Binûn

Haşr Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَعْنَى أَنَّهُمْ إِذَا اجْتَمَعُوا يَقُولُونَ: لَنَفْعَلَنَّ كَذَا وَكَذَا، فَهُمْ يهدون الْمُؤْمِنِينَ بِبَأْسٍ شَدِيدٍ مِنْ وَرَاءِ الْحِيطَانِ وَالْحُصُونِ، ثُمَّ يَحْتَرِزُونَ عَنِ الْخُرُوجِ لِلْقِتَالِ فَبَأْسُهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ، لَا فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ بَعْضُهُمْ عَدُوٌّ لِلْبَعْضِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى يَعْنِي تَحْسَبُهُمْ فِي صُورَتِهِمْ مُجْتَمِعِينَ عَلَى الْأُلْفَةِ وَالْمَحَبَّةِ، أَمَّا قُلُوبُهُمْ فَشَتَّى لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ مِنْهُمْ عَلَى مَذْهَبٍ آخَرَ، وَبَيْنَهُمْ عَدَاوَةٌ شَدِيدَةٌ، وَهَذَا تَشْجِيعٌ لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى قِتَالِهِمْ وَقَوْلُهُ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ مَا فِيهِ الْحَظُّ لَهُمْ وَالثَّانِي: لَا يَعْقِلُونَ أَنَّ تَشْتِيتَ القلوب مما يوهن قواهم.

Mana şudur: Onlar bir araya geldiklerinde, 'Biz mutlaka şöyle şöyle yapacağız' derler; duvarların ve kalelerin arkasından müminleri şiddetli bir güçle tehdit ederler, sonra da savaşa çıkmaktan çekinirler. Dolayısıyla onların şiddet ve kuvveti kendi aralarındadır; müminlerle kendi aralarında değildir. Üçüncüsü: İbn Abbâs şöyle demiştir: Bunun manası, onların birbirine düşman olduğudur. Bu tevilin doğruluğunun delili, Allah Teâlâ'nın: { تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى } “Sen onları derli toplu sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır” ayetidir. Yani sen onları dış görünüşlerinde ülfet ve muhabbet üzere bir arada sanırsın; kalpleri ise darmadağınıktır, çünkü onlardan her biri ayrı bir görüş ve tutum üzeredir ve aralarında şiddetli bir düşmanlık vardır. Bu ise müminleri onlarla savaşmaya teşviktir. O'nun: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ } “Bu, onların akıllarını kullanmayan bir topluluk olmalarındandır” sözünde iki vecih vardır: Birincisi: Bu, onların kendileri için menfaatli olan şeyi akletmeyen bir topluluk olmalarındandır. İkincisi: Onlar, kalplerin dağınık olmasının kendi güçlerini zayıflatacak şeylerden olduğunu akletmezler.

[سورة الحشر (٥٩) : آية ١٥]

[Haşr Suresi (59), Âyet 15]

كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيباً ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٥)

{ كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيباً ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٥) } “[Onların durumu,] kendilerinden az önce geçen, işlerinin vebalini tadan ve kendileri için can yakıcı bir azap bulunan kimselerin durumu gibidir.”

أَيْ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ أَهْلِ بَدْرٍ فِي زَمَانٍ قَرِيبٍ فَإِنْ قِيلَ: بم انتصب قَرِيباً، قلنا: بمثل، وَالتَّقْدِيرُ كَوُجُودِ مَثَلِ أَهْلِ بَدْرٍ. قَرِيباً ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ أَيْ سُوءَ عَاقِبَةِ كُفْرِهِمْ وَعَدَاوَتِهِمْ لِرَسُولِ اللَّه مِنْ قَوْلِهِمْ: كَلَأٌ وَبِيلٌ أَيْ وَخِيمٌ سَيِّئُ الْعَاقِبَةِ يَعْنِي ذَاقُوا عَذَابَ الْقَتْلِ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ أَلِيمٌ. ثم ضرب لليهود والمنافقين مثلا فقال:

Yani onların hali, yakın bir zamanda geçen Bedir ehlinin hali gibidir. Eğer, 'Karîben (قَرِيباً) kelimesi ne ile mansuptur?' denilirse, biz deriz ki: Misl (مَثَلِ) lafzıyla [mansuptur], takdiri de: 'Bedir ehlinin misalinin yakın bir zamanda bulunması gibi'dir. { ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ } “İşlerinin vebalini tattılar”, yani küfürlerinin ve Allah'ın Resûlü'ne düşmanlıklarının kötü akıbetini tattılar. Bu, Arapların 'otlağı zararlı, akıbeti kötü ot' manasında söylediği kelaün vebîl (كَلَأٌ وَبِيلٌ) sözünden gelir; yani dünyada öldürülme azabını tattılar ve ahirette de onlar için { عَذابٌ أَلِيمٌ } “can yakıcı bir azap vardır”. Sonra Yahudiler ve münafıklar için bir misal getirerek şöyle buyurdu:

[سورة الحشر (٥٩) : آية ١٦]

[Haşr Suresi (59), Âyet 16]

كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (١٦)

{ كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (١٦) } “[Münafıkların durumu da] şeytanın durumu gibidir; hani o insana: 'İnkâr et' demişti. İnkâr edince de: 'Şüphesiz ben senden uzağım, çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım' demişti.”

