وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٢٧)
{ وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٢٧) } “Ve onlar ki Rablerinin azabından korkup titrerler.”
وَالْإِشْفَاقُ يَكُونُ مِنْ أَمْرَيْنِ، إِمَّا الْخَوْفُ مِنْ تَرْكِ الْوَاجِبَاتِ أَوِ الْخَوْفُ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْمَحْظُورَاتِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٠] وَكَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ [الْحَجِّ: ٣٥] وَمَنْ يَدُومُ بِهِ الْخَوْفُ وَالْإِشْفَاقُ فِيمَا كُلِّفَ يَكُونُ حَذِرًا مِنَ التَّقْصِيرِ حَرِيصًا عَلَى الْقِيَامِ بِمَا كُلِّفَ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَعَمَلٍ.
İşfâk (korku ve endişe) iki şeyden kaynaklanır: Ya vacipleri terk etme korkusu ya da yasaklara cüret etme korkusu. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } “Verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler...” [Mü'minûn, 60] ve O'nun şu buyruğu gibidir: { الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir...” [Hac, 35]. Kendisine yüklenen sorumluluklarda korku ve endişesi sürekli olan kimse, kusur etmekten sakınır; ilim ve amelden sorumlu olduğu şeyleri yerine getirmeye hırslı olur.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ ذلك الخوف فقال:
Sonra Allah Teâlâ o korkuyu pekiştirerek şöyle buyurmuştur:
[سورة المعارج (٧٠) : آية ٢٨]
[Meâric Suresi (70), 28. Ayet]
إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ (٢٨)
{ إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ (٢٨) } “Şüphesiz Rablerinin azabından emin olunamaz.”
وَالْمُرَادُ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ أَدَّى الْوَاجِبَاتِ كَمَا يَنْبَغِي، وَاحْتَرَزَ عَنِ الْمَحْظُورَاتِ بِالْكُلِّيَّةِ، بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ وَقَعَ مِنْهُ تَقْصِيرٌ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، فَلَا جَرَمَ يَكُونُ خائفا أبدا.
Kastedilen şudur: İnsanın vacipleri gerektiği gibi yerine getirdiğine ve yasaklardan bütünüyle sakındığına kesin olarak hükmetmesi mümkün değildir; aksine bunlardan birinde kendisinden bir kusur sadır olmuş olması muhtemeldir. Bu yüzden şüphesiz daima korku içinde olur.
وخامسها: قوله تعالى:
Beşincisi: Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
[سورة المعارج (٧٠) : الآيات ٢٩ الى ٣١]
[Meâric Suresi (70), 29-31. Ayetler]
وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ (٢٩) إِلاَّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ (٣٠) فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ (٣١)
{ وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ (٢٩) إِلاَّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ (٣٠) فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ (٣١) } “Ve onlar ki mahrem yerlerini korurlar; ancak eşleri yahut ellerinin sahip olduğu cariyeler müstesna, çünkü onlar kınanmazlar. Artık kim bundan ötesini ararsa, işte onlar haddi aşanların ta kendileridir.”
وقد مر تفسيره في سورة المؤمنين.
Bunun tefsiri Mü'minûn Suresi'nde geçmişti.
وسادسها: قوله:
Altıncısı: O'nun şu buyruğudur:
[سورة المعارج (٧٠) : آية ٣٢]
[Meâric Suresi (70), 32. Ayet]
وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ (٣٢)
{ وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ (٣٢) } “Ve onlar ki emanetlerine ve ahitlerine riayet ederler.”
وَقَدْ تَقَدَّمَ تفسيره أيضا.
Bunun tefsiri de daha önce geçmişti.
وسابعها: قوله:
Yedincisi: O'nun şu buyruğudur:
[سورة المعارج (٧٠) : آية ٣٣]
[Meâric Suresi (70), 33. Ayet]
وَالَّذِينَ هُمْ بِشَهاداتِهِمْ قائِمُونَ (٣٣)
{ وَالَّذِينَ هُمْ بِشَهاداتِهِمْ قائِمُونَ (٣٣) } “Ve onlar ki şahitliklerini dosdoğru yaparlar.”
