[سورة المرسلات (٧٧) : الآيات ٢٩ الى ٣٤]
[Mürselât Suresi (77): 29-34. Ayetler]
انْطَلِقُوا إِلى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢٩) انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ (٣٠) لَا ظَلِيلٍ وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ (٣١) إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ (٣٢) كَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ (٣٣)
{ انْطَلِقُوا إِلى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢٩) انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ (٣٠) لَا ظَلِيلٍ وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ (٣١) إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ (٣٢) كَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ (٣٣) } “(Kâfirlere şöyle denir:) 'Yalanlayıp durduğunuz azaba doğru gidin! Üç kola ayrılmış bir gölgeye (duman sütununa) doğru gidin! Ki o ne gölgelendirir ne de alevden korur.' Şüphesiz o (cehennem), saray gibi (büyük) kıvılcımlar saçar. Her biri sanki sarı birer devedir.”
وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٤)
{ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٤) } “O gün (hakkı) yalanlayanların vay haline!”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الْخَامِسُ: مِنْ وُجُوهِ تَخْوِيفِ الْكُفَّارِ وَهُوَ بَيَانُ كَيْفِيَّةِ عَذَابِهِمْ فِي الْآخِرَةِ فَأَمَّا قَوْلُهُ:
Bil ki bu, kâfirleri korkutma veçhelerinin beşinci türüdür; o da ahiretteki azaplarının keyfiyetini beyan etmektir. Yüce Allah'ın:
انْطَلِقُوا إِلى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُقَالُ لَهُمْ انْطَلِقُوا إِلَى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ مِنَ الْعَذَابِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ القائلين هم خزنة النار وانطلقوا الثَّانِي تَكْرِيرٌ، وَقَرَأَ/ يَعْقُوبُ انْطَلَقُوا عَلَى لَفْظِ الْمَاضِي، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمُ انْقَادُوا لِلْأَمْرِ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ مُضْطَرُّونَ إِلَيْهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ امْتِنَاعًا مِنْهُ، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: فَانْطَلَقُوا بِالْفَاءِ، لِيَرْتَبِطَ آخِرُ الْكَلَامِ بِأَوَّلِهِ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إن الشمس تقرب يوم القيامة من رؤوس الْخَلَائِقِ، وَلَيْسَ عَلَيْهِمْ يَوْمَئِذٍ لِبَاسٌ وَلَا كِنَانٌ، فتلفحهم الشمس وتسفعهم وتأخذ بأنفسهم وَيَمْتَدُّ ذَلِكَ الْيَوْمُ، ثُمَّ
{ انْطَلِقُوا إِلى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } “Yalanlayıp durduğunuz şeye gidin” sözüne gelince; mana, onlara: 'Yalanlamakta olduğunuz azaba doğru gidin!' denilmesidir. Zahir olan, bunu söyleyenlerin cehennem bekçileri (hazene) olduğudur. İkinci { انْطَلِقُوا } ifadesi ise bir tekrardır. Ya'kûb, mazi lafzıyla { انْطَلَقُوا } şeklinde okumuştur; mana şudur: Onlar buna mecbur kaldıkları ve karşı koymaya güçleri yetmediği için emre boyun eğip gittiler. Fakat bu [kıraat/yorum] uzaktır; çünkü sözün sonunun başına bağlanması için fâ ile { فَانْطَلَقُوا } denilmesi gerekirdi. Müfessirler şöyle demişlerdir: Kıyamet günü güneş yaratılmışların başlarına yaklaşır, o gün üzerlerinde ne bir elbise ne de bir sığınak (siper) bulunur; güneş onları yakıp kavurur, yüzlerini karartır ve nefeslerini keser, o gün uzayıp gider. Sonra
يُنْجِي اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ إِلَى ظِلٍّ مِنْ ظِلِّهِ فَهُنَاكَ يَقُولُونَ: فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا وَوَقانا عَذابَ السَّمُومِ [الطُّورِ: ٢٧] وَيُقَالُ لِلْمُكَذِّبِينَ: انْطَلِقُوا إِلَى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَعِقَابِهِ، وَقَوْلُهُ: إِلى ظِلٍّ يَعْنِي دُخَانَ جَهَنَّمَ كَقَوْلِهِ: وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ [الْوَاقِعَةِ: ٤٣] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الظِّلَّ بِصِفَاتٍ:
Allah rahmetiyle dilediği kimseyi kendi gölgesinden bir gölgeye ulaştırıp kurtarır; işte orada onlar: { فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا وَوَقانا عَذابَ السَّمُومِ } “Allah bize lütfetti ve bizi o kavurucu azaptan korudu” [Tûr: 27] derler. Yalanlayanlara ise: 'Allah'ın yalanlamakta olduğunuz azabına ve cezasına doğru gidin!' denilir. Yüce Allah'ın { إِلى ظِلٍّ } sözü, { وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ } “ve kapkara bir dumandan gölge” [Vâkıa: 43] ayetinde olduğu gibi cehennemin dumanı demektir. Sonra Yüce Allah bu gölgeyi birtakım sıfatlarla nitelemiştir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَالَ الْحَسَنُ: مَا أَدْرِي مَا هَذَا الظِّلُّ، وَلَا سَمِعْتُ فِيهِ شَيْئًا وَثَانِيهَا: قَالَ قَوْمٌ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ كَوْنُ النَّارِ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَمُحِيطَةً بِهِمْ، وَتَسْمِيَةُ النَّارِ بِالظِّلِّ مَجَازٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مُحِيطَةٌ بِهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ كَقَوْلِهِ: لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ، وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ [الزُّمَرِ: ١٦] وَقَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ٥٥] وَثَالِثُهَا: قَالَ قَتَادَةُ: بَلِ الْمُرَادُ الدُّخَانُ وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِ: أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها [الْكَهْفِ: ٢٩] وَسُرَادِقُ النَّارِ هُوَ الدُّخَانُ، ثُمَّ إِنَّ شُعْبَةً مِنْ ذَلِكَ الدُّخَانِ عَلَى يَمِينِهِ وَشُعْبَةً أُخْرَى عَلَى يَسَارِهِ، وَشُعْبَةً ثَالِثَةً مِنْ فَوْقِهِ. وَأَقُولُ هَذَا غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ لِأَنَّ الْغَضَبَ عَنْ يَمِينِهِ وَالشَّهْوَةَ عَنْ شِمَالِهِ، وَالْقُوَّةَ الشَّيْطَانِيَّةَ فِي دماغه، ومنبع جميع الآفاق الصَّادِرَةِ عَنِ الْإِنْسَانِ فِي عَقَائِدِهِ، وَفِي أَعْمَالِهِ، لَيْسَ إِلَّا هَذِهِ الثَّلَاثَةُ، فَتَوَلَّدَتْ مِنْ هَذِهِ الْيَنَابِيعِ الثَّلَاثَةِ أَنْوَاعٌ مِنَ الظُّلُمَاتِ، وَيُمْكِنُ أَيْضًا أن يقال: هاهنا درجات ثلاث، وَهِيَ الْحِسُّ وَالْخَيَالُ، وَالْوَهْمُ، وَهِيَ مَانِعَةٌ لِلرُّوحِ عَنِ الِاسْتِنَارَةِ بِأَنْوَارِ عَالَمِ الْقُدْسِ وَالطَّهَارَةِ، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْمَرَاتِبِ الثَّلَاثَةِ نَوْعٌ خَاصٌّ مِنَ الظُّلْمَةِ وَرَابِعُهَا: قَالَ قَوْمٌ: هَذَا كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِ ذَلِكَ الدُّخَانِ عَظِيمًا، فَإِنَّ الدُّخَانَ الْعَظِيمَ يَنْقَسِمُ إِلَى شُعَبٍ كَثِيرَةٍ وَخَامِسُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ وَيَحْتَمِلُ فِي ثَلاثِ شُعَبٍ مَا ذَكَرَهُ بَعْدَ ذَلِكَ، وَهُوَ أَنَّهُ: غَيْرُ ظَلِيلٍ وَأَنَّهُ لَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ وَبِأَنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ.
Birinci sıfat: Yüce Allah'ın { ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ } “üç kola ayrılmış” sözüdür. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Hasan şöyle demiştir: Bu gölgenin ne olduğunu bilmiyorum ve bu hususta bir şey de işitmedim. İkincisi: Bir topluluk, { إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ } sözü ile ateşin onların üstünden, ayaklarının altından ve onları çepeçevre kuşatmasından ibaret olmasının kastedildiğini söylemiştir. Ateşe 'gölge' denilmesi, { لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ، وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ } “Onların hem üstlerinde ateşten kat kat örtüler, hem altlarında kat kat örtüler vardır” [Zümer: 16] ve Yüce Allah'ın { يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından sarar” [Ankebût: 55] buyurduğu gibi, onları her taraftan kuşatması bakımından mecazdır. Üçüncüsü: Katâde şöyle demiştir: Aksine kastedilen dumandır; bu da O'nun { أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها } “Onun dumanı/duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmıştır” [Kehf: 29] sözünden kaynaklanır; ateşin surâdıkı (kuşatıcı örtüsü) dumandır. Sonra o dumanın bir kolu sağında, diğer kolu solunda, üçüncü bir kolu ise üstündedir. Derim ki: Bu uzak bir ihtimal değildir; çünkü öfke [insanın] sağında, şehvet solunda, şeytani güç ise beynindedir. İnsandan inançlarında ve amellerinde sadır olan bütün hallerin menbaı sadece bu üçüdür. Dolayısıyla bu üç kaynaktan çeşitli karanlıklar doğmuştur. Şöyle denilmesi de mümkündür: Burada üç derece vardır ki onlar his, hayal ve vehimdir; bunlar ruhun kudsiyet ve temizlik âleminin nurlarıyla aydınlanmasına engeldir. Bu üç mertebeden her birinin kendine has bir karanlık türü vardır. Dördüncüsü: Bir topluluk şöyle demiştir: Bu, o dumanın çok büyük olmasından kinayedir; zira büyük duman çok kollara ayrılır. Beşincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: { ثَلاثِ شُعَبٍ } ifadesinde, bundan sonra zikredilen şu hususların kastedilmiş olması muhtemeldir: Onun gölgelendirici olmaması, alevden korumaması ve saray gibi kıvılcımlar saçması.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: لِذَلِكَ الظِّلِّ قَوْلُهُ: لَا ظَلِيلٍ وَهَذَا تَهَكُّمٌ بِهِمْ وَتَعْرِيضٌ بِأَنَّ ظللهم غير ظلل الْمُؤْمِنِينَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ ذَلِكَ الظِّلَّ لَا يَمْنَعُ حَرَّ الشَّمْسِ.
O gölgenin ikinci sıfatı: Yüce Allah'ın { لَا ظَلِيلٍ } “gölge yapmayan/gölgelendirmeyen” sözüdür. Bu, onlarla alay etme (tehekküm) ve onların gölgelerinin müminlerin gölgeleri gibi olmadığına dair bir tarizdir. Mana, o gölgenin güneşin sıcağını engellemediğidir.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ يُقَالُ: أَغْنِ عَنِّي وَجْهَكَ، أَيْ أَبْعِدْهُ لِأَنَّ الْغَنِيَّ عَنِ الشَّيْءِ يُبَاعِدُهُ، كَمَا أَنَّ الْمُحْتَاجَ يُقَارِبُهُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنَّهُ فِي مَحَلِّ الْجَرِّ، أَيْ وَغَيْرُهُ مُغْنٍ عَنْهُمْ، مِنْ حَرِّ اللَّهَبِ شَيْئًا، قَالَ الْقَفَّالُ: وَهَذَا يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا الظِّلَّ إِنَّمَا يَكُونُ فِي جَهَنَّمَ، فَلَا يُظِلُّهُمْ مِنْ حَرِّهَا، وَلَا يَسْتُرُهُمْ مِنْ لَهِيبِهَا، وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ فِي سُورَةِ الْوَاقِعَةِ الظِّلَّ فَقَالَ: فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ [الْوَاقِعَةِ: ٤٢- ٤٤] وَهَذَا كَأَنَّهُ فِي جَهَنَّمَ إِذَا دَخَلُوهَا، ثُمَّ قَالَ: لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: لَا ظَلِيلٍ فِي مَعْنَى: لَا بارِدٍ وَقَوْلُهُ: وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ/ فِي مَعْنَى: وَلا كَرِيمٍ أَيْ لَا رَوْحَ لَهُ يَلْجَأُ إِلَيْهِ مِنْ لَهَبِ النَّارِ وَالثَّانِي: أَنَّ تَكَوُّنَ ذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ قَبْلَ ان يدخلوا جهنم بل عند ما يُحْبَسُونَ لِلْحِسَابِ وَالْعَرْضِ، فَيُقَالُ لَهُمْ: إِنَّ هَذَا الظِّلَّ لَا يُظِلُّكُمْ مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ وَلَا يَدْفَعُ لَهَبَ النَّارِ، وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ ثَانٍ : وَهُوَ الَّذِي قَالَهُ قُطْرُبٌ: وَهُوَ أَنَّ اللَّهَبَ هاهنا هُوَ الْعَطَشُ يُقَالُ: لَهِبَ لَهَبًا وَرَجُلٌ لَهْبَانُ وَامْرَأَةٌ لَهْبَى.