أَيْ مَثَلُ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ غَرُّوا بَنِي النَّضِيرَ بِقَوْلِهِمْ: لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ [الشر: ١١] ثُمَّ خَذَلُوهُمْ وَمَا وَفَّوْا بِعَهْدِهِمْ: كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ/ ثُمَّ تَبَرَّأَ مِنْهُ فِي الْعَاقِبَةِ، وَالْمُرَادُ إِمَّا عُمُومُ دَعْوَةِ الشَّيْطَانِ إِلَى الْكُفْرِ، وَإِمَّا إِغْوَاءُ الشَّيْطَانِ قُرَيْشًا يَوْمَ بَدْرٍ بِقَوْلِهِ: لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ [الأنفال: ٤٨] . ثم قال:

Yani: { لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ } “Andolsun eğer siz çıkarılırsanız, biz de mutlaka sizinle beraber çıkarız” [Haşr: 11] diyerek Benî Nadîr'i aldatıp sonra onları yüzüstü bırakan ve ahitlerini yerine getirmeyen münafıkların durumu; { كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ } “Şeytanın hani o insana: 'İnkâr et' dediği”/ ve sonra neticede ondan uzaklaştığı durum gibidir. Buradaki murat, ya şeytanın küfre çağrısının genel oluşu ya da Bedir günü: { لَا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ } “Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, ben de sizin yanınızdayım” sözünden { إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ } “Şüphesiz ben sizden uzağım” [Enfâl: 48] sözüne kadar olan kısımda şeytanın Kureyş'i aldatmasıdır. Sonra şöyle buyurdu:

[سورة الحشر (٥٩) : آية ١٧]

[Haşr Suresi (59), Âyet 17]

فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (١٧)

{ فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (١٧) } “Nihayet ikisinin de sonu, içinde ebedî kalacakları ateşte olmak oldu. Zalimlerin cezası işte budur.”

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأَوْلَى: قَالَ مُقَاتِلٌ: فَكَانَ عَاقِبَةُ الْمُنَافِقِينَ وَالْيَهُودِ مِثْلَ عَاقِبَةِ الشَّيْطَانِ وَالْإِنْسَانِ حَيْثُ صَارَا إِلَى النَّارِ.

Birinci Mesele: Mukâtil şöyle demiştir: Münafıklar ile Yahudilerin sonu, ateşe varan şeytan ile insanın sonu gibi oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَرَأَ ابْنُ مسعود (خالدان فيها) ، على أنه خبران، وفِي النَّارِ لَغْوٌ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ الْخَبَرُ هُوَ الظرف وخالِدَيْنِ فِيها حَالٌ، وَقُرِئَ: عاقِبَتَهُما بِالرَّفْعِ، ثُمَّ قَالَ:

İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İbn Mes'ûd iki haber olmak üzere [hâli değil merfû olarak] hâlidâni fîhâ (خالدان فيها) şeklinde okumuştur ve { فِي النَّارِ } lağv (müteallak) olur. Meşhur kıraate göre ise haber zarftır, { خالِدَيْنِ فِيها } ise hâldir. [Kelime] { عاقِبَتَهُما } şeklinde merfû olarak da okunmuştur. Sonra şöyle buyurdu:

وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ أَيِ الْمُشْرِكِينَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] .

{ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ } “Zalimlerin cezası işte budur”, yani müşriklerin; zira Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk, büyük bir zulümdür” [Lokmân: 13] buyurmuştur.

[سورة الحشر (٥٩) : آية ١٨]

[Haşr Suresi (59), Âyet 18]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨) } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve her nefis yarın için ne hazırladığına bir baksın. Allah'tan sakının; şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى رَجَعَ إِلَى مَوْعِظَةِ الْمُؤْمِنِينَ فقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ.

Sonra Allah Teâlâ müminlere öğüt vermeye dönerek şöyle buyurdu: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve her nefis yarın için ne hazırladığına bir baksın.”

الْغَدُ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ سَمَّاهُ بِالْيَوْمِ الَّذِي يَلِي يَوْمَكَ تَقْرِيبًا لَهُ، ثُمَّ ذَكَرَ النَّفْسَ وَالْغَدَ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ. أَمَّا الْفَائِدَةُ فِي تَنْكِيرِ النَّفْسِ فَاسْتِقْلَالُ الْأَنْفُسِ الَّتِي تَنْظُرُ فِيمَا قَدَّمَتْ لِلْآخِرَةِ كَأَنَّهُ قَالَ: فَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ وَاحِدَةٌ فِي ذَلِكَ، وَأَمَّا تَنْكِيرُ الْغَدِ فَلِتَعْظِيمِهِ وَإِبْهَامِ أَمْرِهِ كَأَنَّهُ قِيلَ: الْغَدُ لَا يُعْرَفُ كُنْهُهُ لِعِظَمِهِ.

Yarın (الْغَدُ): Kıyamet günüdür. Onu yakın kılmak için senin gününü takip eden gün ismiyle adlandırmıştır. Sonra nefsi ve yarını nekre (belirsiz) olarak zikretmiştir. Nefsin nekre getirilmesindeki faydaya gelince; ahiret için ne hazırladığına bakan nefislerin azlığını ifade etmektir; sanki 'Buna tek bir nefis baksın' denilmiştir. Yarının nekre getirilmesine gelince; onun büyüklüğünü ve durumunun kapalılığını ifade etmek içindir, sanki 'Büyüklüğünden ötürü yarının mahiyeti bilinemez' denilmiştir.

ثُمَّ قَالَ: وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ كَرَّرَ الْأَمْرَ بِالتَّقْوَى تَأْكِيدًا أَوْ يُحْمَلُ الْأَوَّلُ: عَلَى أَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ والثاني: على ترك المعاصي.

