السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ ذَكَرَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ قِصَّةَ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ عَلَى التَّعْيِينِ دُونَ سَائِرِ الرُّسُلِ وَالْأُمَمِ؟
Üçüncü Soru: Bu yerde diğer peygamberler ve ümmetler değil de bizzat Mûsâ ve Firavun kıssası neden zikredilmiştir?
الْجَوَابُ: لِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ ازْدَرَوْا مُحَمَّدًا ﵊، وَاسْتَخَفُّوا بِهِ لِأَنَّهُ وُلِدَ فِيهِمْ، كَمَا أَنَّ فِرْعَوْنَ ازْدَرَى مُوسَى لِأَنَّهُ رَبَّاهُ وَوُلِدَ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً [الشُّعَرَاءِ: ١٨] .
Cevap: Çünkü Mekke ehli, kendi içlerinde doğup büyüdüğü için Muhammed aleyhisselâm'ı hor görmüş ve onu hafife almışlardı; nitekim Firavun da kendi aralarında doğup onu büyüttüğü için Mûsâ'yı hor görmüştü. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu ifade eder: {أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً} “Biz seni içimizde bir çocuk olarak büyütmedik mi?” [Şuarâ, 18].
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا مَعْنَى كَوْنِ الرَّسُولِ شَاهِدًا عَلَيْهِمْ؟ الْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ شَاهِدٌ عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِكُفْرِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ الثَّانِي: الْمُرَادُ كَوْنُهُ مُبَيِّنًا لِلْحَقِّ فِي الدُّنْيَا، وَمُبَيِّنًا لِبُطْلَانِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ، لِأَنَّ الشَّاهِدَ بِشَهَادَتِهِ يُبَيِّنُ الْحَقَّ، وَلِذَلِكَ وُصِفَتْ بِأَنَّهَا بَيِّنَةٌ، فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُوصَفَ ﵊ بِذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ بَيَّنَ الْحَقَّ، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً أَيْ عُدُولًا خِيَارًا لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [البقرة: ١٤٣] فَبَيَّنَ أَنَّهُ يَكُونُ شَاهِدًا عَلَيْهِمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَلِأَنَّ حَمْلَهُ عَلَى الشَّهَادَةِ فِي الْآخِرَةِ حَقِيقَةٌ، وَحَمْلُهُ عَلَى الْبَيَانِ مَجَازٌ وَالْحَقِيقَةُ أَوْلَى.
Dördüncü Soru: Elçinin onlara şahit olmasının anlamı nedir? Cevap: İki yöndendir: Birincisi: Kıyamet gününde onların küfürlerine ve yalanlamalarına şahit olmasıdır. İkincisi: Dünyada hakkı açıklayan ve içinde bulundukları küfrün batıl olduğunu ortaya koyan olması kastedilmiştir. Çünkü şahit, şahitliğiyle hakkı açıklar; bu sebeple [şahitliğe] 'beyyine' (açık delil) denilmiştir. Dolayısıyla hakkı açıkladığı cihetle [Peygamber] aleyhisselâm'ın da böyle nitelenmesi imkânsız değildir. Ancak bu [ikinci ihtimal] uzaktır; zira Allah Teâlâ: {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} yani adil ve seçkin [bir ümmet yaptık ki] {لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً} “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık ki insanlara şahitler olasınız, Resûl de size şahit olsun” [Bakara, 143] buyurarak gelecekte onlara şahit olacağını beyan etmiştir. Ayrıca bu ifadeyi ahiretteki şahitliğe hamletmek hakikat, açıklamaya hamletmek ise mecazdır; hakikat ise [mecaza] evladır.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: مَا مَعْنَى الْوَبِيلِ؟ الْجَوَابُ: فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: الْوَبِيلُ: الثَّقِيلُ الْغَلِيظُ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: صَارَ هَذَا وَبَالًا عَلَيْهِمْ، أَيْ أَفْضَى بِهِ إِلَى غَايَةِ الْمَكْرُوهِ، وَمِنْ هَذَا قِيلَ لِلْمَطَرِ الْعَظِيمِ: وَابِلٌ، وَالْوَبِيلُ: الْعَصَا الضَّخْمَةُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو زَيْدٍ: الْوَبِيلُ الَّذِي لَا يُسْتَمْرَأُ، وَمَاءٌ وَبِيلٌ وَخِيمٌ إِذَا كَانَ غَيْرَ مَرِيءٍ وَكَلَأٌ مُسْتَوْبَلٌ، إِذَا أَدَّتْ عَاقِبَتُهُ إِلَى مَكْرُوهٍ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ: فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا يَعْنِي الغرق، قاله الكلبي ومقاتل وقتادة.
Beşinci Soru: Vebîl (وَبِيل) kelimesinin anlamı nedir? Cevap: Bunda iki yön vardır: Birincisi: Vebîl; ağır ve çetin demektir. Nitekim 'Bu onlara vebâl oldu' sözü de buradan gelir; yani onu aşırı derecede sevilmeyen/kötü bir sonuca ulaştırdı demektir. Şiddetli yağmura 'vâbil' ve kalın sopaya da 'vebîl' denilmesi bu köktendir. İkincisi: Ebû Zeyd şöyle demiştir: Vebîl, hazmı güç ve ağır gelen şeydir. İçimi rahat olmayan suya 'mâun vebîlun vahîmun', sonu kötüye varan otlağa da 'keleun mustevbelun' denir. Bunu bildiğinde deriz ki: {فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا} “Biz de onu çok ağır ve çetin bir yakalayışla yakaladık” buyruğundan kasıt suda boğulmadır. Bunu Kelbî, Mukâtil ve Katâde söylemiştir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَادَ إِلَى تَخْوِيفِهِمْ بِالْقِيَامَةِ مرة أخرى فقال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ onları bir kez daha kıyametle korkutmaya dönerek şöyle buyurdu:
[سورة المزمل (٧٣) : الآيات ١٧ الى ١٨]
[Müzzemmil Sûresi (73), Âyetler 17-18]
فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً (١٧) السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً (١٨)
{فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً (١٧) السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً (١٨)} “Eğer inkâr ederseniz, çocukları ihtiyarlatan bir günden nasıl korunacaksınız? (17) Gökyüzü bile onunla parçalanır. O'nun vaadi yerine getirilmiştir. (18)”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu [ayetlerde] birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ فَكَيْفَ تَتَّقُونَ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا إِنْ كَفَرْتُمْ.
Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Âyette takdim ve tehir vardır; yani 'Eğer inkâr ederseniz, çocukları ihtiyarlatan o günden kendinizi nasıl koruyacaksınız?' takdirindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ: يَوْماً وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ، أَيْ فكيف تتقون أنفسكم يوم القيامة وهو له إِنْ بَقِيتُمْ عَلَى الْكُفْرِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا أَيْ/ وَكَيْفَ لَكُمْ بِالتَّقْوَى فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنْ كَفَرْتُمْ فِي الدُّنْيَا وَالثَّالِثُ: أَنْ ينتصب بكفرتم عَلَى تَأْوِيلِ جَحَدْتُمْ، أَيْ فَكَيْفَ تَتَّقُونَ اللَّهَ وَتَخْشَوْنَهُ إِنْ جَحَدْتُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْجَزَاءَ لِأَنَّ تَقْوَى اللَّهِ لَا مَعْنَى لَهَا إِلَّا خَوْفَ عِقَابِهِ.
İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi, {يَوْماً} kelimesi hakkında şu vecihleri zikretmiştir: Birincisi: Mefulün bih olmasıdır; yani 'Eğer küfür üzere kalırsanız, kıyamet gününden ve onun dehşetinden kendinizi nasıl koruyacaksınız?' demektir. İkincisi: Zarf olmasıdır; yani / 'Dünyada inkâr ettiğiniz takdirde kıyamet gününde nasıl korunacaksınız?' demektir. Üçüncüsü: İnkâr ettiniz (cahadtum) teviliyle {كَفَرْتُمْ} fiiliyle mansup olmasıdır; yani 'Kıyamet gününü ve karşılığı inkâr ederseniz, Allah'tan nasıl sakınıp O'ndan nasıl korkacaksınız?' demektir; çünkü Allah'tan sakınmanın, O'nun azabından korkmaktan başka bir anlamı yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ أَمْرَيْنِ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَثَلٌ فِي الشِّدَّةِ يُقَالُ فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ: يَوْمَ يَشِيبُ نَوَاصِي الْأَطْفَالِ وَالْأَصْلُ فِيهِ أَنَّ الْهُمُومَ وَالْأَحْزَانَ، إِذَا تَفَاقَمَتْ عَلَى الْإِنْسَانِ، أَسْرَعَ فِيهِ الشَّيْبُ، لِأَنَّ كَثْرَةَ الْهُمُومِ تُوجِبُ انْقِصَارَ الرُّوحِ إِلَى دَاخِلِ الْقَلْبِ، وَذَلِكَ الِانْقِصَارُ يُوجِبُ انْطِفَاءَ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ وَانْطِفَاءُ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ وَضَعْفُهَا، يُوجِبُ بَقَاءَ الْأَجْزَاءِ الْغِذَائِيَّةِ غَيْرَ تَامَّةِ النُّضْجِ وَذَلِكَ يُوجِبُ اسْتِيلَاءَ الْبَلْغَمِ عَلَى الْأَخْلَاطِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ ابْيِضَاضَ الشَّعَرِ، فَلَمَّا رَأَوْا أَنَّ حُصُولَ الشَّيْبِ مِنْ لَوَازِمِ كَثْرَةِ الْهُمُومِ، جَعَلُوا الشَّيْبَ كِنَايَةً عَنِ الشَّدَّةِ وَالْمِحْنَةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ هَوْلَ ذلك اليوم يجعل الوالدان شِيبًا حَقِيقَةً، لِأَنَّ إِيصَالَ الْأَلَمِ وَالْخَوْفِ إِلَى الصِّبْيَانِ غَيْرُ جَائِزٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَصْفَ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِالطُّولِ، وَأَنَّ الْأَطْفَالَ يَبْلُغُونَ فِيهِ أَوَانَ الشَّيْخُوخَةِ وَالشَّيْبِ، وَلَقَدْ سَأَلَنِي بَعْضُ الْأُدَبَاءِ عَنْ قَوْلِ الْمَعَرِّي:
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ o günün dehşetinden iki husus zikretmiştir: Birincisi: {يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً} “çocukları ihtiyarlatan” buyruğudur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bu, şiddetten kinayedir. Çetin bir gün için 'çocukların saçlarını ağartan bir gün' denilir. Bunun aslı şudur: Gam ve kederler insana hücum ettiğinde saçların ağarması çabuklaşır; çünkü kederlerin çokluğu, ruhun kalbin içine çekilmesine sebep olur. Bu çekilme fıtrî hararetin sönmesine, fıtrî hararetin sönmesi ve zayıflaması gıda parçacıklarının tam olarak olgunlaşmadan kalmasına, bu da balgamın diğer ahlatlara baskın gelmesine, bu ise saçların beyazlaşmasına yol açar. İnsanlar saçların ağarmasının çok kederlenmenin gereklerinden olduğunu görünce, saç ağarmasını şiddet ve sıkıntıdan kinaye kılmışlardır. Yoksa o günün dehşetinin çocukları hakikaten yaşlı kılması kastedilmiş değildir; zira kıyamet gününde çocuklara elem ve korku ulaştırmak caiz değildir. İkincisi: Kastedilenin o günün uzunluğunu nitelemek olması caizdir; öyle ki çocuklar o günde yaşlılık ve saç ağarması çağına ulaşırlar. Edebiyatçılardan biri bana el-Maarrî'nin şu sözünü sordu:
وَظُلْمٌ يَمْلَأُ الْفَوْدَيْنِ شِيبًا
“Ve şakakları akla dolduran bir zulüm...”
