١٩٥] ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا فَفِيهِ سُؤَالَانِ:
195] “Onların ayakları mı var...” buyruğunda olduğu gibidir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلالًا } “Zalimlerin ise ancak sapıklığını artır” buyruğuna gelince, bunda iki soru vardır:
الْأَوَّلُ: كَيْفَ مَوْقِعُ قَوْلِهِ: وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ؟ الْجَوَابُ: كَأَنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا/ أَطْنَبَ فِي تَعْدِيدِ أَفْعَالِهِمُ الْمُنْكَرَةِ وَأَقْوَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ امْتَلَأَ قَلْبُهُ غَيْظًا وَغَضَبًا عَلَيْهِمْ فَخَتَمَ كَلَامَهُ بِأَنْ دَعَا عَلَيْهِمْ.
Birincisi: { وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ } buyruğunun yeri nasıldır? Cevap: Sanki Nûh aleyhisselâm onların çirkin fiillerini ve kötü sözlerini uzun uzadıya sayınca kalbi onlara karşı öfke ve gazapla dolmuş ve sözünü onlara beddua ederek bitirmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: إِنَّمَا بُعِثَ لِيَصْرِفَهُمْ عَنِ الضَّلَالِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ فِي أَنْ يَزِيدَ فِي ضَلَالِهِمْ؟
İkinci soru: O ancak onları sapıklıktan çevirmek için gönderilmiştir; öyleyse Allah'ın onların sapıklığını artırması için dua etmesi ona nasıl yakışır?
الْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَعَلَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ الضَّلَالَ فِي أَمْرِ الدِّينِ، بَلِ الضَّلَالُ فِي أَمْرِ دُنْيَاهُمْ، وَفِي تَرْوِيجِ مَكْرِهِمْ وَحِيَلِهِمْ الثَّانِي: الضَّلَالُ الْعَذَابُ لِقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ [القمر: ٤٧] .
Cevap iki vecihledir: Birincisi: Muhtemelen kastedilen din hususundaki sapıklık değil, bilakis dünyalık işlerindeki sapıklık ve tuzakları ile hilelerinin boşa çıkmasıdır. İkincisi: Sapıklık (dalâl) azap demektir; nitekim: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } [el-Kamer: 47] “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgın ateşler içindedirler” buyrulmuştur.
[سورة نوح (٧١) : آية ٢٥]
[Nûh Suresi (71): Ayet 25]
مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً (٢٥)
{ مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً (٢٥) } “Günahları yüzünden onlar suda boğuldular, ardından da bir ateşe sokuldular; kendilerine Allah'tan başka yardımcılar da bulamadılar. (25)”
[في قوله تعالى مما خطاياهم أغرقوا فأدخلوا نارا] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى كَلَامَ نُوحٍ ﵇ قال بعده: مما خطاياهم أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: “Günahları yüzünden onlar suda boğuldular, ardından da bir ateşe sokuldular” buyruğu hakkında] Sonra Allah Teâlâ Nûh aleyhisselâm'ın sözünü nakledince ardından: { مِمَّا خَطاياهم أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (مَا) صِلَةٌ كَقَوْلِهِ: فَبِما نَقْضِهِمْ [النِّسَاءِ: ١٥٥] فَبِما رَحْمَةٍ [النساء: ١٥٩] وَالْمَعْنَى مِنْ خَطَايَاهُمْ أَيْ مِنْ أَجْلِهَا وَبِسَبَبِهَا، وقرأ ابن مسعود: من خطيئاتهم مَا أُغْرِقُوا فَأَخَّرَ كَلِمَةَ مَا، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لَا تَكُونُ مَا صِلَةً زَائِدَةً لِأَنَّ مَا مَعَ مَا بَعْدَهُ فِي تَقْرِيرِ الْمَصْدَرِ.