Üçüncü sıfat: Yüce Allah'ın { وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ } “ve alevden korumayan” sözüdür. [Arapçada] 'Ağni annî vecheke' (Yüzünü benden uzaklaştır) denir; yani onu uzaklaştır demektir; çünkü bir şeye ihtiyaç duymayan (gani olan) kimse onu uzaklaştırır, nitekim muhtaç olan ise ona yaklaşır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu [cümle] cer mahallindedir; yani alevin sıcağından onları hiçbir şekilde korumayan/uzaklaştırmayan [bir gölge demektir]. el-Kaffâl şöyle demiştir: Bunda iki vecih muhtemeldir: Birincisi: Bu gölge ancak cehennemde olur; dolayısıyla onları cehennemin sıcağından gölgelendirmez ve alevinden de gizleyip korumaz. Allah Teâlâ Vâkıa Suresi'nde gölgeyi zikredip şöyle buyurmuştur: { فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ } “(Onlar) iliklere işleyen bir ateş, kaynar bir su ve kapkara dumandan bir gölge içindedirler; ne serindir ne de faydalı/cömerttir” [Vâkıa: 42-44]. Bu, sanki oraya girdikleri andaki cehennemdedir. Sonra { لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ } buyurmuştur; buna göre { لَا ظَلِيلٍ } sözünün { لَا بارِدٍ } manasında olması, { وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ } sözünün de { وَلا كَرِيمٍ } manasında olması muhtemeldir; yani ateşin alevinden kendisine sığınılacak bir esintisi/rahatlığı yoktur. İkincisi: Bunun meydana gelmesi cehenneme girmelerinden önce, bilakis hesap ve arz için tutuldukları sıradadır; onlara: 'Bu gölge sizi güneşin sıcağından gölgelendirmez ve ateşin alevini de defetmez' denilir. Ayette ikinci bir vecih daha vardır: O da Kutrub'un söylediği görüştür; o da buradaki lehebin susuzluk olduğudur. [Arapçada] 'Lehibe leheben' (susadı), 'raculün lehbân' (susamış adam) ve 'imraetün lehbâ' (susamış kadın) denir.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: يُقَالُ شَرَرَةٌ وَشَرَرٌ وَشَرَارَةٌ وَشَرَارٌ، وَهُوَ مَا تَطَايَرَ مِنَ النَّارِ مُتَبَدِّدًا فِي كُلِّ جِهَةٍ وَأَصْلُهُ مِنْ شَرَرْتُ الثَّوْبَ إِذَا أَظْهَرْتَهُ وَبَسَطْتَهُ لِلشَّمْسِ وَالشَّرَارُ يَنْبَسِطُ مُتَبَدِّدًا، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ النَّارَ الَّتِي كَانَ ذَلِكَ الظِّلُّ دُخَانًا لَهَا بِأَنَّهَا ترمي بالشرارة العظيمة، والمقصود منه بيان
Dördüncü sıfat: Yüce Allah'ın { إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ } “Şüphesiz o, kıvılcım fırlatır” buyruğudur. el-Vâhidî şöyle demiştir: [Arapçada] şerara (شَرَرَة), şerar (شَرَر), şerâre (شَرَارَة) ve şerâr (شَرَار) denir. Bu, ateşten her tarafa dağılarak sıçrayan parçadır. Aslı, elbiseyi açıp güneşe serdiğin vakit söylenen 'şerartü's-sevb' (شَرَرْتُ الثَّوْبَ) ifadesinden gelir; zira kıvılcım da çevreye dağılarak yayılır. Bil ki Yüce Allah, o gölgenin dumanı olduğu ateşi, büyük kıvılcımlar fırlatmakla nitelemiştir; bundan maksat ise [şunu] beyan etmektir:
أَنَّ تِلْكَ النَّارَ عَظِيمَةٌ جِدًّا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَ ذَلِكَ الشَّرَرَ بِشَيْئَيْنِ الْأَوَّلُ: بِالْقَصْرِ وَفِي تَفْسِيرِهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْبِنَاءُ الْمُسَمَّى بِالْقَصْرِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْقُصُورَ الْعِظَامَ الثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ ذَلِكَ، ثُمَّ عَلَى التَّقْدِيرِ فَفِي التَّفْسِيرِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهَا جَمْعُ قَصْرَةٍ سَاكِنَةَ الصَّادِ كَتَمْرَةٍ وَتَمْرٍ وَجَمْرَةٍ وَجَمْرٍ، قَالَ الْمُبَرِّدُ: يُقَالُ لِلْوَاحِدِ مِنَ الْحَطَبِ الْجَزْلِ الْغَلِيظِ قَصْرَةٌ وَالْجَمْعُ قَصْرٌ، قَالَ عبد الرحمن بن عباس: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الْقَصْرِ فَقَالَ: هُوَ خَشَبٌ كُنَّا نَدَّخِرُهُ لِلشِّتَاءِ نَقْطَعُهُ وَكُنَّا نُسَمِّيهِ الْقَصْرَ، وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُقَاتِلٍ والضحاك، وإلا أَنَّهُمْ قَالُوا: هِيَ أُصُولُ النَّخْلِ وَالشَّجَرِ الْعِظَامِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ كَالْقَصَرِ بِفَتْحَتَيْنِ وَهِيَ أَعْنَاقُ الْإِبِلِ أَوْ أَعْنَاقُ النَّخْلِ نَحْوُ شَجَرَةٍ وَشَجَرٍ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ كَالْقُصُرِ بِمَعْنَى الْقَصْرِ كَرَهْنٍ وَرُهُنٍ، وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ كَالْقِصَرِ فِي جَمْعِ قَصْرَةٍ كَحَاجَةٍ وَحِوَجٍ.
o ateşin son derece büyük olduğunu beyan etmektir. Sonra Yüce Allah o kıvılcımı iki şeye benzetmiştir: Birincisi: Kasra (saraya/büyük kütüğe) benzetmesidir. Bunun tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksadın 'kasr' (saray/köşk) diye isimlendirilen bina olduğudur; İbn Abbas: 'Büyük sarayları kastetmektedir' demiştir. İkincisi: Maksadın bu olmadığıdır. Bu takdire göre tefsirde vecihler vardır: Birincisi: Bunun, 'temreh' ve 'temr', 'cemreh' ve 'cemr' gibi, sâdı sâkin olarak 'kasreh' kelimesinin çoğulu olduğudur. Müberred şöyle demiştir: İri ve kalın odun parçalarından her birine 'kasrah', çoğuluna ise 'kasr' denir. Abdurrahman b. Abbâs şöyle demiştir: İbn Abbas'a kasr hakkında sordum, o da: 'Kış için saklayıp kestiğimiz odundur; biz ona kasr derdik' dedi. Bu, Saîd b. Cübeyr, Mukâtil ve Dahhâk'ın da görüşüdür; şu kadar var ki onlar: 'Bunlar hurma kütükleri ve büyük ağaç gövdeleridir' demişlerdir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Şecerah ve şecer gibi, devenin boyunları veya hurma gövdeleri anlamına gelecek şekilde iki fetha ile { كَالْقَصَرِ } şeklinde de okunmuştur. İbn Mes'ûd, rehn ve rühün gibi, kasr manasında { كَالْقُصُرِ } şeklinde; Saîd b. Cübeyr de hâceh ve hivec gibi, kasreh'in çoğulu olarak { كَالْقِصَرِ } şeklinde okumuştur.
التَّشْبِيهُ الثَّانِي: قوله تعالى: كأنه جمالات صُفْرٌ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
İkinci benzetme: Yüce Allah'ın { كَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ } “Her biri sanki sarı birer devedir” sözüdür. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: جِمَالَاتٌ جَمْعُ جمال كقوهم: رِجَالَاتٌ وَرِجَالٌ وَبُيُوتَاتٌ وَبُيُوتٌ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ حمالات بِضَمِّ الْجِيمِ وَهُوَ قِرَاءَةُ يَعْقُوبَ وَذَكَرُوا وُجُوهًا أَحَدُهَا: قِيلَ: الْجُمَالَاتُ بِالضَّمِّ الْحِبَالُ الْغِلَاظُ وَهِيَ حِبَالُ السُّفُنِ، وَيُقَالُ لَهَا: الْقُلُوسُ وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ وَقَالَ: الْمَعْرُوفُ فِي الْحِبَالِ إِنَّمَا هُوَ الْجُمَّلُ بِضَمِّ الْجِيمِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ وَقُرِئَ: حتى يلوج الجمل [الأعراف: ٤٠] وَثَانِيهَا: قِيلَ هِيَ قِطَعُ النُّحَاسِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇، وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعْظَمُ أَهْلِ اللُّغَةِ لَا يَعْرِفُونَهُ وَثَالِثُهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجُمَالَاتُ بِالضَّمِّ مِنَ الشَّيْءِ الْمُجْمَلِ، يُقَالُ: أَجْمَلْتُ الْحِسَابَ، وَجَاءَ الْقَوْمُ جُمْلَةً أَيْ مُجْتَمِعِينِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الشَّرَرَةَ تَرْتَفِعُ كَأَنَّهَا شَيْءٌ مَجْمُوعٌ غَلِيظٌ أَصْفَرُ، وَهَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَرَابِعُهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: جُمَالَاتٌ بِضَمِّ الْجِيمِ جَمْعَ جُمَالٍ بِضَمِّ الْجِيمِ وَجُمَالٌ بِضَمِّ الْجِيمِ يَكُونُ جَمْعَ جَمَلٍ، كَمَا يُقَالُ: رِخْلٌ وَرُخَالٌ وَرِخَالٌ.
Birinci Mesele: { جِمَالَاتٌ }, 'ricâlât/ricâl' ve 'buyûtât/buyût' ifadelerinde olduğu gibi 'cimâl' kelimesinin çoğuludur. İbn Abbas ve Ya'kûb, cimin zammesiyle { جُمَالَاتٌ } şeklinde okumuşlardır. Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Zamme ile { الْجُمَالَاتُ } kelimesinin kalın ipler yani gemi halatları olduğu söylenmiştir; bunlara 'kulûs' da denir. Onlardan bazıları bunu inkâr edip halatlar hakkında bilinen kelimenin cimin zammesi ve mimin şeddesiyle sadece 'cümmel' olduğunu söylemişlerdir; nitekim { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ } [A'râf: 40] ayeti de [bu şekilde] okunmuştur. İkincisi: Bunların bakır parçaları olduğu söylenmiştir; bu Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm ve İbn Abbas'tan rivayet edilmiştir; ancak lügat ehlinin çoğunluğu bunu bilmemektedir. Üçüncüsü: Ferrâ şöyle demiştir: Cimin zammesiyle { الْجُمَالَاتُ } kelimesinin 'mücmel' (toplanmış) şeyden gelmiş olması caizdir; nitekim 'Ecme'tü'l-hisâbe' (Hesabı topladım/çıkardım) ve 'Câe'l-kavmü cümlaten' yani toplu halde geldiler denir. Mana, bu kıvılcımın sanki toplanmış, kalın ve sarı bir şeymiş gibi yükseldiğidir; bu Ferrâ'nın görüşüdür. Dördüncüsü: Ferrâ şöyle demiştir: Cimin zammesiyle { جُمَالَاتٌ } kelimesinin, cimin zammesiyle 'cümâl'in çoğulu olması caizdir; 'cümâl' ise, tıpkı 'rıhl', 'ruhâl' ve 'rıhâl' denildiği gibi 'cemel' (deve) kelimesinin çoğulu olur.
القراءة الثاني: جِمَالَةٌ بِكَسْرِ الْجِيمِ هِيَ جَمْعُ جَمَلٍ مِثْلُ حَجَرٍ وَحِجَارَةٍ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَالتَّاءُ إِنَّمَا لَحِقَتْ جِمَالًا لِتَأْنِيثِ الْجَمْعِ، كَمَا لَحِقَتْ فِي فَحْلٍ وَفِحَالَةٍ.
İkinci kıraat: Cimin kesresiyle { جِمَالَةٌ } kıraatidir ki, tıpkı 'hacer' ve 'hicâreh' gibi 'cemel' kelimesinin çoğuludur. Ebû Ali şöyle demiştir: Tâ harfi, tıpkı 'fahl' ve 'fihâleh' kelimelerinde eklendiği gibi, çoğulu müennes kılmak için 'cimâl' kelimesine bitiştirilmiştir.
الْقِرَاءَةُ الرَّابِعَةُ: جُمْلَةٌ بِضَمِّ الْجِيمِ وَهِيَ الْقَلْسُ، وَقِيلَ: صُفْرٌ لِإِرَادَةِ الْجِنْسِ، أَمَّا قَوْلُهُ: صُفْرٌ فَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ سُودٌ تَضْرِبُ إِلَى الصُّفْرَةِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: لَا تَرَى أَسْوَدَ مِنَ الْإِبِلِ إِلَّا وَهُوَ مَشُوبٌ صُفْرَةً، وَالشَّرَرُ إِذَا تَطَايَرَ فَسَقَطَ وَفِيهِ بَقِيَّةٌ مِنْ لَوْنِ النَّارِ كَانَ أَشْبَهَ بِالْجَمَلِ الْأَسْوَدِ الَّذِي يَشُوبُهُ شَيْءٌ مِنَ الصُّفْرَةِ. وَزَعَمَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الصُّفْرَةُ لَا السَّوَادُ، لِأَنَّ الشَّرَرَ إِنَّمَا يُسَمَّى شَرَرًا، مَا دَامَ يَكُونُ نَارًا، وَمَتَى كَانَ نَارًا كَانَ أَصْفَرَ، وَإِنَّمَا يَصِيرُ أَسْوَدَ إِذَا انْطَفَأَ، وَهُنَاكَ لَا يُسَمَّى شَرَرًا، وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي هُوَ الصَّوَابُ.
