ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا (٢٦)
{ ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا (٢٦) } “Sonra yeri yardıkça yardık.”
وَالْمُرَادُ شَقُّ الْأَرْضِ بِالنَّبَاتِ، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى ثَمَانِيَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ النَّبَاتِ: أَوَّلُهَا: الْحَبُّ: وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ:
Kastedilen, yerin bitki ile yarılmasıdır. Sonra Allah Teâlâ bitkilerden sekiz tür zikretmiştir: Birincisi: Danedir (tahıldır); O'nun şu kavliyle işaret edilen odur:
[سورة عبس (٨٠) : آية ٢٧]
[Abese Suresi (80): 27. Ayet]
فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا (٢٧)
{ فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا (٢٧) } “Böylece orada taneler bitirdik.”
وَهُوَ كُلُّ مَا حُصِدَ مِنْ نَحْوِ الْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَغَيْرِهِمَا، وَإِنَّمَا قَدَّمَ ذلك لأنه كالأصل في الأغذية.
O, buğday, arpa ve diğerleri gibi hasat edilen her şeydir. Bunu öne alması ise gıdaların aslı mesabesinde olmasındandır.
[سورة عبس (٨٠) : آية ٢٨]
[Abese Suresi (80): 28. Ayet]
وَعِنَباً وَقَضْباً (٢٨)
{ وَعِنَباً وَقَضْباً } “Ve üzümler, yoncalar.” (28)
وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِنَباً وَإِنَّمَا ذَكَرَهُ بَعْدَ الْحَبِّ لِأَنَّهُ غِذَاءٌ مِنْ وَجْهٍ وَفَاكِهَةٌ مِنْ وَجْهٍ.
İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَعِنَباً } “ve üzümler” kavlidir. Onu daneden sonra zikretmiştir, çünkü o bir yönüyle gıda, bir yönüyle de meyvedir.
وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَضْباً وَفِيهِ قَوْلَانِ:
Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَقَضْباً } “ve yoncalar” kavlidir. Bunda iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الرُّطَبَةُ وَهِيَ الَّتِي إِذَا يَبِسَتْ سُمِّيَتْ بِالْقَتِّ، وَأَهْلُ مَكَّةَ يُسَمُّونَهَا بِالْقَضْبِ وَأَصْلُهُ مِنَ الْقَطْعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يُقْضَبُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَكَذَلِكَ الْقَضِيبُ لِأَنَّهُ يُقْضَبُ أَيْ يُقْطَعُ. وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضِّحَاكِ.
Birincisi: O, yaş yoncadır (er-rutabe); kuruduğunda ise ona el-katt denir. Mekke ehli ona el-kadb (قَضْب) der. Aslı kesmekten gelir; çünkü o defalarca biçilir/kesilir. Nitekim el-kadîb (dal/çubuk) da budandığı, yani kesildiği için böyle adlandırılmıştır. Bu, İbn Abbâs ve ed-Dahhâk'ın görüşüdür.
وَمُقَاتِلٍ وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ وَالْأَصْمَعِيِّ.
[Ayrıca] Mukâtil'in [sözü], el-Ferrâ, Ebû Ubeyde ve el-Asmaî'nin de tercihidir.