Birinci Mesele: { مَا } sıladır (zâiddir); nitekim: { فَبِما نَقْضِهِمْ } [en-Nisâ: 155] “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle...” ve: { فَبِما رَحْمَةٍ } [en-Nisâ: 159] [Âl-i İmrân: 159] buyruklarında da böyledir. Anlamı “onların günahlarından”, yani “onlar yüzünden ve onların sebebiyle” demektir. İbn Mes'ûd ise { مَا } kelimesini sona tehir ederek { من خطيئاتهم مَا أُغْرِقُوا } şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre { مَا } zâid bir sıla olmaz; çünkü { مَا } kendisinden sonrakiyle birlikte masdar takdirindedir.
واعلم أن تقديم قوله: مما خطاياهم لبيان أنه لم يكن إغراقهم بالطوفان [فإدخالهم النار] إِلَّا مِنْ أَجْلِ خَطِيئَاتِهِمْ، فَمَنْ قَالَ مِنَ الْمُنَجِّمِينَ: إِنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ أَنَّهُ انْقَضَى فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ نِصْفُ الدَّوْرِ الْأَعْظَمِ، وَمَا يَجْرِي مَجْرَى هَذِهِ الْكَلِمَاتِ كَانَ مُكَذِّبًا لِصَرِيحِ هَذِهِ الْآيَةِ فَيَجِبُ تَكْفِيرُهُ.
Bil ki { مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ } buyruğunun öne alınması, onların tufan ile boğulmalarının [ve ateşe sokulmalarının] sadece günahları sebebiyle olduğunu beyan etmek içindir. Dolayısıyla müneccimlerden kim: “Bu durum ancak o vakitte en büyük devrin yarısının tamamlanmış olmasından dolayıdır” ve bu sözler kabilinden bir şey söylerse, bu ayetin sarih ifadesini yalanlamış olur; binaenaleyh onun tekfir edilmesi vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ خَطِيئاتِهِمْ بِالْهَمْزَةِ وَخَطِيَّاتِهِمْ بِقَلْبِهَا يَاءً وَإِدْغَامِهَا وَخَطَايَاهُمْ وَخَطِيئَتِهِمْ بِالتَّوْحِيدِ عَلَى إِرَادَةِ الْجِنْسِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْكُفْرُ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْخَطَايَا وَالْخَطِيئَاتِ كِلَاهُمَا جَمْعُ خَطِيئَةٍ، إِلَّا أَنَّ الْأَوَّلَ جَمْعُ تَكْسِيرٍ وَالثَّانِيَ جَمْعُ سَلَامَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهَا فِي الْبَقَرَةِ: [٥٨] عِنْدَ قَوْلِهِ: نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وفي الأعراف: [١٦١] عند قوله: خَطِيئاتِكُمْ.
İkinci Mesele: [Bu kelime] hemze ile { خَطِيئاتِهِمْ }, [hemzenin] yâ harfine dönüştürülüp idğam edilmesiyle { خَطِيَّاتِهِمْ }, { خَطَايَاهُمْ } ve cins anlamı kastedilerek tekil olarak { خَطِيئَتِهِمْ } şeklinde okunmuştur; bununla küfrün kastedilmiş olması da caizdir. Bil ki el-hatâyâ (الْخَطَايَا) ve el-hatîât (الْخَطِيئَاتِ) kelimelerinin her ikisi de hatîe (خَطِيئَة) lafzının çoğuludur; şu kadar var ki birincisi cemi teksîr (kuralsız çoğul), ikincisi ise cemi selâmettir (kurallı çoğul). Bu konudaki açıklama daha önce el-Bakara [58]'de: { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ } “Günahlarınızı bağışlayalım” ve el-A'râf [161]'de: { خَطِيئاتِكُمْ } “Günahlarınızı” buyruklarının tefsirinde geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكَ أَصْحَابُنَا فِي إِثْبَاتِ عَذَابِ الْقَبْرِ بِقَوْلِهِ: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَأُدْخِلُوا نَارًا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَتْ تِلْكَ الْحَالَةُ عَقِيبَ الْإِغْرَاقِ فَلَا يُمْكِنُ حَمْلُهَا عَلَى عَذَابِ الْآخِرَةِ، وَإِلَّا بَطَلَتْ دَلَالَةُ هَذِهِ الْفَاءِ الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: فَأُدْخِلُوا عَلَى سَبِيلِ الْإِخْبَارِ عَنِ الْمَاضِي.