Dördüncü kıraat: Cimin zammesiyle { جُمْلَةٌ } kıraatidir ki bu kalın halattır (kals). Cins kastedildiği için { صُفْرٌ } denildiği de söylenmiştir. Yüce Allah'ın { صُفْرٌ } sözüne gelince; çoğunluğa göre bundan maksat, sarıya çalan siyahlardır. Ferrâ şöyle demiştir: Develer içinde rengine sarılık karışmamış siyah bir deve göremezsin; kıvılcım da uçuşup düştüğünde ve üzerinde ateş renginden bir kalıntı bulunduğunda, içine bir parça sarılık karışmış siyah deveye çok benzer. Bazı âlimler ise kastedilenin siyahlık değil, sarılık olduğunu ileri sürmüşlerdir; çünkü kıvılcım ancak ateş olduğu müddetçe kıvılcım olarak adlandırılır, ateş olduğu müddetçe de sarıdır, söndüğü zaman ise siyahlaşır ve o zaman artık kıvılcım diye adlandırılmaz. Bana göre doğru olan görüş de budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَ الشَّرَرَ فِي الْعِظَمِ بِالْقَصْرِ، وَفِي اللَّوْنِ وَالْكَثْرَةِ وَالتَّتَابُعِ وَسُرْعَةِ الْحَرَكَةِ بِالْجِمَالَاتِ الصُّفْرِ، وَقِيلَ: أَيْضًا إِنَّ ابْتِدَاءَ الشَّرَرِ يَعْظُمُ فَيَكُونُ كَالْقَصْرِ ثُمَّ يَفْتَرِقُ فَتَكُونُ تِلْكَ الْقِطَعُ الْمُتَفَرِّقَةُ الْمُتَتَابِعَةُ كَالْجِمَالَاتِ الصُّفْرِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ إِنَّ هَذَا التَّشْبِيهَ إِنَّمَا وَرَدَ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ، وَقُصُورُهُمْ قَصِيرَةُ السَّمْكِ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْخَيْمَةِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ، فَلَمَّا سَمِعَ أَبُو الْعَلَاءِ الْمَعَرِّيُّ بِهَذَا تَصَرَّفَ فِيهِ وَشَبَّهَهُ بِالْخَيْمَةِ مِنَ الْأَدِيمِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:
İkinci Mesele: Bil ki Yüce Allah kıvılcımı büyüklükte saraya (kasr); renginde, çokluğunda, ardı ardına gelmesinde ve süratli hareketinde ise sarı develere benzetmiştir. Yine denilmiştir ki: Kıvılcımın başlangıcı büyük olur ve kasr gibi görünür, sonra parçalara ayrılır; işte o ayrılan ve peş peşe gelen parçalar sarı develer gibi olur. Bil ki İbn Abbas'tan, { إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ } ayetinin tefsirinde şöyle dediği nakledilmiştir: Bu benzetme Arap yarımadasında vaki olmuştur; onların köşklerinin/saraylarının tavanı alçak olup çadır mesabesindedir; bu sebeple Allah Teâlâ onun köşk gibi kıvılcımlar saçtığını beyan etmiştir. Ebu'l-Alâ el-Maarrî bunu işitince onda tasarrufta bulunmuş ve onu deriden yapılmış çadıra benzetmiştir ki o şu sözüdür:
حَمْرَاءَ سَاطِعَةَ الذَّوَائِبِ فِي الدُّجَى ... تَرْمِي بِكُلِّ شرارة كطراف
Karanlıkta alevleri parıldayan kıpkırmızı [bir ateş] ... Her bir kıvılcımı deri çadır gibi fırlatır.
ثُمَّ زَعَمَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ أَنَّهُ ذَكَرَ ذَلِكَ مُعَارَضَةً لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَأَقُولُ: كَانَ الْأَوْلَى لِصَاحِبِ الْكَشَّافِ أَنْ لَا يَذْكُرَ ذَلِكَ، وَإِذْ قَدْ ذَكَرَهُ فَلَا بُدَّ لَنَا مِنْ تَحْقِيقِ الْكَلَامِ فِيهِ، فَنَقُولُ: تَشْبِيهُ الشَّرَارَةِ بِالطِّرَافِ يُفِيدُ التَّشْبِيهَ فِي الشَّكْلِ وَالْعِظَمِ، أَمَّا الشَّكْلُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّرَارَةَ تَكُونُ قَبْلَ انْشِعَابِهَا كَالنُّقْطَةِ مِنَ النَّارِ، فَإِذَا انْشَعَبَتِ اتَّسَعَتْ فَهِيَ كَالنُّقْطَةِ الَّتِي تَتَّسِعُ فَهِيَ تُشْبِهُ الْخَيْمَةَ فَإِنَّ رَأْسَهَا كَالنُّقْطَةِ ثُمَّ إِنَّهَا لَا تَزَالُ تَتَّسِعُ شَيْئًا فَشَيْئًا الثَّانِي: أَنَّ الشَّرَارَةَ كَالْكُرَةِ أَوِ الْأُسْطُوَانَةِ فَهِيَ شَدِيدَةُ الشَّبَهِ بِالْخَيْمَةِ الْمُسْتَدِيرَةِ وَأَمَّا التَّشْبِيهُ بِالْخَيْمَةِ فِي النَّظْمِ فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ، هَذَا مُنْتَهَى هَذَا التَّشْبِيهِ. وَأَمَّا وَجْهُ الْقَدْحِ فِيهِ فَمِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ لَوْنَ الشَّرَارَةِ أَصْفَرُ يَشُوبُهَا شَيْءٌ مِنَ السَّوَادِ، وَهَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ فِي الْجِمَالَاتِ الصُّفْرِ وَغَيْرُ حَاصِلٍ فِي الْخَيْمَةِ مِنَ الْأَدِيمِ الثَّانِي: أَنَّ الْجِمَالَاتِ مُتَحَرِّكَةً وَالْخَيْمَةُ لَا تَكُونُ مُتَحَرِّكَةً فَتَشْبِيهُ الشَّرَارِ الْمُتَحَرِّكِ بِالْجِمَالَاتِ الْمُتَحَرِّكَةِ أولى والثالث: أن الشرارات متتابعة يجيء بَعْضُهَا خَلْفَ الْبَعْضِ وَهَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ فِي الْجِمَالَاتِ الصُّفْرِ وَغَيْرُ حَاصِلٍ فِي الطِّرَافِ الرَّابِعُ: أَنَّ الْقَصْرَ مَأْمَنُ الرَّجُلِ وَمَوْضِعُ سَلَامَتِهِ فَتَشْبِيهُ الشَّرَرِ بِالْقَصْرِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا تَوَلَّدَتْ آفَتُهُ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِي تَوَقَّعَ مِنْهُ الْأَمْنَ وَالسَّلَامَةَ، وَحَالُ الْكَافِرِ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ كَانَ يَتَوَقَّعُ الْخَيْرَ وَالسَّلَامَةَ مِنْ دِينِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ مَا ظَهَرَتْ لَهُ آفَةٌ وَلَا مِحْنَةٌ إِلَّا مِنْ ذَلِكَ الدِّينِ، وَالْخَيْمَةُ لَيْسَتْ مِمَّا يُتَوَقَّعُ مِنْهَا الْأَمْنُ الْكُلِّيُّ الْخَامِسُ: أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ كُلَّ الْجَمَالِ فِي مِلْكِ الْجِمَالِ وَتَمَامَ النِّعَمِ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِمِلْكِ النَّعَمِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ [النَّحْلِ: ٦] فَتَشْبِيهُ الشَّرَرِ بِالْجِمَالِ السُّودِ كَالتَّهَكُّمِ بِهِمْ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: كُنْتُمْ تَتَوَقَّعُونَ مِنْ دِينِكُمْ كَرَامَةً وَنِعْمَةً وَجَمَالًا إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الْجَمَالَ هُوَ هَذِهِ الشَّرَارَاتُ الَّتِي هِيَ كَالْجِمَالِ، وَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ حَاصِلٍ فِي/ الطِّرَافِ السَّادِسُ: أَنَّ الْجِمَالَ إِذَا انْفَرَدَتْ وَاخْتَلَطَ بَعْضُهَا بِالْبَعْضِ فَكُلُّ مَنْ وَقَعَ فِيمَا بَيْنَ أَيْدِيهَا وَأَرْجُلِهَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ نَالَ بَلَاءً شَدِيدًا وَأَلَمًا عَظِيمًا، فَتَشْبِيهُ الشَّرَارَاتِ بِهَا حَالَ تَتَابُعِهَا يُفِيدُ حُصُولَ كَمَالِ الضَّرَرِ، وَالطِّرَافُ لَيْسَ كَذَلِكَ السَّابِعُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْقَصْرَ يَكُونُ فِي الْمِقْدَارِ أَعْظَمَ مِنَ الطِّرَافِ وَالْجِمَالَاتُ الصُّفْرُ تَكُونُ أَكْثَرَ فِي الْعَدَدِ مِنَ الطِّرَافِ فَتَشْبِيهُ هَذِهِ الشَّرَارَاتِ بِالْقَصْرِ وَبِالْجِمَالَاتِ يَقْتَضِي الزِّيَادَةَ فِي الْمِقْدَارِ وَفِي الْعَدَدِ وَتَشْبِيهُهَا بِالطِّرَافِ لَا يُفِيدُ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ هُوَ التَّهْوِيلَ وَالتَّخْوِيفَ كَانَ التَّشْبِيهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى الثَّامِنُ: أَنَّ التَّشْبِيهَ بِالشَّيْئَيْنِ فِي إِثْبَاتِ وَصْفَيْنِ أَقْوَى فِي ثُبُوتِ ذَيْنِكَ الْوَصْفَيْنِ مِنَ التَّشْبِيهِ بِالشَّيْءِ الْوَاحِدِ فِي إِثْبَاتِ ذَيْنِكَ الْوَصْفَيْنِ، وَبَيَانُهُ أَنَّ مَنْ سَمِعَ قَوْلَهُ: إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ تَسَارَعَ ذِهْنُهُ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ إِثْبَاتُ عِظَمِ تِلْكَ الشَّرَارَاتِ، ثُمَّ إذا سمع بعد ذلك قوله: كَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ تَسَارَعَ ذِهْنُهُ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ كَثْرَةُ تِلْكَ الشَّرَارَاتِ وَتَتَابُعُهَا وَلَوْنُهَا. أَمَّا مَنْ سَمِعَ أَنَّ الشَّرَارَ كَالطِّرَافِ يَبْقَى ذِهْنُهُ مُتَوَقِّفًا فِي أَنَّ الْمَقْصُودَ بِالتَّشْبِيهِ إِثْبَاتُ الْعِظَمِ أَوْ إِثْبَاتُ اللَّوْنِ، فَالتَّشْبِيهُ بِالطِّرَافِ كَالْمُجْمَلِ، وَالتَّشْبِيهُ بِالْقَصْرِ وَبِالْجِمَالَاتِ الصُّفْرِ، كَالْبَيَانِ الْمُفَصَّلِ الْمُكَرَّرِ الْمُؤَكِّدِ. وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْبَيَانِ هُوَ التَّهْوِيلَ وَالتَّخْوِيفَ، فَكُلَّمَا كَانَ بَيَانُ وُجُوهِ الْعَذَابِ أَتَمَّ وَأَبْيَنَ كَانَ الْخَوْفُ أَشَدَّ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا التَّشْبِيهَ أَتَمُّ. التَّاسِعُ: أَنَّهُ قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ وَالْإِنْسَانُ إِنَّمَا يَكُونُ طَيِّبَ الْعَيْشِ وَقْتَ الِانْطِلَاقِ، وَالذَّهَابِ إِذَا كَانَ رَاكِبًا، وَإِنَّمَا يَجِدُ الظِّلَّ الطَّيِّبَ إِذَا كَانَ فِي قَصْرِهِ، فَوَقَعَ تَشْبِيهُ الشَّرَارَةِ بِالْقَصْرِ وَالْجِمَالَاتِ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: مَرْكُوبُكَ هَذِهِ الْجِمَالَاتُ، وَظِلُّكَ فِي مِثْلِ هَذَا الْقَصْرِ، وَهَذَا يَجْرِي مَجْرَى التَّهَكُّمِ بِهِمْ، وَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ حَاصِلٍ فِي الطِّرَافِ الْعَاشِرُ: مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ تَطَايُرَ الْقَصْرِ إِلَى الْهَوَاءِ أَدْخَلُ فِي التَّعَجُّبِ مِنْ تَطَايُرِ الْخَيْمَةِ، لِأَنَّ الْقَصْرَ يَكُونُ مُرَكَّبًا مِنَ اللَّبَنِ وَالْحَجَرِ وَالْخَشَبِ. وَهَذِهِ الْأَجْسَامُ أَدْخَلُ فِي الثِّقَلِ وَالِاكْتِنَازِ من