وَالثَّانِي: قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْقَضْبُ هُوَ الْعَلَفُ بِعَيْنِهِ، وَأَصْلُهُ مِنْ أَنَّهُ يُقْضَبُ أَيْ يُقْطَعُ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ. وَالرَّابِعُ والخامس: قوله تعالى:
İkincisi: el-Müberred dedi ki: Kadb, bizzat hayvan yemidir (yoncadır/ottur). Aslı ise onun biçilmesinden, yani kesilmesinden gelir. Bu da el-Hasan'ın kavlidir. Dördüncüsü ve beşincisi: Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
[سورة عبس (٨٠) : آية ٢٩]
[Abese Suresi (80): 29. Ayet]
وَزَيْتُوناً وَنَخْلاً (٢٩)
{ وَزَيْتُوناً وَنَخْلاً (٢٩) } “Zeytinler ve hurmalıklar,”
وَمَنَافِعُهُمَا قَدْ تَقَدَّمَتْ فِي هَذَا الكتاب. وسادسها: قوله تعالى:
Bu ikisinin faydaları bu kitapta daha önce geçmişti. Altıncısı ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
[سورة عبس (٨٠) : آية ٣٠]
[Abese Suresi (80): 30. Ayet]
وَحَدائِقَ غُلْباً (٣٠)
{ وَحَدائِقَ غُلْباً (٣٠) } “Ve gür ve sık ağaçlı bahçeler,”
الْأَصْلُ فِي الْوَصْفِ بِالْغُلْبِ الرِّقَابُ فَالْغُلْبُ الْغِلَاظُ الْأَعْنَاقُ الْوَاحِدُ أَغْلَبُ يُقَالُ أَسَدٌ أَغْلَبُ، ثُمَّ هَاهُنَا قَوْلَانِ:
Gülb (غُلْب) ile nitelendirmede asıl olan boyunlardır; dolayısıyla el-gülb kalın enseliler/boyunlular demektir, tekili ağlebtir (أَغْلَب). “Esedün ağleb” (kalın enseli aslan) denilir. Sonra burada iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَصْفَ كُلِّ حَدِيقَةٍ بِأَنَّ أَشْجَارَهَا مُتَكَاثِفَةٌ مُتَقَارِبَةٌ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَمُقَاتِلٍ قَالَا:
Birincisi: Maksadın, her bir bahçeyi ağaçlarının sık ve birbirine yakın olmasıyla nitelendirmek olmasıdır. Bu, Mücâhid ve Mukâtil'in görüşüdür; şöyle demişlerdir:
الْغُلْبُ الملتفة الشجر بعضه في بَعْضٍ، يُقَالُ اغْلَوْلَبَ الْعُشْبُ وَاغْلَوْلَبَتِ الْأَرْضُ إِذَا الْتَفَّ عُشْبُهَا.
Gülb, ağaçları birbirine sarmaş dolaş olmuş [bahçeler]dir. Otu birbirine girdiği zaman “Iğlevlebe'l-uşbu ve iğlevlebeti'l-ardu” denilir.
وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَصْفَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَشْجَارِ بِالْغِلَظِ وَالْعِظَمِ، قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الشَّجَرَ الْعِظَامَ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْغُلْبُ مَا غَلُظَ مِنَ النَّخْلِ.
İkincisi: Maksadın, ağaçların her birini kalınlık ve büyüklükle nitelemek olmasıdır. Atâ, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Büyük ağaçları kastetmektedir.” el-Ferrâ ise şöyle demiştir: “Gülb, hurma ağaçlarından gövdesi kalın olanlardır.”
[سورة عبس (٨٠) : الآيات ٣١ الى ٣٢]
[Abese Suresi (80): 31-32. Ayetler]
وَفاكِهَةً وَأَبًّا (٣١) مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ (٣٢)
{ وَفاكِهَةً وَأَبًّا (٣١) مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ (٣٢) } “Meyveler ve çayırlar; sizin ve hayvanlarınızın faydalanması için.”
وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَفاكِهَةً وَقَدِ اسْتَدَلَّ بَعْضُهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْفَاكِهَةَ مَعْطُوفَةً عَلَى الْعِنَبِ وَالزَّيْتُونِ وَالنَّخْلِ وَجَبَ أَنْ لَا تَدْخُلَ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ فِي الْفَاكِهَةِ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ جِهَةِ الظَّاهِرِ، لِأَنَّ الْمَعْطُوفَ مُغَايِرٌ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ.
Yedincisi: O'nun: { وَفاكِهَةً } “meyveler” kavlidir. Bazıları, Allah Teâlâ meyveyi üzüm, zeytin ve hurmaya matuf olarak zikrettiğinde, bu şeylerin meyve [kapsamına] girmemesi gerektiğiyle delil getirmiştir. Bu, zâhir açısından akla yatkındır; çünkü matuf, matufun aleyhten farklıdır.
وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَبًّا وَالْأَبُّ هُوَ الْمَرْعَى، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» لِأَنَّهُ يُؤَبُّ أَيْ يُؤَمُّ وَيُنْتَجَعُ، وَالْأَبُّ وَالْأَمُّ أَخَوَانِ قَالَ الشَّاعِرُ:
Sekizincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَأَبًّا } “ve çayırlar” kavlidir. Ebb (أَبّ), otlaktır/çayırıdır. el-Keşşâf sahibi dedi ki: Çünkü o kastolunur (yu'ebbu), yani yönelinir ve otlak aranır. Ebb ile emm kardeş kelimelerdir. Şair şöyle demiştir:
جِذْمُنَا قَيْسٌ وَنَجْدٌ دَارُنَا ... لَنَا الْأَبُّ بِهِ وَالْمَكْرَعُ
Kökenimiz Kays'tır ve Necid yurdumuzdur... Oradaki otlak da su kaynağı da bizimdir.
وقيل الأب الفاكهة اليابسة لأنها تؤدب لِلشِّتَاءِ أَيْ تُعَدُّ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى مَا يَغْتَذِي بِهِ النَّاسُ وَالْحَيَوَانُ.
Ebb'in kuru meyve olduğu da söylenmiştir; çünkü o kış için saklanır, yani hazırlanır. Allah Teâlâ insanların ve hayvanların beslendiği şeyleri zikredince:
قَالَ: مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ.
{ مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ } “Sizin ve hayvanlarınızın faydalanması için.” buyurmuştur.
قَالَ الْفَرَّاءُ: خَلَقْنَاهُ مَنْفَعَةً وَمُتْعَةً لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مَنْصُوبٌ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِقَوْلِهِ:
el-Ferrâ şöyle dedi: “Onu sizin ve hayvanlarınızın faydalanması ve yararlanması için yarattık.” ez-Zeccâc ise şöyle dedi: O mensuptur, çünkü O'nun şu kavlini tekit eden bir mastardır:
فَأَنْبَتْنا لِأَنَّ إِنْبَاتَهُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ إِمْتَاعٌ لِجَمِيعِ الْحَيَوَانِ.
{ فَأَنْبَتْنا } “Böylece bitirdik” [kavlinin tekit edicisidir]; zira O'nun bu şeyleri bitirmesi bütün canlılar için bir faydalandırmadır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهَا أُمُورًا ثَلَاثَةً: أَوَّلُهَا: الدَّلَائِلُ الدَّالَّةُ عَلَى التَّوْحِيدِ وَثَانِيهَا: الدَّلَائِلُ الدَّالَّةُ عَلَى القدرة على المعادو ثالثها: أَنَّ هَذَا الْإِلَهَ الَّذِي أَحْسَنَ إِلَى عَبِيدِهِ بِهَذِهِ الْأَنْوَاعِ الْعَظِيمَةِ مِنَ الْإِحْسَانِ، لَا يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَتَمَرَّدَ عَنْ طَاعَتِهِ وَأَنْ يَتَكَبَّرَ عَلَى عَبِيدِهِ أَتْبَعَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ بِمَا يَكُونُ مُؤَكِّدًا لِهَذِهِ الْأَغْرَاضِ وَهُوَ شَرْحُ أَهْوَالِ الْقِيَامَةِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا سَمِعَهَا خَافَ فَيَدْعُوهُ ذَلِكَ الْخَوْفُ إِلَى التَّأَمُّلِ فِي الدَّلَائِلِ وَالْإِيمَانِ بِهَا وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الْكُفْرِ، وَيَدْعُوهُ ذَلِكَ أَيْضًا إِلَى تَرْكِ التَّكَبُّرِ عَلَى النَّاسِ، وَإِلَى إِظْهَارِ التَّوَاضُعِ إِلَى كُلِّ أَحَدٍ، فَلَا جَرَمَ ذَكَرَ الْقِيَامَةَ: فقال:
Bil ki Allah Teâlâ bu şeyleri zikredince -ki bunlardan maksat üç husustur: Birincisi: Tevhidi gösteren deliller; ikincisi: Yeniden dirilmeye (meâda) olan kudreti gösteren deliller; üçüncüsü de: Kullarına bu yüce ihsan çeşitleriyle lütufta bulunan bu İlâh'ın itaatinden çıkmanın ve O'nun kullarına karşı büyüklenmenin akıllı bir kimseye yakışmayacağı hususudur- bu söz grubunun peşinden bu maksatları pekiştirecek olan şeyi, yani kıyametin dehşetlerinin açıklamasını getirdi. Zira insan bunları duyduğunda korkar ve bu korku onu deliller üzerinde düşünmeye, onlara iman etmeye ve küfürden yüz çevirmeye sevk eder. Bu durum onu ayrıca insanlara karşı kibirlenmeyi terk etmeye ve herkese karşı tevazu göstermeye de sevk eder. Bundan dolayı O, kıyameti zikrederek şöyle buyurmuştur:
[سورة عبس (٨٠) : آية ٣٣]
[Abese Suresi (80): 33. Ayet]
فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ (٣٣)
{ فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ (٣٣) } “Kulakları sağır eden o şiddetli ses geldiği zaman,”
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ يَعْنِي صَيْحَةَ الْقِيَامَةِ وَهِيَ النَّفْخَةُ الْأَخِيرَةُ، قَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُ الصَّخِّ فِي اللُّغَةِ الطَّعْنُ وَالصَّكُّ، يُقَالُ صَخَّ رَأْسَهُ بِحَجَرٍ أَيْ شَدَخَهُ وَالْغُرَابُ يَصُخُّ بِمِنْقَارِهِ فِي دُبُرِ الْبَعِيرِ أَيْ يَطْعَنُ، فَمَعْنَى الصَّاخَّةِ الصَّاكَّةِ بِشِدَّةِ صَوْتِهَا لِلْآذَانِ، وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَجْهًا آخَرَ فَقَالَ: يُقَالُ صَخَّ لِحَدِيثِهِ مِثْلُ أَصَاخَ لَهُ، فَوُصِفَتِ النَّفْخَةُ بِالصَّاخَّةِ مَجَازًا لِأَنَّ النَّاسَ يَصِخُّونَ لَهَا أَيْ يَسْتَمِعُونَ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَوْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Müfessirler dediler ki: Yani kıyametin haykırışı/çığlığıdır ki o, son sûr üflemesidir. ez-Zeccâc dedi ki: Dil biliminde sah (صَخّ) kelimesinin aslı vurmak ve çarpmaktır. Başına taşla vurduğunda “sahha ra'sehû”, karga gagasıyla devenin arkasını gagaladığında/dürttüğünde “yasuhhu” denir. Buna göre es-Sâhha'nın manası; sesinin şiddetiyle kulakları çınlatan/çarpan [çığlık] demektir. el-Keşşâf sahibi başka bir vecih zikrederek şöyle demiştir: Sözünü can kulağıyla dinlediğinde “asâha lehû” dendiği gibi “sahha li-hadîsihî” de denir. Dolayısıyla sûr üflemesi, insanlar onu can kulağıyla dinleyecekleri (yasikhûne lehâ), yani işitecekleri için mecazen sâhha olarak nitelenmiştir. Sonra Allah Teâlâ o günün dehşetini şu kavliyle nitelemiştir:
[سورة عبس (٨٠) : الآيات ٣٤ الى ٣٦]
[Abese Suresi (80): 34-36. Ayetler]
يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ (٣٤) وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ (٣٥) وَصاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (٣٦)
{ يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ (٣٤) وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ (٣٥) وَصاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (٣٦) } “O gün kişi kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve oğullarından kaçar.”