Üçüncü Mesele: Mezhepdaşlarımız kabir azabını ispat hususunda: { أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } buyruğuna tutunmuşlardır. Bu iki vecihledir: Birincisi: { فَأُدْخِلُوا نَارًا } buyruğundaki fâ (فَـ), bu durumun boğulmanın hemen akabinde meydana geldiğine delalet eder; dolayısıyla bunu ahiret azabına hamletmek mümkün değildir, aksi takdirde bu fâ'nın delaleti batıl olur. İkincisi: [Allah Teâlâ] geçmişten haber verme yoluyla: { فَأُدْخِلُوا } “...sokuldular” buyurmuştur.
وَهَذَا إِنَّمَا يَصْدُقُ لَوْ وَقَعَ ذَلِكَ، قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ سَيَدْخُلُونَ فِي الْآخِرَةِ نَارًا ثُمَّ عَبَّرَ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي لِصِحَّةِ كَوْنِهِ وَصِدْقِ الْوَعْدِ بِهِ كَقَوْلِهِ: وَنادى أَصْحابُ النَّارِ [الْأَعْرَافِ: ٥٠] وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَافِ: ٤٤] وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي قَالُوهُ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّمَا تَرَكْنَا هَذَا الظَّاهِرَ لِدَلِيلٍ، وَهُوَ أَنَّ مَنْ مَاتَ فِي الْمَاءِ فَإِنَّا نُشَاهِدُهُ هُنَاكَ فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ أُدْخِلُوا نَارًا؟
Bu ise ancak o gerçekleşmişse doğru olur. Mukâtil ve Kelbî şöyle demiştir: Bunun manası, onların ahirette ateşe girecekleridir; sonra onun gerçekleşmesinin kesinliği ve vaadin doğruluğu sebebiyle gelecek zaman geçmiş zaman lafzıyla ifade edilmiştir; nitekim: { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ } [el-A'râf: 50] “Ateş ehli seslendi” ve: { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ } [el-A'râf: 44] “Cennet ehli seslendi” buyruklarında da böyledir. Bil ki onların söyledikleri, bir delil olmaksızın zahiri terk etmektir. Şayet: “Biz bu zahiri bir delilden ötürü terk ettik; o da şudur ki, suda ölen kimseyi biz orada müşahede etmekteyiz; öyleyse onların o anda bir ateşe sokuldukları nasıl söylenebilir?” denilirse;
وَالْجَوَابُ: هَذَا الْإِشْكَالُ إِنَّمَا جَاءَ لِاعْتِقَادِ أَنَّ الْإِنْسَانَ هُوَ مَجْمُوعُ هَذَا الْهَيْكَلِ، وَهَذَا خَطَأٌ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ هُوَ الَّذِي كَانَ مَوْجُودًا مِنْ أَوَّلِ عُمُرِهِ، مَعَ أَنَّهُ كَانَ صَغِيرَ الْجُثَّةِ فِي أَوَّلِ عُمُرِهِ، ثُمَّ إِنَّ أَجْزَاءَهُ دَائِمًا فِي التَّحَلُّلِ وَالذَّوَبَانِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْبَاقِيَ غَيْرُ/ الْمُتَبَدِّلِ، فَهَذَا الْإِنْسَانُ عِبَارَةٌ عَنْ ذَلِكَ الشَّيْءِ الَّذِي هُوَ بَاقٍ مِنَ أَوَّلِ عُمُرِهِ إِلَى الْآنِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ وَإِنْ بَقِيَتْ هَذِهِ الْجُثَّةُ فِي الْمَاءِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَقَلَ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ الْأَصْلِيَّةَ الْبَاقِيَةَ الَّتِي كَانَ الْإِنْسَانُ الْمُعَيَّنُ عِبَارَةً عَنْهَا إِلَى النَّارِ وَالْعَذَابِ.