Sonra el-Keşşâf sahibi, onun bunu bu ayete muâraza (nazire) yapmak amacıyla zikrettiğini ileri sürmüştür. Ben de derim ki: el-Keşşâf sahibine yakışan bunu zikretmemesiydi; mademki zikretmiştir, o halde bu husustaki sözü tahkik etmemiz gerekir. Şöyle deriz: Kıvılcımın tırâfa (deri çadıra) benzetilmesi, şekil ve büyüklük bakımından benzetmeyi ifade eder. Şekle gelince bu iki vecihtendir: Birincisi: Kıvılcım kollara ayrılmadan önce ateşten bir nokta gibidir; kollara ayrılınca genişler; dolayısıyla o genişleyen bir nokta gibidir ve çadıra benzer; zira çadırın tepesi nokta gibidir, sonra azar azar genişler. İkincisi: Kıvılcım küre veya silindir gibidir; dolayısıyla yuvarlak çadıra son derece benzer. Dizilişteki çadıra benzetilmesine gelince mesele açıktır; bu benzetmenin varacağı son sınır budur. Bu benzetmeyi kusurlu kılan yönlere gelince bunlar birkaç vecihtendir: Birincisi: Kıvılcımın rengi sarıdır ve ona biraz siyahlık karışır; bu mana sarı develerde mevcut olup deriden çadırda mevcut değildir. İkincisi: Develer hareketlidir, çadır ise hareketli değildir; dolayısıyla hareketli kıvılcımın hareketli develere benzetilmesi daha evladır. Üçüncüsü: Kıvılcımlar birbiri ardınca gelir, biri diğerinin peşinden ulaşır; bu mana sarı develerde mevcut olup tırâfta mevcut değildir. Dördüncüsü: Kasr (köşk/saray) insanın emniyet yeri ve selamet mahallidir; dolayısıyla kıvılcımın kasra benzetilmesi, onun felaketinin ancak kendisinden emniyet ve selamet beklediği yerden doğduğuna bir uyarıdır. Kâfirin hali de böyledir; zira o dininden hayır ve selamet beklemekteydi, sonra ona o dinden başka hiçbir felaket ve mihnet zuhur etmedi; oysa çadır kendisinden mutlak emniyet beklenen bir şey değildir. Beşincisi: Araplar bütün cemalin (güzelliğin) develere sahip olmakta bulunduğuna ve nimetlerin tamamlanmasının ancak davarlara (niam) sahip olmakla gerçekleşeceğine inanırlardı; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ } “Akşamleyin getirirken, sabahleyin salıverirken onlarda sizin için bir güzellik (ve zevk) vardır” [Nahl: 6] buyurmuştur. Dolayısıyla kıvılcımın siyah develere benzetilmesi onlarla bir nevi alay etmektir (tehekkümdür); sanki onlara şöyle denilmiştir: Siz dininizden bir ikram, bir nimet ve bir güzellik bekliyordunuz; ancak o güzellik işte deveye benzeyen bu kıvılcımlardır! Bu mana ise tırâfta mevcut değildir. Altıncısı: Develer başıboş kalıp birbirine karıştığında, o vakitte onların elleri ve ayakları arasına düşen herkes şiddetli bir belaya ve büyük bir acıya uğrar; dolayısıyla kıvılcımların peş peşe gelmeleri halinde develere benzetilmesi tam bir zararın meydana gelişini ifade eder; tırâf ise böyle değildir. Yedincisi: Zahir olan şudur ki, kasr miktar olarak tırâftan daha büyüktür ve sarı develer sayıca tırâftan daha çoktur; dolayısıyla bu kıvılcımların kasra ve develere benzetilmesi miktarda ve sayıda fazlalığı gerektirir; oysa bunların tırâfa benzetilmesi bunlardan hiçbirini ifade etmez. Maksat korkutmak ve dehşete düşürmek olduğunda, birinci benzetme daha evladır. Sekizincisi: İki vasfı ispat etmede iki şeye benzetmek, o iki vasfı ispat etmede tek bir şeye benzetmekten daha kuvvetlidir. Bunun açıklaması şudur: { إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ } sözünü işiten kimsenin zihni derhal o kıvılcımların büyüklüğünün ispat edilmek istendiğine intikal eder; sonra bundan sonra gelen { كَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ } sözünü işittiğinde zihni derhal o kıvılcımların çokluğuna, peş peşe gelişine ve rengine intikal eder. Kıvılcımın tırâf gibi olduğunu işiten kimsenin zihni ise benzetmeyle güdülen maksadın büyüklüğü mü yoksa rengi mi ispat etmek olduğu hususunda duraksar. Dolayısıyla tırâfa benzetmek mücmel gibidir; kasra ve sarı develere benzetmek ise tafsilatlı, tekrarlı ve tekitli beyan gibidir. Bu beyandan maksat dehşete düşürmek ve korkutmak olduğuna göre, azap veçhelerinin beyanı ne kadar tam ve açık olursa korku da o kadar şiddetli olur; böylece bu benzetmenin daha yetkin olduğu sabit olur. Dokuzuncusu: Ayetin başında { انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ } buyurmuştur; insan ancak binekli olduğu zaman yola çıkış ve gidiş anında hoş bir yaşantı içinde olur ve hoş bir gölgeyi de ancak köşkünde/sarayında bulur. Dolayısıyla kıvılcımın kasra ve develere benzetilmesi öyle vaki olmuştur ki, sanki ona: 'Bineğin işte bu develerdir, gölgen de böyle bir köşktedir' denilmiştir; bu da onlarla alay etme (tehekküm) mesabesindedir. Bu mana tırâfta mevcut değildir. Onuncusu: Bilinmektedir ki bir sarayın havaya uçuşması, çadırın havaya uçuşmasından daha çok hayret uyandırıcıdır; çünkü saray kerpiç, taş ve ahşaptan mürekkeptir. Bu cisimler ise ya bezden ya da deriden yapılan çadıra nispetle
الْخَيْمَةِ الْمُتَّخَذَةِ إِمَّا مِنَ الْكِرْبَاسِ أَوْ مِنَ الْأَدِيمِ، وَالشَّيْءُ كُلَّمَا كَانَ أَثْقَلَ وَأَشَدَّ اكْتِنَازًا كَانَ تَطَايُرُهُ فِي الْهَوَاءِ أَبْعَدَ، فَكَانَتِ النَّارُ الَّتِي تُطَيِّرُ الْقَصْرَ إِلَى الْهَوَاءِ أَقْوَى مِنَ النَّارِ الَّتِي تُطَيِّرُ الطِّرَافَ فِي الْهَوَاءِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَقْصُودَ تَعْظِيمُ أَمْرِ النَّارِ فِي الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ، فَكَانَ التَّشْبِيهُ بِالْقَصْرِ أَوْلَى الْحَادِيَ عَشَرَ: وَهُوَ أَنَّ سُقُوطَ الْقَصْرِ عَلَى الْإِنْسَانِ أَدْخَلُ فِي الْإِيلَامِ وَالْإِيجَاعِ مِنْ سُقُوطِ الطِّرَافِ عَلَيْهِ، فَتَشْبِيهُ تِلْكَ الشَّرَارَاتِ بِالْقَصْرِ يُفِيدُ أَنَّ تِلْكَ الشَّرَارَاتِ إِذَا ارْتَفَعَتْ فِي الْهَوَاءِ ثُمَّ سَقَطَتْ عَلَى الْكَافِرِ فَإِنَّهَا تُؤْلِمُهُ إِيلَامًا شَدِيدًا، فَصَارَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَا يَزَالُ يَسْقُطُ عَلَيْهِ مِنَ
ağırlık ve yoğunluk bakımından daha ileridir. Bir şey ne kadar ağır ve ne kadar yoğun olursa havada uçması o kadar uzak bir ihtimal olur. Dolayısıyla sarayı havaya uçuran ateş, tırâfı havada uçuran ateşten daha güçlüdür. Maksadın ateşin şiddet ve kuvvetindeki büyüklüğünü anlatmak olduğu ise malumdur; öyleyse kasra benzetmek daha evladır. On birincisi: Sarayın insanın üzerine düşmesi, tırâfın onun üzerine düşmesinden daha fazla acı ve elem vericidir; dolayısıyla o kıvılcımların kasra benzetilmesi, o kıvılcımlar havaya yükselip sonra kâfirin üzerine düştüğünde ona pek şiddetli bir acı vereceğini ifade eder. Böylece bu, onun üzerine havadan saraylar gibi kıvılcımların düşüp duracağına bir uyarı olmuştur;
الْهَوَاءِ شَرَارَاتٌ كَالْقُصُورِ بِخِلَافِ وُقُوعِ الطِّرَافِ عَلَى الْإِنْسَانِ، فَإِنَّهُ لَا يُؤْلِمُ فِي الْغَايَةِ الثَّانِيَ عَشَرَ: أَنَّ الْجِمَالَ فِي أَكْثَرِ الْأُمُورِ تَكُونُ مُوَقَّرَةً، فَتَشْبِيهُ الشَّرَارَاتِ بِالْجِمَالِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الشَّرَارَاتِ أَنْوَاعًا مِنَ الْبَلَاءِ وَالْمِحْنَةِ لَا يُحْصِي عَدَدَهَا إِلَّا اللَّهُ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: تِلْكَ الشَّرَارَاتُ كَالْجِمَالَاتِ الْمُوَقَّرَةِ بِأَنْوَاعِ الْمِحْنَةِ وَالْبَلَاءِ، وَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ حَاصِلٍ فِي الطِّرَافِ فَكَانَ التَّشْبِيهُ بِالْجِمَالَاتِ أَتَمَّ.
oysa tırâfın insanın üzerine düşmesi son derece acı verici değildir. On ikincisi: Develer çoğu durumlarda ağır yüklerle yüklü olurlar; dolayısıyla kıvılcımların develere benzetilmesi, o kıvılcımlardan her biriyle birlikte sayısını ancak Allah'ın sayabileceği bela ve mihnet türlerinin bulunduğuna bir uyarıdır; sanki şöyle denilmiştir: O kıvılcımlar türlü mihnet ve bela ile yüklü develer gibidir. Bu mana tırâfta mevcut değildir; böylece develere benzetmenin daha yetkin olduğu sabit olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ تَوَالَتْ عَلَى الْخَاطِرِ فِي اللَّحْظَةِ الْوَاحِدَةِ وَلَوْ تَضَرَّعْنَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي طَلَبِ الْأَزْيَدِ/ لَأَعْطَانَا أَيَّ قَدْرٍ شِئْنَا بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ، وَلَكِنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ كَافِيَةٌ فِي بَيَانِ التَّرْجِيحِ وَالزِّيَادَةُ عَلَيْهَا تُعَدُّ من الإطناب والله أعلم.
Bil ki bu vecihler tek bir anda zihne peş peşe gelmiştir; şayet daha fazlasını istemek için Yüce Allah'a yalvarsaydık, lütuf ve rahmetiyle dilediğimiz miktarı bize verirdi. Fakat bu vecihler tercihi beyan etmede yeterlidir; bunun üzerine ekleme yapmak ise lafı uzatmak (ıtnâb) sayılır. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة المرسلات (٧٧) : الآيات ٣٥ الى ٣٧]
[Mürselât Suresi (77): 35-37. Ayetler]
هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ (٣٥) وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ (٣٦) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٧)
{ هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ (٣٥) وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ (٣٦) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٧) } “Bu, konuşamayacakları bir gündür. Kendilerine izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler. O gün (hakkı) yalanlayanların vay haline!”