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْفِرَارِ مَا يُشْعِرُ بِهِ ظَاهَرُهُ وَهُوَ التَّبَاعُدُ وَالِاحْتِرَازُ وَالسَّبَبُ فِي ذَلِكَ الْفِرَارِ الِاحْتِرَازُ عَنِ الْمُطَالَبَةِ بِالتَّبِعَاتِ. يَقُولُ الْأَخُ: مَا وَاسَيْتَنِي بِمَالِكَ، وَالْأَبَوَانِ يَقُولَانِ قَصَّرْتَ فِي بِرِّنَا، وَالصَّاحِبَةُ تَقُولُ أَطْعَمْتَنِي الْحَرَامَ، وَفَعَلْتَ وَصَنَعْتَ، وَالْبَنُونَ يَقُولُونَ: مَا عَلَّمْتَنَا وَمَا أَرْشَدْتَنَا، وَقِيلَ: أَوَّلُ مَنْ يَفِرُّ مِنْ أَخِيهِ هَابِيلُ، وَمِنْ أَبَوَيْهِ إِبْرَاهِيمُ، وَمِنْ صَاحَبَتِهِ نُوحٌ وَلُوطٌ، وَمِنِ ابْنِهِ نُوحٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْفِرَارِ لَيْسَ هُوَ التَّبَاعُدُ، بَلِ الْمَعْنَى أَنَّهُ يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ مُوَالَاةِ أَخِيهِ لِاهْتِمَامِهِ بِشَأْنِهِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا [الْبَقَرَةِ: ١٦٦] وَأَمَّا الْفِرَارُ مِنْ نُصْرَتِهِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً [الدُّخَانِ: ٤١] وَأَمَّا تَرْكُ السُّؤَالِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً [الْمَعَارِجِ: ١٠] .
Birinci Mesele: Firardan (kaçmaktan) maksadın, lafzın zahirinin hissettirdiği şey, yani uzaklaşmak ve çekinmek olması muhtemeldir. Bu kaçışın sebebi ise hak ve sorumluluk talebinden kaçınmaktır. Kardeş: “Bana malınla destek olmadın”, anne-baba: “Bize iyilik etmekte kusur ettin”, eş: “Bana haram yedirdin, şöyle şöyle yaptın”, çocuklar ise: “Bize öğretmedin, bizi doğru yola iletmedin” der. Şöyle de denilmiştir: Kardeşinden ilk kaçacak olan Hâbil'dir; anne-babasından İbrâhim'dir; eşinden Nûh ve Lût'tur; oğlundan ise Nûh'tur. Firardan maksadın uzaklaşmak olmaması da muhtemeldir; bilakis mana şudur: O, kişinin kendi derdine düşmesi sebebiyle kardeşine arka çıkmaktan kaçtığı gündür; bu da Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “Uyulanların uyanlardan uzaklaştığı [vakit]” [Bakara 166] kavli gibidir. Ya da ona yardım etmekten kaçmaktır ki bu da O'nun: { يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً } “O gün dostun dosta hiçbir faydası olmaz” [Duhân 41] kavli gibidir. Ya da hâlini sormayı terk etmektir ki bu da Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } “Hiçbir candan dost bir dostun hâlini sormaz” [Meâric 10] kavli gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ أَنَّ الَّذِينَ كَانَ الْمَرْءُ فِي دَارِ الدُّنْيَا يَفِرُّ إِلَيْهِمْ وَيَسْتَجِيرُ بِهِمْ، فَإِنَّهُ يَفِرُّ مِنْهُمْ فِي دَارِ الْآخِرَةِ، ذَكَرُوا فِي فَائِدَةِ التَّرْتِيبِ كَأَنَّهُ قِيلَ: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ بَلْ مِنْ أَبَوَيْهِ فَإِنَّهُمَا أَقْرَبُ مِنَ الْأَخَوَيْنِ بَلْ مِنَ الصَّاحِبَةِ وَالْوَلَدِ، لِأَنَّ تَعَلُّقَ الْقَلْبِ بِهِمَا أشد من تعلقه بالأبوين. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْفِرَارَ أتبعه بذكر سببه فقال تعالى:
İkinci Mesele: Kastedilen şudur: İnsanın dünya yurdundayken kendilerine sığındığı ve yardım dilediği kimselerden ahiret yurdunda kaçacaktır. Bu sıralamanın hikmetinde şöyle demişlerdir: Sanki şöyle denilmektedir: Kişinin kardeşinden, hatta kardeşten daha yakın olan anne babasından, hatta kalbin bağlılığı anne babaya olan bağlılıktan daha güçlü olduğu için eşinden ve çocuğundan kaçtığı gün. Sonra Allah Teâlâ bu kaçışı zikredince, peşinden sebebini zikrederek şöyle buyurdu:
[سورة عبس (٨٠) : آية ٣٧]
[Abese Suresi (80): 37. Ayet]
لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ (٣٧)
{ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ (٣٧) } “O gün onlardan her bir kişinin kendine yetip artacak bir derdi vardır.”
