنِبُوا } “...sakının...” buyruğunda olduğu gibi emir ile olduğundan, emre yakın olan rağbeti zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ:

[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٣]

[Hucurât Suresi (49), Âyet 13]

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (١٣)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (١٣) } “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık ve birbirinizle tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O’ndan en çok sakınanınızdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.”

تَبْيِينًا لِمَا تَقَدَّمَ وَتَقْرِيرًا لَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ السُّخْرِيَةَ مِنَ الْغَيْرِ وَالْعَيْبَ إِنْ كَانَ بِسَبَبِ التَّفَاوُتِ فِي الدِّينِ وَالْإِيمَانِ، فَهُوَ جَائِزٌ لِمَا بينا أن قوله لا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [الحجرات: ١٢] وقوله وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الحجرات: ١١] مَنْعٌ مِنْ عَيْبِ الْمُؤْمِنِ وَغِيبَتِهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِذَلِكَ السَّبَبِ فَلَا يَجُوزُ، لِأَنَّ النَّاسَ بَعُمُومِهِمْ كُفَّارًا كَانُوا أَوْ مُؤْمِنِينَ يَشْتَرِكُونَ فِيمَا يَفْتَخِرُ بِهِ الْمُفْتَخِرُ غَيْرَ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، وَالِافْتِخَارُ إِنْ كَانَ بِسَبَبِ الْغِنَى، فَالْكَافِرُ قَدْ يَكُونُ غَنِيًّا، وَالْمُؤْمِنُ فَقِيرًا وَبِالْعَكْسِ، وَإِنْ كَانَ بِسَبَبِ النَّسَبِ، فَالْكَافِرُ قَدْ يَكُونُ نَسِيبًا، وَالْمُؤْمِنُ قَدْ يَكُونُ عَبْدًا أَسْوَدَ وَبِالْعَكْسِ، فَالنَّاسُ فِيمَا لَيْسَ مِنَ الدِّينِ وَالتَّقْوَى مُتَسَاوُونَ مُتَقَارِبُونَ، وَشَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ لَا يُؤَثِّرُ مَعَ عَدَمِ التَّقْوَى، فَإِنَّ كُلَّ مَنْ يَتَدَيَّنُ بِدِينٍ يَعْرِفُ أَنَّ مَنْ يُوَافِقُهُ فِي دِينِهِ أَشْرَفُ مِمَّنْ يُخَالِفُهُ فِيهِ، وَإِنْ كَانَ أَرْفَعَ نَسَبًا أَوْ أَكْثَرَ نَشَبًا، فَكَيْفَ مَنْ لَهُ الدِّينُ الْحَقُّ وَهُوَ فِيهِ رَاسِخٌ، وَكَيْفَ يُرَجَّحُ عَلَيْهِ مَنْ دُونَهُ فِيهِ بسبب غيره، وقوله تعالى:

önceki geçenleri beyan etmek ve pekiştirmek üzere [bu ayeti] buyurmuştur. Çünkü başkasıyla alay etmek ve ayıplamak din ve imandaki farklılıktan dolayı ise caizdir; nitekim { لا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } [el-Hucurât 49/12] “...ve birbirinizin gıybetini yapmayın...” ve { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } [el-Hucurât 49/11] “Birbirinizi ayıplamayın...” buyruklarının mümini ayıplamaktan ve gıybetini yapmaktan nehiy olduğunu açıklamıştık. Eğer bu sebepten dolayı değilse caiz olmaz; çünkü kâfir olsun mümin olsun insanlar genel olarak, iman ve küfür dışındaki övünülen hususlarda ortaktırlar. Övünme zenginlik sebebiyle ise, kâfir bazen zengin, mümin fakir olabilir; bunun aksi de mümkündür. Eğer nesep sebebiyle ise, kâfir bazen asil nesepli, mümin ise siyahi bir köle olabilir; bunun aksi de mümkündür. Dolayısıyla insanlar din ve takvadan olmayan hususlarda eşittirler ve birbirlerine yakındırlar; bunların hiçbiri takva bulunmadığında bir değer taşımaz. Zira bir dine mensup olan herkes, kendi dinine uyan kimsenin, nesepçe daha üstün veya malca daha çok olsa bile kendi dinine muhalefet edenden daha şerefli olduğunu bilir. Hak dine sahip olan ve onda kökleşmiş bulunan kimse nasıl olur da başkası sebebiyle dinde kendisinden aşağı olan birine tercih edilir? Allah Teâlâ’nın:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مِنْ آدَمَ وَحَوَّاءَ ثَانِيهُمَا: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ أَيُّهَا الْمَوْجُودُونَ وَقْتَ النِّدَاءِ خَلَقْنَاهُ مِنْ أَبٍ وَأُمٍّ، فَإِنْ قُلْنَا إِنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْأَوَّلُ، فَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنْ لَا يَتَفَاخَرَ الْبَعْضُ عَلَى الْبَعْضِ لِكَوْنِهِمْ أَبْنَاءَ رَجُلٍ وَاحِدٍ، وَامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّ الْمُرَادَ هُوَ الثَّانِي، فَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْجِنْسَ وَاحِدٌ، فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ خُلِقَ كَمَا خُلِقَ الْآخَرُ مِنْ أَبٍ وَأُمٍّ، وَالتَّفَاوُتُ فِي الْجِنْسِ دُونَ التَّفَاوُتِ فِي الْجِنْسَيْنِ، فَإِنَّ مِنْ سُنَنِ التَّفَاوُتِ أَنْ لَا يَكُونَ تَقْدِيرُ التَّفَاوُتِ بَيْنَ الذُّبَابِ وَالذِّئَابِ، لَكِنَّ التَّفَاوُتَ الَّذِي بَيْنَ النَّاسِ بِالْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ كَالتَّفَاوُتِ الَّذِي بَيْنَ الْجِنْسَيْنِ، لِأَنَّ الْكَافِرَ جَمَادٌ إِذْ هُوَ كَالْأَنْعَامِ، بَلْ أَضَلُّ، وَالْمُؤْمِنُ إِنْسَانٌ فِي الْمَعْنَى الَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ فِيهِ، وَالتَّفَاوُتُ فِي الْإِنْسَانِ تَفَاوُتٌ فِي الْحِسِّ لَا فِي الْجِنْسِ إِذْ كُلُّهُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى، فَلَا يَبْقَى لِذَلِكَ عِنْدَ هَذَا اعْتِبَارٌ، وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى } “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık...” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Âdem ile Havvâ’dan [yarattık demektir]. İkincisi: Ey hitap anında var olanlar! Her birinizi bir baba ve bir anneden yarattık, [demektir]. Eğer birincisinin kastedildiğini söylersek, bu, tek bir erkeğin ve tek bir kadının çocukları olmaları sebebiyle bir kısmının diğerine övünmemesine işarettir. Eğer ikincisinin kastedildiğini söylersek, bu, cinsin bir olduğuna işarettir; zira her biri diğerinin yaratıldığı gibi bir baba ve bir anneden yaratılmıştır; aynı cins içindeki farklılık ise iki ayrı cins arasındaki farklılıktan daha azdır. Zira farklılığın yasalarından biri, sinekler ile kurtlar arasındaki farklılık ölçüsünde olmamasıdır; ancak küfür ve iman sebebiyle insanlar arasındaki farklılık, iki cins arasındaki farklılık gibidir. Çünkü kâfir, hayvanlar gibi hatta daha da şaşkın olduğu için cansız varlık gibidir; mümin ise bulunması gereken manada hakiki insandır. İnsandaki farklılık ise cins bakımından değil duyusal bakımdandır; çünkü hepsi bir erkek ve bir dişidendir; dolayısıyla bu durum karşısında [soy üstünlüğünün] hiçbir itibarı kalmaz. Bu ayette birkaç bahis vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فَإِنْ قِيلَ هَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى عَدَمِ اعْتِبَارِ النَّسَبِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ فَإِنَّ لِلنَّسَبِ اعْتِبَارًا عُرْفًا وَشَرْعًا، حَتَّى لَا يَجُوزَ تَزْوِيجُ الشَّرِيفَةِ بِالنَّبَطِيِّ، فَنَقُولُ إِذَا جَاءَ الْأَمْرُ الْعَظِيمُ لَا يَبْقَى الْأَمْرُ الْحَقِيرُ مُعْتَبَرًا، وَذَلِكَ فِي الْحِسِّ وَالشَّرْعِ والعرف، أما الحسن فَلِأَنَّ الْكَوَاكِبَ لَا تُرَى عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، ولجناح الذباب دوي ولا يسمع عند ما يَكُونُ رَعْدٌ قَوِيٌّ، وَأَمَّا فِي الْعُرْفِ، فَلِأَنَّ مَنْ جَاءَ مَعَ الْمَلِكِ لَا يَبْقَى لَهُ اعْتِبَارٌ وَلَا إِلَيْهِ الْتِفَاتٌ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فِيهِمَا فَفِي الشَّرْعِ كَذَلِكَ، إِذَا جَاءَ الشَّرَفُ الديني الإلهي، لا يبقى الأمر هُنَاكَ اعْتِبَارٌ، لَا لِنَسَبٍ وَلَا لِنَشَبٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْكَافِرَ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَعْلَى النَّاسِ نَسَبًا، وَالْمُؤْمِنَ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَدْوَنِهِمْ نَسَبًا، لَا يُقَاسُ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ، وَكَذَلِكَ مَا هو من الدين مَعَ غَيْرِهِ، وَلِهَذَا يَصْلُحُ لِلْمَنَاصِبِ الدِّينِيَّةِ كَالْقَضَاءِ وَالشَّهَادَةِ كُلُّ شَرِيفٍ وَوَضِيعٍ إِذَا كَانَ دَيِّنًا عَالِمًا صَالِحًا، وَلَا يَصْلُحُ لِشَيْءٍ مِنْهَا فَاسْقٌ، وَإِنْ كَانَ قُرَشِيَّ النَّسَبِ، وَقَارُونِيَّ النَّشَبِ، وَلَكِنْ إِذَا اجْتَمَعَ فِي

Birinci bahis: Eğer "Bu, nesebin dikkate alınmamasına dayanmaktadır; oysa durum böyle değildir. Çünkü nesebin hem örfen hem şer'an bir itibarı vardır; hatta soylu bir kadının Nabatî (soysuz/aşağı tabakadan) biriyle evlendirilmesi caiz görülmemiştir" denilirse, biz deriz ki: Büyük bir mesele geldiğinde, küçük mesele artık itibar görmez. Bu [kural], hem duyularda hem şeriatta hem de örfte geçerlidir. Duyulardaki durum şöyledir: Çünkü Güneş doğduğunda yıldızlar görünmez; sineğin kanadının da bir vızıltısı vardır fakat güçlü bir gök gürültüsü olduğunda duyulmaz. Örfteki durum ise şöyledir: Zira kral ile birlikte gelen kimsenin [halk nezdinde artık bağımsız] bir itibarı ve ona yönelik bir iltifat kalmaz. Her iki alanda bunu anladığına göre, şeriatta da durum böyledir: İlahî dinî şeref geldiğinde, artık orada ne nesep ne de mal mülk için bir itibar kalır. Görmez misin ki kâfir, insanların nesepçe en üstünü; mümin de onların nesepçe en aşağısı olsa bile, biri diğeriyle kıyaslanamaz. Dinden olan şeylerin, dinden olmayanlarla durumu da böyledir. Bundan dolayı dindar, âlim ve salih olduğu takdirde her soylu ve sıradan kimse kadılık ve şahitlik gibi dinî makamlara layık olur; Kureyş nesebinden ve Kârûn kadar mal mülk sahibi de olsa hiçbir fasık bu makamlardan hiçbirine layık olamaz. Fakat

اثْنَيْنِ الدِّينُ الْمَتِينُ، وَأَحَدُهُمَا نَسِيبٌ تَرَجَّحَ بِالنَّسَبِ عِنْدَ النَّاسِ لَا عِنْدَ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى [النَّجْمِ: ٣٩] وَشَرَفُ النَّسَبِ لَيْسَ مُكْتَسَبًا وَلَا يَحْصُلُ بِسَعْيٍ.

iki kişide de sağlam din [aynı seviyede] bulunursa ve birisi soylu nesebe sahip olursa, Allah katında değil, insanlar nezdinde nesep sebebiyle öne geçer. Çünkü Allah Teâlâ: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır.” [Necm 39] buyurmaktadır. Soy şerefi ise kazanılmış bir şey değildir ve çalışmakla elde edilmez.