وَقَالَ: كَيْفَ يُفَضَّلُ هَذَا التَّشْبِيهُ الَّذِي فِي الْقُرْآنِ عَلَى بَيْتِ الْمَعَرِّي؟ فَقُلْتُ: مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ امْتِلَاءَ الْفَوْدَيْنِ مِنَ الشَّيْبِ لَيْسَ بِعَجَبٍ، أَمَّا صَيْرُورَةُ الْوِلْدَانِ شِيبًا فَهُوَ عَجِيبٌ كَأَنَّ شِدَّةَ ذَلِكَ الْيَوْمِ تَنْقُلُهُمْ مِنْ سِنِّ الطُّفُولِيَّةِ إِلَى سِنِّ الشَّيْخُوخَةِ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يَمُرُّوا فِيمَا بَيْنَ الْحَالَتَيْنِ بِسَنِّ الشَّبَابِ، وَهَذَا هُوَ الْمُبَالَغَةُ الْعَظِيمَةُ فِي وَصْفِ الْيَوْمِ بِالشِّدَّةِ وَثَانِيهَا: أَنَّ امْتِلَاءَ الْفَوْدَيْنِ مِنَ الشَّيْبِ مَعْنَاهُ ابْيِضَاضُ الشَّعْرِ، وَقَدْ يَبْيَضُّ الشَّعْرُ لِعِلَّةٍ مَعَ أَنَّ قُوَّةَ الشَّبَابِ تَكُونُ بَاقِيَةً فَهَذَا لَيْسَ فِيهِ مُبَالَغَةٌ، وَأَمَّا الْآيَةُ فَإِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى صَيْرُورَةِ الْوِلْدَانِ شُيُوخًا فِي الضَّعْفِ وَالنَّحَافَةِ وَعَدَمِ طَرَاوَةِ الْوَجْهِ، وَذَلِكَ نِهَايَةٌ فِي شِدَّةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ امْتِلَاءَ الْفَوْدَيْنِ مِنَ الشَّيْبِ، لَيْسَ فِيهِ مُبَالَغَةٌ لِأَنَّ جَانِبَيِ الرَّأْسِ مَوْضِعٌ لِلرُّطُوبَاتِ الْكَثِيرَةِ الْبَلْغَمِيَّةِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ، فَإِنَّ الشَّيْبَ إِنَّمَا يَحْدُثُ أَوَّلًا فِي الصُّدْغَيْنِ، وَبَعْدَهُ فِي سَائِرِ جَوَانِبِ الرَّأْسِ، فَحُصُولُ الشَّيْبِ فِي الْفَوْدَيْنِ لَيْسَ بِمُبَالَغَةٍ إِنَّمَا الْمُبَالَغَةُ هُوَ اسْتِيلَاءُ الشَّيْبِ عَلَى جَمِيعِ أَجْزَاءِ الرَّأْسِ بَلْ عَلَى جَمِيعِ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ كَمَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي الْآيَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Ve şöyle dedi: 'Kur'an'daki bu teşbih Maarrî'nin beytine nasıl üstün tutulur?' Ben de şöyle dedim: Birkaç yönden: Birincisi: Şakakların akla dolması şaşılacak bir şey değildir; fakat çocukların ak saçlı ihtiyarlara dönüşmesi ise şaşılacak bir durumdur; sanki o günün dehşeti onları bu iki hâl arasında gençlik çağına uğramaksızın doğrudan çocukluk yaşından yaşlılık yaşına geçirmektedir. İşte o günün şiddetini nitelemede büyük mübalağa budur. İkincisi: Şakakların akla dolması, saçın beyazlaşması demektir; oysa saç, gençlik kuvveti baki kaldığı halde bir hastalıktan dolayı da beyazlayabilir, dolayısıyla bunda bir mübalağa yoktur. Âyet ise çocukların zayıflık, çelimsizlik ve yüz tazeliğinin gitmesi hususunda yaşlılara dönüşmesine delalet etmektedir ki bu da o günün dehşetinde son noktadır. Üçüncüsü: Şakakların akla dolmasında mübalağa yoktur; çünkü başın iki yanı balgamî rutubetlerin çok olduğu yerdir. Bu sebeple saç ağarması ilk olarak şakaklarda, ardından başın diğer taraflarında meydana gelir. Dolayısıyla şakaklarda saçın ağarması bir mübalağa değildir; asıl mübalağa, âyette zikredildiği gibi saç ağarmasının başın bütün kısımlarını, hatta bedenin bütün organlarını sarmasıdır. En doğrusunu Allah bilir.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ قَوْلُهُ: السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ وَهَذَا وَصْفٌ لِلْيَوْمِ بِالشِّدَّةِ أَيْضًا، وَأَنَّ السَّمَاءَ عَلَى عِظَمِهَا وَقُوَّتِهَا تَنْفَطِرُ فِيهِ، فَمَا ظَنُّكَ بِغَيْرِهَا مِنَ الْخَلَائِقِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ [الِانْفِطَارِ: ١] وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
Kıyamet gününün dehşetlerinin ikinci türü: {السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gökyüzü bile onunla parçalanır” buyruğudur. Bu da o günün şiddetle nitelenmesidir; gökyüzü azametine ve kuvvetine rağmen o günde parçalanıyorsa, yaratılmışların diğerlerini sen düşün! Bunun benzeri: {إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ} “Gök yarıldığı zaman” [İnfitâr, 1] buyruğudur. Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ لَمْ يَقُلْ: مُنْفَطِرَةٌ؟ الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: رَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ، إِنَّمَا قَالَ: السَّماءُ مُنْفَطِرٌ وَلَمْ يَقُلْ: مُنْفَطِرَةٌ لِأَنَّ مَجَازَهَا مَجَازُ السَّقْفِ، تَقُولُ: هَذَا سَمَاءُ الْبَيْتِ وَثَانِيهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: السماء تؤنث وتذكر، وهي هاهنا في وجوه التذكير/ وأنشد شعرا:
Birinci Soru: Neden [müennes olarak] {مُنْفَطِرَةٌ} buyurmamıştır? Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Ebû Ubeyde, Ebû Amr b. el-Alâ'dan şöyle rivayet etmiştir: "Sadece {السَّماءُ مُنْفَطِرٌ} buyurmuş, {مُنْفَطِرَةٌ} buyurmamıştır; çünkü onun mecazı tavanın (sakf) mecazıdır. Nitekim: 'Bu, evin tavanıdır/semasıdır' dersin." İkincisi: Ferrâ şöyle demiştir: "Sema (gökyüzü) kelimesi hem müennes hem de müzekker olarak kullanılır; buradaki kullanımı ise müzekker kılınma vecihlerindendir." Ve şu şiiri inşad etmiştir:
فَلَوْ رَفَعَ السَّمَاءُ إِلَيْهِ قَوْمًا ... لَحِقْنَا بِالنُّجُومِ مَعَ السَّحَابِ
'Eğer sema bir kavmi kendine doğru yükseltseydi... / Bulutlarla birlikte yıldızlara ulaşırdık.'