Cevap: Bu müşkillik, insanın sırf bu bedenden ibaret olduğuna inanılmasından kaynaklanmıştır. Bu ise yanlıştır; zira açıkladığımız üzere, ömrünün başında küçük bir cüsseye sahip olmasına rağmen bu insan, ömrünün başından beri var olan şeydir; sonra onun parçaları daima çözülmekte ve erimektedir; baki kalanın ise değişenden başka olduğu bilinmektedir. Dolayısıyla bu insan, ömrünün başından şu ana kadar baki kalan o şeyden ibarettir; öyleyse bu cüsse suda kalmış olsa bile, Allah Teâlâ'nın, muayyen insanın kendisinden ibaret olduğu o baki kalan asli parçaları ateşe ve azaba naklettiği niçin söylenemez olsun?
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ إِنَّمَا وَاظَبُوا عَلَى عِبَادَةِ تِلْكَ الْأَصْنَامِ لِتَكُونَ دَافِعَةً لِلْآفَاتِ عَنْهُمْ جَالِبَةً لِلْمَنَافِعِ إِلَيْهِمْ، فَلَمَّا جَاءَهُمْ عَذَابُ اللَّهِ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِتِلْكَ الْأَصْنَامِ، وَمَا قَدَرَتْ تِلْكَ الْأَصْنَامُ عَلَى دَفْعِ عَذَابِ اللَّهِ عَنْهُمْ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٣] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ حُجَّةٌ عَلَى كُلِّ مَنْ عَوَّلَ عَلَى شَيْءٍ غير الله تعالى.
Sonra Allah Teâlâ: { فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً } buyurdu. Bu, onların o putlara ibadete ancak kendilerinden afetleri defetsinler ve onlara faydalar sağlasınlar diye devam ettiklerine bir tarizdir; fakat Allah'ın azabı kendilerine gelince o putlardan yararlanamadılar ve o putlar Allah'ın azabını onlardan defetmeye güç yetiremediler; bu durum: { أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا } [el-Enbiyâ: 43] “Yoksa onları bize karşı koruyacak ilahları mı var?” buyruğu gibidir. Bil ki bu ayet, Allah Teâlâ'dan başkasına dayanan herkesin aleyhine bir hüccettir.
[سورة نوح (٧١) : آية ٢٦]
[Nûh Suresi (71): Ayet 26]
وَقالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً (٢٦)
{ وَقالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً (٢٦) } “Nûh dedi ki: 'Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan tek bir kimse dahi bırakma!' (26)”
قَالَ الْمُبَرِّدُ: دَيَّاراً لَا تُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي النَّفْيِ الْعَامِّ، يُقَالُ: مَا بِالدَّارِ دَيَّارٌ وَلَا تُسْتَعْمَلُ فِي جَانِبِ الْإِثْبَاتِ، قَالَ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ: هُوَ فَيْعَالٌ مِنَ الدَّوْرِ، وَأَصْلُهُ دَيْوَارٌ فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً وَأُدْغِمَتْ إِحْدَاهُمَا فِي الْأُخْرَى، قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: مَا بِهَا دَيَّارٌ أَيْ نَازِلُ دَارٍ. ثم قال تعالى:
el-Müberred şöyle demiştir: Deyyâr (دَيَّاراً) kelimesi sadece genel olumsuzlukta (nefiyde) kullanılır; “Evde hiçbir kimse (yurt tutan) yoktur” (مَا بِالدَّارِ دَيَّارٌ) denilir, olumluluk (isbat) tarafında ise kullanılmaz. Arap dili ehli şöyle demiştir: O, devr (الدَّوْرِ) kökünden fey'âl (فَيْعَالٌ) veznindedir; aslı deyvâr (دَيْوَارٌ) idi, vav yâ'ya dönüştürüldü ve biri diğerine idgam edildi. Ferrâ ve Zeccâc böyle demiştir. İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: “Orada hiçbir deyyâr yoktur” sözü, “bir yurda konaklayan kimse [yoktur]” demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة نوح (٧١) : آية ٢٧]
[Nûh Suresi (71): Ayet 27]
إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلاَّ فاجِراً كَفَّاراً (٢٧)
{ إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلاَّ فاجِراً كَفَّاراً (٢٧) } “'Çünkü Sen onları bırakırsan, kullarını saptırırlar ve sadece ahlaksız, nankör [evlatlar] doğururlar.' (27)”
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ عَرَفَ نُوحٌ ﵇ ذَلِكَ؟ قُلْنَا: لِلنَّصِّ وَالِاسْتِقْرَاءِ، أَمَّا النَّصُّ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ [هُودٍ: ٣٥] وَأَمَّا الِاسْتِقْرَاءُ فَهُوَ أَنَّهُ لَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا فَعَرَفَ طِبَاعَهُمْ وَجَرَّبَهُمْ، وَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَنْطَلِقُ بِابْنِهِ إِلَيْهِ وَيَقُولُ: احْذَرْ هَذَا فَإِنَّهُ كَذَّابٌ، وَإِنَّ أَبِي أَوْصَانِي بِمِثْلِ هَذِهِ الْوَصِيَّةِ، فَيَمُوتُ الْكَبِيرُ وَيَنْشَأُ الصَّغِيرُ عَلَى ذَلِكَ، وَقَوْلُهُ: وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا:
Şayet: “Nûh aleyhisselâm bunu nereden bildi?” denilirse; deriz ki: Nass ve tümevarım (istikrâ) yoluyla. Nassa gelince, Allah Teâlâ'nın: { أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } [Hûd: 36] “Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla inanmayacaktır” buyruğudur. Tümevarıma gelince, o onların arasında elli yılı müstesna bin yıl kalmış, huylarını öğrenmiş ve onları tecrübe etmiştir; onlardan bir adam oğlunu alıp ona götürür ve: “Bundan sakın, çünkü o bir yalancıdır; babam da bana böyle bir vasiyette bulunmuştu” derdi; böylece büyük ölür, küçük de bu minval üzere yetişirdi. { وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً } buyruğuna gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi:
أَنَّهُمْ يَكُونُونَ فِي علمك كذلك والثاني: أنهم سيصيرون كذلك.
Onlar Senin ilminde öyle olacaklardır. İkincisi: Onlar ileride öyle olacaklardır.
[سورة نوح (٧١) : آية ٢٨]
[Nûh Suresi (71): Ayet 28]
رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ تَباراً (٢٨)
{ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ تَباراً (٢٨) } “'Rabbim! Beni, anamı babamı, mümin olarak evime gireni, iman eden erkekleri ve iman eden kadınları bağışla! Zalimlerin de ancak helakini artır!' (28)”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا دَعَا عَلَى الْكُفَّارِ قَالَ بَعْدَهُ: رَبِّ اغْفِرْ لِي أَيْ فِيمَا صَدَرَ عَنِّي مِنْ تَرْكِ
Bil ki o aleyhisselâm kâfirlere beddua edince ardından: { رَبِّ اغْفِرْ لِي } “Rabbim beni bağışla” demiştir; yani benden sâdır olan evlâ olanı (en faziletli olanı) terk etme durumunu [bağışla].
الْأَفْضَلِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ حِينَ دَعَا عَلَى الْكُفَّارِ إِنَّمَا دَعَا عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ تَأَذِّيهِ مِنْهُمْ، فَكَانَ ذَلِكَ الدُّعَاءُ عَلَيْهِمْ كَالِانْتِقَامِ فَاسْتَغْفَرَ عَنْ ذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنْ طَلَبِ حَظِّ النَّفْسِ.
Şu da muhtemeldir: O, kâfirlere beddua ettiği vakit ancak onlardan gördüğü eziyet sebebiyle onlara beddua etmiştir; dolayısıyla onlara bu bedduası bir tür intikam gibi olmuştur; nefsani pay arama şaibesi taşıdığı için de bundan dolayı istiğfar etmiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَلِوالِدَيَّ أَبُوهُ لَمْكُ بْنُ مَتُّوشَلَخَ وَأُمُّهُ شَمْخَاءُ بِنْتُ أَنُوشَ وَكَانَا مُؤْمِنَيْنِ، وَقَالَ عَطَاءٌ: لَمْ يَكُنْ بَيْنَ نُوحٍ وَآدَمَ ﵉ مِنْ آَبَائِهِ كَافِرٌ، وَكَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ آدَمَ عَشَرَةُ آبَاءٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ (وَلِوَلِدَيَّ) يريد ساما وحاما.
Sonra: { وَلِوالِدَيَّ } “ve anamı babamı” demiştir; babası Lemk b. Mettûşelah, annesi ise Şemhâ bnt. Enûş'tur ve her ikisi de mümindi. Atâ şöyle demiştir: Nûh ile Âdem aleyhimesselâm arasında, onun atalarından hiçbir kâfir yoktu; onunla Âdem arasında on ata vardı. Hasan b. Ali ise Sam ve Ham'ı kastederek (وَلِوَلِدَيَّ) [iki çocuğumu] şeklinde okumuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً قِيلَ: مَسْجِدِي، وَقِيلَ: سَفِينَتِي، وَقِيلَ: لِمَنْ دَخَلَ فِي دِينِي، فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَصِيرُ قَوْلُهُ: مُؤْمِناً مُكَرَّرًا، قُلْنَا: إِنَّ مَنْ دَخَلَ فِي دِينِهِ ظَاهِرًا قَدْ يَكُونُ مُؤْمِنًا بِقَلْبِهِ وَقَدْ لَا يَكُونُ، وَالْمَعْنَى وَلِمَنْ دَخَلَ فِي دِينِي دُخُولًا مَعَ تَصْدِيقِ الْقَلْبِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً } “...ve mümin olarak evime gireni...” buyurdu. Bunun: “Mescidime”, “Gemime” ya da “Dinime gireni” [anlamında olduğu] söylenmiştir. Şayet: “Bu tefsire göre { مُؤْمِناً } 'mümin olarak' sözü bir tekrar olur” denilirse; deriz ki: Onun dinine zahiren giren kimse kalbiyle mümin de olabilir, olmayabilir de. Mana ise: “Dinime kalbinin tasdikiyle birlikte bir girişle gireni” demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ إِنَّمَا خَصَّ نَفْسَهُ أَوَّلًا بِالدُّعَاءِ ثُمَّ الْمُتَّصِلِينَ بِهِ لِأَنَّهُمْ أَوْلَى وَأَحَقُّ بِدُعَائِهِ ثُمَّ عَمَّ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “...ve iman eden erkekleri ve iman eden kadınları...” buyurdu. Duada önce bizzat kendisini, sonra da kendisine yakın olanları tahsis etmiştir; zira onlar onun duasına daha layık ve daha hak sahibidirler; sonra da [duayı] mümin erkekler ve mümin kadınlar için genel kılmıştır.