الْبَحْثُ الثَّانِي: مَا الْحِكْمَةُ فِي اخْتِيَارِ النَّسَبِ مِنْ جُمْلَةِ أَسْبَابِ التَّفَاخُرِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْمَالَ؟ نَقُولُ الْأُمُورُ الَّتِي يُفْتَخَرُ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَإِنْ كَانَتْ كَثِيرَةً لَكِنَّ النَّسَبَ أَعْلَاهَا، لِأَنَّ الْمَالَ قَدْ يَحْصُلُ لِلْفَقِيرِ فَيَبْطُلُ افْتِخَارُ الْمُفْتِخِرِ بِهِ، وَالْحُسْنُ وَالسِّنُّ، وَغَيْرُ ذَلِكَ غَيْرُ ثَابِتٍ دَائِمٍ، وَالنَّسَبُ ثَابِتٌ مُسْتَمِرٌّ غَيْرُ مَقْدُورِ التَّحْصِيلِ لِمَنْ لَيْسَ لَهُ فَاخْتَارَهُ اللَّهُ لِلذِّكْرِ وَأَبْطَلَ اعْتِبَارَهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى التَّقْوَى لِيُعْلَمَ مِنْهُ بُطْلَانُ غَيْرِهِ بِالطَّرِيقِ الْأَوْلَى.

İkinci bahis: Övünme sebepleri arasından nesebin seçilip malın zikredilmemesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Dünyada kendisiyle övünülen şeyler çok olsa da nesep bunların en üstünüdür. Çünkü mal fakire de nasip olabilir ve bununla övünen kimsenin övünmesi boşa çıkar; güzellik, yaş ve benzeri diğer şeyler de sabit ve kalıcı değildir. Nesep ise sabittir, süreklidir ve ona sahip olmayan kimse için elde edilmesi mümkün değildir. Bu yüzden Allah onu zikretmeyi seçmiş ve takvaya nispetle onun itibarını geçersiz kılmıştır ki, diğer şeylerin geçersizliği evleviyetle bilinsin.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: إِذَا كَانَ وُرُودُ الْآيَةِ لِبَيَانِ عَدَمِ جَوَازِ الِافْتِخَارِ بِغَيْرِ التَّقْوَى فَهَلْ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا خَلَقْناكُمْ فَائِدَةٌ؟ نَقُولُ نَعَمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ يَتَرَجَّحُ عَلَى غَيْرِهِ، فَإِمَّا أَنْ يَتَرَجَّحَ بِأَمْرٍ فِيهِ يَلْحَقُهُ، وَيَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ بَعْدَ وُجُودِهِ، وَإِمَّا أَنْ يَتَرَجَّحَ عَلَيْهِ بِأَمْرٍ هُوَ قَبْلَهُ، وَالَّذِي بَعْدَهُ/ كَالْحُسْنِ وَالْقُوَّةِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الْأَوْصَافِ الْمَطْلُوبَةِ مِنْ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَالَّذِي قَبْلَهُ فَإِمَّا رَاجِعٌ إِلَى الْأَصْلِ الَّذِي مِنْهُ وُجِدَ، أَوْ إلى الفاعل الذي هو له أوجد، كم يُقَالُ فِي إِنَاءَيْنِ هَذَا مِنَ النُّحَاسِ وَهَذَا مِنَ الْفِضَّةِ، وَيُقَالُ هَذَا عَمَلُ فُلَانٍ، وَهَذَا عَمَلُ فُلَانٍ، فَقَالَ تَعَالَى لَا تَرْجِيحَ فِيمَا خَلَقْتُمْ مِنْهُ لِأَنَّكُمْ كُلُّكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى، وَلَا بِالنَّظَرِ إِلَى جَاعِلِينَ لِأَنَّكُمْ كُلُّكُمْ خَلَقَكُمُ اللَّهُ، فَإِنْ كَانَ بَيْنَكُمْ تَفَاوُتٌ يَكُونُ بِأُمُورٍ تَلْحَقُكُمْ وَتَحْصُلُ بَعْدَ وُجُودِكُمْ وَأَشْرَفُهَا التَّقْوَى وَالْقُرْبُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

Üçüncü bahis: Ayetin gelişi, takva dışındaki şeylerle övünmenin caiz olmadığını beyan etmek için olduğuna göre, Allah Teâlâ’nın: { إِنَّا خَلَقْناكُمْ } “Şüphesiz biz sizi yarattık...” buyruğunun bir faydası var mıdır? Deriz ki: Evet. Çünkü bir şeyin diğerine üstün kılınması, ya onun var oluşundan sonra ona bitişen ve kendisinde ortaya çıkan bir vasıfla olur ya da ondan önceki bir durumla üstün kılınır. Sonradan olan vasıf; güzellik, kuvvet ve o şeyden talep edilen diğer vasıflar gibidir. Ondan önceki durum ise ya var edildiği aslına/maddesine ya da onu var eden faile râcidir. Nitekim iki kap hakkında "Bu bakırdandır, bu ise gümüştendir" denilir veya "Bu falanın yapımıdır, bu da falanın yapımıdır" denilir. İşte Allah Teâlâ buyurdu ki: Yaratıldığınız asıl bakımından bir üstünlük yoktur; çünkü hepiniz bir erkek ve bir dişidenseniz. Yaratıcılar bakımından da bir üstünlük yoktur; çünkü hepinizi Allah yaratmıştır. Dolayısıyla aranızda bir farklılık olacaksa, bu ancak var oluşunuzdan sonra size bitişen ve meydana gelen hususlarla olur; bunların en şereflisi ise takva ve Allah Teâlâ'ya yakınlıktır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ وفيه وجهان: أحدهما: جَعَلْناكُمْ شُعُوباً مُتَفَرِّقَةً لَا يُدْرَى مَنْ يَجْمَعُكُمْ كَالْعَجَمِ، وَقَبَائِلَ يَجْمَعُكُمْ وَاحِدٌ مَعْلُومٌ كَالْعَرَبِ وَبَنِي إِسْرَائِيلَ وثانيهما: جَعَلْناكُمْ شُعُوباً دَاخِلِينَ فِي قَبَائِلَ، فَإِنَّ الْقَبِيلَةَ تَحْتَهَا الشُّعُوبُ، وَتَحْتَ الشُّعُوبِ الْبُطُونُ وَتَحْتَ الْبُطُونِ الْأَفْخَاذُ، وَتَحْتَ الْأَفْخَاذِ الْفَصَائِلُ، وَتَحْتَ الْفَصَائِلِ الْأَقَارِبُ، وَذَكَرَ الأعم لأنه أذهب للافتخار، لأن لأمر الْأَعَمَّ مِنْهَا يَدْخُلُهُ فُقَرَاءُ وَأَغْنِيَاءُ كَثِيرَةٌ غَيْرُ مَحْصُورَةٍ، وَضُعَفَاءُ وَأَقْوِيَاءُ كَثِيرَةٌ غَيْرُ مَعْدُودَةٍ، ثُمَّ بَيَّنَ فَائِدَةَ ذَلِكَ وَهِيَ التَّعَارُفُ وَفِيهِ وَجْهَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ } “Ve sizi milletler ve kabileler kıldık” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Sizi Acemler gibi kendilerini bir araya getirenin kim olduğu bilinmeyen dağınık “şubeler/milletler” (şuûb) ve Araplar ile İsrailoğulları gibi bilinen tek bir [atanın] bir araya getirdiği “kabileler” (kabâil) kıldık [demektir]. İkincisi: Sizi kabilelerin içinde yer alan şubeler/milletler kıldık. Zira kabilenin altında şuûb (şubeler), şuûbun altında butûn (karınlar/boylar), butûnun altında efhâz (uyluklar/oymaklar), efhâzın altında fasâil (sülaleler), fasâilin altında ise akrabalar yer alır. [Ayet] daha genel olanı zikretmiştir; çünkü bu, övünmeyi daha çok bertaraf eder. Zira bu mertebelerin daha genel olanına sayılamayacak kadar çok fakir ve zengin, hadsiz hesapsız zayıf ve güçlü kimseler girer. Sonra bunun hikmetini/faydasını beyan etmiş olup o da tanışmaktır (teârüf). Bunda iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا أَنَّ فَائِدَةَ ذَلِكَ التَّنَاصُرُ لَا التَّفَاخُرُ وَثَانِيهُمَا: أَنَّ فَائِدَتَهُ التَّعَارُفُ لَا التَّنَاكُرُ، وَاللَّمْزُ وَالسُّخْرِيَةُ وَالْغِيبَةُ تُفْضِي إِلَى التَّنَاكُرِ لَا إِلَى التَّعَارُفِ وَفِيهِ مَعَانٍ لَطِيفَةٌ الْأُولَى: قَالَ تَعَالَى: إِنَّا خَلَقْناكُمْ وَقَالَ: وَجَعَلْناكُمْ لِأَنَّ الْخَلْقَ أَصْلٌ تَفَرَّعَ عَلَيْهِ الْجَعْلُ شُعُوباً فَإِنَّ الْأَوَّلَ هُوَ الْخَلْقُ وَالْإِيجَادُ، ثُمَّ الِاتِّصَافُ بِمَا اتَّصَفُوا بِهِ، لَكِنَّ الْجَعْلَ شُعُوبًا لِلتَّعَارُفِ وَالْخَلْقَ لِلْعِبَادَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَاعْتِبَارُ الْأَصْلِ مُتَقَدِّمٌ عَلَى اعْتِبَارِ الْفَرْعِ، فَاعْلَمْ أَنَّ النَّسَبَ يُعْتَبَرُ بَعْدَ اعْتِبَارِ العبادة كما أن الجعل شعوبا يتحقق بعد ما يَتَحَقَّقُ الْخَلْقُ، فَإِنْ كَانَ فِيكُمْ عِبَادَةٌ تُعْتَبَرُ فِيكُمْ أَنْسَابُكُمْ وَإِلَّا فَلَا الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:

Birincisi: Bunun faydası övünmek değil, yardımlaşmaktır. İkincisi: Faydası yabancılaşmak/inkâr etmek değil, tanışmaktır. Ayıplamak, alay etmek ve gıybet ise tanışmaya değil, yabancılaşmaya yol açar. Bunda ince manalar vardır: Birincisi: Allah Teâlâ { إِنَّا خَلَقْناكُمْ } “Şüphesiz biz sizi yarattık” ve { وَجَعَلْناكُمْ } “ve sizi kıldık...” buyurmuştur. Çünkü yaratılış bir asıldır; şubelere kılınış ise onun üzerine dallanıp budaklanmıştır. Zira ilk olan, yaratma ve var etmedir; sonra ise onların nitelendikleri şeylerle nitelenmeleridir. Fakat milletler/şubeler kılınmak tanışmak içindir; yaratılış ise Allah Teâlâ'nın: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” [Zâriyât 56] buyurduğu gibi kulluk/ibadet içindir. Aslın itibarı, fer'in itibarından öncedir. Bil ki, nesep ancak ibadetin itibarından sonra muteber olur; tıpkı şubelere kılınışın yaratılış gerçekleştikten sonra gerçekleşmesi gibi. Şayet sizde ibadet varsa, nesepleriniz sizde muteber olur, aksi takdirde hayır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın:

خَلَقْناكُمْ، وجَعَلْناكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى عَدَمِ جَوَازِ الِافْتِخَارِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ لِسَعْيِكُمْ وَلَا قُدْرَةَ لَكُمْ عَلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، فَكَيْفَ تَفْتَخِرُونَ بِمَا لَا مَدْخَلَ لَكُمْ فِيهِ؟ فَإِنْ قِيلَ الْهِدَايَةُ وَالضَّلَالُ كَذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ [الْإِنْسَانِ: ٣] نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ [الشُّورَى: ٥٢] فَنَقُولُ أَثْبَتَ اللَّهُ لَنَا فِيهِ كَسْبًا مَبْنِيًّا عَلَى فعل، كم قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ١٩] .