قُرِئَ بِشَهَادَتِهِمْ وَبِشَهَادَاتِهِمْ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْإِفْرَادُ أَوْلَى لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ فَيُفْرَدُ كَمَا تُفْرَدُ الْمُصَادِرُ وَإِنْ أُضِيفَ لِجَمْعٍ كَقَوْلِهِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ [لقمان: ١٩] وَمَنْ جَمَعَ ذَهَبَ إِلَى اخْتِلَافِ الشَّهَادَاتِ، وَكَثُرَتْ ضُرُوبُهَا فَحَسُنَ الْجَمْعُ مِنْ جِهَةِ الِاخْتِلَافِ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا: يَعْنِي الشَّهَادَاتِ عِنْدَ الْحُكَّامِ يَقُومُونَ بِهَا بِالْحَقِّ، وَلَا يَكْتُمُونَهَا وَهَذِهِ الشَّهَادَاتُ مِنْ جُمْلَةِ الْأَمَانَاتِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّهَا مِنْ بَيْنِهَا إِبَانَةً لِفَضْلِهَا لِأَنَّ فِي إِقَامَتِهَا إِحْيَاءَ الْحُقُوقِ وَفِي تَرْكِهَا إِبْطَالَهَا وَتَضْيِيعَهَا، وَرَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يُرِيدُ الشَّهَادَةَ بِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ.
Tekil olarak “bi-şehâdetihim” ve çoğul olarak “bi-şehâdâtihim” şeklinde okunmuştur. Vâhidî şöyle demiştir: Tekil olması daha uygundur; çünkü bu bir masdardır, çoğula muzaf olsa bile masdarların tekil kılınması gibi tekil kılınır; nitekim O'nun: { لَصَوْتُ الْحَمِيرِ } “[en çirkin ses] eşeklerin sesidir” [Lokmân, 19] buyruğunda olduğu gibidir. Çoğul okuyan ise şahitliklerin farklılığına gitmiştir; bunların türleri çoğalmıştır ve farklılık cihetinden çoğul olması güzel olmuştur. Müfessirlerin çoğu şöyle demişlerdir: Yani hakimler nezdindeki şahitlikleri hak ile yerine getirirler ve onu gizlemezler. Bu şahitlikler emanetler cümlesindendir; ancak Allah Teâlâ, üstünlüğünü beyan etmek için emanetler arasından onu tahsis etmiştir; zira onun yerine getirilmesinde hakların ihyası, terk edilmesinde ise [hakların] iptali ve zayi edilmesi vardır. Atâ, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Allah'ın bir ve ortaksız olduğuna şahitlik etmeyi kastetmektedir.
وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ:
Sekizincisi: O'nun şu buyruğudur:
[سورة المعارج (٧٠) : آية ٣٤]
[Meâric Suresi (70), 34. Ayet]
وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٣٤)
{ وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٣٤) } “Ve onlar ki namazlarını korurlar.”
وَقَدْ تَقَدَّمَ تفسيره.
Bunun tefsiri daha önce geçmişti.
ثم وعد هؤلاء وقال:
Sonra bunları müjdelemiş ve şöyle buyurmuştur:
[سورة المعارج (٧٠) : آية ٣٥]
[Meâric Suresi (70), 35. Ayet]
أُولئِكَ فِي جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ (٣٥)
{ أُولئِكَ فِي جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ (٣٥) } “İşte onlar cennetlerde ikram olunanlardır.”
ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ ما يتعلق بالكفار فقال:
Sonra bunun ardından kâfirlerle ilgili hususu zikretmiş ve şöyle buyurmuştur:
[سورة المعارج (٧٠) : آية ٣٦]
[Meâric Suresi (70), 36. Ayet]
فَمالِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ (٣٦)
{ فَمالِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ (٣٦) } “O inkâr edenlere ne oluyor ki sana doğru boyunlarını uzatarak koşuşuyorlar?”
الْمُهْطِعُ الْمُسْرِعُ وَقِيلَ: الْمَادُّ عُنُقَهُ، وَأَنْشَدُوا فِيهِ:
Muhti‘ (مُهْطِع), hızlı koşan demektir; boynunu uzatan kimse olduğu da söylenmiştir. Bu hususta şu şiiri okumuşlardır:
بِمَكَّةَ أَهْلُهَا وَلَقَدْ أَرَاهُمْ ... بِمَكَّةَ مُهْطِعِينَ إِلَى السَّمَاعِ
Mekke'de halkı... ve onları Mekke'de dinlemeye doğru koşuşurken görür gibiyim.