نَصَبَ الْأَعْمَشُ (يَوْمَ) أَيْ هَذَا الَّذِي قَصَّ عَلَيْكُمْ وَاقِعٌ يَوْمَئِذٍ، اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ السَّادِسُ: مِنَ أَنْوَاعِ تَخْوِيفِ الْكُفَّارِ وَتَشْدِيدِ الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ عُذْرٌ وَلَا حُجَّةٌ فِيمَا أَتَوْا بِهِ مِنَ الْقَبَائِحِ، وَلَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى دَفْعِ الْعَذَابِ عَنْ أَنْفُسِهِمْ، فَيَجْتَمِعُ فِي حَقِّهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْعَذَابِ أَحَدُهَا: عَذَابُ الْخَجَالَةِ، فَإِنَّهُ يَفْتَضِحُ عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ، وَيَظْهَرُ لِكُلٍّ قُصُورُهُ وَتَقْصِيرُهُ وَكُلُّ مَنْ لَهُ عَقْلٌ سَلِيمٌ، عَلِمَ أَنَّ عَذَابَ الْخَجَالَةِ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ بِالسَّيْفِ وَالِاحْتِرَاقِ بِالنَّارِ وَثَانِيهَا: وُقُوفُ الْعَبْدِ الْآبِقِ عَلَى بَابِ الْمَوْلَى وَوُقُوعُهُ فِي يَدِهِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ الصَّادِقُ الَّذِي يَسْتَحِيلُ الْكَذِبُ عَلَيْهِ، عَلَى مَا قَالَ: مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ [ق: ٢٩] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ يَرَى فِي ذَلِكَ الْمَوْقِفِ خُصَمَاءَهُ الَّذِينَ كَانَ يَسْتَخِفُّ بِهِمْ وَيَسْتَحْقِرُهُمْ فَائِزِينَ بِالثَّوَابِ وَالتَّعْظِيمِ، وَيَرَى نَفْسَهُ فَائِزًا بِالْخِزْيِ وَالنَّكَالِ، وَهَذِهِ الثلاثة أَنْوَاعٍ مِنَ الْعَذَابِ الرُّوحَانِيِّ وَرَابِعُهَا: الْعَذَابُ الْجُسْمَانِيُّ وَهُوَ مُشَاهَدَةُ النَّارِ وَأَهْوَالِهَا نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهَا فَلَمَّا اجْتَمَعَتْ فِي حَقِّهِ هَذِهِ الْوُجُوهُ مِنَ الْعَذَابِ بَلْ مَا هُوَ مِمَّا لَا يَصِفُ كُنْهَهُ إِلَّا اللَّهُ، لَا جَرَمَ قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ: وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:
A'meş, { يَوْمَ } kelimesini nasb ile okumuştur; yani size anlatılan bu şey o gün vuku bulacaktır. Bil ki bu, kâfirleri korkutmanın ve onlara durumu zorlaştırmanın altıncı türüdür. Zira Yüce Allah, işledikleri çirkin ameller hususunda kendileri için ne bir mazeret ne de bir delil bulunduğunu ve azabı kendilerinden savmaya güçlerinin olmadığını beyan etmiştir. Böylece bu makamda onun hakkında çeşitli azap türleri toplanır: Birincisi: Utanç azabıdır; çünkü o, bütün şahitlerin huzurunda rezil olur ve herkesin kusuru ve yetersizliği ortaya çıkar. Sağlam bir akla sahip olan herkes bilir ki utanma azabı, kılıçla öldürülmekten ve ateşte yanmaktan daha şiddetlidir. İkincisi: Efendisinden kaçan kölenin Efendisi'nin kapısında durması ve O'nun: { مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “Benim katımda söz değiştirilmez” [Kâf: 29] buyruğu gereğince kendisine asla yalan isnat edilemeyecek olan Sâdık olduğunu bilmesiyle birlikte O'nun eline düşmesidir. Üçüncüsü: O duruş yerinde vaktiyle küçümsediği ve hor gördüğü hasımlarını sevap ve tazime kavuşmuş olarak görürken, kendisini rezillik ve cezaya uğramış olarak görmesidir; bu üçü ruhani azap türlerindendir. Dördüncüsü: Cismani azaptır ki o da cehennemi ve onun dehşetlerini müşahede etmektir; ondan Allah'a sığınırız. İşte onun hakkında bu azap türleri, hatta hakikatini ancak Allah'ın nitelendirebileceği şeyler toplandığı için, hiç şüphesiz Yüce Allah onlar hakkında: { وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “O gün yalanlayanların vay haline!” buyurmuştur. Ayette iki soru vardır:
الْأَوَّلُ: كَيْفَ يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَ قَوْلِهِ: هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَقَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ [الزُّمَرِ: ٣١] وَقَوْلِهِ: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ٢٣] وَقَوْلِهِ: وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً [النِّسَاءِ: ٤٢] وَيُرْوَى أَنَّ نَافِعَ بْنَ الْأَزْرَقِ سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ وَالْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَالَ الْحَسَنُ: فِيهِ إِضْمَارٌ، وَالتَّقْدِيرُ:
Birincisi: { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ } “Bu, konuşamayacakları bir gündür” sözü ile { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ } “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” [Zümer: 31] sözü, { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [En'âm: 23] sözü ve { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” [Nisâ: 42] sözü arasını cem etmek nasıl mümkün olur? Nâfi b. el-Ezrak'ın İbn Abbas'a bu soruyu sorduğu rivayet edilir. Bunun cevabı birkaç vecihtendir: Birincisi: Hasan şöyle demiştir: Burada bir takdir (hazif) vardır; ifadenin takdiri şöyledir:
هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ فِيهِ بِحُجَّةٍ، وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ فِيمَا عَمِلُوهُ عُذْرٌ صحيح وجواب مستقيم، فإذا لم ينطلقوا بِحُجَّةٍ سَلِيمَةٍ وَكَلَامٍ مُسْتَقِيمٍ فَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَنْطِقُوا، لِأَنَّ مَنْ نَطَقَ بِمَا لَا يُفِيدُ فَكَأَنَّهُ لَمْ يَنْطِقْ، وَنَظِيرُهُ مَا يُقَالُ
Bu, kendisinde bir hüccetle konuşamayacakları ve kendilerine izin verilmeyeceği için mazeret de beyan edemeyecekleri bir gündür; zira yaptıkları amellerde kendileri için geçerli bir mazeret ve dosdoğru bir cevap yoktur. Sağlam bir delil ve doğru bir sözle konuşamadıkları zaman sanki hiç konuşmamış gibi olurlar; çünkü fayda vermeyen bir şeyi konuşan kimse hiç konuşmamış gibidir. Bunun bir benzeri de,
لِمَنْ ذَكَرَ كَلَامًا غَيْرَ مُفِيدٍ: مَا قُلْتَ شَيْئًا وَثَانِيهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ: يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ تِلْكَ السَّاعَةَ وَذَلِكَ الْقَدْرَ مِنَ الْوَقْتِ الَّذِي لَا يَنْطِقُونَ فِيهِ، كَمَا يَقُولُ: آتِيكَ يَوْمَ يَقْدَمُ فُلَانٌ، وَالْمَعْنَى سَاعَةَ يَقْدَمُ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْيَوْمِ كُلَّهُ، لِأَنَّ الْقُدُومَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي سَاعَةٍ يَسِيرَةٍ، وَلَا يَمْتَدُّ فِي كُلِّ الْيَوْمِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَنْطِقُونَ لَفْظٌ مُطْلَقٌ، وَالْمُطْلَقُ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ لَا فِي الْأَنْوَاعِ وَلَا فِي الْأَوْقَاتِ، بِدَلِيلِ أَنَّكَ تَقُولُ: فُلَانٌ لَا يَنْطِقُ بِالشَّرِّ وَلَكِنَّهُ يَنْطِقُ بِالْخَيْرِ، وَتَارَةً تَقُولُ: فُلَانٌ لَا يَنْطِقُ بِشَيْءٍ أَلْبَتَّةَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَفْهُومَ لَا يَنْطِقُ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ/ بَيْنَ أَنْ لَا يَنْطِقَ بِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ، وَبَيْنَ أَنْ لَا يَنْطِقَ بِكُلِّ الْأَشْيَاءِ، وَكَذَلِكَ تَقُولُ: فُلَانٌ لَا يَنْطِقُ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ، وَتَقُولُ:
faydasız bir söz söyleyen kimseye: 'Hiçbir şey söylemedin' denilmesidir. İkincisi: Ferrâ şöyle demiştir: { يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ } sözü ile konuşamayacakları o ânı ve o vakit miktarını kastetmiştir; nitekim [Arapçada] 'Falanın geldiği gün sana geleceğim' denir; kastedilen mana falanın geldiği andır, bütün gün değildir; çünkü gelme işi sadece kısa bir anda gerçekleşir, bütün bir güne yayılmaz. Üçüncüsü: { لَا يَنْطِقُونَ } ifadesi mutlak bir lafızdır; mutlak ise ne türlerde ne de vakitlerde umum ifade etmez. Nitekim senin: 'Falan şer konuşmaz fakat hayır konuşur' demen ve bazen de: 'Falan hiçbir şey konuşmaz' demen buna delildir. Bu da göstermektedir ki 'konuşmaz' (lâ yentıku) mefhumu, bazı şeyleri konuşmamak ile bütün şeyleri konuşmamak arasında ortak bir mefhumdur. Aynı şekilde sen: 'Falan bu saatte konuşmuyor' dersin ve:
فُلَانٌ لَا يَنْطِقُ أَلْبَتَّةَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَفْهُومَ لَا يَنْطِقُ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الدَّائِمِ وَالْمُوَقَّتِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَمَفْهُومُ لَا يَنْطِقُ يَكْفِي فِي صِدْقِهِ عَدَمُ النُّطْقِ بِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ وَفِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، وَذَلِكَ لَا يُنَافِي حُصُولَ النُّطْقِ بِشَيْءٍ آخَرَ فِي وَقْتٍ آخَرَ، فَيَكْفِي فِي صِدْقِ قَوْلِهِ: لَا يَنْطِقُونَ أَنَّهُمْ لَا يَنْطِقُونَ بِعُذْرٍ وَعِلَّةٍ فِي وَقْتِ السُّؤَالِ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ إِشَارَةٌ إِلَى صِحَّةِ الْجَوَابَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ بِحَسَبِ النَّظَرِ الْعَقْلِيِّ، فَإِنْ قِيلَ: لَوْ حَلَفَ لَا يَنْطِقُ فِي هَذَا الْيَوْمِ، فَنَطَقَ فِي جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْيَوْمِ يَحْنَثُ؟ قُلْنَا: مَبْنِيُّ الْأَيْمَانِ عَلَى الْعُرْفِ، وَالَّذِي ذَكَرْنَاهُ بَحْثٌ عَنْ مَفْهُومِ اللَّفْظِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ عَقِيبَ قَوْلِ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ لَهُمْ انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ فَيَنْقَادُونَ وَيَذْهَبُونَ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا يُؤْمَرُونَ فِي الدُّنْيَا بِالطَّاعَاتِ فَمَا كَانُوا يَلْتَفِتُونَ. أَمَّا فِي هَذِهِ السَّاعَةِ [فقد] صاروا منقادين مطيعين فِي مِثْلِ هَذَا التَّكْلِيفِ الَّذِي هُوَ أَشَقُّ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمْ لَوْ تَرَكُوا الْخُصُومَةَ فِي الدُّنْيَا لَمَا احْتَاجُوا فِي هَذَا الْوَقْتِ إِلَى هَذَا الِانْقِيَادِ الشَّاقِّ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ قَوْلَهُ: هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ مُتَقَيِّدٌ بِهَذَا الْوَقْتِ فِي هَذَا الْعَمَلِ، وَتَقْيِيدُ الْمُطْلَقِ بِسَبَبِ مُقَدِّمَةِ الْكَلَامِ مَشْهُورٌ فِي الْعُرْفِ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا قَالَتْ: أَخْرُجُ هَذِهِ السَّاعَةَ مِنَ الدَّارِ، فَقَالَ الزَّوْجُ: لَوْ خَرَجْتِ فَأَنْتِ طَالِقٌ، فَإِنَّهُ يَتَقَيَّدُ هَذَا الْمُطْلَقُ بِتِلْكَ الْخَرْجَةِ، فكذا هاهنا.
'Falan kesinlikle konuşmaz' dersin. Bu da göstermektedir ki 'konuşmaz' mefhumu sürekli olan ile muvakkat olan arasında ortaktır. Durum böyle olunca, 'konuşmaz' mefhumunun doğruluğu için bazı şeyleri ve bazı vakitlerde konuşmamak yeterlidir; bu ise başka bir vakitte başka bir şeyi konuşmanın vuku bulmasına aykırı değildir. Dolayısıyla { لَا يَنْطِقُونَ } sözünün doğruluğu için, onların sual anında bir mazeret ve gerekçe ileri sürerek konuşmamaları yeterlidir. Bu zikrettiğimiz husus, akli nazar bakımından ilk iki cevabın sıhhatine bir işarettir. Şayet: 'Bir kimse bugün konuşmayacağına yemin etse de günün bir cüzünde konuşsa yeminini bozmuş olur mu?' denilirse; deriz ki: Yeminler örfe dayalıdır; bizim zikrettiğimiz ise lafzın bizatihi kendisi olması bakımından mefhumuna dair bir araştırmadır. Dördüncüsü: Bu ayet, cehennem bekçilerinin onlara { انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ } demelerinin ardından gelmiştir; onlar da boyun eğer ve giderler. Sanki şöyle denilmiştir: Onlara dünyada itaatler emredilirdi de dönüp bakmazlardı. Ancak bu saatte, her şeyden daha meşakkatli olan böyle bir mükellefiyette boyun eğen ve itaat eden kimseler oldular; bu, dünyada çekişmeyi terk etselerdi bu vakitte bu meşakkatli boyun eğişe ihtiyaç duymayacaklarına bir uyarıdır. Hâsılı, { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ } sözü, bu amel hususunda bu vakitle kayıtlıdır; mutlakın sözün mukaddimesi sebebiyle takyit edilmesi ise örfte meşhurdur. Nitekim kadın: 'Şu saatte evden çıkarım' dese, koca da: 'Eğer çıkarsan boşsun' dese, bu mutlak [ifade] o çıkışla kayıtlanır; burada da durum böyledir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ يُوهِمُ أَنَّ لَهُمْ عُذْرًا وَقَدْ مُنِعُوا مِنْ ذِكْرِهِ، وَهَذَا لَا يَلِيقُ بِالْحَكِيمِ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ عُذْرٌ وَلَكِنْ رُبَّمَا تَخَيَّلُوا خَيَالًا فَاسِدًا أَنَّ لَهُمْ فِيهِ عُذْرًا، فهم لا يؤذن لهم في ذلك ذكر الْعُذْرِ الْفَاسِدِ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ الْعُذْرَ الْفَاسِدَ هُوَ أَنْ يَقُولَ: لَمَّا كَانَ الْكُلُّ بِقَضَائِكَ وَعِلْمِكَ وَمَشِيئَتِكَ وَخَلْقِكَ فَلِمَ تُعَذِّبُنِي عَلَيْهِ، فَإِنَّ هَذَا عُذْرٌ فَاسِدٌ إِذْ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَمْنَعَ الْمَالِكَ عَنِ التَّصَرُّفِ فِي مِلْكِهِ كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ قَالَ: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ، لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [النِّسَاءِ: ١٦٥] وَقَالَ: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا [طه: ١٣٤] وَالْمَقْصُودُ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ أَنْ لَا يَبْقَى فِي قَلْبِهِ، أَنَّ لَهُ عُذْرًا، فَهَبْ أَنَّ عُذْرَهُ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ فَاسِدٌ فَلِمَ لَا يُؤْذَنُ لَهُ فِي ذِكْرِهِ حَتَّى يَذْكُرَهُ، ثُمَّ يُبَيَّنُ لَهُ فَسَادَهُ؟ قُلْنَا: لَمَّا تَقَدَّمَ الْإِعْذَارُ وَالْإِنْذَارُ فِي الدُّنْيَا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: فَالْمُلْقِياتِ ذِكْراً، عُذْراً أَوْ نُذْراً [المرسلات: ٦] كَانَ إِعَادَتُهَا غَيْرَ مُفِيدَةٍ.