{ خَلَقْناكُمْ } [Sizi yarattık] ve { وجَعَلْناكُمْ } [ve sizi kıldık] buyruğu, övünmenin caiz olmadığına işarettir. Çünkü bu sizin çabanızla değildir ve bunlardan herhangi biri üzerinde hiçbir gücünüz yoktur; o halde hiçbir etkinizin bulunmadığı bir şeyle nasıl övünürsünüz? Eğer "Hidayet ve dalalet de Allah Teâlâ’nın: { إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ } “Şüphesiz biz ona yolu gösterdik...” [İnsân 3] ve { نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ } “Onunla dilediğimizi hidayete erdiririz...” [Şûrâ 52] buyrukları gereği böyledir" denilirse; deriz ki: Allah Teâlâ, bir fiile dayalı olarak onda bize bir kesb (kazanım) sabit kılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Artık dileyen Rabbine bir yol tutar.” [Müzzemmil 19] buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَأَمَّا فِي النَّسَبِ فَلَا الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لِتَعارَفُوا إِشَارَةٌ إِلَى قِيَاسٍ خَفِيٍّ، وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّكُمْ جُعِلْتُمْ قَبَائِلَ لَتَعَارَفُوا وَأَنْتُمْ إِذَا كُنْتُمْ أَقْرَبَ إِلَى شَرِيفٍ تَفْتَخِرُونَ بِهِ فَخَلَقَكُمْ لِتَعْرِفُوا رَبَّكُمْ، فَإِذَا كُنْتُمْ أَقْرَبَ مِنْهُ وَهُوَ أَشْرَفُ الْمَوْجُودَاتِ كَانَ الْأَحَقُّ بِالِافْتِخَارِ هُنَاكَ مِنَ الْكُلِّ

Sonra Allah Teâlâ: { وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz...” buyurmuştur; nesebe gelince onda [kesb/çaba] yoktur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ’nın: { لِتَعارَفُوا } “Tanışasınız diye...” buyruğu gizli bir kıyasa işarettir. Bunun açıklaması şudur: O Teâlâ buyurmuştur ki: Sizler tanışasınız diye kabileler kılındınız; siz de şerefli bir kimseye daha yakın olduğunuzda onunla övünürsünüz. O halde O, sizi Rabbinizi tanıyasınız/bilesiniz diye yarattı; varlıkların en şereflisi olan O'na daha yakın olduğunuzda, övünmeye en layık olan

الِافْتِخَارَ بِذَلِكَ الرَّابِعَةُ: فِيهِ إِرْشَادٌ إِلَى بُرْهَانٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِافْتِخَارَ لَيْسَ بِالْأَنْسَابِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَبَائِلَ لِلتَّعَارُفِ بِسَبَبِ الِانْتِسَابِ إِلَى شَخْصٍ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الشَّخْصُ شَرِيفًا صَحَّ الِافْتِخَارُ فِي ظَنِّكُمْ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ شَرِيفًا لَمْ يَصِحَّ، فَشَرَفُ ذَلِكَ الرَّجُلِ الَّذِي تَفْتَخِرُونَ بِهِ هُوَ بِانْتِسَابِهِ إِلَى فَصِيلَةٍ أَوْ بِاكْتِسَابِ فَضِيلَةٍ، فَإِنْ كَانَ بِالِانْتِسَابِ لَزِمَ الِانْتِهَاءُ، وَإِنْ كَانَ بِالِاكْتِسَابِ فَالدَّيِّنُ الْفَقِيهُ الْكَرِيمُ الْمُحْسِنُ صَارَ مِثْلَ مَنْ يَفْتَخِرُ بِهِ الْمُفْتَخِرُ، فَكَيْفَ/ يَفْتَخِرُ بِالْأَبِ وَأَبِ الْأَبِ عَلَى مَنْ حَصَلَ لَهُ مِنَ الْحَظِّ وَالْخَيْرِ مَا فَضَّلَ بِهِ نَفْسَهُ عَنْ ذلك الأب والجد؟ اللهم إلا أن يجوز شَرَفَ الِانْتِسَابِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِنَّ أَحَدًا لَا يَقْرَبُ مِنَ الرَّسُولِ فِي الْفَضِيلَةِ حَتَّى يَقُولَ أَنَا مِثْلُ أَبِيكَ، وَلَكِنْ فِي هَذَا النَّسَبِ أَثْبَتَ النَّبِيُّ ﷺ الشَّرَفَ لِمَنِ انْتَسَبَ إِلَيْهِ بِالِاكْتِسَابِ، وَنَفَاهُ لِمَنْ أَرَادَ الشَّرَفَ بِالِانْتِسَابِ،

bununla övünmektir. Dördüncüsü: Bunda övünmenin neseplerle olmayacağını gösteren bir delile yönlendirme vardır. Çünkü kabileler, bir şahsa nispet edilmek suretiyle tanışmak içindir; eğer o şahıs şerefli ise zannınızca övünmek geçerli olur, şerefli değilse geçerli olmaz. Kendisiyle övündüğünüz o kişinin şerefi ise ya bir sülaleye intisap etmekle ya da bir fazilet iktisap etmekle (kazanmakla)dir. Eğer intisapla ise bir nihayette durması gerekir; eğer iktisapla (kazanmakla) ise dindar, fakih, cömert ve ihsan sahibi kimse, övünen kimsenin kendisiyle övündüğü kişi gibi olmuştur. O halde o baba ve dededen kendisini üstün kılacak nasip ve hayra kavuşmuş bir kimseye karşı, baba ve dede ile nasıl övünülür? Ancak Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e intisap şerefi caiz görülürse müstesnadır. Zira fazilette hiç kimse Resûl'e yaklaşamaz ki "Ben senin baban gibiyim" diyebilsin. Fakat bu nesepte dahi Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), şerefi kendisine iktisap yoluyla intisap eden kimseye sabit kılmış; intisap yoluyla şeref isteyen kimseden ise onu nefyetmiştir.

فَقَالَ: «نَحْنُ مُعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُورَثُ» .

Nitekim şöyle buyurmuştur: «Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız.»

وَقَالَ: «الْعُلَمَاءُ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ»

Ve şöyle buyurmuştur: «Âlimler peygamberlerin varisleridir.»

أَيْ لَا نُورَثُ بِالِانْتِسَابِ، وَإِنَّمَا نُورَثُ بِالِاكْتِسَابِ، سَمِعْتُ أَنَّ بَعْضَ الشُّرَفَاءِ فِي بِلَادِ خُرَاسَانَ كَانَ فِي النَّسَبِ أَقْرَبَ النَّاسِ إِلَى عَلِيٍّ ﵇ غَيْرَ أَنَّهُ كَانَ فَاسِقًا، وَكَانَ هُنَاكَ مَوْلًى أَسْوَدَ تَقَدَّمَ بِالْعِلْمِ وَالْعَمَلِ، وَمَالَ النَّاسُ إِلَى التَّبَرُّكِ بِهِ فَاتَّفَقَ أَنَّهُ خَرَجَ يَوْمًا مِنْ بَيْتِهِ يَقْصِدُ الْمَسْجِدَ، فَاتَّبَعَهُ خَلْقٌ فَلَقِيَهُ الشَّرِيفُ سَكْرَانَ، وَكَانَ النَّاسُ يَطْرُدُونَ الشَّرِيفَ وَيُبْعِدُونَهُ عَنْ طَرِيقِهِ، فَغَلَبَهُمْ وَتَعَلَّقَ بِأَطْرَافِ الشَّيْخِ وَقَالَ لَهُ: يَا أَسْوَدَ الْحَوَافِرِ وَالشَّوَافِرِ، يَا كَافِرُ ابْنَ كَافِرٍ، أَنَا ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ، أُذَلُّ وَتُجَلُّ! وَأُذَمُّ وَتُكْرَمُ! وَأُهَانُ وَتُعَانُ! فَهَمَّ النَّاسُ بِضَرْبِهِ فَقَالَ الشَّيْخُ: لَا هَذَا مُحْتَمَلٌ مِنْهُ لِجَدِّهِ، وَضَرْبُهُ مَعْدُودٌ لِحَدِّهِ، وَلَكِنْ يَا أَيُّهَا الشَّرِيفُ بَيَّضْتَ بَاطِنِي وَسَوَّدْتَ بَاطِنَكَ، فَيَرَى النَّاسُ بَيَاضَ قَلْبِي فَوْقَ سَوَادِ وَجْهِي فَحَسُنْتُ، وَأَخَذْتُ سِيرَةَ أَبِيكَ وَأَخَذْتَ سِيرَةَ أَبِي، فَرَآنِي الْخَلْقُ فِي سِيرَةِ أَبِيكَ وَرَأَوْكَ فِي سِيرَةِ أَبِي فَظَنُّونِي ابْنَ أَبِيكَ وَظَنُّوكَ ابْنَ أَبِي، فَعَمِلُوا مَعَكَ مَا يُعْمَلُ مَعَ أَبِي، وَعَمِلُوا مَعِي مَا يُعْمَلُ مَعَ أَبِيكَ!، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مَنْ يَكُونُ أَتْقَى يَكُونُ عِنْدَ اللَّهِ أَكْرَمَ أَيِ التَّقْوَى تُفِيدُ الْإِكْرَامَ ثَانِيهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ مَنْ يَكُونُ أَكْرَمَ عِنْدَ اللَّهِ يَكُونُ أَتْقَى أَيِ الْإِكْرَامُ يُورِثُ التَّقْوَى كَمَا

Yani bize intisap yoluyla varis olunmaz, ancak iktisap yoluyla varis olunur. İşittim ki Horasan diyarında seyyidlerden biri nesepçe insanlardan Ali (aleyhisselâm)'a en yakın olanıydı, ancak fasıktı. Orada ilim ve amelle öne geçmiş siyahi bir mevlâ (azatlı) da vardı ve insanlar teberrük etmek için ona yöneliyordu. Bir gün evinden çıkıp mescide doğru yöneldiği sırada halk da peşine takıldı. Derken sarhoş olan o seyyid onunla karşılaştı. İnsanlar seyyidi kovup onun yolundan uzaklaştırıyorlardı. Fakat seyyid onlara baskın çıktı ve şeyhin eteğine yapışarak ona dedi ki: "Ey tırnakları ve dudakları siyah olan! Ey kâfir oğlu kâfir! Ben Resûlullah'ın oğluyum; ben horlanıyorum sen ise yüceltiliyorsun! Ben kınanıyorum sen ise ikram görüyorsun! Ben aşağılanıyorum sen ise yardım görüyorsun!" Bunun üzerine insanlar onu dövmeye yeltendi. Şeyh dedi ki: "Hayır! Dedesinin hatırına bu ondan hoş görülür; onun dövülmesi ise had cezası için sayılır. Fakat ey seyyid! Sen benim içimi beyazlattın, kendi içini ise kararttın. İnsanlar yüzümün siyahlığı üzerinde kalbimin beyazlığını görüyor ve beni güzel buluyorlar. Ben senin babanın siretini (yaşayışını) aldım, sen ise benim babamın siretini aldın. Halk beni babanın siretinde gördü, seni de benim babamın siretinde gördü; bu yüzden beni babanın oğlu zannettiler, seni de benim babamın oğlu zannettiler. Dolayısıyla babama yapılacak muameleyi sana yaptılar, senin babana yapılacak muameleyi de bana yaptılar!" Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, en takvalı olanınızdır...” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kastedilen, kim daha takvalı olursa Allah katında en üstün o olur, yani takva ikramı kazandırır. İkincisi: Kastedilen, kim Allah katında daha üstün/kerim ise o daha takvalı olur, yani ikram takvayı miras bırakır; nitekim

يُقَالُ: الْمُخْلِصُونَ عَلَى خَطَرٍ عَظِيمٍ،

şöyle denilir: "İhlas sahipleri büyük bir tehlike üzerindedir."