وَالْوَجْهَانِ مُتَقَارِبَانِ، رُوِيَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَحْتَفُّونَ حَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ حِلَقًا حِلَقًا وَفِرَقًا فِرَقًا يَسْتَمِعُونَ وَيَسْتَهْزِئُونَ بِكَلَامِهِ، وَيَقُولُونَ: إِذَا دَخَلَ هَؤُلَاءِ الْجَنَّةَ كَمَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ: فَلَنَدْخُلَنَّهَا قَبْلَهُمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَقَوْلُهُ: مُهْطِعِينَ أَيْ مُسْرِعِينَ نَحْوَكَ مَادِّينَ أَعْنَاقَهُمْ إِلَيْكَ مُقْبِلِينَ بِأَبْصَارِهِمْ عَلَيْكَ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ هُمُ الْمُنَافِقُونَ، فَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا عِنْدَهُ وَإِسْرَاعُهُمُ الْمَذْكُورُ هُوَ الْإِسْرَاعُ فِي الْكُفْرِ كَقَوْلِهِ: لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ [الْمَائِدَةِ: ٤١] . ثم قال:
İki vecih birbirine yakındır. Rivayet edildiğine göre müşrikler, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in etrafını halka halka ve grup grup sarıyor, dinliyor ve onun sözüyle alay ediyorlardı; “Muhammed'in dediği gibi şayet bunlar cennete girecek olursa, biz onlardan önce kesinlikle gireriz” diyorlardı. Bunun üzerine bu ayet indi. O'nun: { مُهْطِعِينَ } buyruğu; yani sana doğru koşanlar, boyunlarını sana doğru uzatanlar, gözlerini sana çevirenler demektir. Ebû Müslim şöyle demiştir: Ayetin zahiri, onların münafıklar olduğuna delalet etmektedir; zira onun yanında bulunanlar onlardı ve bahsedilen koşuşları da O'nun: { لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “Küfürde yarışanlar seni üzmesin...” [Mâide, 41] buyruğundaki gibi küfürde acele etmektir. Sonra şöyle buyurmuştur:
[سورة المعارج (٧٠) : آية ٣٧]
[Meâric Suresi (70), 37. Ayet]
عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ عِزِينَ (٣٧)
{ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ عِزِينَ (٣٧) } “Sağdan ve soldan bölük bölük.”
وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ مُجْتَمِعِينَ، وَمَعْنَى عِزِينَ جَمَاعَاتٌ فِي تَفْرِقَةٍ، وَاحِدُهَا عِزَةٌ، وَهِيَ الْعُصْبَةُ مِنَ النَّاسِ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَأَصْلُهَا مِنْ قَوْلِهِمْ: عَزَا فُلَانٌ نَفْسَهُ إِلَى بَنِي فُلَانٍ يَعْزُوهَا عَزْوًا إِذَا انْتَهَى إِلَيْهِمْ، وَالِاسْمُ الْعِزْوَةُ وَكَانَ الْعِزَةُ/ كُلُّ جَمَاعَةٍ اعْتَزُّوهَا إِلَى أَمْرٍ وَاحِدٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنَ الْمَنْقُوصِ الَّذِي جَازَ جَمْعُهُ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ عِوَضًا مِنَ الْمَحْذُوفِ وَأَصْلُهَا عِزْوَةٌ، وَالْكَلَامُ فِي هَذِهِ كَالْكَلَامِ فِي عِضِينَ [الحجر: ٩١] وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَقِيلَ: كَانَ الْمُسْتَهْزِئُونَ خَمْسَةَ أَرْهُطٍ. ثم قال:
Bu da onların onun sağında ve solunda toplanmış olmalarındandır. İzin (عِزِينَ) kelimesinin anlamı; ayrı ayrı topluluklardır. Tekili 'ızeh (عِزَة) olup, insan topluluğu demektir. Ezherî şöyle demiştir: Bunun aslı, bir kimse onlara intisap ettiğinde söyledikleri: “Falanca nefsini falan oğullarına nispet etti, nispet eder, nispet etmek” (عَزَا فُلَانٌ نَفْسَهُ إِلَى بَنِي فُلَانٍ يَعْزُوهَا عَزْوًا) sözündendir; isim ise 'ızve (عِزْوَة)dir. 'Izeh (عِزَة)/ tek bir işe nispet edilen her bir topluluk demektir. Bil ki bu, hazfedilen harfin yerine vâv ve nûn ile çoğul yapılması caiz olan eksik kelimelerdendir ve aslı 'ızveh (عِزْوَة)dir. Bundaki bahis, O'nun: { عِضِينَ } [Hicr, 91] buyruğundaki bahis gibidir ve daha önce geçmişti. Alay edenlerin beş fırka olduğu da söylenmiştir. Sonra şöyle buyurmuştur:
[سورة المعارج (٧٠) : آية ٣٨]
[Meâric Suresi (70), 38. Ayet]
أَيَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ (٣٨)
{ أَيَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ (٣٨) } “Onlardan her biri bir Naîm cennetine sokulacağını mı umuyor?”
