Binûn

Tekvîr Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: ذِي قُوَّةٍ ثُمَّ مِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الشِّدَّةِ،

Üçüncüsü: O'nun { ذِي قُوَّةٍ } “büyük bir güç sahibi” buyruğudur. Sonra onlardan bir kısmı bunu [fiziksel] kuvvete hamletmiştir.

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ لِجِبْرِيلَ «ذَكَرَ اللَّهُ قُوَّتَكَ، فَمَاذَا بَلَغْتَ؟ قَالَ رَفَعْتُ قُرَيَّاتِ قَوْمِ لُوطٍ الْأَرْبَعَ عَلَى قَوَادِمِ جَنَاحِي حَتَّى إِذَا سَمِعَ أَهْلُ السماء

Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Cebrail'e şöyle demiştir: «Allah senin gücünü zikretti; [gücün] nereye ulaştı?» [Cebrail] dedi ki: «Lût kavminin dört kasabasını kanadımın uç tüyleri üzerinde öyle kaldırdım ki, nihayet gök ehli

نُبَاحَ الْكِلَابِ وَأَصْوَاتَ الدَّجَاجِ قَلَبْتُهَا»

köpeklerin havlamasını ve tavukların seslerini işitince onları altüst ettim.»

وَذَكَرَ مُقَاتِلٌ أَنَّ شَيْطَانًا يُقَالُ لَهُ الْأَبْيَضُ صَاحِبُ الْأَنْبِيَاءِ قَصَدَ أَنْ يَفْتِنَ النَّبِيَّ ﷺ فَدَفَعَهُ جِبْرِيلُ دَفْعَةً رَقِيقَةً وَقَعَ بِهَا مِنْ مَكَّةَ إِلَى أَقْصَى الْهِنْدِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْقُوَّةِ فِي أَدَاءِ طَاعَةِ اللَّهِ وَتَرْكِ الْإِخْلَالِ بِهَا مِنْ أَوَّلِ الْخَلْقِ إِلَى آخِرِ زَمَانِ التَّكْلِيفِ، وَعَلَى الْقُوَّةِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ وَفِي مُطَالَعَةِ جَلَالِ اللَّهِ.

Mukâtil zikretmiştir ki: Peygamberlerin musallatı olan el-Ebyad adında bir şeytan, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem fitneye düşürmek istedi. Cebrail onu hafifçe bir itti; bunun üzerine [o şeytan] Mekke'den Hindistan'ın en ucuna düştü. Onlardan bir kısmı da bunu, yaratılışın başından mükellefiyet zamanının sonuna kadar Allah'a itaati yerine getirme ve onu aksatmama hususundaki kuvvete, Allah'ı tanıma ve Allah'ın celâlini müşahede etmedeki kuvvete hamletmiştir.

وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ وَهَذِهِ الْعِنْدِيَّةُ لَيْسَتْ عِنْدِيَّةَ الْمَكَانِ، مِثْلَ قَوْلِهِ: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٩] وَلَيْسَتْ عِنْدِيَّةُ الْجِهَةِ بِدَلِيلِ

Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın { عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ } “Arş'ın sahibinin katında pek itibarlıdır” buyruğudur. Bu 'katında olma' (indiyyet) durumu, O'nun: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “O'nun katında olanlar büyüklük taslamazlar” [Enbiyâ: 19] buyruğunda olduğu gibi mekân bakımından bir katında olma değildir; cihet bakımından bir katında olma da değildir. Bunun delili

قَوْلِهِ «أَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ»

O'nun: «Ben kalpleri kırık olanların yanındayım» buyruğudur.

بَلْ عِنْدِيَّةُ الْإِكْرَامِ وَالتَّشْرِيفِ وَالتَّعْظِيمِ. وَأَمَّا مَكِينٍ فَقَالَ الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ قَدْ مَكُنَ فُلَانٌ عِنْدَ فُلَانٍ بِضَمِّ الْكَافِ مَكْنًا وَمَكَانَةً، فَعَلَى هَذَا الْمَكِينُ هُوَ ذو الجاه الذي يعطي ما يسأل.