İkinci Soru: Yüce Allah'ın { وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “Kendilerine izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler” sözü, onların bir mazereti olduğunu ve onu zikretmekten menedildiklerini vehmettirmektedir; bu ise Hakîm olan [Allah'a] yakışmaz. Cevap: Gerçekte onların bir mazereti yoktur; fakat belki de kendileri için bunda bir mazeret olduğuna dair fasit bir vehme kapılmışlardır; işte onlara o fasit mazereti zikretme hususunda izin verilmez. Belki de o fasit mazeret şöyledir: 'Mademki her şey senin kaza, ilim, meşiet ve yaratmanladır, öyleyse neden bundan dolayı bana azap ediyorsun?' Şüphesiz bu fasit bir mazerettir; çünkü Mâlik'in kendi mülkünde dilediği ve murat ettiği gibi tasarruf etmesini engellemek kimsenin haddi değildir. Şayet: 'O: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ، لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler gönderdik ki peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir mazereti/hücceti olmasın” [Nisâ: 165] ve { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا } “Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik muhakkak ki: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin ya!' derlerdi” [Tâhâ: 134] buyurmamış mıdır? Bütün bunlardan maksat, kalbinde kendisi için bir mazeret bulunduğu [zannının] kalmamasıdır. Farz edelim ki onun kıyamet duruşmasındaki mazereti fasittir; o halde onu dile getirsin de sonra kendisine onun fasitliği açıklansın diye onu zikretmesine neden izin verilmemektedir?' denilirse; deriz ki: { فَالْمُلْقِياتِ ذِكْراً، عُذْراً أَوْ نُذْراً } “Öğüt bırakanlara; mazereti ortadan kaldırmak veya uyarmak için” [Mürselât: 5-6] sözünün delaletiyle mazeretleri ortadan kaldırma ve uyarma işi dünyada önceden yapılmış olduğundan, bunların tekrar edilmesinin bir faydası yoktur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ لَمْ يَقُلْ: وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ؟ كَمَا قَالَ: لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا [فَاطِرٍ: ٣٦] الْجَوَابُ: الفاء هاهنا لِلنَّسَقِ فَقَطْ، وَلَا يُفِيدُ كَوْنَهُ جَزَاءً أَلْبَتَّةَ وَمِثْلُهُ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٥] بِالرَّفْعِ وَالنَّصْبِ، وَإِنَّمَا رُفِعَ يَعْتَذِرُونَ بِالْعَطْفِ لِأَنَّهُ لَوْ نُصِبَ لَكَانَ ذَلِكَ يُوهِمُ أَنَّهُمْ مَا يَعْتَذِرُونَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُؤْذَنُوا فِي الِاعْتِذَارِ، وَذَلِكَ يُوهِمُ أَنَّ لَهُمْ فِيهِ عُذْرًا مُنِعُوا عَنْ ذِكْرِهِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ. أَمَّا لَمَّا رُفِعَ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمْ يُؤْذَنُوا فِي الْعُذْرِ وَهُمْ أَيْضًا لَمْ يَعْتَذِرُوا لَا لِأَجْلِ عَدَمِ الْإِذْنِ بَلْ لِأَجْلِ عَدَمِ الْعُذْرِ فِي نَفْسِهِ،
Üçüncü Soru: Neden { لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا } “Haklarında hüküm verilmez ki ölsünler” [Fâtır: 36] ayetinde olduğu gibi, nasb ile 've lâ yü'zene lehüm feya'tezirû' denilmedi? Cevap: Buradaki fâ sadece atıf (nesak) içindir ve kesinlikle ceza (sonuç) bildirme ifade etmez; ref ve nasb ile okunan { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ } “Kimdir o adam ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da onu kendisine kat kat artırsın?” [Bakara: 245] ayeti de bunun gibidir. { يَعْتَذِرُونَ } fiili atıf sebebiyle merfu kılınmıştır; çünkü şayet mansub olsaydı bu, mazeret beyan etmelerine izin verilmediği için mazeret beyan etmediklerini vehmettirirdi; bu da onların bir mazereti olduğunu fakat onu zikretmekten menedildiklerini vehmettirirdi ki bu caiz değildir. Merfu kılındığında ise mana şöyledir: Onlara mazeret için izin verilmemiştir ve onlar da izin verilmediğinden ötürü değil, bilakis mazeretin bizatihi kendisi bulunmadığı için mazeret beyan etmemişlerdir.
ثُمَّ إِنَّ فِيهِ فَائِدَةً أُخْرَى وَهِيَ حُصُولُ الْمُوَافَقَةِ فِي رُءُوسِ الْآيَاتِ/ لِأَنَّ الْآيَاتِ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ، وَلَوْ قِيلَ: فَيَعْتَذِرُوا لَمْ تَتَوَافَقِ الْآيَاتُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ فِي سُورَةِ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ: إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ [الْقَمَرِ: ٦] فَثَقَّلَ لِأَنَّ آيَاتِهَا مُثَقَّلَةٌ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: وَعَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً [الطَّلَاقِ: ٨] وَأَجْمَعَ الْقُرَّاءُ عَلَى تَثْقِيلِ الْأَوَّلِ وَتَخْفِيفِ الثَّانِي لِيُوَافِقَ كُلٌّ مِنْهُمَا مَا قبله.
Ayrıca bunda başka bir fayda daha vardır; o da ayet sonlarında (fâsılalarda) uyumun sağlanmasıdır; zira ayetler vâv ve nûn iledir. Şayet { فَيَعْتَذِرُوا } denilseydi ayetler uyumlu olmazdı. Görmez misin ki Kamer Suresi'nde: { إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ } “görülmedik korkunç bir şeye” [Kamer: 6] buyurmuş ve ayetleri şeddeli/harekeli olduğu için [nükür kelimesini] şeddeli/harekeli kılmıştır; başka bir yerde ise: { وَعَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً } “ve onu görülmedik korkunç bir azap ile cezalandırdık” [Talâk: 8] buyurmuştur; kurrâ, her biri kendisinden öncekine uysun diye birincisinin teşdidi/harekelenmesi, ikincisinin ise tahfifi üzerinde icma etmiştir.
[سورة المرسلات (٧٧) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Mürselât Suresi (77): 38-40. Ayetler]
هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْناكُمْ وَالْأَوَّلِينَ (٣٨) فَإِنْ كانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ (٣٩) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٠)
{ هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْناكُمْ وَالْأَوَّلِينَ (٣٨) فَإِنْ كانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ (٣٩) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٠) } “Bu, (hak ile batılın ayrılacağı) hüküm günüdür. Sizi de öncekileri de bir araya topladık. Eğer bir hileniz/tuzağınız varsa hemen bana hile yapın (kurtulun)! O gün (hakkı) yalanlayanların vay haline!”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ السَّابِعُ: مِنْ أَنْوَاعِ تَهْدِيدِ الْكُفَّارِ، وَهَذَا الْقِسْمُ مِنْ بَابِ التَّعْذِيبِ بِالتَّقْرِيعِ وَالتَّخْجِيلِ، فَأَمَّا قَوْلُهُ: هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ فَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ يَقَعُ فِيهِ نَوْعَانِ مِنَ الْحُكُومَةِ أَحَدُهُمَا: مَا بَيْنَ الْعَبْدِ وَالرَّبِّ وَفِي هَذَا الْقِسْمِ كُلُّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالرَّبِّ فَلَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى الْفَصْلِ وَهُوَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالثَّوَابِ الَّذِي يَسْتَحِقُّهُ الْمَرْءُ عَلَى عَمَلِهِ وَكَذَا فِي الْعِقَابِ إِنَّمَا يُحْتَاجُ إِلَى الْفَصْلِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِجَانِبِ الْعَبْدِ وَهُوَ أَنْ تُقَرَّرَ عَلَيْهِمْ أَعْمَالُهُمُ الَّتِي عَمِلُوهَا حَتَّى يَعْتَرِفُوا.
Bil ki bu, kâfirleri tehdit etmenin yedinci türüdür; bu kısım azarlama ve utandırma yoluyla azap etme babındandır. Yüce Allah'ın: { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ } “Bu, hüküm/ayrım günüdür” sözüne gelince; bil ki o gün iki tür muhakeme gerçekleşir: Birincisi: Kul ile Rab arasındaki muhakemedir; bu kısımda Rabbe taalluk eden hususlarda fasla (hükme/ayrıma) ihtiyaç yoktur; o da kişinin ameli karşılığında hak ettiği sevap ile ilgilidir, cezada da böyledir. Fasla ancak kul tarafına taalluk eden hususta ihtiyaç duyulur ki o da itiraf etsinler diye işledikleri amellerin kendilerine ikrar ettirilmesidir.
وَالْقِسْمُ الثَّانِي: مَا يَكُونُ بَيْنَ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ، فَإِنَّ هَذَا يَدَّعِي عَلَى ذَاكَ أَنَّهُ ظَلَمَنِي وَذَاكَ يَدَّعِي عَلَى هَذَا أَنَّهُ قَتَلَنِي فَهَهُنَا لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْفَصْلِ وَقَوْلُهُ: جَمَعْناكُمْ وَالْأَوَّلِينَ كَلَامٌ مُوَضِّحٌ لِقَوْلِهِ: هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ هَذَا الْيَوْمُ يَوْمَ فَصْلِ حُكُومَاتِ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ فَلَا بُدَّ مِنْ إِحْضَارِ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ لَا سِيَّمَا عِنْدَ مَنْ لَا يُجَوِّزُ الْقَضَاءَ عَلَى الْغَائِبِ، ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ كانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ يُشِيرُ بِهِ إِلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَدْفَعُونَ الْحُقُوقَ عَنْ أَنْفُسِهِمْ بِضُرُوبِ الْحِيَلِ وَالْكَيْدِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: فَهَهُنَا إِنْ أَمْكَنَكُمْ أَنْ تَفْعَلُوا مِثْلَ تِلْكَ الْأَفْعَالِ الْمُنْكَرَةِ مِنَ الْكَيْدِ وَالْمَكْرِ وَالْخِدَاعِ وَالتَّلْبِيسِ فَافْعَلُوا، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣] ثُمَّ إِنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْحِيَلَ مُنْقَطِعَةٌ وَالتَّلْبِيسَاتِ غَيْرُ مُمْكِنَةٍ، فَخِطَابُ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ كانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ نِهَايَةٌ فِي التَّخْجِيلِ وَالتَّقْرِيعِ، وَهَذَا مِنْ جِنْسِ الْعَذَابِ الرُّوحَانِيِّ، فَلِهَذَا قَالَ عَقِيبَهُ: وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ.
İkinci kısım ise kulların birbirleri arasında cereyan eden davadır; zira şu kimse berikinin 'Bana zulmetti' iddiasında bulunur, beriki de diğerinin 'Beni öldürdü' iddiasında bulunur; işte burada mutlaka fasl (hüküm ve ayırt etme) gerekir. Yüce Allah'ın { جَمَعْناكُمْ وَالْأَوَّلِينَ } “Sizi ve öncekileri topladık” sözü, { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ } sözünü açıklayıcı bir kelamdır; zira bu gün bütün mükelleflerin davalarının fasledileceği gün olunca -özellikle gaip üzerine hüküm vermeyi caiz görmeyen kimseye göre- bütün mükelleflerin hazır bulundurulması kaçınılmazdır. Sonra Yüce Allah: { فَإِنْ كانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ } “Eğer bir hileniz varsa hemen bana hile yapın” buyurmuştur; bununla onların dünyada üzerlerindeki hakları çeşitli hile ve tuzaklarla savuşturduklarına işaret etmektedir. Sanki şöyle buyurmuştur: Burada da hile, tuzak, aldatma ve yanıltma gibi o münker fiillerin benzerini yapabiliyorsanız haydi yapın! Bu, Yüce Allah'ın: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Haydi onun benzeri bir sure getirin” [Bakara: 23] sözü gibidir. Sonra onlar bilirler ki hileler tükenmiştir ve yanıltmalar imkânsızdır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bu durumda onlara { فَإِنْ كانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ } sözüyle hitap etmesi, utandırmada ve azarlamada son noktadır; bu da ruhani azap türündendir. İşte bu sebeple ardından: { وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “O gün yalanlayanların vay haline!” buyurmuştur.