وَفِي قَوْلِهِ: يُغْنِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: يُغْنِيهِ أَيْ يَصْرِفُهُ وَيَصُدُّهُ عَنْ قَرَابَتِهِ وَأَنْشَدَ:
O'nun: { يُغْنِيهِ } kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: İbn Kuteybe dedi ki: “Yuğnîhi; yani onu akrabasından çevirir ve alıkoyar.” Nitekim şu beyti inşâd etmiştir:
سَيُغْنِيكَ حَرْبُ بَنِي مَالِكٍ ... عَنِ الْفُحْشِ وَالْجَهْلِ فِي الْمَحْفِلِ
Mâlik oğullarının savaşı, mecliste çirkin söz söylemekten ve cahillik etmekten seni alıkoyacaktır.
أَيْ سَيَشْغَلُكَ، وَيُقَالُ أَغْنِ عَنِّي وَجْهَكَ أَيِ اصْرِفْهُ الثَّانِي: قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: يُغْنِيهِ أَيْ ذَلِكَ الْهَمُّ الَّذِي بِسَبَبِ خَاصَّةِ نَفْسِهِ قَدْ مَلَأَ صَدْرَهُ، فَلَمْ يَبْقَ فيه متسع لهم آخر، فصارت شَبِيهًا بِالْغَنِيِّ فِي أَنَّهُ حَصَلَ عِنْدَهُ مِنْ ذَلِكَ الْمَمْلُوكِ شَيْءٌ كَثِيرٌ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَالَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فِي الْهَوْلِ، بَيَّنَ أَنَّ الْمُكَلَّفِينَ فِيهِ عَلَى قِسْمَيْنِ مِنْهُمُ السُّعَدَاءُ، وَمِنْهُمُ الْأَشْقِيَاءُ فَوَصَفَ السُّعَدَاءَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Yani seni meşgul edecektir. “Ağni annî vecheke” denilir ki “Yüzünü benden çevir” demektir. İkincisi: Meâni âlimleri dediler ki: “Yuğnîhi; yani bizzat kendi nefsi sebebiyle olan o tasa göğsünü doldurmuş, onda başka bir kaygıya yer kalmamıştır; böylece sahip olduğu şeyden kendisinde pek çok bulunması bakımından zengine benzer bir hâl almıştır.” Bil ki Allah Teâlâ dehşet bakımından kıyamet gününün hâlini zikredince, o gündeki mükelleflerin iki kısım olduğunu beyan etmiştir: Onlardan bir kısmı bahtiyarlar (saidler), bir kısmı da bedbahtlardır (şakiler). Bahtiyarları Allah Teâlâ şu kavliyle tavsif etmiştir:
[سورة عبس (٨٠) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Abese Suresi (80): 38-39. Ayetler]
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (٣٨) ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (٣٩)
{ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (٣٨) ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (٣٩) } “O gün birtakım yüzler parıl parıldır, güler ve sevinçlidir.”