Sonra şöyle buyurdu: { وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah'tan sakının; şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Takva emrini tekit amacıyla tekrarlamıştır; yahut birincisi vacipleri yerine getirmeye, ikincisi ise günahları terk etmeye hamledilir.

[سورة الحشر (٥٩) : آية ١٩]

[Haşr Suresi (59), Âyet 19]

وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (١٩)

{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (١٩) } “Allah'ı unutan, bu yüzden [Allah'ın da] kendilerine öz nefislerini unutturduğu kimseler gibi olmayın. İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْمُقَاتِلَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “Allah'ı unutan, bu yüzden [Allah'ın da] kendilerine öz nefislerini unutturduğu kimseler gibi olmayın” buyurdu. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: İki Mukâtil şöyle demiştir:

نَسُوا حَقَّ اللَّه فَجَعَلَهُمْ نَاسِينَ حَقَّ أَنْفُسِهِمْ حَتَّى لَمْ يَسْعَوْا لَهَا بِمَا يَنْفَعُهُمْ عِنْدَهُ الثَّانِي: فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أَيْ أَرَاهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْأَهْوَالِ مَا نَسُوا فِيهِ أَنْفُسَهُمْ، كقوله: لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ [إبراهيم: ٤٣] وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى

Allah'ın hakkını unuttular; [Allah da] onları kendi nefislerinin hakkını unutan kimseler kıldı, öyle ki O'nun katında kendilerine fayda verecek şeyler için nefisleri adına çaba göstermediler. İkincisi: { فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “Onlara kendilerini unutturdu”, yani kıyamet gününde onlara, içinde kendi nefislerini dahi unuttukları öyle dehşetler gösterdi ki şu ayetlerdeki gibidir: { لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ } “Gözleri kendilerine dönüp bakamaz, yürekleri [bomboştur]” [İbrâhîm: 43] ve { وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى } “İnsanları sarhoş görürsün, oysa onlar sarhoş değillerdir”

[الْحَجِّ: ٢] .

[Hac: 2].

ثُمَّ قَالَ: أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الذَّمُّ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَرْشَدَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَا هُوَ

Sonra: { أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” buyurdu. Bundan maksat zemmetmektir. Bil ki O Teâlâ, müminleri kıyamet gününde

مَصْلَحَتُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَوْلِهِ: وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ [الْحَشْرِ: ١٨] وَهَدَّدَ الْكَافِرِينَ بِقَوْلِهِ: كَالَّذِينَ/ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ بَيَّنَ الْفَرْقَ بَيْنَ الفريقين فقال:

kendilerinin yararına olan şeye: { وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ } “Her nefis yarın için ne hazırladığına bir baksın” [Haşr: 18] sözüyle irşat edip, kâfirleri de: { كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “Allah'ı unutan, bu yüzden [Allah'ın da] kendilerine öz nefislerini unutturduğu kimseler gibi [olmayın]” sözüyle tehdit edince, iki fırka arasındaki farkı beyan ederek şöyle buyurdu:

[سورة الحشر (٥٩) : آية ٢٠]

[Haşr Suresi (59), Âyet 20]

لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ (٢٠)

{ لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ (٢٠) } “Cehennem ehli ile cennet ehli bir olmaz. Cennet ehli, muratlarına erenlerin ta kendileridir.”

وَاعْلَمْ أَنَّ التَّفَاوُتَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ، فَذِكْرُ هَذَا الْفَرْقِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ يَكُونُ الْغَرَضُ مِنْهُ التَّنْبِيهَ عَلَى عِظَمِ ذَلِكَ الْفَرْقِ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bil ki bu iki fırka arasındaki fark zorunlu olarak bilinmektedir; dolayısıyla böyle bir yerde bu farkın zikredilmesinden maksat, o farkın büyüklüğüne dikkat çekmektir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأَوْلَى: الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ، لِأَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ أَصْحَابَ النَّارِ وَأَصْحَابَ الْجَنَّةِ لَا يَسْتَوِيَانِ، فَلَوْ دَخَلَ صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ فِي الْجَنَّةِ لَكَانَ أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَسْتَوِيَانِ، وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَجَوَابُهُ مَعْلُومٌ.

Birinci Mesele: Mutezile, büyük günah sahibinin cennete girmeyeceğine [bu ayetle] delil getirmiştir; çünkü ayet, cehennem ehli ile cennet ehline eşit muamele yapılmayacağına delalet etmiştir. Eğer büyük günah sahibi cennete girseydi, cehennem ehli ile cennet ehli eşitlenmiş olurdu ki bu caiz değildir. Bunun cevabı ise malumdur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يقتل بالذمي، وقد بينا وجه في الخلافيات.

İkinci Mesele: Ashabımız (Eş'arî/Şâfiî âlimlerimiz), zimmî karşılığında Müslümanın öldürülmeyeceğine bu ayetle delil getirmişlerdir; bunun vechini hilafiyat konularında açıklamıştık.

[سورة الحشر (٥٩) : آية ٢١]

[Haşr Suresi (59), Âyet 21]

لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٢١)

{ لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٢١) } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün. Biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz.”