وَثَالِثُهَا: أَنَّ تَأْنِيثَ السَّمَاءِ لَيْسَ بِحَقِيقِيٍّ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ جَازَ تَذْكِيرُهُ.
Üçüncüsü: Semanın müennesliği hakiki değildir; bu şekilde olan kelimelerin müzekker getirilmesi caizdir.
قَالَ الشَّاعِرُ:
Şair şöyle demiştir:
وَالْعَيْنُ بِالْإِثْمِدِ الْخَيْرِيِّ مَكْحُولُ
'Ve göz hayırlı ismid sürmesiyle sürmelenmiştir.'
وَقَالَ الْأَعْشَى:
A'şâ da şöyle demiştir:
فَلَا مُزْنَةَ وَدَقَتْ وَدْقَهَا ... وَلَا أَرْضَ أَبْقَلَ إِبْقَالَهَا
'Ne bir bulut yağmurunu yağdırdı... / Ne de bir yer otunu bitirdi.'
وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ السَّمَاءُ ذَاتَ انْفِطَارٍ فَيَكُونَ مِنْ بَابِ الْجَرَادِ الْمُنْتَشِرِ ، وَالشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ، وَأَعْجَازِ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ ، وَكَقَوْلِهِمُ امْرَأَةٌ مُرْضِعٌ، أَيْ ذَاتُ رَضَاعٍ.
Dördüncüsü: Göğün yarılma [özelliğine] sahip olmasıdır; bu takdirde yayılmış çekirge, yeşil ağaç ve sökülmüş hurma kütükleri kabilinden olur. Nitekim Arapların 'emzikli kadın (imraetün mürdı‘)' yani süt verme sahibi [kadın] demeleri gibidir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى: مُنْفَطِرٌ بِهِ؟ الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى مُنْفَطِرٌ فِيهِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْبَاءَ فِي (بِهِ) مِثْلُهَا فِي قَوْلِكَ فَطَرْتُ الْعُودَ بِالْقَدُومِ فَانْفَطَرَ بِهِ، يَعْنِي أَنَّهَا تَنْفَطِرُ لِشِدَّةِ ذَلِكَ اليوم وهو له، كَمَا يَنْفَطِرُ الشَّيْءُ بِمَا يَنْفَطِرُ بِهِ وَثَالِثُهَا: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ السَّمَاءُ مُثْقَلَةٌ بِهِ إِثْقَالًا يُؤَدِّي إِلَى انْفِطَارِهَا لِعِظَمِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ عَلَيْهَا وَخَشْيَتِهَا مِنْهَا كَقَوْلِهِ: ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَعْرَافِ: ١٨٧] .
İkinci Soru: {مُنْفَطِرٌ بِهِ} ifadesinin anlamı nedir? Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Ferrâ, anlamın 'onda parçalanır (münfatirun fîhi)' şeklinde olduğunu söylemiştir. İkincisi: 'Bihi'deki bâ (بِ) harfi, 'Ağacı keserle yardım da onunla yarıldı' sözündeki gibidir; yani o günün şiddetinden ve dehşetinden ötürü, bir şeyin kendisiyle yarıldığı alet sebebiyle yarılması gibi yarılır demektir. Üçüncüsü: Şu kastedilmiş olabilir: O olayın göğe ağır gelmesi ve göğün ondan korkması sebebiyle sema, kendisini parçalanmaya götürecek bir ağırlıkla ağırlaşmıştır; nitekim: {ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “O, göklerde ve yerde ağırlaşmıştır” [A'râf, 187] buyrulmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ: كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا فَاعْلَمْ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَعْدُهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْمَفْعُولِ وَأَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْفَاعِلِ، أَمَّا الْأَوَّلُ: فَأَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَعْدُ ذَلِكَ الْيَوْمِ مَفْعُولٌ أَيِ الْوَعْدُ الْمُضَافُ إِلَى ذَلِكَ الْيَوْمِ وَاجِبُ الْوُقُوعِ، لِأَنَّ حِكْمَةَ اللَّهِ تَعَالَى وَعِلْمَهُ يَقْتَضِيَانِ إِيقَاعَهُ، وَأَمَّا الثَّانِي: فَأَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَعْدُ اللَّهِ وَاقِعٌ لَا محالة لأنه تعالى منزه عن الكذب وهاهنا وَإِنْ لَمْ يَجْرِ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى وَلَكِنَّهُ حَسُنَ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَيْهِ لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِشَرْحِ أَحْوَالِ السُّعَدَاءِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَحْوَالَهُمْ قِسْمَانِ أَحَدُهُمَا: مَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ وَالطَّاعَةِ لِلْمَوْلَى فَقَدَّمَ ذَلِكَ وَالثَّانِي: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمُعَامَلَةِ مَعَ الْخَلْقِ وَبَيَّنَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا [المزمل: ١٠] وَأَمَّا الْأَشْقِيَاءُ فَقَدْ بَدَأَ بِتَهْدِيدِهِمْ عَلَى سَبِيلِ الإجمال، وهو قوله تعالى: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ [المزمل: ١١] ثم ذكره بَعْدَهُ أَنْوَاعَ عَذَابِ الْآخِرَةِ ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ عَذَابَ الدُّنْيَا وَهُوَ الْأَخْذُ الْوَبِيلُ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ وَصَفَ بَعْدَهُ شِدَّةَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَعِنْدَ هَذَا تَمَّ الْبَيَانُ بِالْكُلِّيَّةِ فَلَا جَرَمَ خَتَمَ ذلك الكلام بقوله:
Allah Teâlâ'nın: {كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً} “O'nun vaadi yerine getirilmiştir” buyruğuna gelince; bil ki {وَعْدُهُ} lafzındaki zamirin mef'ûle ait olması da fâile ait olması da muhtemeldir. Birincisi: Anlamın 'o günün vaadi yerine getirilmiştir', yani o güne izafe edilen vaadin vuku bulması vaciptir; zira Allah Teâlâ'nın hikmeti ve ilmi onun vuku bulmasını iktiza eder, şeklinde olmasıdır. İkincisi: Anlamın 'Allah'ın vaadi muhakkak vuku bulucudur; çünkü O Teâlâ yalandan münezzehtir' şeklinde olmasıdır. Burada Allah Teâlâ'nın ismi açıkça zikredilmemiş olsa bile bilindiği için zamirin O'na dönmesi güzel olmuştur. Bil ki Allah Teâlâ sûrenin başında bahtiyar kimselerin hallerini açıklamakla başlamıştır. Malumdur ki onların halleri iki kısımdır: Birincisi dinle ve Mevlâ'ya itaatle ilgili olandır ki bunu öne almıştır. İkincisi ise mahlûkat ile muameleyle ilgilidir; bunu da: {وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا} “Onların söylediklerine sabret ve onlardan güzel bir ayrılışla ayrıl” [Müzzemmil, 10] buyruğuyla açıklamıştır. Bedbahtlara gelince; onları icmâlî olarak tehdit etmekle başlamıştır ki bu da Allah Teâlâ'nın: {وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ} “Beni ve o yalanlayanları baş başa bırak” [Müzzemmil, 11] buyruğudur. Ardından ahiret azabının türlerini zikretmiş, sonra da dünya azabını zikretmiştir ki bu da dünyadaki çetin yakalayıştır. Daha sonra da kıyamet gününün şiddetini nitelemiştir. İşte bu noktada beyan bütünüyle tamamlanmış, bu yüzden de o kelamı şu buyruğuyla mühürlemiştir:
[سورة المزمل (٧٣) : آية ١٩]
[Müzzemmil Sûresi (73), Âyet 19]
إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (١٩)
{إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (١٩)} “Şüphesiz ki bu bir öğüttür. Artık dileyen Rabbine bir yol tutar. (19)”
أَيْ هَذِهِ الْآيَاتُ تَذْكِرَاتٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَنْوَاعِ الْهِدَايَةِ وَالْإِرْشَادِ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا وَاتِّخَاذُ السَّبِيلِ عِبَارَةٌ عَنْ الاشتغال بالطاعة والاحتراز عن المعصية.
Yani bu ayetler, hidayet ve irşat türlerini içeren öğütlerdir; {فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا} “artık dileyen Rabbine bir yol tutar”. Yol tutmak ise itaate yönelmekten ve günahtan sakınmaktan ibarettir.
[سورة المزمل (٧٣) : آية ٢٠]
[Müzzemmil Sûresi (73), Âyet 20]
إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَأَعْظَمَ أَجْراً وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٠)
{إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَأَعْظَمَ أَجْراً وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Rabbin, senin ve seninle beraber olanlardan bir topluluğun gecenin üçte ikisinden daha azını, yarısını ve üçte birini [ibadetle] geçirdiğinizi bilir. Geceyi ve gündüzü takdir eden [ölçüp belirleyen] Allah'tır. O, sizin bunu [gece vakitlerini tam olarak] sayamayacağınızı bildi de size tevbe [ve kolaylık] ile yöneldi. Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun. O, içinizden hastalar olacağını, diğer bir kısmının Allah'ın lütfundan [rızık] aramak üzere yeryüzünde yolculuk edeceğini ve diğer bir kısmının da Allah yolunda savaşacağını bildi. Öyleyse ondan kolayınıza geleni okuyun; namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a güzel bir borç verin. Kendiniz için hayır olarak önceden ne gönderirseniz, onu Allah katında daha hayırlı ve mükâfatça daha büyük olarak bulursunuz. Allah'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (20)
قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ} buyruğunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ أَقَلُّ مِنْهُمَا، وَإِنَّمَا اسْتُعِيرَ الْأَدْنَى وَهُوَ الْأَقْرَبُ لِلْأَقَلِّ لِأَنَّ الْمَسَافَةَ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ إِذَا دَنَتْ قَلَّ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْأَحْيَازِ وَإِذَا بَعُدَتْ كَثُرَ ذَلِكَ.
Birinci Mesele: {أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ} buyruğundan kasıt, o ikisinden daha azıdır. Aslında en yakın anlamına gelen el-ednâ (الْأَدْنَى) lafzı en az anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; çünkü iki şey arasındaki mesafe yaklaştığında aralarındaki mekânlar azalır, uzaklaştığında ise çoğalır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ بِالنَّصْبِ وَالْمَعْنَى أَنَّكَ تَقُومُ أَقَلَّ مِنَ الثُّلُثَيْنِ وتقوم النصف [والثلث] وَقُرِئَ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ بِالْجَرِّ أَيْ تَقُومُ أَقَلَّ مِنَ الثُّلُثَيْنِ وَالنِّصْفِ وَالثُّلُثِ، لَكِنَّا بَيَّنَّا فِي تفسير قوله:
İkinci Mesele: {وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ} nasb (üstün) ile okunmuştur; bu durumda mana: 'Sen gecenin üçte ikisinden daha azını kalkıp ihya ediyorsun, yarısını [ve üçte birini] de ihya ediyorsun' şeklinde olur. {وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ} cer (esre) ile de okunmuştur; yani 'üçte ikisinden, yarısından ve üçte birinden daha azını ihya ediyorsun' demektir. Fakat biz Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsirinde açıklamıştık:
قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا [المزمل: ٢] أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ هَذَا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ ﵊ كَانَ تَارِكًا لِلْوَاجِبِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَهُمْ أَصْحَابُكَ يَقُومُونَ مِنَ اللَّيْلِ هَذَا الْمِقْدَارَ الْمَذْكُورَ.
{قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا} “Birazı hariç, geceleyin kalk!” [Müzzemmil, 2] ayetinde, bundan [Peygamber] aleyhisselâm'ın vacibi terk ettiği sonucunun çıkarılamayacağını açıklamıştık. Allah Teâlâ'nın: {وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ} “seninle beraber olanlardan bir topluluk da” buyruğu ise, senin ashabından olanlar da gecenin bu zikredilen miktarını ibadetle geçirirler demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ يَعْنِي أَنَّ الْعَالِمَ بِمَقَادِيرِ أَجْزَاءِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ} “Geceyi ve gündüzü takdir eden Allah'tır” buyruğu; gece ve gündüzün parçalarının miktarlarını hakkıyla bilenin ancak Allah Teâlâ olduğu anlamına gelir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ} “O, sizin bunu sayıp kuşatamayacağınızı bildi” buyruğunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ عَائِدٌ إِلَى مَصْدَرٍ مُقَدَّرٍ أَيْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُكُمْ إِحْصَاءُ مِقْدَارِ كَلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَلَا يُمْكِنُكُمْ أَيْضًا تَحْصِيلُ تِلْكَ الْمَقَادِيرِ عَلَى سَبِيلِ الطَّعْنِ وَالِاحْتِيَاطِ إِلَّا مَعَ الْمَشَقَّةِ التَّامَّةِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ الرَّجُلُ يُصَلِّي اللَّيْلَ كُلَّهُ مَخَافَةَ أَنْ لَا يُصِيبَ مَا أُمِرَ بِهِ مِنْ قِيَامِ مَا فُرِضَ عَلَيْهِ.
Birinci Mesele: {أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ} lafzındaki zamir takdirî bir masdara dönmektedir; yani [Allah] bildi ki, gece ve gündüzün parçalarından her birinin miktarını hakikati üzere tespit edip saymanız mümkün değildir; bu miktarları zan ve ihtiyat yoluyla elde etmeniz de ancak tam bir meşakkatle mümkündür. Mukâtil şöyle demiştir: Bir kimse kendisine farz kılınan gece ibadeti emrini kaçırmamak endişesiyle bütün gece namaz kılardı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ بَعْضُهُمْ عَلَى تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ بِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَنْ تُحْصُوهُ أَيْ لَنْ تُطِيقُوهُ، ثُمَّ إِنَّهُ كَانَ قَدْ كَلَّفَهُمْ بِهِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ صُعُوبَتُهُ لَا أَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: مَا أُطِيقُ أَنْ أَنْظُرَ إِلَى فُلَانٍ إِذَا اسْتَثْقَلَ النَّظَرَ إِلَيْهِ.
İkinci Mesele: Bazıları Allah Teâlâ'nın {لَنْ تُحْصُوهُ} yani 'ona güç yetiremeyeceksiniz' buyurduğunu, sonra da onları bununla mükellef kıldığını ileri sürerek teklif-i mâ lâ yutâka (güç yetirilemeyen şeyle mükellef kılmaya) delil getirmişlerdir. Buna şöyle cevap verilebilir: Kastedilen onun zorluğudur, yoksa onların güç yetirememeleri değildir; nitekim bir kimse birine bakmaktan sıkıldığında 'Falancaya bakmaya güç yetiremiyorum' der.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَتابَ عَلَيْكُمْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّرْخِيصِ فِي تَرْكِ الْقِيَامِ الْمُقَدَّرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ١٨٧] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ رَفَعَ التَّبِعَةَ عَنْكُمْ فِي تَرْكِ هَذَا الْعَمَلِ كَمَا رَفَعَ التَّبِعَةَ عَنِ التَّائِبِ.
Allah Teâlâ'nın: {فَتابَ عَلَيْكُمْ} “size tevbe ile yöneldi” buyruğu, takdir edilen gece kıyamını terk etme konusunda ruhsat vermekten ibarettir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ} “size tevbe ile yöneldi ve sizi affetti; artık onlara yaklaşın” [Bakara, 187]. Anlam şudur: Tevbe edenden sorumluluğu kaldırdığı gibi bu ameli terk etme hususunda sizden de sorumluluğu kaldırdı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ/ الصَّلَاةُ لِأَنَّ الْقِرَاءَةَ أَحَدُ أَجْزَاءِ الصَّلَاةِ، فَأُطْلِقَ اسْمُ الْجُزْءِ عَلَى الْكُلِّ، أَيْ فَصَلُّوا مَا تَيَسَّرَ عَلَيْكُمْ، ثم هاهنا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ:
Allah Teâlâ'nın: {فاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ} “Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu kıraatten kastedilen / namazdır; çünkü kıraat namazın rükünlerinden biridir ve cüzün ismi külle verilmiştir; yani 'kolayınıza gelen kadar namaz kılın' demektir. Burada iki görüş vardır: Birincisi:
قَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي فِي صَلَاةِ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ نَسَخَ وُجُوبَ ذَلِكَ التَّهَجُّدِ وَاكْتَفَى بِمَا تَيَسَّرَ مِنْهُ، ثُمَّ نَسَخَ ذَلِكَ أَيْضًا بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ الْقَوْلُ الثَّانِي: أن المراد من قوله: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ بِعَيْنِهَا وَالْغَرَضُ مِنْهُ دِرَاسَةُ الْقُرْآنِ لِيَحْصُلَ الْأَمْنُ مِنَ النِّسْيَانِ قِيلَ: يَقْرَأُ مِائَةَ آيَةٍ، وَقِيلَ: مَنْ قَرَأَ مِائَةَ آيَةٍ كُتِبَ مِنَ الْقَانِتِينَ، وَقِيلَ: خَمْسِينَ آيَةً وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ السُّورَةُ الْقَصِيرَةُ كَافِيَةٌ، لِأَنَّ إِسْقَاطَ التَّهَجُّدِ إِنَّمَا كَانَ
Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: “Yani akşam ve yatsı namazında [okuyun].” Başkaları ise şöyle demiştir: “Bilakis O, o teheccüdün farziyetini neshetti ve ondan kolay geleniyle yetindi; sonra bunu da beş vakit namaz ile neshetti.” İkinci görüş: {فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ} “Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” buyruğundan maksadın bizzat Kur'an okumak olduğudur; bundan gaye ise unutmaktan emin olunabilmesi için Kur'an'ı müzakere etmektir. Şöyle denilmiştir: “Yüz ayet okur.” Yine şöyle denilmiştir: “Kim yüz ayet okursa kânitînden (itaatkârlardan) yazılır.” “Elli ayet” de denilmiştir. Onlardan bazıları ise: “Bilakis kısa bir sure yeterlidir; çünkü teheccüdün [farziyetinin] düşürülmesi ancak
دَفْعًا لِلْحَرَجِ، وَفِي الْقِرَاءَةِ الْكَثِيرَةِ حَرَجٌ فَلَا يمكن اعتبارها. وهاهنا بَحْثٌ آخَرُ وَهُوَ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: سَقَطَ عَنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قِيَامُ اللَّيْلِ وَصَارَتْ تَطَوُّعًا وَبَقِيَ ذَلِكَ فَرْضًا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
zorluğu gidermek içindir; çok okumakta ise zorluk vardır, dolayısıyla bu muteber sayılamaz. Burada bir diğer inceleme daha vardır ki o da İbn Abbâs'tan rivayet edilen şu sözdür: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından gece ibadeti [farziyeti] düştü ve nâfile oldu; fakat bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e farz olarak kaldı.'