مُسْفِرَةٌ مُضِيئَةٌ مُتَهَلِّلَةٌ، مِنْ أَسْفَرَ الصُّبْحُ إِذَا أَضَاءَ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ لِمَا رُوِيَ مَنْ كَثُرَتْ صَلَاتُهُ بِاللَّيْلِ، حَسُنَ وَجْهُهُ بِالنَّهَارِ، وَعَنِ الضَّحَّاكِ، مِنْ آثَارِ الْوُضُوءِ، وَقِيلَ: مِنْ طُولِ مَا اغْبَرَّتْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَعِنْدِي أَنَّهُ بِسَبَبِ الْخَلَاصِ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْيَا وَالِاتِّصَالِ بِعَالَمِ الْقُدْسِ وَمَنَازِلِ الرِّضْوَانِ وَالرَّحْمَةِ ضَاحِكَةٌ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي بِالْفَرَاغِ مِنَ الْحِسَابِ مُسْتَبْشِرَةٌ فَرِحَةٌ بِمَا نَالَتْ مِنْ كَرَامَةِ اللَّهِ وَرِضَاهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: مُسْفِرَةٌ إِشَارَةٌ إِلَى الْخَلَاصِ عَنْ هَذَا الْعَالَمِ وَتَبِعَاتِهِ/ وَأَمَّا الضَّاحِكَةُ وَالْمُسْتَبْشِرَةُ، فَهُمَا مَحْمُولَتَانِ عَلَى الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ وَالْعَمَلِيَّةِ، أَوْ عَلَى وجدان المنفعة ووجدان التعظيم.
{ مُسْفِرَةٌ } Aydınlık ve parıldayan demektir; sabah aydınlandığında kullanılan “esfera's-subhu” ifadesindendir. İbn Abbâs'tan “gece ibadetinden dolayı” [aydınlıktır] dediği rivayet edilmiştir; zira “Gece namazı çok olanın gündüz yüzü güzel olur” rivayet edilmiştir. ed-Dahhâk'tan “abdest eserlerinden dolayı”, [başkalarınca da] “Allah yolunda uzun süre tozlanmaktan dolayı” denilmiştir. Bana göre ise bu, dünya bağlarından kurtulup kudsiyet âlemine, rıdvan ve rahmet menzillerine kavuşmaktan dolayıdır. { ضاحِكَةٌ } el-Kelbî dedi ki: Hesabın bitmesiyle güler. { مُسْتَبْشِرَةٌ } Allah'ın ikramına ve rızasına nail olmaktan dolayı sevinçlidir. Bil ki O'nun: { مُسْفِرَةٌ } kavli, bu âlemden ve onun sorumluluklarından kurtuluşa işarettir. { الضَّاحِكَةُ } ve { الْمُسْتَبْشِرَةُ } ise, ya nazarî ve amelî kuvvete ya da menfaate ve tazime kavuşmaya hamledilir.
[سورة عبس (٨٠) : الآيات ٤٠ الى ٤٢]
[Abese Suresi (80): 40-42. Ayetler]
وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ (٤٠) تَرْهَقُها قَتَرَةٌ (٤١) أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ (٤٢)
{ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ (٤٠) تَرْهَقُها قَتَرَةٌ (٤١) أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ (٤٢) } “O gün birtakım yüzlerin üzerinde de toz toprak vardır; onları bir karanlık bürür. İşte onlar kâfirlerin, günahkârların ta kendileridir.”
قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْغَبَرَةُ مَا يُصِيبُ الْإِنْسَانَ مِنَ الْغُبَارِ، وَقَوْلُهُ: تَرْهَقُها أَيْ تُدْرِكُهَا عَنْ قُرْبٍ، كَقَوْلِكَ رَهِقْتُ الْجَبَلَ إِذَا لَحِقْتُهُ بِسُرْعَةٍ، وَالرَّهَقُ عَجَلَةُ الْهَلَاكِ، وَالْقَتَرَةُ سَوَادٌ كَالدُّخَانِ، وَلَا يُرَى أَوْحَشُ مِنَ اجْتِمَاعِ الْغَبَرَةِ وَالسَّوَادِ فِي الْوَجْهِ، كَمَا تَرَى وُجُوهَ الزُّنُوجِ إِذَا اغْبَرَّتْ، وَكَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَمَعَ فِي وُجُوهِهِمْ بَيْنَ السَّوَادِ وَالْغَبَرَةِ، كَمَا جَمَعُوا بَيْنَ الْكُفْرِ وَالْفُجُورِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
el-Müberred dedi ki: Gabere (الْغَبَرَةُ), insana isabet eden tozdur. O'nun: { تَرْهَقُها } kavli ise “ona yakından erişir” demektir; nitekim dağa süratle yetiştiğinde “rehıktü'l-cebel” dersin; rehak (الرَّهَق) helakin acele etmesidir/yaklaşmasıdır. Katere (الْقَتَرَةُ) ise duman gibi bir karalıktır. Yüzde toz ile karalığın bir araya gelmesinden daha vahim/korkunç bir şey görülmez; nitekim zencilerin yüzleri tozlandığında gördüğün gibidir. Sanki Allah Teâlâ, onlar küfür ile fücuru (günahkârlığı) birleştirdikleri gibi, onların yüzlerinde de karalık ile tozu bir araya getirmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرْجِئَةَ وَالْخَوَارِجَ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، أَمَّا الْمُرْجِئَةُ فَقَالُوا: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْقِيَامَةِ قِسْمَانِ: أَهْلُ الثَّوَابِ، وَأَهْلُ الْعِقَابِ، وَدَلَّتْ عَلَى أَنَّ أَهِلَ الْعِقَابِ هُمُ الْكَفَرَةُ، وَثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْفُسَّاقَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ لَيْسُوا بِكَفَرَةٍ، وَإِذَا لَمْ يَكُونُوا مِنَ الْكَفَرَةِ كَانُوا مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ لَيْسَ لَهُ عِقَابٌ، وَأَمَّا الْخَوَارِجُ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: دَلَّتْ سَائِرُ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ يُعَاقَبُ، وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ يُعَاقَبُ فَإِنَّهُ كَافِرٌ، فَيَلْزَمُ أَنَّ كُلَّ مُذْنِبٍ فَإِنَّهُ كَافِرٌ وَالْجَوَابُ: أَكْثَرُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الْمَذْكُورَ هَاهُنَا هُوَ هَذَا الْفَرِيقَانِ، وَذَلِكَ لَا يَقْتَضِي نَفْيَ الْفَرِيقِ الثَّالِثِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ محمد النبي وآله وصحبه أجمعين.
Bil ki Mürcie ve Hâricîler bu ayete sarılmışlardır. Mürcie'ye gelince, onlar şöyle dediler: Bu ayet, kıyamet ehlinin iki kısım olduğuna delalet etmiştir: Sevap ehli ve azap ehli. Yine [bu ayet] azap ehlinin kâfirler olduğuna delalet etmiştir. Delille sabittir ki namaz ehlinden olan fâsıklar kâfir değildir. Kâfirlerden olmadıklarına göre sevap ehlindendirler. Bu da namaz ehlinden olan büyük günah sahibinin azap görmeyeceğine delalet eder. Hâricîler ise şöyle dediler: Diğer deliller büyük günah sahibinin azap göreceğine delalet etmiştir; bu ayet de azap gören herkesin kâfir olduğuna delalet etmiştir; o halde her günahkârın kâfir olması gerekir. Cevap [şudur]: Bu meseledeki en ileri durum, burada sadece bu iki grubun zikredilmiş olmasıdır; bu ise üçüncü bir grubun nefyini (bulunmadığını) gerektirmez. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. O'nun salâtı peygamberlerin efendisi Nebi Muhammed'e, âline ve bütün ashabına olsun.