ثُمَّ خَتَمَ الْكَلَامَ مَرَّةً أُخْرَى بِالدُّعَاءِ عَلَى الْكَافِرِينَ فَقَالَ: وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَباراً أَيْ هَلَاكًا وَدَمَارًا وَكُلُّ شَيْءِ أُهْلِكَ فَقَدْ تَبَرَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ: إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ [الْأَعْرَافِ: ١٣٩] وَقَوْلُهُ: وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً [الْإِسْرَاءِ: ٧] فَاسْتَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ فَأَهْلَكَهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ، فَإِنْ قِيلَ: مَا جُرْمُ الصِّبْيَانِ حِينَ أُغْرِقُوا؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَيْبَسَ أَصْلَابَ آبَائِهِمْ وَأَعْقَمَ أَرْحَامَ نِسَائِهِمْ قَبْلَ الطُّوفَانِ بِأَرْبَعِينَ سَنَةً أَوْ (تِسْعِينَ) فَلَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ صَبِيٌّ حِينَ أُغْرِقُوا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِلَى قَوْلِهِ وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ [نُوحٍ: ١٠- ١٢] وَهَذَا يَدُلُّ بِحَسَبِ الْمَفْهُومِ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يَسْتَغْفِرُوا فَإِنَّهُ تَعَالَى لَا يُمْدِدْهُمْ بِالْبَنِينَ الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ: عَلِمَ اللَّهُ بَرَاءَةَ الصِّبْيَانِ فَأَهْلَكَهُمْ بِغَيْرِ عَذَابٍ الثَّالِثُ: غَرِقُوا مَعَهُمْ لَا عَلَى وَجْهِ الْعِقَابِ بَلْ كَمَا يَمُوتُونَ بِالْغَرَقِ وَالْحَرْقِ وَكَانَ ذَلِكَ زِيَادَةً فِي عَذَابِ الْآبَاءِ وَالْأُمَّهَاتِ إِذَا أَبْصَرُوا أَطْفَالَهُمْ يَغْرَقُونَ وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَاتُهُ وَسَلَامُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ.
Sonra sözü bir kez daha kâfirlere beddua ile tamamlayarak şöyle dedi: { وَلا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَباراً } “...zâlimlerin ise yalnızca helâkini artır!” Yani helâk ve yıkımını [artır]. Helâk edilen her şey için tebere (تَبَرَ) denilir. Allah Teâlâ'nın şu kavilleri de bu köktendir: { إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ } “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [inanç] yok olmaya mahkûmdur” [el-A'râf 139] ve { وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً } “...ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir edip yıksınlar diye” [el-İsrâ 7]. Allah onun duasını kabul etti ve onları bütünüyle helâk etti. Şayet: “Boğuldukları zaman çocukların suçu neydi?” denilirse, [buna] birkaç açıdan cevap verilir: Birincisi: Allah Teâlâ tufandan kırk yıl yahut doksan [yıl] önce babalarının bellerini kuruttu ve kadınlarının rahimlerini kısırlaştırdı; dolayısıyla boğuldukları vakit yanlarında hiçbir çocuk yoktu. Buna, [Nûh'un] şu sözü delalet etmektedir: { اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinizden bağışlanma dileyin...” kavlinden { وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ } “...mallarla ve oğullarla size yardım etsin” [Nûh 10-12] kavline kadar olan kısımdır. Bu da mefhumu gereğince göstermektedir ki, onlar bağışlanma dilemediklerinde Allah Teâlâ kendilerine oğullarla yardım etmeyecektir. İkincisi: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Allah çocukların günahsız olduğunu bildi de onları bir azap olmaksızın helâk etti (canlarını aldı).” Üçüncüsü: [Çocuklar] onlarla birlikte bir ceza olarak değil, bilakis [insanların ecelleriyle] suda boğulma veya yanma suretiyle öldükleri gibi boğuldular. Bu durum, çocuklarının boğulduğunu gördüklerinde anne ve babaların azabını artırmak içindi. En doğrusunu Allah celle celâluhu bilir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; O'nun salât ve selâmı Efendimiz Nebî Muhammed'e, âline ve bütün ashâbına olsun.