[سورة المرسلات (٧٧) : الآيات ٤١ الى ٤٥]
[Mürselât Suresi (77): 41-45. Ayetler]
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ (٤١) وَفَواكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٤٢) كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٤٤) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٥)
{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ (٤١) وَفَواكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٤٢) كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٤٤) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٥) } “Şüphesiz takva sahipleri gölgeler altında ve pınar başlarındadır. Canlarının çektiği meyveler içindedirler. (Onlara şöyle denir:) 'İşlediklerinizin karşılığı olarak afiyetle yiyin için!' Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükâfatlandırırız. O gün (hakkı) yalanlayanların vay haline!”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّامِنُ: مِنْ أَنْوَاعِ تَهْدِيدِ الْكُفَّارِ وَتَعْذِيبِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخُصُومَةَ الشَّدِيدَةَ وَالنَّفْرَةَ الْعَظِيمَةَ كَانَتْ فِي الدُّنْيَا قَائِمَةً بَيْنَ الْكُفَّارِ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَصَارَتْ تِلْكَ النَّفْرَةُ بِحَيْثُ إِنَّ الْمَوْتَ كَانَ أَسْهَلَ عَلَى الْكَافِرِ مِنْ أَنْ يَرَى لِلْمُؤْمِنِ دَوْلَةً وَقُوَّةً، فَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ اجْتِمَاعَ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ وَالْخِزْيِ وَالنَّكَالِ عَلَى الْكُفَّارِ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ اجْتِمَاعَ أَنْوَاعِ السَّعَادَةِ وَالْكَرَامَةِ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ، حَتَّى إِنَّ الْكَافِرَ حَالَ مَا يرى نفسه في غاية الذال وَالْهَوَانِ وَالْخِزْيِ وَالْخُسْرَانِ، وَيَرَى خَصْمَهُ فِي نِهَايَةِ الْعِزِّ وَالْكَرَامَةِ وَالرِّفْعَةِ وَالْمَنْقَبَةِ، تَتَضَاعَفُ
Bil ki bu, kâfirleri tehdit etmenin ve onlara azap etmenin sekizinci türüdür. Zira şiddetli düşmanlık ve büyük nefret dünyada kâfirler ile müminler arasında mevcuttu. Bu nefret öyle bir dereceye varmıştı ki, müminin bir devlete ve güce ulaştığını görmektense ölmek kâfire daha kolay gelirdi. Allah Teâlâ bu surede kâfirlerin başına gelen azap, zillet ve ceza türlerinin toplanışını beyan edince, bu ayette de mümin hakkında mutluluk ve ikram türlerinin toplanışını beyan etmiştir; öyle ki kâfir kendisini son derece zillet, aşağılanma, rezillik ve hüsran içinde görürken hasmını son derece izzet, ikram, yücelik ve meziyet içinde gördüğü anda onun
حَسْرَتُهُ وَتَتَزَايَدُ غُمُومُهُ وَهُمُومُهُ، وَهَذَا أَيْضًا مِنْ جِنْسِ الْعَذَابِ الرُّوحَانِيِّ، فَلِهَذَا قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
hasreti katlanır; gam ve kederleri artar; bu da ruhani azap türündendir. İşte bu sebeple bu ayette: { وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “O gün yalanlayanların vay haline!” buyurmuştur. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يَتَّقُونَ الشِّرْكَ بِاللَّهِ، وَأَقُولُ هَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي هُوَ الصَّحِيحُ الَّذِي لَا مَعْدِلَ عَنْهُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُتَّقِيَ عَنِ الشِّرْكِ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُتَّقٍ، لِأَنَّ الْمُتَّقِيَ عَنِ الشِّرْكِ مَاهِيَّةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ قَيْدَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مُتَّقٍ وَالثَّانِي: خُصُوصُ كَوْنِهِ عَنِ الشِّرْكِ، وَمَتَى وُجِدَ الْمُرَكَّبُ، فَقَدْ وُجِدَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ مُفْرَدَاتِهِ لَا مَحَالَةَ، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَنْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُتَّقٍ عَنِ الشِّرْكِ، فَقَدْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُتَّقٍ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ كَانَ مُتَّقِيًا لِأَيِّ شَيْءٍ كَانَ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ كَوْنُهُ كَذَلِكَ لَا يَقْدَحُ فِيمَا قُلْنَاهُ، لِأَنَّهُ خَصَّ كُلَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ مُتَّقِيًا عَنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْكُفْرِ فَيَبْقَى فِيمَا عداه حجة لأن العام الَّذِي دَخَلَ التَّخْصِيصَ يَبْقَى حُجَّةً فِيمَا عَدَاهُ وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا مُرَتَّبَةٌ فِي تَقْرِيعِ الْكُفَّارِ عَلَى كُفْرِهِمْ وَتَخْوِيفِهِمْ عَلَيْهِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مَذْكُورَةً لِهَذَا الْغَرَضِ، وَإِلَّا لَتَفَكَّكَتِ السُّورَةُ فِي نَظْمِهَا وَتَرْتِيبِهَا، وَالنَّظْمُ إِنَّمَا يَبْقَى لَوْ كَانَ هَذَا الْوَعْدُ حَاصِلًا لِلْمُؤْمِنِينَ بِسَبَبِ إِيمَانِهِمْ، لِأَنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ وَعِيدُ الْكَافِرِ بِسَبَبِ كُفْرِهِ، وَجَبَ أَنْ يُقْرَنَ ذَلِكَ بِوَعْدِ الْمُؤْمِنِ بِسَبَبِ إِيمَانِهِ حَتَّى يَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا فِي الزَّجْرِ عَنِ الْكُفْرِ، فَأَمَّا أَنْ يُقْرَنَ بِهِ وَعْدُ الْمُؤْمِنِ بِسَبَبِ طَاعَتِهِ، فَذَلِكَ غَيْرُ لَائِقٍ بِهَذَا النَّظْمِ وَالتَّرْتِيبِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ كُلُّ مَنْ كَانَ مُتَّقِيًا عَنِ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ حَمْلَ اللَّفْظِ عَلَى الْمُسَمَّى الْكَامِلِ أَوْلَى، وَأَكْمَلُ أَنْوَاعِ التَّقْوَى هُوَ التَّقْوَى عَنِ الْكُفْرِ وَالشِّرْكِ، فَكَانَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ أَوْلَى.
Birinci Mesele: Mukâtil ve Kelbî şöyle demiştir: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ } “Şüphesiz takva sahipleri” sözünden maksat, Allah'a şirk koşmaktan sakınanlardır. Ben de derim ki: Bana göre kendisinden sapılmayacak doğru görüş budur. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Şirkten sakınan kimse hakkında 'müttaki' (sakınan) vasfı doğru olur; çünkü şirkten sakınan kimse iki kayıttan mürekkep bir mahiyettir: Biri onun müttaki olması, ikincisi ise bunun şirkten olmasına mahsus bulunmasıdır. Mürekkep mevcut olduğunda onun her bir müfredi de mutlaka mevcut olur. Böylece şirkten sakınan her kimse hakkında onun 'müttaki' olduğu doğrulanmış olur. Bu bapta nihayetinde denecek şey şudur: Bu takdire göre bu ayet, her ne olursa olsun sakınan herkesi içine alır; ancak biz deriz ki, böyle olması söylediğimize zarar vermez; çünkü küfrün bütün türlerinden sakınmayan herkesi tahsis etmiştir/dışarıda bırakmıştır, bunun dışındakilerde ise hüccet olarak kalır; zira tahsise uğrayan umum, tahsis edilenin dışındakilerde hüccet olmaya devam eder. İkincisi: Bu sure başından sonuna kadar kâfirleri küfürlerinden ötürü azarlama ve bununla onları korkutma üzerine tertip edilmiştir. Dolayısıyla bu ayetin de bu maksat için zikredilmiş olması gerekir; aksi takdirde surenin nazmı ve tertibi çözülür. Nazım ise ancak bu vaadin imanları sebebiyle müminlere حاصل olması durumunda baki kalır; zira kâfirin küfrü sebebiyle tehdit edilmesi öne geçince, küfürden caydırmaya sebep olsun diye bunun hemen peşine imanı sebebiyle müminin vaadinin bitişmesi vacip olur. Müminin taati sebebiyle vaadinin buna bitişmesine gelince, bu, söz konusu nazım ve tertibe uygun düşmez. Zikrettiğimiz delillerle sabit oldu ki, { إِنَّ الْمُتَّقِينَ } sözünden maksat, şirk ve küfürden sakınan herkestir. Üçüncüsü: Lafzı tam müsemmasına hamletmek daha evladır; takvanın en kâmil türü ise küfürden ve şirkten sakınmaktır; dolayısıyla lafzı buna hamletmek daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَعَثَ الْكُفَّارَ إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ أَعَدَّ فِي مُقَابَلَتِهِ لِلْمُؤْمِنِينَ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ النِّعْمَةِ أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: ظِلَالُهُمْ مَا كَانَتْ ظَلِيلَةً، وَمَا كَانَتْ مُغْنِيَةً عَنِ اللَّهَبِ وَالْعَطَشِ أَمَّا الْمُتَّقُونَ فَظِلَالُهُمْ ظَلِيلَةٌ، وَفِيهَا عُيُونٌ عَذْبَةٌ مُغْنِيَةٌ لَهُمْ عَنِ الْعَطَشِ وَحَاجِزَةٌ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهَبِ وَمَعَهُمُ الْفَوَاكِهُ الَّتِي يَشْتَهُونَهَا وَيَتَمَنَّوْنَهَا، وَلَمَّا قَالَ لِلْكُفَّارِ: انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ قَالَ لِلْمُتَّقِينَ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ kâfirleri üç kola ayrılmış bir gölgeye gönderdiğinde, bunun karşılığında müminler için üç tür nimet hazırlamıştır: Bunların birincisi: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ } “Şüphesiz takva sahipleri gölgeler altında ve pınarlar başındadır” sözüdür; sanki şöyle denilmiştir: Kâfirlerin gölgeleri gölgelendirici değildi; alevden ve susuzluktan da korumuyordu. Müttakilere gelince, onların gölgeleri gölgelendiricidir; orada susuzluklarını gideren, alev ile aralarına perde olan tatlı pınarlar vardır; yanlarında da canlarının çektiği ve arzuladıkları meyveler bulunur. Kâfirlere: { انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ } “Üç kola ayrılmış bir gölgeye gidin” dediğinde, müttakilere de:
كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْإِذْنُ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَا بِوَاسِطَةٍ، وَمَا أَعْظَمَهَا، أَوْ مِنْ جِهَةِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى وَجْهِ الْإِكْرَامِ، وَمَعْنَى هَنِيئاً أَيْ خَالِصَ اللَّذَّةِ لَا يَشُوبُهُ سَقَمٌ وَلَا تَنْغِيصٌ.
{ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً } “Afiyetle yiyin için” buyurmuştur. Bu izin ya vasıtasız olarak Allah Teâlâ tarafındandır -ki bu ne büyük bir lütuftur!- ya da bir ikram olarak melekler tarafındandır. { هَنِيئاً } kelimesinin manası ise, içine hiçbir hastalık ve keder karışmayan katıksız lezzet demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ قَوْلَهُ: كُلُوا وَاشْرَبُوا أَمْرٌ أَوْ إِذْنٌ قَالَ أَبُو هَاشِمٍ: هُوَ أَمْرٌ، وَأَرَادَ اللَّهُ مِنْهُمُ الْأَكْلَ وَالشُّرْبَ، لِأَنَّ سُرُورَهُمْ يَعْظُمُ بِذَلِكَ، وَإِذَا عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ أَرَادَهُ مِنْهُمْ جَزَاءً عَلَى عَمَلِهِمْ فَكَمَا يَزِيدُ إِجْلَالُهُمْ وَإِعْظَامُهُمْ بِذَلِكَ، فَكَذَلِكَ يُرِيدُ نَفْسَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ مَعَهُمْ، وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: ذَلِكَ لَيْسَ بِأَمْرٍ، وَإِنَّمَا يُرِيدُ بِقَوْلِهِ: عَلَى وَجْهِ الْإِكْرَامِ، لِأَنَّ الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ إِنَّمَا يَحْصُلَانِ فِي زَمَانِ التَّكْلِيفِ، وَلَيْسَ هَذَا صِفَةَ الْآخِرَةِ.
Üçüncü Mesele: Âlimler, { كُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin için” sözünün bir emir mi yoksa bir izin mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hâşim şöyle demiştir: Bu bir emirdir; Allah onlardan yemeyi ve içmeyi murat etmiştir; çünkü bununla sevinçleri büyür. Allah'ın bunu amellerine bir mükâfat olarak kendilerinden murat ettiğini bildiklerinde, bununla onlara yönelik tazim ve ululama arttığı gibi, bizzat onlarla birlikte yemeyi ve içmeyi de murat eder. Ebû Ali ise şöyle demiştir: Bu bir emir değildir; bilakis sözüyle ikram yolunu kastetmektedir; zira emir ve nehiy ancak teklif zamanında gerçekleşir, bu ise ahiretin vasfı değildir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: تَمَسَّكَ مَنْ قَالَ الْعَمَلُ يُوجِبُ الثَّوَابَ بِالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْبَاءَ لِلْإِضَافَةِ، وَلَمَّا جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْعَمَلَ عَلَامَةً لِهَذَا الثَّوَابِ كَانَ الْإِتْيَانُ بِذَلِكَ الْعَمَلِ كَالْآلَةِ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ الثَّوَابِ، وَقَوْلُهُ: إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ يُذَكِّرَ الْكُفَّارَ مَا فَاتَهُمْ مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ، لِيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا مِنَ الْمُتَّقِينَ الْمُحْسِنِينَ لَفَازُوا بِمِثْلِ تِلْكَ الْخَيْرَاتِ، وَإِذَا لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ لَا جرم وقعوا فيما وقعوا فيه.