وَالْأَوَّلُ أَشْهَرُ وَالثَّانِي أظهر لأن المذكور ثانيا ينبغي أَنْ يَكُونَ مَحْمُولًا عَلَى الْمَذْكُورِ أَوَّلًا فِي الظَّاهِرِ فَيُقَالُ الْإِكْرَامُ لِلتُّقَى، لَكِنَّ ذَوَا الْعُمُومِ فِي الْمَشْهُورِ هُوَ الْأَوَّلُ، يُقَالُ أَلَذُّ الْأَطْعِمَةِ أَحْلَاهَا أَيِ اللَّذَّةُ بِقَدْرِ الْحَلَاوَةِ لَا أَنَّ الْحَلَاوَةَ بِقَدْرِ اللَّذَّةِ، وَهِيَ إِثْبَاتٌ لِكَوْنِ التَّقْوَى مُتَقَدِّمَةً عَلَى كُلِّ فَضِيلَةٍ، فَإِنْ قِيلَ التَّقْوَى مِنَ الْأَعْمَالِ وَالْعِلْمُ أَشْرَفُ،

Birincisi daha meşhur, ikincisi ise daha açıktır; çünkü zahirde ikinci zikredilenin birinci zikredilene hamledilmesi gerekir ve "İkram takva içindir" denilir. Fakat meşhur olan genel kullanım birincisidir. "Yemeklerin en lezzetlisi en tatlı olanıdır" denilir, yani lezzet tatlılık ölçüsündedir; yoksa tatlılık lezzet ölçüsünde demek değildir. Bu da takvanın her faziletten önde olduğunun ispatıdır. Eğer "Takva amellerdendir, ilim ise daha şereflidir;

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «لَفَقِيهٌ وَاحِدٌ أَشَدُّ عَلَى الشَّيْطَانِ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Tek bir fakih, şeytana bin âbidden daha zorludur» buyurmuştur" denilirse;

نَقُولُ التَّقْوَى ثَمَرَةُ الْعِلْمِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] فَلَا تَقْوَى إِلَّا لِلْعَالِمِ فَالْمُتَّقِي الْعَالِمُ أَتَمَّ عِلْمَهُ، وَالْعَالِمُ الَّذِي لَا يَتَّقِي كَشَجَرَةٍ لَا ثَمَرَةَ لَهَا، لَكِنَّ الشَّجَرَةَ الْمُثْمِرَةَ أَشْرَفُ مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي لَا تُثْمِرُ بَلْ هُوَ حَطَبٌ، وَكَذَلِكَ الْعَالِمُ الَّذِي لَا يَتَّقِي حَصَبَ جَهَنَّمَ، وَأَمَّا الْعَابِدُ الَّذِي يُفَضِّلُ اللَّهُ عَلَيْهِ الْفَقِيهَ فَهُوَ الَّذِي لَا عِلْمَ لَهُ، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ عِنْدَهُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ نِصَابٌ كَامِلٌ، وَلَعَلَّهُ يَعْبُدُهُ مَخَافَةَ الْإِلْقَاءِ فِي النَّارِ، فَهُوَ كَالْمُكْرَهِ، أَوْ لِدُخُولِ الْجَنَّةِ، فَهُوَ يَعْمَلُ كَالْفَاعِلِ لَهُ أُجْرَةٌ وَيَرْجِعُ إِلَى بَيْتِهِ، وَالْمُتَّقِي هُوَ الْعَالِمُ بِاللَّهِ، الْمُوَاظِبُ لِبَابِهِ، أَيِ الْمُقَرَّبُ إِلَى جَنَابِهِ عِنْدَهُ يَبِيتُ. وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Deriz ki: Takva ilmin meyvesidir. Allah Teâlâ: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar.” [Fâtır 28] buyurmuştur. Dolayısıyla takva ancak âlim için söz konusudur. Müttaki âlim, ilmini tamamlamıştır. Takva sahibi olmayan âlim ise meyvesiz bir ağaç gibidir; oysa meyveli ağaç, meyvesiz ağaçtan daha şereflidir, hatta o odun gibidir. Aynı şekilde takva sahibi olmayan âlim de cehennemin yakıtıdır. Allah'ın fakihi kendisine üstün kıldığı âbid ise ilmi olmayan kimsedir; bu durumda onun yanında tam bir Allah korkusu nisabı bulunmaz. Belki de ateşe atılma korkusuyla O'na kulluk eder, dolayısıyla zorlanmış gibidir; yahut cennete girmek için kulluk eder, dolayısıyla ücreti verilip evine dönen bir işçi gibi çalışır. Müttaki ise Allah'ı bilen, O'nun kapısına devam eden, yani O'nun huzuruna yakın kılınmış olup O'nun yanında geceleyendir. Bu ayette birkaç bahis vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْخِطَابُ مَعَ النَّاسِ وَالْأَكْرَمُ يَقْتَضِي اشْتِرَاكَ الْكُلِّ فِي الْكَرَامَةِ وَلَا كَرَامَةَ/ لِلْكَافِرِ، فَإِنَّهُ أَضَلُّ مِنَ الْأَنْعَامِ وَأَذَلُّ مِنَ الْهَوَامِّ. نَقُولُ ذَلِكَ غَيْرُ لَازِمٍ مَعَ أَنَّهُ حَاصِلٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ [الْإِسْرَاءِ: ٧٠] لِأَنَّ كُلَّ مَنْ خُلِقَ فَقَدِ اعْتَرَفَ بِرَبِّهِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ مَنِ اسْتَمَرَّ عَلَيْهِ لَوْ زَادَ زِيدَ فِي كَرَامَتِهِ، ومن

Birinci bahis: İnsanlara hitap edilmesi ve "el-Ekrem" [en üstün] denilmesi, hepsinin keramette/şerefte ortak olmasını gerektirir; oysa kâfir için hiçbir keramet yoktur, zira o hayvanlardan daha sapkın ve haşerelerden daha zelildir. Deriz ki: Bu gereklilik olmasa da Allah Teâlâ’nın: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını üstün kıldık...” [İsrâ 70] buyruğu deliliyle bu durum gerçekleşmiştir. Çünkü yaratılan herkes Rabbini ikrar etmiştir; sanki O Teâlâ şöyle buyurmuştur: Kim bunun üzerinde sebat ederse, artırdıkça kerameti artırılır; kim de

رَجَعَ عَنْهُ أُزِيلَ عَنْهُ أَثَرُ الْكَرَامَةِ الثَّانِي: ما حد التقوى ومن الأتقى؟ تقول أَدْنَى مَرَاتِبِ التَّقْوَى أَنْ يَجْتَنِبَ الْعَبْدُ الْمَنَاهِيَ وَيَأْتِيَ بِالْأَوَامِرِ وَلَا يَقِرَّ وَلَا يَأْمَنَ إِلَّا عِنْدَهُمَا فَإِنِ اتَّفَقَ أَنِ ارْتَكَبَ مَنْهِيًّا لَا يَأْمَنُ وَلَا يَتَّكِلُ لَهُ بَلْ يُتْبِعُهُ بِحَسَنَةٍ وَيُظْهِرُ عَلَيْهِ نَدَامَةً وَتَوْبَةً، وَمَتَى ارْتَكَبَ مَنْهِيًّا وَمَا تَابَ فِي الْحَالِ وَاتَّكَلَ عَلَى الْمُهْلَةِ فِي الْأَجَلِ وَمَنَعَهُ عَنِ التَّذَاكُرِ طُولُ الْأَمَلِ فَلَيْسَ بِمُتَّقٍ، أَمَّا الْأَتْقَى فَهُوَ الَّذِي يَأْتِي بِمَا أُمِرَ بِهِ وَيَتْرُكُ مَا نُهِيَ عَنْهُ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ خَاشٍ رَبَّهُ لَا يَشْتَغِلُ بِغَيْرِ اللَّهِ، فَيُنَوِّرُ اللَّهُ قَلْبَهُ، فَإِنِ الْتَفَتَ لَحْظَةً إِلَى نَفْسِهِ أَوْ وَلَدِهِ جَعَلَ ذَلِكَ ذَنْبَهُ، وَلِلْأَوَّلِينَ النَّجَاةُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا [مَرْيَمَ: ٧٢] وَلِلْآخَرِينَ السَّوْقُ إِلَى الْجَنَّةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ فَبَيْنَ مَنْ أَعْطَاهُ السُّلْطَانُ بُسْتَانًا وَأَسْكَنَهُ فِيهِ، وَبَيْنَ مَنِ اسْتَخْلَصَهُ لِنَفْسِهِ يَسْتَفِيدُ كُلَّ يَوْمٍ بِسَبَبِ الْقُرْبِ مِنْهُ بَسَاتِينَ وَضِيَاعًا بَوْنٌ عَظِيمٌ.

ondan dönerse, keramet eseri kendisinden giderilir. İkincisi: Takvanın sınırı nedir ve en takvalı (el-Etkâ) kimdir? Deriz ki: Takvanın en alt mertebesi, kulun yasaklardan kaçınması, emirleri yerine getirmesi ve ancak bu ikisiyle huzur bulup emniyette olmasıdır. Şayet yasaklanan bir şeyi işleyecek olursa, güvende hissetmez ve buna bel bağlamaz; aksine ardından bir iyilik yapar, ona pişmanlık ve tevbe izhar eder. Ne zaman yasaklanan bir şeyi işleyip derhal tevbe etmez, ecelin mühletine bel bağlar ve tûl-i emel (uzun emeller) onu hatırlamaktan alıkoyarsa, o müttaki değildir. En takvalı (el-Etkâ) kimseye gelince, o; emrolunanı yapan, yasaklanandan kaçınan ve bununla beraber Rabbinden korkup Allah'tan başkasıyla meşgul olmayan kimsedir. Böylece Allah onun kalbini nurlandırır; eğer bir an olsun nefsine veya çocuğuna iltifat edecek olsa, bunu kendisi için bir günah sayar. Birinciler için kurtuluş vardır; çünkü Allah Teâlâ: { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız...” [Meryem 72] buyurmuştur. Diğerleri için ise cennete sevk edilme vardır; çünkü Allah Teâlâ: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, en takvalı olanınızdır...” buyurmuştur. Hükümdarın kendisine bir bostan verip içine yerleştirdiği kimse ile bizzat kendisine tahsis edip O'na yakınlık sebebiyle her gün bostanlar ve mülkler kazanan kimse arasında büyük bir fark vardır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ أَيْ عَلِيمٌ بِظَوَاهِرِكُمْ، يَعْلَمُ أَنْسَابَكُمْ خَبِيرٌ بِبَوَاطِنِكُمْ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ أَسْرَارُكُمْ، فَاجْعَلُوا التَّقْوَى عَمَلَكُمْ وزيدوا في التقوى كما زادكم.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.” buyurmuştur; yani zâhirlerinizi hakkıyla bilendir, neseplerinizi bilir; bâtınlarınızdan haberdardır, sırlarınız O'na gizli kalmaz. O halde takvayı ameliniz kılın ve O sizi artırdıkça siz de takvada artış gösterin.