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ هَذِهِ الْبَيَانَاتِ عَظَّمَ أَمْرَ الْقُرْآنِ فَقَالَ:

Sonra Allah Teâlâ bu açıklamaları yapınca, Kur'an'ın şanını yücelterek şöyle buyurdu:

لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَوْ جُعِلَ فِي الْجَبَلِ عَقْلٌ كَمَا جُعِلَ فِيكُمْ، ثُمَّ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ لَخَشَعَ وَخَضَعَ وَتَشَقَّقَ مِنْ خَشْيَةِ اللَّه.

{ لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün.” Mana şudur: Eğer dağda da sizdeki gibi akıl yaratılsaydı, sonra da üzerine Kur'an indirilseydi, Allah korkusundan boyun büker, huşu duyar ve yarılıp parçalanırdı.

ثُمَّ قَالَ: وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ أَيِ الْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ التَّنْبِيهُ عَلَى قَسَاوَةِ قُلُوبِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، وَغِلَظِ طِبَاعِهِمْ، وَنَظِيرُ قَوْلِهِ: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً

Sonra şöyle buyurdu: { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz.” Yani bu sözün zikredilmesinden maksat, bu kâfirlerin kalplerinin katılığına ve tabiatlarının kabalığına dikkat çekmektir. Bunun benzeri O'nun şu sözüdür: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; artık onlar taş gibi, hatta daha da katıdır”

[الْبَقَرَةِ: ٧٤] وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا وَصَفَ الْقُرْآنَ بِالْعِظَمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ عِظَمَ الصِّفَةِ تَابِعٌ لِعِظَمِ الْمَوْصُوفِ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِشَرْحِ عَظَمَةِ اللَّه فَقَالَ:

[Bakara: 74]. Bil ki O, Kur'an'ı azametle vasfettiğinde —ve malumdur ki sıfatın büyüklüğü mevsun (nitelenenin) büyüklüğüne tâbidir— bunu Allah'ın azametini açıklamakla takip ettirip şöyle buyurdu:

[سورة الحشر (٥٩) : آية ٢٢]

[Haşr Suresi (59), Âyet 22]

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (٢٢)

{ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (٢٢) } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Rahmân'dır, Rahîm'dir.”

وَقِيلَ: السِّرُّ وَالْعَلَانِيَةُ وَقِيلَ: الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ.

[Gayb ve şehâdet için] gizli ve açık denildiği gibi; dünya ve ahiret de denilmiştir.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ الْغَيْبَ عَلَى الشَّهَادَةِ فِي اللَّفْظِ وَفِيهِ سِرٌّ عَقْلِيٌّ، أَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَذَكَرُوا أَقْوَالًا فِي الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، فَقِيلَ: الْغَيْبُ الْمَعْدُومُ، وَالشَّهَادَةُ الْمَوْجُودُ مَا غَابَ عَنِ الْعِبَادِ وَمَا شَاهَدُوهُ.

Bil ki Allah Teâlâ lafızda gaybı şehâdetten önce getirmiştir; bunda aklî bir sır vardır. Müfessirlere gelince, onlar gayb ve şehâdet hakkında çeşitli görüşler zikretmişlerdir: Gaybın madum (var olmayan), şehâdetin ise mevcut (var olan) olduğu; kullardan gizli kalan şeyler ve onların müşahede ettikleri şeyler olduğu söylenmiştir.

[سورة الحشر (٥٩) : آية ٢٣]

[Haşr Suresi (59), Âyet 23]

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٢٣)

{ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٢٣) } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; Melik'tir, Kuddûs'tür, Selâm'dır, Mü'min'dir, Müheymin'dir, Azîz'dir, Cebbâr'dır, Mütekebbir'dir. Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir.”

ثُمَّ قَالَ: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ وَكُلُّ ذَلِكَ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ.

Sonra: { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; Melik'tir” buyurdu. Bunların hepsinin tefsiri daha önce geçmişti.

ثُمَّ قَالَ: الْقُدُّوسُ قُرِئَ: بِالضَّمِّ وَالْفَتْحِ، وهو البليغ في النزاهة في الذات والصافات، والأفعال

Sonra { الْقُدُّوسُ } buyurdu. [Bu kelime] ötreli ve üstünlü olarak [Kuddûs ve Kaddûs] okunmuştur. O, zatında, sıfatlarında, fiillerinde,

وَالْأَحْكَامِ وَالْأَسْمَاءِ، وَقَدْ شَرَحْنَاهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْحَدِيدِ، وَمَضَى شَيْءٌ مِنْهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَنُقَدِّسُ لَكَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهُ الَّذِي كثرت بركاته.

hükümlerinde ve isimlerinde noksanlıklardan tam anlamıyla münezzeh olandır. Biz bunu Hadîd Suresi'nin başında açıklamıştık; bir kısmı da: { وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Ve seni takdis ederiz” [Bakara: 30] sözünün tefsirinde geçmişti. Hasan[-ı Basrî] ise: 'O, bereketleri çok olandır' demiştir.

وقوله: السَّلامُ فيه ووجهان الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بِمَعْنَى السَّلَامَةِ وَمِنْهُ دَارُ السَّلَامِ، وَسَلَامٌ عَلَيْكُمْ وُصِفَ بِهِ مُبَالَغَةً فِي كَوْنِهِ سليما من النقائض كَمَا يُقَالُ: رَجَاءٌ، وَغِيَاثٌ، وَعَدْلٌ فَإِنْ قِيلَ فَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ لَا يَبْقَى بَيْنَ الْقُدُّوسِ، وَبَيْنَ السَّلَامِ فَرْقٌ، وَالتَّكْرَارُ خِلَافُ الْأَصْلِ، قُلْنَا: كَوْنُهُ قُدُّوسًا، إِشَارَةٌ إِلَى بَرَاءَتِهِ عَنْ جَمِيعِ العيوب في الماضي والحاضر، كونه: سَلِيمًا، إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَطْرَأُ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْعُيُوبِ فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ فَإِنَّ الَّذِي يَطْرَأُ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْعُيُوبِ، فَإِنَّهُ تَزُولُ سَلَامَتُهُ وَلَا يَبْقَى سَلِيمًا الثَّانِي: أَنَّهُ سَلَامٌ بِمَعْنَى كَوْنِهِ مُوجِبًا لِلسَّلَامَةِ.