[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى إلى قوله وَآتُوا الزَّكاةَ] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْحِكْمَةِ فِي هَذَا النَّسْخِ فَقَالَ تَعَالَى: عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ.
[Allah Teâlâ'nın {عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى} buyruğundan {وَآتُوا الزَّكاةَ} buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Sonra Allah Teâlâ bu neshteki hikmeti zikrederek şöyle buyurdu: {عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ} “O, içinizden hastalar olacağını, diğer bir kısmının Allah'ın lütfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşacağını ve diğer bir kısmının da Allah yolunda savaşacağını bilmiştir. Öyleyse ondan kolayınıza geleni okuyun; namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin”.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَقْدِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ كَأَنَّهُ قِيلَ: لِمَ نَسَخَ اللَّهُ ذَلِكَ؟ فَقَالَ: لِأَنَّهُ عَلِمَ كَذَا وَكَذَا وَالْمَعْنَى لِتَعَذُّرِ الْقِيَامِ عَلَى الْمَرْضَى وَالضَّارِبِينَ فِي الْأَرْضِ لِلتِّجَارَةِ وَالْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَمَّا الْمَرْضَى فَإِنَّهُمْ لَا يُمْكِنُهُمْ الِاشْتِغَالَ بِالتَّهَجُّدِ لِمَرَضِهِمْ، وَأَمَّا الْمُسَافِرُونَ وَالْمُجَاهِدُونَ فَهُمْ مُشْتَغِلُونَ فِي النَّهَارِ بِالْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ، فَلَوْ لَمْ يَنَامُوا فِي اللَّيْلِ لَتَوَالَتْ أَسْبَابُ الْمَشَقَّةِ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا السَّبَبُ مَا كَانَ مَوْجُودًا فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﷺ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ٧] فَلَا جَرَمَ مَا صَارَ وُجُوبُ التَّهَجُّدِ مَنْسُوخًا فِي حَقِّهِ. وَمِنْ لَطَائِفِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى سَوَّى بَيْنَ الْمُجَاهِدِينَ وَالْمُسَافِرِينَ لِلْكَسْبِ الْحَلَالِ وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: «أَيُّمَا رَجُلٍ جَلَبَ شَيْئًا إِلَى مَدِينَةٍ مِنْ مَدَائِنِ الْمُسْلِمِينَ صَابِرًا مُحْتَسِبًا فَبَاعَهُ بِسِعْرِ يَوْمِهِ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الشهداء» ثم أعاد مرة أخرى قوله: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَذَلِكَ لِلتَّأْكِيدِ ثُمَّ قَالَ: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ يَعْنِي الْمَفْرُوضَةَ وَآتُوا الزَّكاةَ أَيِ الْوَاجِبَةَ وَقِيلَ: زَكَاةُ الْفِطْرِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بِمَكَّةَ زَكَاةٌ وَإِنَّمَا وَجَبَتْ بَعْدَ ذَلِكَ وَمَنْ فَسَّرَهَا بِالزَّكَاةِ الْوَاجِبَةِ جَعَلَ آخِرَ السُّورَةِ مَدَنِيًّا.
Bil ki bu âyetin takdiri sanki şöyle sorulmuş gibidir: 'Allah bunu niçin neshetti?' Şöyle cevap verilmiştir: 'Çünkü O şunu ve şunu bildi.' Anlamı: Hastalara, ticaret için yeryüzünde dolaşanlara ve Allah yolunda cihat edenlere gece ibadetinin zor gelmesi sebebiyledir. Hastalara gelince; onlar hastalıkları sebebiyle teheccüd ile meşgul olamazlar. Yolcular ve mücahitler ise gündüzleri meşakkatli işlerle meşguldürler; eğer gece de uyumazlarsa meşakkat sebepleri onlar için peş peşe gelir. Bu sebep ise Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında mevcut değildi; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا} “Şüphesiz gündüz senin için uzun bir meşguliyet vardır” [Müzzemmil, 7] buyurmuştur. Bu yüzden teheccüdün vücubu onun hakkında mensuh olmadı. Bu âyetin inceliklerinden biri de Allah Teâlâ'nın mücahitlerle helal kazanç için yolculuk yapanları eşit tutmasıdır. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre: 'Hangi adam Müslümanların şehirlerinden bir şehre sabredip sevabını umarak bir mal getirir ve onu günün rayiciyle satarsa, Allah katında şehitlerden olur.' Sonra tekit için {فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ} “ondan kolayınıza geleni okuyun” buyruğunu bir kez daha tekrar etti. Sonra {وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ} yani farz namazı kılın, {وَآتُوا الزَّكاةَ} yani farz olan zekâtı verin buyurdu. Mekke'de zekât olmadığı, bilakis daha sonra farz kılındığı için bunun fıtır sadakası olduğu da söylenmiştir. Bunu farz olan zekât ile tefsir eden kimse, sûrenin sonunu Medenî saymıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ يُرِيدُ سَائِرَ الصَّدَقَاتِ وَثَانِيهَا: يُرِيدُ أَدَاءَ الزَّكَاةِ عَلَى أَحْسَنِ وَجْهٍ، وَهُوَ إِخْرَاجُهَا مِنْ أَطْيَبِ الْأَمْوَالِ وَأَكْثَرِهَا نَفْعًا لِلْفُقَرَاءِ وَمُرَاعَاةُ النِّيَّةِ وَابْتِغَاءُ وَجْهِ اللَّهِ وَالصَّرْفُ إِلَى الْمُسْتَحِقِّ وَثَالِثُهَا: يُرِيدُ كُلَّ شَيْءٍ يُفْعَلُ من الخير مما يتعلق بالنفس والمال.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً} “Allah'a güzel bir borç verin” buyruğunda üç vecih vardır: Birincisi: Diğer sadakaları kastetmektedir. İkincisi: Zekâtı en güzel şekilde eda etmeyi kastetmektedir ki bu da onu malların en helalinden ve fakirlere en faydalı olanından çıkarmak, niyeti gözetmek, Allah'ın rızasını aramak ve hak sahibine vermektir. Üçüncüsü: Nefisle ve malla ilgili olarak yapılan her türlü hayrı kastetmektedir.