[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٤]

[Hucurât Suresi (49), Âyet 14]

قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤)

{ قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤) } “Bedevîler: «İman ettik» dediler. De ki: «Siz iman etmediniz; ancak 'teslim olduk' deyin. Zira iman henüz kalplerinize girmiş değildir. Eğer Allah’a ve Resûlüne itaat ederseniz, O, amellerinizden hiçbir şeyi eksiltmez. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.» (14)”

لَمَّا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٣] وَالْأَتْقَى لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ حُصُولِ التَّقْوَى، وَأَصْلُ الْإِيمَانِ هُوَ الِاتِّقَاءُ مِنَ الشِّرْكِ، قَالَتِ الْأَعْرَابُ لَنَا النَّسَبُ الشَّرِيفُ، وَإِنَّمَا يَكُونُ لَنَا الشَّرَفُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَيْسَ الْإِيمَانُ بِالْقَوْلِ، إِنَّمَا هُوَ بِالْقَلْبِ فَمَا آمَنْتُمْ لِأَنَّهُ خَبِيرٌ يَعْلَمُ مَا فِي الصُّدُورِ، وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا أَيِ انْقَدْنَا وَاسْتَسْلَمْنَا، قِيلَ إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي بَنِي أَسَدٍ، أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ فِي سَنَةٍ مُجْدِبَةٍ طَالِبِينَ الصَّدَقَةَ وَلَمْ يَكُنْ قَلْبُهُمْ مُطْمَئِنًّا بِالْإِيمَانِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ كَالتَّارِيخِ لِلنُّزُولِ لَا لِلِاخْتِصَاصِ بِهِمْ، لِأَنَّ كُلَّ مَنْ أَظْهَرَ فِعْلَ الْمُتَّقِينَ وَأَرَادَ أَنْ يَصِيرَ لَهُ مَا لِلْأَتْقِيَاءِ مِنَ الْإِكْرَامِ لَا يَحْصُلُ لَهُ ذَلِكَ، لِأَنَّ التَّقْوَى مِنْ عَمَلِ الْقَلْبِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

Allah Teâlâ: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, en takvalı olanınızdır...” [Hucurât 13] buyurunca ve en takvalı (el-etkâ) olmak ancak takvanın meydana gelmesinden sonra mümkün olup imanın aslı da şirkten sakınmak olduğuna göre; bedevîler: "Şerefli nesep bizimdir ve şeref ancak bizim içindir" dediler. Allah Teâlâ buyurdu ki: İman sözle değildir, o ancak kalpledir; siz ise iman etmediniz; çünkü O, her şeyden haberdardır, göğüslerde olanı bilir. { وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } “ancak 'teslim olduk' deyin”, yani boyun eğdik ve teslim olduk [deyin]. Ayetin Esedoğulları hakkında indiği; onların kuraklık yılında sadaka isteyerek İslam'ı açığa vurdukları, kalplerinin ise imanla mutmain olmadığı söylenmiştir. Biz bunun sadece onlara tahsis için değil, nüzulün tarihi/arka planı kabilinden olduğunu beyan etmiştik. Çünkü takva sahiplerinin fiilini gösterip takva sahiplerine ait olan ikramın kendisine olmasını isteyen hiç kimse bunu elde edemez; zira takva kalbin amelindendir. Allah Teâlâ’nın:

قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا فِي تَفْسِيرِهِ مَسَائِلُ:

{ قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } “De ki: Siz iman etmediniz...” buyruğunun tefsirinde birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً [النساء: ٩٤] وقال هاهنا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا مَعَ أَنَّهُمْ أَلْقَوْا إِلَيْهِمُ السَّلَامَ، نَقُولُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ عَمَلَ الْقَلْبِ غَيْرُ مَعْلُومٍ وَاجْتِنَابَ الظَّنِّ وَاجِبٌ، وَإِنَّمَا يُحْكَمُ بِالظَّاهِرِ فَلَا يُقَالُ لِمَنْ يَفْعَلُ فِعْلًا هُوَ مُرَائِي، وَلَا لِمَنْ أَسْلَمَ هُوَ مُنَافِقٌ، وَلَكِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا فِي الصُّدُورِ، إِذَا قَالَ فُلَانٌ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ حَصَلَ الْجَزْمُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا فَهُوَ الَّذِي جَوَّزَ لَنَا ذَلِكَ الْقَوْلَ، وَكَانَ مُعْجِزَةً لِلنَّبِيِّ ﷺ حَيْثُ أَطْلَعَهُ اللَّهُ عَلَى الْغَيْبِ وَضَمِيرِ قُلُوبِهِمْ، فَقَالَ لَنَا: أَنْتُمْ لَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا لِعَدَمِ عِلْمِكُمْ بِمَا فِي قَلْبِهِ.

Birinci mesele: Allah Teâlâ: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً } “Size selam verene: «Sen mümin değilsin» demeyin...” [Nisâ 94] buyurmuş, burada ise onlar kendilerine selam vermiş/teslim olmuşken: { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } “De ki: Siz iman etmediniz...” buyurmuştur. Deriz ki: Bu, kalbin amelinin bilinmediğine ve zandan kaçınmanın vacip olduğuna işarettir. Hüküm ancak zâhire göredir; dolayısıyla bir fiil işleyen kimseye "O riyakârdır", Müslüman olan kimseye de "O münafıktır" denilemez. Fakat Allah göğüslerde olanı hakkıyla bilendir; O "Falan kimse mümin değildir" dediğinde kesinlik hâsıl olur. Allah Teâlâ’nın: { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } “De ki: Siz iman etmediniz...” buyruğu ise, bu sözü söylemeyi bize caiz kılan husustur. Bu, Allah'ın Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i gayba ve onların kalplerinin gizlisine muttali kılması bakımından onun için bir mucize idi. Bize de şöyle buyurmuştur: Kalbinde olanı bilmediğiniz için sizler size selam veren/teslim olan kimseye "Sen mümin değilsin" demeyin.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَمْ ولما حرفا نفي، وما وإن ولا كذلك من حروف النفي، ولم ولما يَجْزِمَانِ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حُرُوفِ النَّفْيِ لَا يَجْزِمُ، فما الفرق بينهما؟ نقول لم ولما يَفْعَلَانِ بِالْفِعْلِ مَا لَا يَفْعَلُ بِهِ غَيْرُهُمَا، فَإِنَّهُمَا يُغَيِّرَانِ مَعْنَاهُ مِنَ الِاسْتِقْبَالِ إِلَى الْمُضِيِّ، تَقُولُ لَمْ يُؤْمِنْ أَمْسِ وَآمَنَ الْيَوْمَ، وَلَا تَقُولُ لَا يُؤْمِنُ أَمْسِ، فَلَمَّا فَعَلَا بِالْفِعْلِ مَا لَمْ يَفْعَلْ بِهِ غَيْرُهُمَا جُزِمَ بِهِمَا، فَإِنْ قِيلَ مَعَ هَذَا لِمَ جُزِمَ بِهِمَا غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الْفَرْقَ حَصَلَ، وَلَكِنْ مَا الدَّلِيلُ عَلَى وُجُوبِ الْجَزْمِ بِهِمَا؟ نَقُولُ لِأَنَّ الْجَزْمَ وَالْقَطْعَ يَحْصُلُ فِي الْأَفْعَالِ الْمَاضِيَةِ، فَإِنَّ مَنْ قَالَ قَامَ حَصَلَ الْقَطْعُ

İkinci mesele: Lem (لَمْ) ve Lemmâ (لَمَّا) olumsuzluk harfleridir. Mâ (مَا), İn (إِنْ) ve Lâ (لَا) da aynı şekilde olumsuzluk harflerindendir. Lem ve Lemmâ cezm eder, bunların dışındaki olumsuzluk harfleri ise cezm etmez. Peki bu ikisi arasındaki fark nedir? Deriz ki: Lem ve Lemmâ fiilde, diğerlerinin yapmadığı bir etkiyi yaparlar; zira bu ikisi fiilin anlamını gelecek zamandan geçmiş zamana dönüştürürler. "Dün iman etmedi (lem yü'min emsi)" ve "Bugün iman etti" dersin; ama "Dün iman etmez (lâ yü'minu emsi)" diyemezsin. Fiilde diğerlerinin yapmadığı bu işlevi yerine getirdikleri için bunlarla cezm yapılmıştır. Eğer "Bununla beraber niçin bunlarla cezm edilmiştir? İşin nihayetinde fark hâsıl olmuştur, fakat bu ikisiyle cezmin vacip oluşunun delili nedir?" denilirse, deriz ki: Çünkü cezm ve kesinlik geçmiş fiillerde hâsıl olur; nitekim "Kalktı (kāme)" diyen kimse

بِقِيَامِهِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا قَامَ وَالْأَفْعَالُ الْمُسْتَقْبَلَةُ إِمَّا مُتَوَقَّعَةُ الْحُصُولِ وَإِمَّا مُمْكِنَةٌ غَيْرُ مُتَوَقَّعَةٍ، وَلَا يَحْصُلُ الْقَطْعُ وَالْجَزْمُ فِيهِ، فإذا كان لم ولما يَقْلِبَانِ اللَّفْظَ مِنَ الِاسْتِقْبَالِ إِلَى الْمُضِيِّ كَانَا يُفِيدَانِ الْجَزْمَ وَالْقَطْعَ فِي الْمَعْنَى فَجَعَلَ لَهُمَا تَنَاسُبًا بِالْمَعْنَى وَهُوَ الْجَزْمُ لَفْظًا، وَعَلَى هَذَا نَقُولُ السَّبَبُ فِي الْجَزْمِ مَا ذَكَرْنَا، وَهَذَا فِي الْأَمْرِ يَجْزِمُ كَأَنَّهُ جَزَمَ عَلَى الْمَأْمُورِ أَنَّهُ يَفْعَلُهُ وَلَا يَتْرُكُهُ، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي أَنَّ اللَّفْظَ يُجْزَمُ مَعَ أَنَّ الْفِعْلَ فِيهِ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِهِ وَأَنَّ فِي الشَّرْطِ تغير، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِنْ تُغَيِّرُ مَعْنَى الْفِعْلِ مِنَ الْمُضِيِّ إِلَى الِاسْتِقْبَالِ إِنْ لَمْ تُغَيِّرْهُ مِنَ الِاسْتِقْبَالِ إِلَى الْمُضِيِّ، تَقُولُ: إِنْ جِئْتَنِي جِئْتُكَ، وَإِنْ أَكْرَمْتَنِي أَكْرَمْتُكَ، فَلَمَّا كَانَ إِنْ مِثْلُ لَمْ فِي كَوْنِهِ حَرْفًا، وَفِي لُزُومِ الدُّخُولِ عَلَى الْأَفْعَالِ وَتَغْيِيرِهِ مَعْنَى الْفِعْلِ صَارَ جَازِمًا لِشَبَهٍ لَفْظِيٍّ، أَمَّا الْجَزَاءُ فَجَزْمٌ لِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْمَعْنَى، فَإِنَّ الْجَزَاءَ يَجْزِمُ بِوُقُوعِهِ عِنْدَ وُجُودِ الشَّرْطِ، فَالْجَزْمُ إِذًا إِمَّا لِمَعْنًى أَوْ لِشَبَهٍ لَفْظِيٍّ، كَمَا أَنَّ الْجَزَاءَ كَذَلِكَ فِي الْإِضَافَةِ وَفِي الْجَرِّ بِحَرْفٍ.