وَالنَّعِيمُ ضِدُّ الْبُؤْسِ، وَالْمَعْنَى أَيَطْمَعُ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ يَدْخُلَ جَنَّتِي كَمَا يَدْخُلُهَا المسلمون.
Naîm (نَّعِيم), sıkıntı ve darlığın zıddıdır. Anlamı şudur: Onlardan her bir adam, Müslümanların girdiği gibi benim cennetime gireceğini mi umuyor?
[سورة المعارج (٧٠) : آية ٣٩]
[Meâric Suresi (70), 39. Ayet]
كَلاَّ إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ (٣٩)
{ كَلاَّ إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ (٣٩) } “Hayır! Şüphesiz biz onları bildikleri şeyden yarattık.”
ثُمَّ قَالَ: كَلَّا وَهُوَ رَدْعٌ لَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الطَّمَعِ الْفَاسِدِ.
Sonra: { كَلَّا } “Hayır!” buyurmuştur ki bu, onları o batıl tamahtan men etmektir.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra: { إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ } “Şüphesiz biz onları bildikleri şeyden yarattık” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْغَرَضُ مِنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ عَلَى صِحَّةِ الْبَعْثِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لَمَّا قَدَرْتُ عَلَى أَنْ أَخْلُقَكُمْ مِنَ النُّطْفَةِ، وَجَبَ أَنْ أَكُونَ قَادِرًا عَلَى بَعْثِكُمْ.
Birinci Mesele: Bundan maksat, öldükten sonra dirilmenin sıhhatine delil getirmektir. Sanki şöyle buyurmuştur: Sizi nutfeden yaratmaya kadir olduğuma göre, sizi yeniden diriltmeye de kadir olmam gerekir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَمَّا احْتَجَّ عَلَى صِحَّةِ الْبَعْثِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ كَلَّا إِنَّكُمْ مُنْكِرُونَ لِلْبَعْثِ، فَمِنْ أَيْنَ تَطْمَعُونَ فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ وَثَانِيهَا:
İkinci Mesele: Bu ayetin önceki ayetle irtibatı hususunda birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: Öldükten sonra dirilmenin sıhhatine delil getirdiğinde, onların dirilmeyi inkâr ettiklerine delalet etmiştir; sanki onlara: “Hayır, şüphesiz siz dirilmeyi inkâr ediyorsunuz, o halde cennete girmeyi nereden umuyorsunuz?” denilmiştir. İkincisi:
أَنَّ الْمُسْتَهْزِئِينَ كَانُوا يَسْتَحْقِرُونَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ تَعَالَى: هَؤُلَاءِ الْمُسْتَهْزِئُونَ مَخْلُوقُونَ مِمَّا خُلِقُوا، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِمْ هَذَا الِاحْتِقَارُ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمُسْتَقْذَرَةِ، فَلَوْ لَمْ يَتَّصِفُوا بِالْإِيمَانِ وَالْمَعْرِفَةِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْحَكِيمِ إِدْخَالُهُمُ الجنة. ثم قال:
Alay edenler müminleri hakir görüyorlardı; Allah Teâlâ buyurdu ki: Bu alay edenler yaratıldıkları şeyden yaratılmışlardır, öyleyse onlara bu hakir görme nasıl yakışır? Üçüncüsü: Onlar bu pis şeylerden yaratılmışlardır; şayet iman ve marifetle vasıflanmazlarsa, Hakîm olan [Allah]'a onları cennete koymak nasıl yakışır? Sonra şöyle buyurmuştur:
[سورة المعارج (٧٠) : الآيات ٤٠ الى ٤٢]
[Meâric Suresi (70), 40-42. Ayetler]
فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَالْمَغارِبِ إِنَّا لَقادِرُونَ (٤٠) عَلى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٤١) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٤٢)
{ فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَالْمَغارِبِ إِنَّا لَقادِرُونَ (٤٠) عَلى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٤١) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٤٢) } “Doğuların ve batıların Rabbine yemin ederim ki şüphesiz biz onların yerine kendilerinden daha hayırlılarını getirmeye elbette kadiriz ve bizim önümüze geçilemez. Artık bırak onları, kendilerine vaad edilen günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar ve oynayadursunlar.”