O'nun { السَّلامُ } sözünde iki vecih vardır: Birincisi: Selamet manasındadır; Dârü's-Selâm (esenlik yurdu) ve Selâmün aleyküm (esenlik üzerinize olsun) bu köktendir. Noksanlıklardan salim (uzak) oluşundaki mübalağadan ötürü bu isimle vasfedilmiştir; nitekim [mübalağa için] recâ (umut), gıyâs (yardım) ve adl (adalet) denilmesi gibidir. Eğer, 'Bu tefsire göre Kuddûs ile Selâm arasında fark kalmaz; tekrar ise asla aykırıdır' denilirse, biz deriz ki: O'nun Kuddûs oluşu, geçmişte ve hâlde bütün ayıplardan beri olduğuna; Selîm (Selâm) oluşu ise gelecekte O'na hiçbir ayıbın ârız olmayacağına işarettir. Zira kendisine bir ayıp ârız olan kimsenin selameti zail olur ve salim kalamaz. İkincisi: Selametin gereğini var edici (esenlik veren) olması anlamında Selâm'dır.

وَقَوْلُهُ: الْمُؤْمِنُ فيه ووجهان الأول: أنه الذي آمن أولياء عَذَابَهُ، يُقَالُ: آمَنَهُ يُؤَمِّنُهُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ وَالثَّانِي:

O'nun { الْمُؤْمِنُ } sözünde iki vecih vardır: Birincisi: O, dostlarını azabından emin kılan kimsedir; [Arapçada] âmenehû yü'minühû fe-hüve mü'minün (onu güvende kıldı, kılar, güven verendir) denilir. İkincisi:

أَنَّهُ الْمُصَدِّقُ، إِمَّا عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ يُصَدِّقُ أَنْبِيَاءَهُ بِإِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ لَهُمْ، أَوْ لِأَجْلِ أَنَّ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ يَشْهَدُونَ لِسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، كَمَا قَالَ: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] ثُمَّ إِنَّ اللَّه يَصْدُقُهُمْ فِي تِلْكَ الشَّهَادَةِ، وَقُرِئَ بِفَتْحِ الْمِيمِ، يَعْنِي الْمُؤْمِنَ بِهِ عَلَى حَذْفِ الْجَارِ كَمَا حُذِفَ فِي قَوْلِهِ: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] .

O'nun tasdik edici olmasıdır: Ya peygamberlerine mucizeler göstererek onları doğrulaması manasındadır, ya da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İnsanlara şahitler olasınız diye” [Bakara: 143] ayetinde buyurulduğu gibi diğer peygamberlere şahitlik etmeleri, sonra da Allah'ın bu şahitliklerinde onları tasdik etmesi sebebiyledir. [Kelime], cer harfinin hazfedilmesiyle —tıpkı: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Mûsâ, kavminden [yetmiş adam] seçti” [A'râf: 155] ayetinde hazfedildiği gibi— kendisine inanılan manasında [el-Mü'men şeklinde] mîmin fethasıyla da okunmuştur.

وَقَوْلُهُ: الْمُهَيْمِنُ قَالُوا: مَعْنَاهُ الشَّاهِدُ الَّذِي لَا يَغِيبُ عَنْهُ شَيْءٌ. ثُمَّ فِي أَصْلِهِ قَوْلَانِ، قَالَ الْخَلِيلُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: هَيْمَنَ يُهَيْمِنُ فَهُوَ مُهَيْمِنٌ إِذَا كان رقيب عَلَى الشَّيْءِ، وَقَالَ آخَرُونَ: مُهَيْمِنٌ أَصْلُهُ مُؤَيْمِنٌ، مِنْ آمَنَ يُؤْمِنُ، فَيَكُونُ بِمَعْنَى الْمُؤْمِنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ اسْتِقْصَاؤُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ [الْمَائِدَةِ: ٤٨] وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:

O'nun { الْمُهَيْمِنُ } sözü hakkında: 'Kendisinden hiçbir şeyin gizli kalmadığı şahit (gözetleyici) manasındadır' demişlerdir. Sonra bu kelimenin aslı hakkında iki görüş vardır: Halîl ve Ebû Ubeyde: Bir şeye gözcü/bekçi olduğunda heymene yüheyminü fe-hüve müheyminün denilir, demişlerdir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Müheymin kelimesinin aslı, âmene yü'minü kökünden gelen mü'eymindir; dolayısıyla mü'min manasında olur. Bunun tafsilatlı açıklaması: { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “Ve onun üzerine bir gözetici/şahit olarak” [Mâide: 48] ayetinde geçmişti. İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir:

الْمُهَيْمِنُ الْقَائِمُ عَلَى خَلْقِهِ بِرِزْقِهِ وَأَنْشَدَ:

el-Müheymin, yarattıklarının rızkını temin edip onları ayakta tutandır. Ve şu beyti okumuştur:

أَلَا إِنَّ خَيْرَ النَّاسِ بَعْدَ نَبِيِّهِ ... مُهَيْمِنُهُ التَّالِيهِ فِي الْعُرْفِ وَالنُّكْرِ

Haberiniz olsun ki, peygamberinden sonra insanların en hayırlısı ... İyilikte ve kötülükte onu takip eden gözeticisidir/yöneticisidir.