Dördüncü Mesele: Amelin sevabı gerektirdiğini (vâcip kıldığını) söyleyen kimseler, { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yaptıklarınıza karşılık” sözündeki bâ harfine tutunmuşlardır. Bu zayıf bir görüştür; çünkü bâ harfi izafe (sebep/irtibat) içindir. Allah Teâlâ o ameli bu sevabın bir alameti kıldığında, o ameli işlemek o sevabı elde etmeye ulaştıran bir vasıta gibi olmuştur. Yüce Allah'ın { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükâfatlandırırız” sözünden maksat ise, kâfirlere kaçırdıkları büyük nimetleri hatırlatmak ve şayet müttaki ve muhsin kimselerden olsalardı bu hayırların benzerine kavuşacaklarını bilmelerini sağlamaktır; bunu yapmadıklarında ise kaçınılmaz olarak içine düştükleri duruma düşmüşlerdir.
[سورة المرسلات (٧٧) : الآيات ٤٦ الى ٤٧]
[Mürselât Suresi (77): 46-47. Ayetler]
كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلاً إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ (٤٦) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٧)
{ كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلاً إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ (٤٦) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٧) } “(Ey kâfirler!) Yiyin ve azıcık faydalanın; şüphesiz siz günahkârlarsınız! O gün (hakkı) yalanlayanların vay haline!”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ التَّاسِعُ: مِنْ أَنْوَاعِ تَخْوِيفِ الْكُفَّارِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ للكفار حَالَ كَوْنِهِ فِي الدُّنْيَا إِنَّكَ إِنَّمَا عَرَّضْتَ نَفْسَكَ لِهَذِهِ الْآفَاتِ الَّتِي وَصَفْنَاهَا وَلِهَذِهِ الْمِحَنِ الَّتِي شَرَحْنَاهَا لِأَجْلِ حُبِّكَ لِلدُّنْيَا وَرَغْبَتِكَ فِي طَيِّبَاتِهَا وَشَهَوَاتِهَا إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الطَّيِّبَاتِ قَلِيلَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تِلْكَ الْآفَاتِ الْعَظِيمَةِ وَالْمُشْتَغِلُ بِتَحْصِيلِهَا يَجْرِي مَجْرَى لُقْمَةٍ وَاحِدَةٍ مِنَ الْحَلْوَاءِ، وَفِيهَا السلم الْمُهْلِكُ فَإِنَّهُ يُقَالُ لِمَنْ يُرِيدُ أَكْلَهَا وَلَا يَتْرُكُهَا بِسَبَبِ نَصِيحَةِ النَّاصِحِينَ وَتَذْكِيرِ الْمُذَكِّرِينَ: كُلْ هَذَا وَوَيْلٌ لَكَ مِنْهُ بَعْدَ هَذَا فَإِنَّكَ مِنَ الْهَالِكِينَ بِسَبَبِهِ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ فِي اللَّفْظِ أَمْرًا إِلَّا أَنَّهُ فِي الْمَعْنَى نَهْيٌ بَلِيغٌ وَزَجْرٌ عَظِيمٌ وَمَنْعٌ فِي غَايَةِ الْمُبَالَغَةِ.
Bil ki bu, kâfirleri korkutmanın dokuzuncu türüdür. Sanki Yüce Allah kâfire dünyada bulunduğu hal üzere şöyle demektedir: Sen dünyayı sevdiğin, onun lezzetlerine ve arzularına rağbet ettiğin için kendini nitelediğimiz bu felaketlere ve açıkladığımız bu mihnetlere maruz bıraktın. Ancak bu lezzetler, o büyük felaketlere nispetle pek azdır; bunları elde etmekle meşgul olan kimse, içinde helak edici zehir bulunan tek bir tatlı lokması mesabesindedir. Nitekim onu yemek isteyen ve öğüt verenlerin nasihati ile hatırlatanların ihtarı sebebiyle onu bırakmayan kimseye: 'Bunu ye; bundan sonra sana veyl olsun, zira sen bu yüzden helak olanlardansın!' denilir. Bu her ne kadar lafızda bir emir ise de manada pek beliğ bir nehiy, büyük bir caydırma ve son derece ileri bir yasaklamadır.
ثم قال تعالى:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة المرسلات (٧٧) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Mürselât Suresi (77): 48-49. Ayetler]
وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ (٤٨) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٩)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ (٤٨) وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٩) } “Onlara: 'Rükû edin (namaz kılın / boyun eğin)!' denildiği zaman rükû etmezler. O gün (hakkı) yalanlayanların vay haline!”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الْعَاشِرُ: مِنْ أَنْوَاعِ تَخْوِيفِ الْكُفَّارِ كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: هَبْ أَنَّكُمْ تُحِبُّونَ الدُّنْيَا وَلَذَّاتِهَا وَلَكِنْ لَا تُعْرِضُوا بِالْكُلِّيَّةِ عَنْ خِدْمَةِ خَالِقِكُمْ بَلْ تَوَاضَعُوا لَهُ فَإِنَّكُمْ إِنْ آمَنْتُمْ ثُمَّ ضَمَمْتُمْ إِلَيْهِ طَلَبَ اللَّذَّاتِ وَأَنْوَاعِ الْمَعَاصِي حَصَلَ لَكُمْ رَجَاءُ الْخَلَاصِ عَنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ وَالْفَوْزِ بِالثَّوَابِ، كَمَا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] ثم إن هؤلاء الكفار لا يفعلوا ذَلِكَ وَلَا يَنْقَادُونَ لِطَاعَتِهِ، وَيَبْقَوْنَ مُصِرِّينَ عَلَى جَهْلِهِمْ وَكُفْرِهِمْ وَتَعْرِيضِهِمْ أَنْفُسَهُمْ لِلْعِقَابِ الْعَظِيمِ، فَلِهَذَا قَالَ: وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ أَيِ الْوَيْلُ لِمَنْ يُكَذِّبُ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءَ الَّذِينَ يُرْشِدُونَهُمْ إِلَى هَذِهِ المصالح الجامعة بين خيرات الدنيا والآخرة، وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:
Bil ki bu, kâfirleri korkutmanın onuncu türüdür. Sanki onlara şöyle denilmektedir: Farz edin ki siz dünyayı ve onun lezzetlerini seviyorsunuz; ancak Yaratıcınıza kulluk etmekten bütünüyle yüz çevirmeyin, bilakis O'na boyun eğin. Zira siz iman eder, sonra da buna lezzet peşinde koşmayı ve çeşitli günahları eklerseniz, cehennem azabından kurtulma ve sevaba kavuşma ümidiniz olur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [Nisa: 48]. Ancak bu kâfirler bunu yapmazlar, O'nun itaatine boyun eğmezler; cehaletleri, küfürleri ve kendilerini büyük bir azaba maruz bırakmaları üzere ısrarla devam ederler. İşte bu sebeple Yüce Allah: { وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “O gün (hakkı) yalanlayanların vay haline!” buyurmuştur; yani dünya ve ahiret hayırlarını bir araya getiren bu maslahatlara kendilerini irşad eden şu peygamberleri yalanlayanların vay haline! Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ قَوْلُهُ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ الْمُرَادُ بِهِ الصَّلَاةُ، وَهَذَا ظَاهِرٌ لِأَنَّ الرُّكُوعَ مِنْ أَرْكَانِهَا، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ مِنْ صِفَتِهِمْ أَنَّهُمْ إِذَا دُعُوا إِلَى الصَّلَاةِ لَا يُصَلُّونَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ، وَأَنَّهُمْ حَالَ كَفْرِهِمْ كَمَا يَسْتَحِقُّونَ الذَّمَّ وَالْعِقَابَ بِتَرْكِ الْإِيمَانِ، فَكَذَلِكَ يَسْتَحِقُّونَ الذَّمَّ وَالْعِقَابَ بِتَرْكِ الصَّلَاةِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَمَّهُمْ حَالَ كَفْرِهِمْ عَلَى تَرْكِ الصَّلَاةِ، وَقَالَ قَوْمٌ آخَرُونَ: الْمُرَادُ بِالرُّكُوعِ الْخُضُوعُ وَالْخُشُوعُ لِلَّهِ تَعَالَى، وَأَنْ لَا يُعْبَدَ سِوَاهُ.
Birinci Mesele: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ } “Onlara: 'Rükû edin!' denildiği zaman rükû etmezler” sözünden kasıt namazdır. Bu da açıktır; çünkü rükû namazın rükünlerindendir. Böylece Yüce Allah, bu kâfirlerin sıfatlarından birinin, namaza çağrıldıklarında namaz kılmamaları olduğunu açıklamıştır. Bu da kâfirlerin şeriatın furûundan (amelî hükümlerinden) sorumlu olduklarına ve küfürleri halindeyken imanı terk etmeleri sebebiyle yerilmeyi ve azabı hak ettikleri gibi namazı terk etmeleri sebebiyle de yerilmeyi ve azabı hak ettiklerine delalet eder; çünkü Yüce Allah onları küfür hallerindeyken namazı terk ettikleri için yermiştir. Başka bir topluluk ise şöyle demiştir: Rükûdan maksat, Yüce Allah'a boyun eğmek, huşu duymak ve O'ndan başkasına ibadet etmemektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ اسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّهُمْ بِمُجَرَّدِ تَرْكِ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُمْ كُفَّارٌ فَلِكُفْرِهِمْ ذَمَّهُمْ؟ قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى ذَمَّهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَمَّهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهُمْ تَرَكُوا الْمَأْمُورَ بِهِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ تَرْكَ الْمَأْمُورِ بِهِ غَيْرُ جائز.
İkinci Mesele: Emrin vücub (farziyet) bildirdiğini savunanlar bu ayeti delil getirmişlerdir; zira Yüce Allah onları sadece emredileni terk ettikleri için yermiştir. Bu da sırf emrin vücub bildirdiğine delalet eder. Eğer: 'Onlar kâfirdir, dolayısıyla Allah onları küfürlerinden ötürü yermiştir?' denilirse, biz deriz ki: Yüce Allah onları küfürlerinden ötürü pek çok açıdan yermiştir; ancak bu ayette onları sırf emredileni terk ettikleri için yermiştir. Böylece anladık ki emredileni terk etmek caiz değildir.
[سورة المرسلات (٧٧) : آية ٥٠]
[Mürselât Suresi (77): 50. Ayet]
فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (٥٠)
{ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (٥٠) } “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي زَجْرِ الْكُفَّارِ مِنْ أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ إِلَى آخِرِهَا بِالْوُجُوهِ الْعَشَرَةِ الَّتِي شرحناها،
Bil ki Yüce Allah bu surenin başından sonuna kadar açıkladığımız on vecihle kâfirleri sakındırma işini en ileri dereceye vardırınca,
وَحَثَّ عَلَى التَّمَسُّكِ بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَالِانْقِيَادِ لِلدِّينِ الْحَقِّ خَتَمَ السُّورَةَ بِالتَّعَجُّبِ مِنَ الْكُفَّارِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ اللَّطِيفَةِ مَعَ تَجَلِّيهَا وَوُضُوحِهَا فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ قَالَ الْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مُحْدَثٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِأَنَّهُ حَدِيثٌ، وَالْحَدِيثُ ضِدُّ الْقَدِيمِ وَالضِّدَّانِ لَا يَجْتَمِعَانِ، فَإِذَا كَانَ حَدِيثًا وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ قَدِيمًا، وَأَجَابَ الْأَصْحَابُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ هَذِهِ الْأَلْفَاظُ وَلَا نِزَاعَ فِي أَنَّهَا مُحْدَثَةٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سيد المرسلين محمد وآله أجمعين.
akıl yürütmeye, delil getirmeye sarılmaya ve hak dine boyun eğmeye teşvik edip sureyi kâfirlere şaşarak bitirmiş; bu latif delillerin bunca açıklığına ve berraklığına rağmen iman etmedikleri takdirde { فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” diyerek açıklamıştır. Kâdî şöyle demiştir: Bu ayet, Kur'an'ın muhdes (sonradan yaratılmış) olduğuna delalet eder; zira Yüce Allah onu 'hadis' (söz/yeni) olarak nitelemiştir. Hadis ise kadîmin (ezelî olanın) zıddıdır ve iki zıt bir arada bulunamaz. Dolayısıyla hadis olunca kadîm olmaması gerekir. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) ise buna şöyle cevap vermiştir: Bundan maksat bu lafızlardır ve onların muhdes olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. En doğrusunu Yüce Allah bilir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; peygamberlerin efendisi Muhammed'e ve onun bütün âline salât ve selâm olsun.
تم الجزء الثلاثون ويليه الجزء الحادي والثلاثون وأوله سورة النبأ
Otuzuncu cüz tamamlandı. Bunu, başı Nebe Suresi olan otuz birinci cüz takip etmektedir.