يَعْنِي مَشْرِقَ كُلِّ يَوْمٍ مِنَ السَّنَةِ وَمَغْرِبَهُ أَوْ مَشْرِقَ كُلِّ كَوْكَبٍ وَمَغْرِبَهُ، أَوِ الْمُرَادُ بِالْمَشْرِقِ ظُهُورُ دَعْوَةِ كُلِّ نَبِيٍّ وَبِالْمَغْرِبِ مَوْتُهُ أَوِ الْمُرَادُ أَنْوَاعُ الْهِدَايَاتِ وَالْخِذْلَانَاتِ إِنَّا لَقادِرُونَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ وَهُوَ مُفَسَّرٌ فِي قَوْلِهِ: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ [الواقعة: ٦٠، ٦١] وَقَوْلُهُ:
Yani senenin her bir gününün doğuş yeri ve batış yeri yahut her bir yıldızın doğuş yeri ve batış yeri; veya doğudan kasıt her peygamberin davetinin zuhur etmesi, batıdan kasıt ise onun vefat etmesidir; ya da hidayet ve hızlan (yardımsız bırakma) çeşitleri kastedilmiştir. { إِنَّا لَقادِرُونَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “Şüphesiz biz onların yerine kendilerinden daha hayırlılarını getirmeye elbette kadiriz ve bizim önümüze geçilemez” buyruğu, O'nun: { وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ } “Sizin yerinize benzerlerinizi getirme konusunda bizim önümüze geçilemez” [Vâkıa, 60-61] buyruğunda tefsir edilmiştir. O'nun şu buyruğu ise:
فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا مُفَسَّرٌ فِي آخِرِ سُورَةِ وَالطُّورِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ مَا وَصَفَ اللَّهُ بِالْقُدْرَةِ عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ هَلْ خَرَجَ إِلَى الْفِعْلِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَدَّلَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرِينَ/ فَإِنَّ حَالَتَهُمْ فِي نُصْرَةِ الرَّسُولِ مَشْهُورَةٌ، وَقَالَ آخَرُونَ بَلْ بَدَّلَ اللَّهُ كُفْرَ بَعْضِهِمْ بِالْإِيمَانِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَمْ يَقَعْ هَذَا التَّبْدِيلُ، فَإِنَّهُمْ أَوْ أَكْثَرَهُمْ بَقُوا عَلَى جُمْلَةِ كُفْرِهِمْ إِلَى أَنْ مَاتُوا، وَإِنَّمَا كَانَ يَصِحُّ وُقُوعُ التَّبْدِيلِ بِهِمْ لَوْ أُهْلِكُوا، لَأَنَّ مُرَادَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: إِنَّا لَقادِرُونَ عَلى
{ فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا } “Bırak onları dalsınlar...” Tûr Suresi'nin sonunda tefsir edilmiştir. Allah'ın buna kadir olduğunu vasfettiği şeyin fiiliyata dökülüp dökülmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Allah onların yerine Ensar ve Muhacirleri/ getirmiştir; zira onların Resul'e yardım etme hususundaki halleri meşhurdur. Başkaları ise: “Aksine Allah bazılarının küfrünü imana tebdil etmiştir” demiştir. Bazıları da: “Bu tebdil vuku bulmamıştır; çünkü onlar veya onların çoğu ölünceye kadar küfürleri üzere kalmışlardır. Onların yerine başkalarının getirilmesi ancak helak edilmiş olsalardı sahih olurdu; çünkü Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا لَقادِرُونَ عَلى }
أَنْ نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ
{ أَنْ نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ } “Onların yerine kendilerinden daha hayırlılarını getirmeye elbette kadiriz”
بِطَرِيقِ الْإِهْلَاكِ، فَإِذَا لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ فَكَيْفَ يُحْكَمُ بِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ وَقَعَ، وَإِنَّمَا هَدَّدَ تَعَالَى الْقَوْمَ بِذَلِكَ لكي يؤمنوا.
buyruğuyla muradı helak etme yoluyladır; bu hasıl olmadığına göre, bunun vuku bulduğuna nasıl hükmedilebilir? Allah Teâlâ o kavmi iman etsinler diye bununla sadece tehdit etmiştir” demişlerdir.
[سورة المعارج (٧٠) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Meâric Suresi (70), 43 ila 44. Ayetler]
يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ (٤٣) خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ (٤٤)
{ يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ (٤٣) خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ (٤٤) } “Kabirlerden sanki dikili taşlara (putlara) koşuyorlarmış gibi hızlıca çıkacakları gün; gözleri öne eğilmiş, kendilerini bir zillet kaplamış olarak... İşte bu, kendilerine vaad edilen gündür.”
ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى ذَلِكَ الْيَوْمَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فَقَالَ: يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ [يس: ٥١] .
Sonra Allah Teâlâ, daha önce zikri geçen o günü anarak şöyle buyurdu: { يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً } “Kabirlerden hızlıca çıkacakları gün...” Bu da O'nun şu buyruğu gibidir: { فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru koşmaktadırlar” [Yâsîn, 51].
قَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ } “Sanki dikili taşlara (putlara) koşuyorlarmış gibi; gözleri öne eğilmiş, kendilerini bir zillet kaplamış olarak... İşte bu, kendilerine vaad edilen gündür.”
اعْلَمْ أَنَّ فِي نُصُبٍ ثَلَاثَ قِرَاءَاتٍ إحداها: وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ نَصَبٍ بِفَتْحِ النُّونِ وَالنَّصَبُ كُلُّ شَيْءٍ نُصِبَ وَالْمَعْنَى كَأَنَّهُمْ إِلَى عَلَمٍ لَهُمْ يَسْتَبِقُونَ وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ: نُصْبٍ بِضَمِّ النُّونِ وَسُكُونِ الصَّادِ وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: النَّصْبُ وَالنُّصْبُ لُغَتَانِ مِثْلُ الضَّعْفِ وَالضُّعْفِ وَثَانِيهُمَا: أَنْ يَكُونَ جَمْعَ نَصَبٍ كَشُقْفٍ جَمْعُ شَقَفٍ وَالْقِرَاءَةُ الثَّالِثَةُ: نُصُبٍ بِضَمِّ النُّونِ وَالصَّادِ، وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ النُّصُبُ وَالنُّصْبُ كِلَاهُمَا يَكُونَانِ جَمْعَ نَصَبٍ كَأُسُدٍ وَأُسْدٍ جَمْعُ أَسَدٍ وَثَانِيهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ النُّصُبِ الْأَنْصَابَ وَهِيَ الْأَشْيَاءُ الَّتِي تُنْصَبُ فَتُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ: وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ [الْمَائِدَةِ: ٣] وَقَوْلُهُ: يُوفِضُونَ يُسْرِعُونَ، وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنَّهُمْ يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ يُسْرِعُونَ إِلَى الدَّاعِي مُسْتَبِقِينَ كَمَا كَانُوا يَسْتَبِقُونَ إِلَى أَنْصَارِهِمْ، وَبَقِيَّةُ السُّورَةِ مَعْلُومَةٌ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى نَبِيِّهِ محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.
Bil ki nusub (نُصُب) kelimesinde üç kıraat vardır. Birincisi: Cumhurun kıraati olup nûn harfinin fethasıyla nesab (نَصَب) şeklindedir. Nesab dikilen her şeydir. Anlamı ise: Sanki kendilerine ait bir bayrağa/hedefe doğru yarışıyorlarmış gibidir. İkinci kıraat: Nûn harfinin zammesi ve sâd harfinin sükûnuyla nusb (نُصْب) şeklindedir; bunda da iki vecih vardır. Birincisi: Nesab ve nusb, tıpkı da'f ve du'f gibi iki ayrı lügattir. İkincisi: Şıkfenin çoğulu şikaf veya şakafın çoğulu şukf olduğu gibi nesabın çoğulu olmasıdır. Üçüncü kıraat: Nûn ve sâd harflerinin zammesiyle nusub (نُصُب) şeklindedir; bunda da iki vecih vardır. Birincisi: Tıpkı esedin çoğulunun usud ve usd olması gibi, hem nusub hem de nusb, her ikisinin de nesabın çoğulu olmasıdır. İkincisi: Nusub ile kastedilenin dikili taşlar (ensâb) olmasıdır; bunlar Allah'tan başka ibadet edilmek üzere dikilen şeylerdir, nitekim O'nun: { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “Dikili taşlar üzerinde boğazlananlar...” [Mâide, 3] buyruğunda böyledir. O'nun: { يُوفِضُونَ } “Koşuyorlar” buyruğu, acele ediyorlar, hızla gidiyorlar demektir. Ayetin bu veche göre anlamı şöyledir: Onlar kabirlerden çıktıkları gün, tıpkı putlarına doğru yarıştıkları gibi çağırıcıya doğru yarışarak koşacaklardır. Surenin geri kalanı malumdur. Allah Teâlâ en iyisini bilir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; O'nun Nebisi Muhammed'e, âline ve bütün ashabına salât ve selâm olsun.