قَالَ مَعْنَاهُ: الْقَائِمُ عَلَى النَّاسِ بَعْدَهُ.

Şöyle dedi: "Bunun manası; ondan sonra insanların işlerini derleyip toparlayan [onları yöneten] kimsedir."

وَأَمَّا الْعَزِيزُ فَهُوَ إِمَّا الَّذِي لَا يُوجَدُ لَهُ نَظِيرٌ، وَإِمَّا الْغَالِبُ الْقَاهِرُ.

el-Azîz'e gelince; O, ya dengi/benzeri bulunmayan, ya da mutlak galip ve kahredici olandır.

وَأَمَّا الْجَبَّارُ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ فَعَّالٌ مِنْ جَبَرَ إِذَا أَغْنَى الْفَقِيرَ، وَأَصْلَحَ الْكَسِيرَ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ:

el-Cebbâr'a gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Fakiri zengin kıldığında ve kırığı onardığında [kullanılan] cebera (جَبَرَ) fiilinden fa‘‘âl veznindedir. el-Ezherî şöyle demiştir:

وَهُوَ لَعَمْرِي جَابِرُ كُلِّ كَسِيرٍ وَفَقِيرٍ، وَهُوَ جَابِرُ دِينِهِ الَّذِي ارْتَضَاهُ، قَالَ الْعَجَّاجُ:

"Ömrüme yemin olsun ki O, her kırığın ve fakirin [durumunu] düzeltip onarandır ve O, razı olduğu dinini ikame edip güçlendirendir." el-Accâc şöyle demiştir:

«قَدْ جَبَرَ الدِّينَ الْإِلَهُ فَجَبَرَ» .

«İlâh dini onarıp güçlendirdi, o da düzeldi.»

وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْجَبَّارُ مِنْ جَبَرَهُ عَلَى كَذَا إِذَا أَكْرَهَهُ عَلَى مَا أَرَادَهُ، قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّهُ الَّذِي يَقْهَرُ النَّاسَ وَيُجْبِرُهُمْ عَلَى مَا أَرَادَهُ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: هِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَكَثِيرٌ مِنَ الْحِجَازِيِّينَ يَقُولُونَهَا، وَكَانَ الشَّافِعِيُّ يَقُولُ:

İkincisi: el-Cebbâr'ın, kişiyi istediği şeye zorladığında söylenen ceberahû alâ kezâ (onu şuna zorladı) ifadesinden gelmesidir. es-Süddî şöyle demiştir: "O, insanları kahreden ve onları dilediği şeye mecbur kılandır." el-Ezherî şöyle demiştir: "Bu, Temîm [kabilesinin] lehçesidir; Hicazlıların birçoğu da bunu söyler." eş-Şâfiî şöyle derdi:

جَبَرَهُ السُّلْطَانُ عَلَى كَذَا بِغَيْرِ ألف. وجعل الفراء الجبار بهذا معنى/ مِنْ أَجْبَرَهُ، وَهِيَ اللُّغَةُ الْمَعْرُوفَةُ فِي الْإِكْرَاهِ، فَقَالَ: لَمْ أَسْمَعْ فَعَّالًا مِنْ أَفْعَلَ إِلَّا فِي حَرْفَيْنِ، وَهُمَا جَبَّارٌ مِنْ أَجْبَرَ، وَدَرَّاكٌ مِنْ أَدْرَكَ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْجَبَّارُ هُوَ الْقَهَّارُ الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْجَبَّارُ فِي صِفَةِ اللَّه الَّذِي لَا يُنَالُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلنَّخْلَةِ الَّتِي فَاتَتْ يَدَ الْمُتَنَاوِلِ: جَبَّارَةٌ الرَّابِعُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْجَبَّارُ، هُوَ الْمَلِكُ الْعَظِيمُ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِنْ مَعَانِي الْجَبَّارِ فِي صِفَةِ اللَّه، وَلِلْجَبَّارِ مَعَانٍ فِي صِفَةِ الْخَلْقِ أَحَدُهَا: الْمُسَلَّطُ كَقَوْلِهِ: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ [ق: ٤٥] ، وَالثَّانِي: الْعَظِيمُ الْجِسْمِ كَقَوْلِهِ: إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ [الْمَائِدَةِ: ٢٢] وَالثَّالِثُ: الْمُتَمَرِّدُ عَنْ عِبَادَةِ اللَّه، كَقَوْلِهِ: وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً [مريم: ٣٢] ، «والرابع: القتال كقوله: بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ [الشعراء: ١٣٠]