[قوله تعالى وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ إلى قوله إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ] ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى الْحِكْمَةَ فِي إِعْطَاءِ الْمَالِ فَقَالَ: وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَأَعْظَمَ أَجْراً وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
[Allah Teâlâ'nın {وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ} buyruğundan {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Sonra Allah Teâlâ mal vermekteki hikmeti zikrederek şöyle buyurdu: {وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَأَعْظَمَ أَجْراً وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Kendiniz için hayır olarak önden ne gönderirseniz, onu Allah katında daha hayırlı ve mükâfatça daha büyük olarak bulursunuz. Allah'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا مِنَ الَّذِي تُؤَخِّرُهُ إِلَى وَصِيَّتِكَ عِنْدَ الْمَوْتِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا لَكُمْ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا، وَالْقَوْلُ مَا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ.
Birinci Mesele: İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Onu Allah katında, ölüm anındaki vasiyetine ertelediğin şeyden daha hayırlı ve mükâfatça daha büyük bulursunuz.' Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Kendiniz için önden ne hayır gönderirseniz, onu Allah katında dünya metaından sizin için daha hayırlı bulursunuz.' Tercih edilen görüş, İbn Abbâs'ın söylediğidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ: وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّكُمْ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: هُوَ خَيْرًا لِلتَّأْكِيدِ وَالْمُبَالَغَةِ، وَقَرَأَ أَبُو السَّمَّالِ هُوَ خَيْرٌ وَأَعْظَمُ أَجْرًا بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ، ثُمَّ قَالَ:
İkinci Mesele: Âyetin anlamı: 'Kendiniz için önden ne hayır gönderirseniz, muhakkak onu Allah katında daha hayırlı ve mükâfatça daha büyük bulursunuz' demektir; ancak tekit ve mübalağa için {هُوَ خَيْراً} buyurmuştur. Ebü's-Semmâl mübteda ve haber olmak üzere ref ile 'huve hayrun ve a'zamu ecran' (هُوَ خَيْرٌ وَأَعْظَمُ أَجْرًا) okumuştur. Sonra şöyle buyurdu:
وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ لِذُنُوبِكُمْ وَالتَّقْصِيرَاتِ الصَّادِرَةِ مِنْكُمْ خَاصَّةً فِي قِيَامِ اللَّيْلِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ لِذُنُوبِ الْمُؤْمِنِينَ رَحِيمٌ بِهِمْ، وَفِي الْغَفُورِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ غَفُورٌ لِجَمِيعِ الذُّنُوبِ، وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ وَالثَّانِي: أَنَّهُ غَفُورٌ لِمَنْ يُصِرُّ عَلَى الذَّنْبِ، احْتَجَّ مُقَاتِلٌ عَلَى قَوْلِهِ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: غَفُورٌ رَحِيمٌ يَتَنَاوَلُ التَّائِبَ وَالْمُصِرَّ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَصِحُّ اسْتِثْنَاءُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَحْدَهُ عَنْهُ وَحُكْمُ الِاسْتِثْنَاءِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ وَالثَّانِي: أَنَّ غُفْرَانَ التَّائِبِ وَاجِبٌ عِنْدَ الْخَصْمِ وَلَا يَحْصُلُ الْمَدْحُ بِأَدَاءِ الْوَاجِبِ، وَالْغَرَضُ مِنَ الْآيَةِ تَقْرِيرُ الْمَدْحِ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْكُلِّ تَحْقِيقًا لِلْمَدْحِ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ.
{وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ} Günahlarınız ve sizden sadır olan kusurlar, özellikle de gece ibadetindeki kusurlarınız için Allah'tan bağışlanma dileyin. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} Şüphesiz Allah müminlerin günahlarını çok bağışlayandır, {رَحِيمٌ} onlara çok merhamet edendir. el-Gafûr hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bütün günahları çokça bağışlayandır; bu Mukâtil'in görüşüdür. İkincisi: Günaha ısrarla devam edeni de bağışlayandır. Mukâtil görüşüne iki yönden delil getirmiştir: Birincisi: {غَفُورٌ رَحِيمٌ} buyruğu hem tevbe edeni hem de ısrar edeni kapsar; bunun delili, her birinin tek başına bundan istisna edilmesinin sahih olmasıdır; istisnanın hükmü ise o olmasaydı dahil olacak olanı hariç tutmaktır. İkincisi: Tevbe edenin bağışlanması hasma göre vaciptir; vacibi eda etmekle ise övgü hâsıl olmaz. Âyetin gayesi övgüyü takrir etmektir; övgünün tahakkuk etmesi için ifadenin hepsine hamledilmesi vacip olmuştur. En doğrusunu Allah azze ve celle bilir. Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur; salât ve selâm peygamberlerin efendisi Hz. Muhammed'e, onun âline ve bütün ashabına olsun.