onun kalktığını kesinleştirmiş olur; onun kalkmamış olması caiz olmaz. Gelecek fiiller ise ya gerçekleşmesi beklenen ya da mümkün olup beklenmeyen fiillerdir; onlarda kesinlik ve cezm hâsıl olmaz. Lem ve Lemmâ lafzı gelecekten geçmişe çevirdiğine göre, anlam bakımından cezm ve kesinlik ifade etmiş olurlar; böylece onlar için anlama uygun bir durum kılınmış olup o da lafzen cezm edilmeleridir. Buna binaen deriz ki: Cezmin sebebi zikrettiğimiz şeydir. Bu durum emir fiilinde de cezm yapar; sanki emrolunana onu yapacağını ve terk etmeyeceğini kesin olarak yüklemiş gibidir. Fiilin gerçekleşmesi onda kaçınılmaz olduğu halde lafzın cezm edilmesinde ne fayda vardır? Şartta da bir değişiklik vardır; çünkü İn (إِنْ), fiilin anlamını gelecekten geçmişe çevirmese bile geçmişten geleceğe çevirir. "Bana gelirsen gelirim (in ci'tenî ci'tüke)", "Bana ikram edersen ikram ederim" dersin. İn harfi, harf oluşunda, fiillerin başına gelmesinin gerekliliğinde ve fiilin anlamını değiştirmesinde Lem gibi olunca, lafız benzerliğinden ötürü cezmedici olmuştur. Cezaya (şartın cevabına) gelince, onun cezmi ise zikrettiğimiz manadan ötürüdür; çünkü ceza, şart gerçekleştiğinde meydana gelmesiyle kesinleşir. O halde cezm ya bir manadan ya da lafzî bir benzerlikten dolayıdır; tıpkı cer durumunun izafette ve harf-i cer ile olmasında olduğu gibi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنْ قُولُوا يَقْتَضِي قَوْلًا سَابِقًا مُخَالِفًا لما بعده، كقولنا لا تقدموا آمَنَّا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَفِي تَرْكِ التَّصْرِيحِ بِهِ إِرْشَادٌ وَتَأْدِيبٌ كَأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَجُزِ النَّهْيَ عَنْ قَوْلِهِمْ آمَنَّا فَلَمْ يَقُلْ لَا تَقُولُوا آمَنَّا وَأَرْشَدَهُمْ إِلَى الِامْتِنَاعِ عَنِ الْكَذِبِ فَقَالَ: لَمْ تُؤْمِنُوا فَإِنْ كُنْتُمْ تَقُولُونَ شَيْئًا فَقُولُوا أَمْرًا عَامًّا، لَا يَلْزَمُ مِنْهُ كَذِبُكُمْ وَهُوَ كَقَوْلِهِمْ أَسْلَمْنا فَإِنَّ الْإِسْلَامَ بِمَعْنَى الِانْقِيَادِ حَصَلَ.

Üçüncü mesele: Allah Teâlâ’nın: { وَلكِنْ قُولُوا } “ancak ... deyin” buyruğu, "İman ettik demeyin, ancak teslim olduk deyin" sözümüz gibi, kendisinden sonrakine muhalif önceki bir sözü gerektirir. Bunun açıkça zikredilmeyip terk edilmesinde bir irşat ve edep verme vardır. Sanki O Teâlâ onların "İman ettik" demelerini nehyetmeyi uygun görmemiş de "İman ettik demeyin" buyurmamış; onları yalandan kaçınmaya yönlendirerek: { لَمْ تُؤْمِنُوا } “Siz iman etmediniz...” buyurmuştur. Yani: Bir şey söyleyecekseniz, yalan söylemenizi gerektirmeyecek genel bir ifade söyleyin ki bu da onların { أَسْلَمْنا } “Teslim olduk” demeleri gibidir. Zira boyun eğmek anlamındaki İslam gerçekleşmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمُؤْمِنُ وَالْمُسْلِمُ وَاحِدٌ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ، فَكَيْفَ يُفْهَمُ ذَلِكَ مَعَ هَذَا؟ نَقُولُ بَيْنَ الْعَامِّ وَالْخَاصِّ فَرْقٌ، فَالْإِيمَانُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْقَلْبِ وَقَدْ يَحْصُلُ بِاللِّسَانِ، وَالْإِسْلَامُ أَعَمُّ/ لَكِنَّ الْعَامَّ فِي صُورَةِ الْخَاصِّ مُتَّحِدٌ مَعَ الْخَاصِّ وَلَا يَكُونُ أَمْرًا آخَرَ غَيْرَهُ، مِثَالُهُ الْحَيَوَانُ أَعَمُّ مِنَ الْإِنْسَانِ لَكِنَّ الْحَيَوَانَ فِي صُورَةِ الْإِنْسَانِ لَيْسَ أَمْرًا يَنْفَكُّ عَنِ الْإِنْسَانِ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْحَيَوَانُ حَيَوَانًا وَلَا يَكُونُ إِنْسَانًا، فَالْعَامُّ وَالْخَاصُّ مُخْتَلِفَانِ فِي الْعُمُومِ مُتَّحِدَانِ فِي الْوُجُودِ، فَكَذَلِكَ الْمُؤْمِنُ وَالْمُسْلِمُ، وَسَنُبَيِّنُ ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Dördüncü mesele: Ehl-i Sünnet nezdinde mümin ile müslim birdir. O halde bu durum bununla birlikte nasıl anlaşılır? Deriz ki: Âmm (genel) ile hâss (özel) arasında fark vardır. İman ancak kalple hâsıl olur, [bazen] dille de hâsıl olabilir. İslam ise daha geneldir. Fakat genel olan, özelin suretinde onunla birdir ve ondan başka bir şey olmaz. Bunun örneği şudur: Hayvan, insandan daha geneldir; ancak insanın suretindeki hayvan, insandan ayrılan bir şey değildir ve o hayvanın hayvan olup insan olmaması caiz değildir. Demek ki âmm ile hâss umumilikte farklı, varlıkta ise birdir. Mümin ile müslim de böyledir. Bunu Allah Teâlâ’nın:

فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ [الذَّارِيَاتِ: ٣٥، ٣٦] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

{ فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Bunun üzerine orada bulunan müminleri çıkardık. Fakat orada bir ev halkı dışında Müslümanlardan kimseyi bulamadık.” [Zâriyât 35-36] ayetinin tefsirinde açıklayacağız, inşâallahu teâlâ.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ هَلْ فِيهِ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا؟ نَقُولُ نَعَمْ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا آمَنَّا وَقِيلَ لَهُمْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا قَالُوا إِذَا أَسْلَمْنَا فَقَدْ آمَنَّا، قِيلَ لَا فَإِنَّ الْإِيمَانَ مِنْ عمل القلب لا غير وَالْإِسْلَامُ قَدْ يَكُونُ عَمَلَ اللِّسَانِ، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ عَمَلَ الْقَلْبِ وَلَمْ يَدْخُلْ فِي قُلُوبِكُمُ الْإِيمَانُ لَمْ تُؤْمِنُوا الثَّانِي: لَمَّا قَالُوا آمَنَّا وَقِيلَ لَهُمْ لَمْ تُؤْمِنُوا قَالُوا جَدَلًا قَدْ آمَنَّا عَنْ صِدْقِ نِيَّةٍ مُؤَكِّدِينَ لِمَا أَخْبَرُوا فَقَالَ: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ لِأَنَّ لَمَّا يَفْعَلْ يُقَالُ فِي مُقَابَلَةِ قَدْ فَعَلَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ بِأَنَّ الْآيَةَ فِيهَا إِشَارَةٌ إِلَى حَالِ الْمُؤَلَّفَةِ إِذَا أَسْلَمُوا وَيَكُونُ إِيمَانُهُمْ بعده ضَعِيفًا قَالَ لَهُمْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِأَنَّ الْإِيمَانَ إِيقَانٌ وَذَلِكَ بَعْدُ لَمْ يَدْخُلْ فِي قُلُوبِكُمْ وَسَيَدْخُلُ بِاطِّلَاعِكُمْ عَلَى مَحَاسِنِ الْإِسْلَامِ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُكْمِلْ لَكُمُ الْأَجْرَ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى هَذَا هُوَ أَنَّ لَمَّا فِيهَا مَعْنَى التَّوَقُّعِ وَالِانْتِظَارِ، وَالْإِيمَانُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِفِعْلِ الْمُؤْمِنِ وَاكْتِسَابِهِ وَنَظَرِهِ فِي الدَّلَائِلِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ إِلْهَامًا يَقَعُ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ فَقَوْلُهُ قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا أَيْ مَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ أَيْ وَلَا دَخْلَ الْإِيمَانُ فِي قَلْبِكُمْ إِلْهَامًا مِنْ غَيْرِ فِعْلِكُمْ فَلَا إِيمَانَ لَكُمْ حِينَئِذٍ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عِنْدَ فِعْلِهِمْ قَالَ: لَمْ تُؤْمِنُوا بِحَرْفٍ لَيْسَ فِيهِ مَعْنَى

Beşinci mesele: Allah Teâlâ’nın: { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “Zira iman henüz kalplerinize girmiş değildir...” buyruğunda, Allah Teâlâ’nın: { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } “De ki: Siz iman etmediniz...” buyruğunun manası var mıdır? Deriz ki: Evet. Bunun açıklaması birkaç vecihledir: Birincisi: Onlar "İman ettik" deyip kendilerine "İman etmediniz, ancak teslim olduk deyin" denilince, "Teslim olduysak iman da etmişizdir" dediler. Denildi ki: Hayır! Çünkü iman sırf kalbin amelidir; İslam ise bazen dilin ameli olabilir. Bu durum kalbin ameli olduğuna ve iman da kalplerinize girmediğine göre iman etmemişsinizdir. İkincisi: Onlar "İman ettik" deyip kendilerine "İman etmediniz" denilince, verdikleri haberi pekiştirerek tartışma yoluyla "Halis bir niyetle gerçekten iman ettik" dediler. Bunun üzerine O: { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “Zira iman henüz kalplerinize girmiş değildir...” buyurdu. Çünkü "Lemmâ yef'al (henüz yapmadı)", "Kad fe'ale (muhakkak yaptı)" ifadesinin karşılığı olarak söylenir. Şöyle denmesi de muhtemeldir: Ayette, kalpleri İslam'a ısındırılan kimselerin (müellefe-i kulûb) Müslüman oldukları ve bundan sonra imanlarının zayıf olduğu durumlarına bir işaret vardır. Onlara "İman etmediniz" dedi; çünkü iman yakîndir (kesin tasdiktir) ve bu henüz kalplerinize girmemiştir; İslam'ın güzelliklerine muttali olmanızla girecektir. "Eğer Allah'a ve Resûlüne itaat ederseniz mükâfatınızı eksiksiz verir." Buna delalet eden husus şudur: "Lemmâ"da beklenti ve intizar anlamı vardır. İman ya müminin fiili, kesbi ve delilleri incelemesiyle olur ya da müminin kalbine düşen bir ilham ile olur. O'nun { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } “De ki: Siz iman etmediniz...” buyruğu "Siz bunu yapmadınız" demektir; { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “Zira iman henüz kalplerinize girmiş değildir...” buyruğu ise "Sizin fiiliniz olmaksızın bir ilham olarak da iman kalbinize girmiş değildir; o halde şu anda sizde iman yoktur" demektir. Sonra O Teâlâ onların fiili söz konusu olduğunda,