[eş-Şâfiî şöyle derdi:] "Elifsiz olarak: Ceberehü's-sultânü alâ kezâ (hükümdar onu şuna zorladı)." Ferrâ ise bu manadaki Cebbâr'ı, zorlama hakkında yaygın lügat olan ecbera (أَجْبَرَ) fiilinden saymış ve şöyle demiştir: "Ef‘ale (أَفْعَلَ) vezninden gelen fa‘‘âl (فَعَّال) kalıbını sadece iki kelimede duydum: ecbera'dan gelen cebbâr ile edreke'den gelen derrâk." Bu görüşe göre Cebbâr, Kahhâr (mutlak galip/zorlayıcı) demektir. Üçüncüsü: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: "Allah'ın sıfatı olarak Cebbâr, [kudretine ve zâtına] ulaşılamayan kimsedir. Uzanıp toplayanın elinin yetişmediği hurma ağacına da bundan dolayı cebbâre (جَبَّارَة) denilmiştir." Dördüncüsü: İbn Abbâs şöyle demiştir: "Cebbâr, yüce/büyük hükümdardır." el-Vâhidî şöyle demiştir: "Bu zikrettiklerimiz, Allah'ın sıfatı olarak Cebbâr'ın manalarındandır. Yaratılmışların sıfatı olarak Cebbâr'ın ise [farklı] manaları vardır: Birincisi: { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ } “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin” [Kâf: 45] ayetinde olduğu gibi baskıcı ve zorba; ikincisi: { إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Şüphesiz orada zorba/iri cüsseli bir kavim vardır” [Mâide: 22] ayetinde olduğu gibi iri cüsseli; üçüncüsü: { وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً } “Ve beni bir zorba kılmadı” [Meryem: 32] ayetinde olduğu gibi Allah'a ibadetten yüz çeviren asi/isyankâr; dördüncüsü: { بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ } “Zorbalar gibi yakalayıp vurdunuz” [Şuarâ: 130]

وَقَوْلِهِ: إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ [القصص: ١٩] .

ve { إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ } “Sen ancak yeryüzünde bir zorba olmak istiyorsun” [Kasas: 19] ayetinde olduğu gibi çokça adam öldüren [manasındadır].

أَمَّا قَوْلُهُ: الْمُتَكَبِّرُ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الَّذِي تَكَبَّرَ بِرُبُوبِيَّتِهِ فَلَا شَيْءَ مِثْلُهُ وَثَانِيهَا: قَالَ قَتَادَةُ: الْمُتَعَظِّمُ عَنْ كُلِّ سُوءٍ وَثَالِثُهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ: الَّذِي تَعَظَّمَ عَنْ ظلم العباد ورابعها: قال ابن الأنباري:

O'nun { الْمُتَكَبِّرُ } sözüne gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: "Rabliğiyle yücelen ve dengi hiçbir şey olmayandır." İkincisi: Katâde şöyle demiştir: "Her türlü kötülükten yüce olandır." Üçüncüsü: ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Kullarına zulmetmekten yüce olandır." Dördüncüsü: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir:

المتكبرة ذُو الْكِبْرِيَاءِ، وَالْكِبْرِيَاءُ عِنْدَ الْعَرَبِ: الْمُلْكُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ [يُونُسَ: ٧٨] ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُتَكَبِّرَ فِي حَقِّ الْخَلْقِ اسْمُ ذَمٍّ، لِأَنَّ الْمُتَكَبِّرَ هُوَ الَّذِي يُظْهِرُ مِنْ نَفْسِهِ الْكِبْرَ، وَذَلِكَ نَقْصٌ فِي حَقِّ الْخَلْقِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ كِبْرٌ وَلَا عُلُوٌّ، بَلْ لَيْسَ مَعَهُ إِلَّا الْحَقَارَةُ وَالذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ، فَإِذَا أَظْهَرَ الْعُلُوَّ كَانَ كَاذِبًا، فَكَانَ ذَلِكَ مَذْمُومًا فِي حَقِّهِ أَمَّا الْحَقُّ سُبْحَانَهُ فَلَهُ جَمِيعُ أَنْوَاعِ الْعُلُوِّ وَالْكِبْرِيَاءِ، فَإِذَا أَظْهَرَهُ فَقَدْ أَرْشَدَ الْعِبَادَ إِلَى تَعْرِيفِ جَلَالِهِ وَعُلُوِّهِ، فَكَانَ ذَلِكَ فِي غَايَةِ الْمَدْحِ فِي حَقِّهِ سُبْحَانَهُ وَلِهَذَا السَّبَبِ لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الِاسْمَ:

"el-Mütekebbir, kibriyâ (büyüklük) sahibidir. Araplara göre kibriyâ mülk/hükümranlık demektir; Yüce Allah'ın: { وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde büyüklük (hükümranlık) ikinizin olsun diye [mi geldiniz?]” [Yûnus: 78] buyruğu da bu kabildendir." Bil ki yaratılmışlar hakkında mütekebbir yergi ifade eden bir isimdir; çünkü mütekebbir, kendisinde büyüklük gösteren kimsedir. Bu ise mahlûk hakkında bir noksanlıktır. Zira onun ne büyüklüğü ne de yüceliği vardır; bilakis onunla birlikte sadece hakirlik, zillet ve acziyet vardır. Dolayısıyla büyüklük tasladığında yalancı olur ve bu onun hakkında yerilmiş bir durum teşkil eder. Hak Teâlâ'ya gelince; yüceliğin ve büyüklüğün bütün türleri O'na aittir. O bunu izhar ettiğinde, kullarına celâlini ve yüceliğini tanıtmış olur ki bu O'nun hakkında nihai bir övgüdür. İşte bu sebeple bu ismi zikrettiğinde:

قَالَ: سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ الْمَخْلُوقِينَ قَدْ يَتَكَبَّرُونَ وَيَدَّعُونَ مُشَارَكَةَ اللَّه فِي هذا الوصف لكنه سبحانه منزله عَنِ التَّكَبُّرِ الَّذِي هُوَ حَاصِلٌ لِلْخَلْقِ لِأَنَّهُمْ نَاقِصُونَ بِحَسَبِ ذَوَاتِهِمْ، فَادِّعَاؤُهُمُ الْكِبْرَ يَكُونُ ضَمَّ نُقْصَانِ الْكَذِبِ إِلَى النُّقْصَانِ الذَّاتِيِّ، أَمَّا الْحَقُّ سُبْحَانَهُ فَلَهُ الْعُلُوُّ وَالْعِزَّةُ، فَإِذَا أَظْهَرَهُ كَانَ ذَلِكَ ضَمَّ كَمَالٍ إِلَى كَمَالٍ، فَسُبْحَانَ اللَّه عَمَّا يُشْرِكُونَ فِي إِثْبَاتِ صِفَةِ الْمُتَكَبِّرِيَّةِ لِلْخَلْقِ.

{ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir” buyurmuştur. Sanki şöyle denilmektedir: Yaratılmışlar kibirlenebilir ve bu vasıfta Allah'a ortaklık iddia edebilirler. Fakat O, yaratılmışlarda bulunan böylesi bir kibirlenmeden münezzehtir; çünkü onlar zâtları itibarıyla noksandırlar. Dolayısıyla onların büyüklük taslamaları, zâtî noksanlığa bir de yalan noksanlığını eklemek olur. Hak Teâlâ'ya gelince; yücelik ve izzet O'nundur. O bunu izhar ettiğinde, kemale kemal eklenmiş olur. Dolayısıyla mahlûkata mütekeb рассчитыirlik sıfatını isnat etme konusundaki ortak koşmalarından Allah münezzehtir.

[سورة الحشر (٥٩) : آية ٢٤]

[Haşr Suresi (59), Ayet 24]

هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٤)

{ هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “O Allah'tır; Yaratan'dır, yoktan var eden (örneksiz varlık sahnesine çıkaran)dır, şekil veren (suret bahşeden)dir. En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde olan her şey O'nu tesbih eder. O, Azîz'dir, Hakîm'dir.” (24)

ثُمَّ قَالَ: هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ وَالْخَلْقُ هُوَ التَّقْدِيرُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يُقَدِّرُ أَفْعَالَهُ عَلَى وُجُوهٍ مَخْصُوصَةٍ، فَالْخَالِقِيَّةُ رَاجِعَةٌ إِلَى صِفَةِ الْإِرَادَةِ.

Sonra: { هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ } “O Allah'tır; Yaratan'dır” buyurdu. Halk (خَلْق), takdir etmektir. Bunun manası; O'nun, fiillerini belirli veçheler üzere takdir etmesidir. Dolayısıyla yaratıcılık (hâlikıyyet), irade sıfatına racidir.

ثُمَّ قَالَ: الْبارِئُ وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِنَا: صَانِعٌ وَمُوجِدٌ إِلَّا أَنَّهُ يُفِيدُ اخْتِرَاعَ الْأَجْسَامِ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ فِي الْخَلْقِ: بَرِيَّةٌ وَلَا يُقَالُ فِي الْأَعْرَاضِ الَّتِي هِيَ كَاللَّوْنِ وَالطَّعْمِ.

Sonra { الْبارِئُ } buyurdu. Bu, bizim "sanatkâr/yapan (sâni‘) ve var eden (mûcid)" dememiz mesabesindedir; şu kadar var ki bu kelime cisimlerin icat edilmesini ifade eder. Nitekim yaratılmışlar için beriyye (بَرِيَّة) denilirken, renk ve tat gibi arazlar için bu kelime kullanılmaz.

وَأَمَّا الْمُصَوِّرُ فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ يَخْلُقُ صُوَرَ الْخَلْقِ عَلَى مَا يُرِيدُ، وَقَدَّمَ ذِكْرَ الْخَالِقِ عَلَى الْبَارِئِ، / لِأَنَّ تَرْجِيحَ الْإِرَادَةِ مُقَدَّمٌ عَلَى تَأْثِيرِ الْقُدْرَةِ وَقَدَّمَ الْبَارِئَ عَلَى الْمُصَوِّرِ، لِأَنَّ إِيجَادَ الذَّوَاتِ مُقَدَّمٌ عَلَى إِيجَادِ الصِّفَاتِ.

el-Musavvir'e gelince; bunun manası, O'nun mahlûkatın suretlerini dilediği şekilde yaratmasıdır. el-Hâlik isminin zikrini el-Bâri'den önce getirmiştir; çünkü iradenin tercihi, kudretin tesirinden öncedir. el-Bâri' ismini de el-Musavvir'den önce getirmiştir; çünkü zâtların icadı (var edilmesi), sıfatların icadından öncedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَقَدْ فَسَّرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى [الأعراف: ١٨٠] .

Sonra Yüce Allah: { لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler O'nundur” buyurdu. Bunu: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler Allah'ındır” [A'râf: 180] ayetinde açıklamıştık.

أَمَّا قَوْلُهُ: يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْحَدِيدِ واللَّه ﷾ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ، وَالْحَمْدُ للَّه رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، وسلم تسليما كثيرا.

O'nun: { يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Göklerde ve yerde olan her şey O'nu tesbih eder. O, Azîz'dir, Hakîm'dir” sözüne gelince; bunun tefsiri Hadîd Suresi'nin başında geçmişti. Doğrusunu en iyi bilen Allah celle celâlühû'dur. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Salâtı ve bolca selâmı, Efendimiz ümmî peygamber Muhammed'e, âline ve bütün ashabına olsun.