الِانْتِظَارِ لِقُصُورِ نَظَرِهِمْ وَفُتُورِ فِكْرِهِمْ، وَعِنْدَ فِعْلِ الْإِيمَانِ قَالَ لَمَّا يَدْخُلِ بِحَرْفٍ فِيهِ مَعْنَى التَّوَقُّعِ لِظُهُورِ قُوَّةِ الْإِيمَانِ، كَأَنَّهُ يَكَادُ يَغْشَى الْقُلُوبَ بِأَسْرِهَا.

bakışlarının kısalığı ve düşüncelerinin gevşekliği sebebiyle içinde intizar/beklenti anlamı bulunmayan bir harfle { لَمْ تُؤْمِنُوا } [İman etmediniz] buyurmuş; imanın fiili söz konusu olduğunda ise imanın gücünün ortaya çıkışından ötürü sanki neredeyse kalplerin tamamını kaplayacakmış gibi içinde beklenti manası bulunan bir harfle { لَمَّا يَدْخُلِ } [Henüz girmedi] buyurmuştur.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ أَيْ لَا يُنْقِصْكُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّكُمْ إِذَا أَتَيْتُمْ بِمَا يَلِيقُ بِضَعْفِكُمْ مِنَ الْحَسَنَةِ فَهُوَ يُؤْتِيكُمْ مَا يَلِيقُ بِهِ مِنَ الْجَزَاءِ، وَهَذَا لِأَنَّ مَنْ حَمَلَ إِلَى مَلِكٍ فَاكِهَةً طَيِّبَةً يَكُونُ ثَمَنُهَا فِي السُّوقِ دِرْهَمًا، وَأَعْطَاهُ الْمَلِكُ دِرْهَمًا أَوْ دِينَارًا يَنْسِبُ الْمَلِكَ إِلَى قِلَّةِ الْعَطَاءِ بَلِ الْبُخْلِ، فَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يُعْطِي مِثْلَ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ نَقْصٍ، بَلِ الْمَعْنَى يُعْطِي مَا تَتَوَقَّعُونَ بِأَعْمَالِكُمْ مِنْ غَيْرِ نَقْصٍ. وَفِيهِ تَحْرِيضٌ عَلَى الْإِيمَانِ الصَّادِقِ، لِأَنَّ مَنْ أَتَى بِفِعْلٍ مِنْ غَيْرِ صِدْقِ نِيَّةٍ يَضِيعُ عَمَلُهُ وَلَا يُعْطَى عَلَيْهِ أَجْرًا فَقَالَ: وَإِنْ تُطِيعُوا وَتُصَدِّقُوا لَا يَنْقُصُ عَلَيْكُمْ، فَلَا تُضَيِّعُوا أَعْمَالَكُمْ بِعَدَمِ الْإِخْلَاصِ، وَفِيهِ أَيْضًا تَسْلِيَةٌ لِقُلُوبِ مِنْ تَأَخَّرَ إِيمَانُهُ، كَأَنَّهُ يَقُولُ غَيْرِي سَبَقَنِي وَآمَنَ حِينَ كَانَ النَّبِيُّ وَحِيدًا وَآوَاهُ حِينَ كَانَ ضَعِيفًا، وَنَحْنُ آمنا عند ما عَجَزْنَا عَنْ مُقَاوَمَتِهِ وَغَلَبَنَا بِقُوَّتِهِ، فَلَا يَكُونُ لِإِيمَانِنَا وَقْعٌ وَلَا لَنَا عَلَيْهِ أَجْرٌ، فَقَالَ تَعَالَى إِنَّ أَجْرَكُمْ لَا يَنْقُصُ وَمَا تَتَوَقَّعُونَ تُعْطَوْنَ، غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ التَّقَدُّمَ يَزِيدُ فِي أُجُورِهِمْ، وَمَاذَا عَلَيْكُمْ إِذَا أَرْضَاكُمُ اللَّهُ أَنْ يُعْطِيَ غَيْرَكُمْ مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِهِ/ رَحْمَةً وَاسِعَةً، وَمَا حَالُكُمْ فِي ذَلِكَ إِلَّا حَالُ مَلِكٍ أَعْطَى وَاحِدًا شَيْئًا وَقَالَ لِغَيْرِهِ مَاذَا تَتَمَنَّى؟ فَتَمَنَّى عَلَيْهِ بَلْدَةً وَاسِعَةً وَأَمْوَالًا فَأَعْطَاهُ وَوَفَّاهُ، ثُمَّ زَادَ ذَلِكَ الْأَوَّلَ أَشْيَاءً أُخْرَى مِنْ خَزَائِنِهِ فَإِنْ تَأَذَّى مِنْ ذَلِكَ يَكُونُ بُخْلًا وَحَسَدًا، وَذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ لَا يَكُونُ، وَفِي الدُّنْيَا هُوَ مِنْ صِفَةِ الْأَرَاذِلِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ يَغْفِرُ لَكُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَيَرْحَمُكُمْ بِمَا أتيتم به. ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ } “Eğer Allah’a ve Resûlüne itaat ederseniz, O sizden eksiltmez...” yani sizden hiçbir şeyi eksiltmez, buyurmuştur. Kastedilen şudur: Siz zayıflığınıza yakışan bir iyilik getirdiğinizde, O da size kendi şanına yakışan mükâfatı verir. Bu şuna benzer: Bir kimse hükümdara çarşıdaki fiyatı bir dirhem olan güzel bir meyve götürdüğünde, hükümdar ona bir dirhem veya bir dinar verse, hükümdarı az vermekle hatta cimrilikle niteler. Dolayısıyla bunun anlamı, noksansız olarak onun mislini verir demek değil; bilakis amellerinizle umduğunuz şeyi eksiksiz verir demektir. Bunda sadık imana bir teşvik vardır; çünkü samimi bir niyet olmaksızın fiil işleyen kimsenin ameli zayi olur ve ona mükâfat verilmez. Bu yüzden: "Eğer itaat eder ve tasdik ederseniz sizden eksiltilmez; o halde ihlasın yokluğuyla amellerinizi zayi etmeyiniz" buyurmuştur. Bunda ayrıca imanı geciken kimselerin kalpleri için bir teselli vardır; sanki o: "Başkası benden önce davrandı, Peygamber yalnızken iman etti ve o zayıfken ona kucak açtı; biz ise ona karşı koymaktan âciz kalıp kuvvetiyle bize galip geldiğinde iman ettik. Dolayısıyla bizim imanımızın bir değeri ve bizim buna bir ecrimiz olmaz" demektedir. Bunun üzerine Allah Teâlâ buyurdu ki: Şüphesiz ecriniz eksilmez ve beklediğiniz şey size verilir. Meselenin varacağı son nokta, öne geçmenin onların ecirlerini artırmasıdır. Allah sizi razı ettiğinde, rahmet hazinelerinden başkasına da geniş bir rahmet vermesinin size ne zararı vardır? Sizin bu konudaki durumunuz, bir hükümdarın bir kimseye bir şey verip diğerine "Ne dilersin?" demesine benzer. O da ondan geniş bir memleket ve mallar diler; hükümdar da ona verir ve tastamam öder. Sonra o birinciye hazinelerinden başka şeyler daha artırır. Eğer bundan rahatsız olursa bu cimrilik ve haset olur. Bu ise ahirette olmaz; dünyada da aşağılık kimselerin sıfatındandır. Allah Teâlâ’nın: { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” buyruğu ise; geçmiş olanları size bağışlar ve getirdiğiniz ameller sebebiyle size merhamet eder, demektir. Sonra Allah Teâlâ:

[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٥]

[Hucurât Suresi (49), Âyet 15]

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥)

{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥) } “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah’a ve Resûlüne iman etmişler, sonra da şüpheye düşmemişler ve mallarıyla canlarıyla Allah yolunda cihad etmişlerdir. İşte onlar doğru olanların ta kendileridir. (15)”

إِرْشَادًا لِلْأَعْرَابِ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا إِلَى حَقِيقَةِ الْإِيمَانِ فَقَالَ إِنْ كُنْتُمْ تُرِيدُونَ الْإِيمَانَ فَالْمُؤْمِنُونَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا، يَعْنِي أَيْقَنُوا بِأَنَّ الإيمان إيقان، وثم لِلتَّرَاخِي فِي الْحِكَايَةِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ آمَنُوا، ثُمَّ أَقُولُ شَيْئًا آخَرَ لَمْ يَرْتَابُوا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ لِلتَّرَاخِي فِي الْفِعْلِ تَقْدِيرُهُ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا فِيمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ مَنْ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ يُحَقِّقُ ذَلِكَ، أَيْ أَيْقَنُوا أَنَّ بَعْدَ هَذِهِ الدَّارِ دَارًا فَجَاهَدُوا طَالِبِينَ الْعُقْبَى، وَقَوْلُهُ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ فِي إِيمَانِهِمْ، لَا الْأَعْرَابُ الَّذِينَ قَالُوا قولا ولم يخلصوا عملا.

“İman ettik” diyen bedevîleri imanın hakikatine irşat ederek buyurdu ki: Eğer imanı istiyorsanız, müminler ancak Allah’a ve Resûlüne iman edip sonra şüpheye düşmeyen kimselerdir; yani imanın yakîn olduğuna kesin olarak inananlardır. [Ayetteki] "Sümme" (ثُمَّ / sonra) nakildeki/anlatımdaki terâhî (gecikme/ayrıca belirtme) içindir; sanki şöyle demektedir: "İman ettiler; sonra başka bir şey daha söyleyeyim: Şüpheye düşmediler." Bunun fiildeki terâhî için olması da muhtemeldir; takdiri şöyledir: Allah’a ve Resûlüne iman ettiler, sonra Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in haşr ve neşir hakkında söylediklerinde şüpheye düşmediler. Allah Teâlâ’nın: { وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “ve mallarıyla canlarıyla cihad ettiler...” buyruğu bunu gerçekleştirmektedir; yani bu diyardan sonra bir diyar olduğunu kesin olarak bilip ahireti talep ederek cihad ettiler. O'nun: { أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “İşte onlar doğru olanlardır” buyruğu ise, bir söz söyleyip amelinde ihlas göstermeyen bedevîler değil, imanlarında sadık olanlar işte bunlardır, demektir.

[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٦]

[Hucurât Suresi (49), Âyet 16]

قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦)

{ قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦) } “De ki: «Dininizi Allah’a mı öğretiyorsunuz? Oysa Allah göklerde ne var, yerde ne varsa bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.» (16)”

فَإِنَّهُ عَالِمٌ بِهِ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الدِّينَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ وَأَنْتُمْ أَظْهَرْتُمُوهُ لَنَا لا لله، فلا يقبل منكم ذلك.

Çünkü O onu bilendir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Bunda dinin Allah için olması gerektiğine; sizin ise onu Allah için değil bize gösteriş olarak izhar ettiğinize ve dolayısıyla bunun sizden kabul edilmeyeceğine bir işaret vardır.

[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٧]

[Hucurât Suresi (49), Âyet 17]

يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٧)

{ يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٧) } “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar. De ki: «Müslüman olmanızı bana minnet etmeyin; bilakis eğer [imanınızda] doğru kimseler iseniz, sizi imana ilettiği için asıl Allah size minnet eder.» (17)”

يُقَرِّرُ ذَلِكَ ويبين أن إسلامهم لمن يَكُنْ لِلَّهِ، وَفِيهِ لَطَائِفُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ زِيَادَةُ بَيَانٍ لِقَبِيحِ فِعْلِهِمْ،

Bunu pekiştirmekte ve onların Müslüman oluşlarının Allah için olmadığını beyan etmektedir. Bunda bazı latif nükteler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ’nın: { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ } “Seni minnet altında bırakmak istiyorlar...” buyruğunda, onların fiilinin çirkinliğine dair ilave bir açıklama vardır;

وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِيمَانَ لَهُ شَرَفَانِ أَحَدُهُمَا: بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ تَنْزِيهُ اللَّهِ عَنِ الشِّرْكِ وَتَوْحِيدُهُ فِي الْعَظَمَةِ، وَثَانِيهِمَا: بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ يُنَزِّهُ النَّفْسَ عَنِ الْجَهْلِ وَيُزَيِّنُهَا بِالْحَقِّ وَالصِّدْقِ، فَهُمْ لَا يَطْلُبُونَ بِإِسْلَامِهِمْ جَانِبَ اللَّهِ وَلَا يَطْلُبُونَ شَرَفَ أَنْفُسِهِمْ بَلْ مَنُّوا وَلَوْ عَلِمُوا أَنَّ فِيهِ شَرَفَهُمْ لَمَا مَنُّوا بِهِ بَلْ شَكَرُوا.

Çünkü imanın iki şerefi vardır: Birincisi: Allah Teâlâ’ya nispetledir ki o da Allah’ı şirkten tenzih etmek ve azamette O'nu birlemektir. İkincisi: Mümine nispetledir; çünkü o, nefsi cehaletten arındırır, hak ve doğrulukla süsler. Onlar ise Müslüman oluşlarıyla ne Allah’ın rızasını aramakta ne de nefislerinin şerefini gözetmektedirler; bilakis başa kakmaktadırlar. Eğer bunda kendileri için bir şeref olduğunu bilselerdi bunu başa kakmaz, aksine şükrederlerdi.

اللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ: قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ أَيِ الَّذِي عِنْدَكُمْ إِسْلَامٌ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمْ يَقُلْ: لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ أَسْلَمْتُمْ لِئَلَّا يَكُونَ تَصْدِيقًا لَهُمْ فِي الْإِسْلَامِ أَيْضًا كَمَا لَمْ يَصْدُقُوا فِي الْإِيمَانِ، فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَصْدُقُوا فِي إِسْلَامِهِمْ، وَالْإِسْلَامُ هُوَ الِانْقِيَادُ، وَقَدْ وُجِدَ مِنْهُمْ قَوْلًا وَفِعْلًا وَإِنْ لَمْ يُوجَدِ اعْتِقَادًا وَعِلْمًا وَذَلِكَ الْقَدْرُ كَافٍ فِي صِدْقِهِمْ؟ نَقُولُ التَّكْذِيبُ يَقَعُ عَلَى وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ لَا يُوجَدَ نَفْسُ الْمُخْبَرِ عَنْهُ وَثَانِيهِمَا: أَنْ لَا يُوجَدَ كَمَا أَخْبَرَ فِي نَفْسِهِ فَقَدْ يَقُولُ مَا جِئْتَنَا بَلْ جَاءَتْ بِكَ الْحَاجَّةُ، فَاللَّهُ تَعَالَى كَذَّبَهُمْ فِي قَوْلِهِمْ آمَنَّا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، أَيْ مَا آمَنْتُمْ أَصْلًا وَلَمْ يَصْدُقُوا فِي الْإِسْلَامِ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَإِنَّهُمُ انْقَادُوا لِلْحَاجَةِ وَأَخْذِ الصَّدَقَةِ.

İkinci nükteli mana: { قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ } “De ki: Müslüman olmanızı bana minnet etmeyin...” yani nezdinizdeki İslam'ı [minnet etmeyin] buyurmuştur. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } “ancak 'teslim olduk' deyin” buyurmuş; imanda doğru olmadıkları gibi İslam konusunda da onları tasdik etmiş olmamak için "İman etmediniz fakat Müslüman oldunuz" dememiştir. Eğer "İslam boyun eğmek demektir; inanç ve ilim olarak bulunmasa bile söz ve fiil olarak onlardan sâdır olmuştur ve bu miktar da onların doğruluğu için yeterlidir; o halde onların İslamlarında doğru olmamaları nasıl caiz olabilir?" denilirse; deriz ki: Yalanlama iki şekilde olur: Birincisi: Haber verilen şeyin bizzat kendisinin bulunmamasıdır. İkincisi: Bizzat kendisinde haber verdiği şekilde bulunmamasıdır; nitekim [biri diğerine] "Bize [ziyaretimize] gelmedin, aksine seni ihtiyaç getirdi" der. İşte Allah Teâlâ, birinci vecih üzere "İman ettik" sözlerinde onları yalanlamıştır; yani hiç iman etmediniz [demiştir]. İkinci vecih üzere de İslam konusunda doğru değillerdir; çünkü onlar ihtiyaçtan ve sadaka almaktan ötürü boyun eğmişlerdir.

اللَّطِيفَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ: بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ يَعْنِي لَا مِنَّةَ لَكُمْ وَمَعَ ذَلِكَ لَا تُسْلِمُونَ رَأْسًا بِرَأْسٍ بِحَيْثُ لَا يَكُونُ لَكُمْ عَلَيْنَا وَلَا لَنَا عَلَيْكُمْ مِنَّةٌ، بَلِ الْمِنَّةُ عَلَيْكُمْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ حُسْنُ أَدَبٍ حَيْثُ لَمْ يَقُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ بَلْ لِيَ الْمِنَّةُ عَلَيْكُمْ حَيْثُ بَيَّنَتْ لَكُمُ الطَّرِيقَ الْمُسْتَقِيمَ، ثُمَّ فِي مُقَابَلَةِ هَذَا الْأَدَبِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:

Üçüncü nükteli mana: { بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ } “bilakis Allah size minnet eder...” buyurmuştur; yani sizin bir minnetiniz yoktur ve bununla beraber sizin bize, bizim de size bir minnetimiz olmayacak şekilde başa baş teslim olmuş da değilsiniz; bilakis minnet sizedir. Allah Teâlâ’nın: { بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ } “bilakis Allah size minnet eder...” buyruğu güzel bir edeptir; zira "Bana minnet etmeyin, bilakis size dosdoğru yolu gösterdiğim için asıl benim size minnetim vardır" dememiştir. Sonra bu edebin karşılığında Allah Teâlâ:

وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الشُّورَى: ٥٢] .

{ وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola iletiyorsun.” [Şûrâ 52] buyurmuştur.

اللَّطِيفَةُ الرَّابِعَةُ: لَمْ يَقُلْ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ أَسْلَمْتُمْ بَلْ قَالَ: أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ لِأَنَّ إِسْلَامَهُمْ كَانَ ضَلَالًا حَيْثُ كَانَ نِفَاقًا فَمَا مَنَّ بِهِ عَلَيْهِمْ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ مَنَّ عَلَيْهِمْ بِالْهِدَايَةِ إِلَى الْإِيمَانِ مَعَ أَنَّهُ بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَمْ يُؤْمِنُوا؟ نَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ رَزَقَكُمُ الْإِيمَانَ، بَلْ قَالَ: أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ وَإِرْسَالُ الرُّسُلِ بِالْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ هِدَايَةٌ ثَانِيهَا: هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَمُنُّ عَلَيْهِمْ بِمَا زَعَمُوا، فَكَأَنَّهُ قَالَ أَنْتُمْ قُلْتُمْ آمَنَّا، فَذَلِكَ نِعْمَةٌ فِي حَقِّكُمْ حَيْثُ تَخَلَّصْتُمْ مِنَ النَّارِ، فَقَالَ هُدَاكُمْ فِي زَعْمِكُمْ ثَالِثُهَا: وَهُوَ الْأَصَحُّ، هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ شَرْطًا فقال: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ.

Dördüncü nükteli mana: "Müslüman olduğunuz için size minnet eder" dememiş; bilakis { أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ } “sizi imana ilettiği için...” buyurmuştur. Çünkü onların Müslüman oluşu nifak olduğu için bir dalaletti ve Allah bunu onlara minnet etmemiştir. Eğer "Onların iman etmediklerini açıkladığı halde, imana hidayet etmeyi onlara nasıl minnet etmiştir?" denilirse, deriz ki: Bunun cevabı üç vecihledir: Birincisi: O Teâlâ "Bilakis Allah size imanı rızık olarak verdiği için minnet eder" dememiş; bilakis { أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ } “sizi imana ilettiği için...” buyurmuştur; açık mucizelerle elçiler göndermek ise bir hidayettir. İkincisi: O Teâlâ onların zannettikleri şeyle onlara minnet etmektedir. Sanki şöyle buyurmuştur: Siz "İman ettik" dediniz; bu, ateşten kurtulduğunuz için sizin hakkınızda bir nimettir. Dolayısıyla zannınıza göre sizi hidayete erdirdi [demiştir]. Üçüncüsü ve en sahih olanı: Allah Teâlâ bundan sonra bir şart beyan ederek: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru kimseler iseniz” buyurmuştur.

[سورة الحجرات (٤٩) : آية ١٨]

[Hucurât Suresi (49), Âyet 18]

إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨)

{ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨) } “Şüphesiz Allah göklerin ve yerin gaybını bilir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (18)”

إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ أَسْرَارُكُمْ، وَأَعْمَالُ قُلُوبِكُمُ الْخَفِيَّةُ، وَقَالَ: بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ يُبْصِرُ أَعْمَالَ جَوَارِحِكُمُ الظَّاهِرَةَ، وَآخِرُ السُّورَةِ مَعَ الْتِئَامِهِ بِمَا قَبْلَهُ فِيهِ تَقْرِيرُ مَا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ [الحجرات: ١] فَإِنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ سِرٌّ، فَلَا تَتْرُكُوا خَوْفَهُ فِي السِّرِّ وَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ عَلَنٌ فَلَا تَأْمَنُوهُ فِي الْعَلَانِيَةِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى مَنْ لَا نَبِيَّ بَعْدَهُ.

Sırlarınızın ve kalplerinizin gizli amellerinin O'na gizli kalmayacağına bir işarettir. { بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyurmuştur; yani uzuvlarınızın zâhir amellerini görür. Surenin sonu, kendisinden öncesiyle olan uyumuyla birlikte surenin başındaki hususu pekiştirmektedir ki o da Allah Teâlâ’nın: { لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'ın ve Resûlünün önüne geçmeyin ve Allah'tan sakının...” [Hucurât 1] buyruğudur. Çünkü hiçbir sır O'na gizli kalmaz; o halde gizlide O'nun korkusunu terk etmeyiniz. Hiçbir açık da O'na gizli kalmaz; o halde açıkta da O'ndan emin olmayınız. Hamd yalnızca Allah'a mahsustur; salât ve selâm ise kendisinden sonra peygamber gelmeyecek olan zâtın üzerine olsun.