Aksine ikram, teşrif ve tazim bakımından bir katında olmadır. { مَكِينٍ } “pek itibarlıdır” [ifadesine] gelince, Kisâî şöyle demiştir: Kâf harfinin ötresiyle 'mekune (مَكُنَ) fülânun inde fülânin meknen ve mekâneten' denir. Buna göre mekîn (مَكِين), dilediği kendisine verilen makam/itibar sahibidir.

[سورة التكوير (٨١) : آية ٢١]

[Tekvîr Suresi (81): 21. Ayet]

مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ (٢١)

{ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ } “Orada kendisine itaat edilen, güvenilir [bir elçidir]” (21)

وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: مُطاعٍ ثَمَّ اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: ثَمَّ إِشَارَةٌ إِلَى الظَّرْفِ الْمَذْكُورِ أَعْنِي عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ [التكوير: ٢٠] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ عِنْدَ اللَّهِ مُطَاعٌ فِي مَلَائِكَتِهِ الْمُقَرَّبِينَ يُصْدِرُونَ عَنْ أَمْرِهِ وَيَرْجِعُونَ إِلَى رَأْيِهِ، وَقُرِئَ ثُمَّ تَعْظِيمًا لِلْأَمَانَةِ وَبَيَانًا لِأَنَّهَا أَفْضَلُ صِفَاتِهِ الْمَعْدُودَةِ.

Beşincisi: Allah Teâlâ'nın { مُطاعٍ ثَمَّ } “Orada kendisine itaat edilen” buyruğudur. Bil ki O'nun { ثَمَّ } [sözü], zikredilen zarfa yani { عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ } “Arş'ın sahibinin katında” [Tekvîr: 20] [ifadesine] bir işarettir. Mana şudur: O, Allah katında mukarreb melekler arasında kendisine itaat edilen biridir; onlar onun emriyle hareket ederler ve onun görüşüne başvururlar. [Bu kelime], emanetin büyüklüğünü belirtmek ve sayılan sıfatlarının en faziletlisi olduğunu açıklamak üzere { ثُمَّ } şeklinde de okunmuştur.

وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ: أَمِينٍ أَيْ هُوَ أَمِينٌ عَلَى وَحْيِ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ، قَدْ عَصَمَهُ الله من الخيانة والزلل.

Altıncısı: O'nun { أَمِينٍ } “güvenilir” buyruğudur; yani o, Allah'ın vahyine ve elçilik vazifelerine karşı güvenilirdir, Allah onu hıyanetten ve hatadan korumuştur.

[سورة التكوير (٨١) : الآيات ٢٢ الى ٢٤]

[Tekvîr Suresi (81): 22-24. Ayetler]

وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ (٢٢) وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ (٢٣) وَما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ (٢٤)

{ وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ } “Arkadaşınız asla bir mecnun değildir” (22) { وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ } “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü” (23) { وَما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ } “O, gayb konusunda cimri de değildir” (24)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ وَاحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ فَضَّلَ جِبْرِيلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَقَالَ: إِنَّكَ إِذَا وَازَنْتَ بَيْنَ قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ [التَّكْوِيرِ: ١٩- ٢١] وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ ظَهَرَ التَّفَاوُتُ الْعَظِيمُ: وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ يَعْنِي حَيْثُ تَطْلُعُ الشَّمْسُ فِي قَوْلِ الْجَمِيعِ، وَهَذَا مُفَسَّرٌ فِي سُورَةِ النَّجْمِ وَما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ أَيْ: وَمَا مُحَمَّدٌ عَلَى الْغَيْبِ بِظَنِينٍ وَالْغَيْبُ هَاهُنَا الْقُرْآنُ وَمَا فِيهِ مِنَ الْأَنْبَاءِ وَالْقَصَصِ وَالظَّنِينُ الْمُتَّهَمُ يُقَالُ: ظَنَنْتُ زَيْدًا فِي مَعْنَى اتَّهَمْتُهُ، وَلَيْسَ مِنَ الظَّنِّ الَّذِي يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَالْمَعْنَى مَا مُحَمَّدٌ عَلَى الْقُرْآنِ بِمُتَّهَمٍ أَيْ هُوَ ثِقَةٌ فِيمَا يُؤَدِّي عَنِ اللَّهِ، وَمَنْ قَرَأَ بِالضَّادِ فَهُوَ مِنَ الْبُخْلِ يُقَالُ ضَنَنْتُ بِهِ أَضِنُّ أَيْ بَخِلْتُ، وَالْمَعْنَى لَيْسَ بِبَخِيلٍ فِيمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، قَالَ الْفَرَّاءُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ } “Arkadaşınız asla bir mecnun değildir” buyurdu. Cebrail'i Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem üstün tutanlar bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: O'nun: { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ } “Şüphesiz o, şerefli bir elçinin sözüdür. Büyük bir güç sahibi, Arş'ın sahibinin katında pek itibarlıdır. Orada kendisine itaat edilen, güvenilir [bir elçidir]” [Tekvîr: 19-21] buyruğu ile O'nun: { وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ } “Arkadaşınız asla bir mecnun değildir” buyruğu arasında bir mukayese yaptığında büyük bir fark ortaya çıkar. { وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ } “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü” [ifadesi], herkesin ittifakıyla güneşin doğduğu yer demektir ve bu Necm Suresi'nde açıklanmıştır. { وَما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ } “O, gayb konusunda cimri de değildir” [ifadesine gelince]; yani Muhammed gayb konusunda itham edilmiş (zanîn) değildir. Buradaki gayb, Kur'an ve onun içindeki haberler ile kıssalardır. Zanîn (ظَنِين) ise itham edilen demektir; 'Zeyd'i itham ettim' manasında 'zanentu Zeyden' denir, iki mef'ule geçişli olan zandan değildir. Mana şudur: Muhammed Kur'an hususunda itham edilmiş değildir; yani o, Allah'tan tebliğ ettiği şeylerde güvenilirdir. Dâd (ض) harfiyle [bi-danîn şeklinde] okuyan kimseye göre bu, cimrilikten gelir; 'ona cimrilik ettim' manasında 'danintu bihî adınnu' denir. Mana ise: Allah'ın indirdiği şeyler hususunda cimri değildir, [şeklindedir]. Ferrâ şöyle demiştir:

يَأْتِيهِ غَيْبُ السَّمَاءِ، وَهُوَ شَيْءٌ نَفِيسٌ فَلَا يَبْخَلُ بِهِ عَلَيْكُمْ، وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْمَعْنَى أَنَّهُ يُخْبَرُ بِالْغَيْبِ فَيُبَيِّنُهُ وَلَا يَكْتُمُهُ كَمَا يَكْتُمُ الْكَاهِنُ ذَلِكَ وَيَمْتَنِعُ مِنْ إِعْلَامِهِ حَتَّى يَأْخُذَ عَلَيْهِ حُلْوَانًا، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْكُفَّارَ لَمْ يُبَخِّلُوهُ، وَإِنَّمَا اتَّهَمُوهُ فَنَفْيُ التُّهْمَةِ أَوْلَى مِنْ نَفْيِ الْبُخْلِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: عَلَى الْغَيْبِ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ الْبُخْلَ لَقَالَ بِالْغَيْبِ لِأَنَّهُ يُقَالُ: فُلَانٌ ضَنِينٌ بِكَذَا وَقَلَّمَا يُقَالُ عَلَى كَذَا. ثم قال تعالى:

Ona semanın gaybı gelir ki o çok değerli bir şeydir; dolayısıyla o bunu sizden esirgemez/sizden esirgeyecek kadar cimri değildir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Mana, ona gayb haber verilir, o da bunu açıklar; kâhinin bunu gizlemesi ve ücret (hulvân) alıncaya kadar bildirmekten kaçınması gibi gizlemez. Ebû Ubeyde iki yönden birinci kıraati tercih etmiştir: Birincisi: Kafirler onu cimrilikle suçlamamışlar, ancak onu itham etmişlerdir; bu sebeple ithamı nefyetmek cimriliği nefyetmekten daha evladır. İkincisi: O'nun { عَلَى الْغَيْبِ } [sözüdür]. Eğer murat cimrilik olsaydı 'bi'l-ğayb' derdi; çünkü 'fülânun danînun bi-kezâ' (falan kimse şu hususta cimridir) denir, 'alâ kezâ' pek denmez. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة التكوير (٨١) : آية ٢٥]

[Tekvîr Suresi (81): 25. Ayet]

وَما هُوَ بِقَوْلِ شَيْطانٍ رَجِيمٍ (٢٥)

{ وَما هُوَ بِقَوْلِ شَيْطانٍ رَجِيمٍ } “O, kovulmuş bir şeytanın sözü de değildir” (25)

كَانَ أَهْلُ مَكَّةَ يَقُولُونَ: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَجِيءُ بِهِ شَيْطَانٌ فَيُلْقِيهِ عَلَى لِسَانِهِ، فَنَفَى اللَّهُ ذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ الْقَوْلُ بِصِحَّةِ النُّبُوَّةِ مَوْقُوفٌ عَلَى نَفْيِ هَذَا الِاحْتِمَالِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ نَفْيُ هَذَا الِاحْتِمَالِ بِالدَّلِيلِ السَّمْعِيِّ؟ قُلْنَا بَيَّنَّا أَنَّ

Mekke ehli: 'Bu Kur'an'ı bir şeytan getirmekte ve onun diline fırlatmaktadır/bırakmaktadır' diyorlardı; Allah bunu nefyetti. Eğer: 'Peygamberliğin sıhhatine hükmetmek bu ihtimalin nefyedilmesine bağlıdır; öyleyse bu ihtimali naklî delille (sem'î delille) nefyetmek nasıl mümkün olur?' denilirse, biz deriz ki: Biz açıkladık ki

عَلَى الْقَوْلِ بِالصِّرْفَةِ لَا تَتَوَقَّفُ صِحَّةُ النُّبُوَّةِ عَلَى نَفْيِ هَذَا الِاحْتِمَالِ، فَلَا جَرَمَ يُمْكِنُ نَفْيُ هَذَا الِاحْتِمَالِ بِالدَّلِيلِ السَّمْعِيِّ. ثُمَّ قَالَ تعالى:

sarfe görüşüne göre peygamberliğin sıhhati bu ihtimalin nefyedilmesine bağlı değildir; dolayısıyla bu ihtimalin naklî delille nefyedilmesi elbette mümkündür. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة التكوير (٨١) : آية ٢٦]

[Tekvîr Suresi (81): 26. Ayet]

فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ (٢٦)

{ فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ } “O halde nereye gidiyorsunuz?” (26)

وَهَذَا اسْتِضْلَالٌ لَهُمْ يُقَالُ لِتَارِكِ الْجَادَّةِ اعْتِسَافًا، أَيْنَ تَذْهَبُ؟ مُثِّلَتْ حَالُهُمْ بِحَالِهِ في تركهم الحق وعدو لهم عَنْهُ إِلَى الْبَاطِلِ، وَالْمَعْنَى أَيُّ طَرِيقٍ تَسْلُكُونَ أَبَيْنُ مِنْ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ الَّتِي قَدْ بَيَّنْتُ لَكُمْ، قَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ تَقُولُ إِلَى أَيْنَ تَذْهَبُ وَأَيْنَ تَذْهَبُ، وَتَقُولُ ذَهَبْتُ الشَّامَ وَانْطَلَقْتُ السوق، واحتج أهل الاعتزال بهذه الآية وجهه ظَاهِرٌ. ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْقُرْآنَ مَا هُوَ، فقال:

Bu onların sapıklıklarını ortaya koymadır; ana yolu bırakıp rastgele yola sapan kimseye: 'Nereye gidiyorsun?' denir. Hakkı terk etmeleri ve ondan batıla sapmaları konusunda onların durumu onun durumuna benzetilmiştir. Mana şudur: Size açıkladığım bu yoldan daha açık hangi yola giriyorsunuz? Ferrâ şöyle demiştir: Araplar 'ilâ eyne tezhebu' ve 'eyne tezhebu' derler; yine 'zehebtü'ş-Şâme' ve 'intalaktu's-sûka' derler. Mutezile ehli bu ayeti delil getirmiştir ve bunun yönü açıktır. Sonra Kur'an'ın ne olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu:

[سورة التكوير (٨١) : آية ٢٧]

[Tekvîr Suresi (81): 27. Ayet]

إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٢٧)

{ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “O, bütün alemler için bir öğütten başka bir şey değildir” (27)

أَيْ هُوَ بيان وهداية للخلق أجمعين.

Yani o, bütün yaratılmışlar için bir açıklama ve hidayettir.

[سورة التكوير (٨١) : آية ٢٨]

[Tekvîr Suresi (81): 28. Ayet]

لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ (٢٨)

{ لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ } “İçinizden dosdoğru olmak isteyenler için” (28)

ثُمَّ قَالَ: لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ وَهُوَ بَدَلٌ مِنَ الْعَالَمِينَ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ، وفائدة هذا الإبدال أن الذين شاؤوا الِاسْتِقَامَةَ بِالدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ هُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِالذِّكْرِ، فَكَأَنَّهُ لَمْ يُوعَظْ بِهِ غَيْرُهُمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْقُرْآنَ إِنَّمَا يَنْتَفِعُ بِهِ مَنْ شَاءَ أَنْ يَسْتَقِيمَ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مَشِيئَةَ الِاسْتِقَامَةِ مَوْقُوفَةٌ على مشيئة الله فقال تعالى:

Sonra O: { لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ } “İçinizden dosdoğru olmak isteyenler için” buyurdu. Bu [ifade], 'el-âlemîn' kelimesinden bedeldir; takdiri: 'İn hüve illâ zikrun li-men şâe minkum en yestekîm' (O, ancak içinizden dosdoğru olmak isteyenler için bir öğüttür) şeklindedir. Bu bedel yapmanın faydası şudur: İslâm'a girerek istikameti dileyen kimseler, bu zikirden faydalanan kimselerdir; sanki onlardan başkasına bununla vaaz edilmemiştir. Mana şudur: Kur'an'dan ancak dosdoğru olmak isteyen kimse faydalanır. Sonra istikamet dilemenin Allah'ın dilemesine bağlı olduğunu açıklayarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة التكوير (٨١) : آية ٢٩]

[Tekvîr Suresi (81): 29. Ayet]

وَما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٢٩)

{ وَما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” (29)

أَيْ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُعْطِيَهُ تِلْكَ الْمَشِيئَةَ، لِأَنَّ فِعْلَ تِلْكَ الْمَشِيئَةِ صِفَةٌ مُحْدَثَةٌ فَلَا بُدَّ فِي حُدُوثِهَا مِنْ مَشِيئَةٍ أُخْرَى فَيَظْهَرُ مِنْ مَجْمُوعِ هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ فِعْلَ الِاسْتِقَامَةِ مَوْقُوفٌ عَلَى إِرَادَةِ الِاسْتِقَامَةِ. وَهَذِهِ الْإِرَادَةُ مَوْقُوفَةُ الْحُصُولِ عَلَى أَنْ يُرِيدَ اللَّهُ أَنْ يُعْطِيَهُ تِلْكَ الْإِرَادَةَ، وَالْمَوْقُوفُ عَلَى الْمَوْقُوفِ عَلَى الشَّيْءِ مَوْقُوفٌ عَلَى ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَأَفْعَالُ الْعِبَادِ فِي طَرَفَيْ ثُبُوتِهَا وَانْتِفَائِهَا، مَوْقُوفَةٌ عَلَى مَشِيئَةِ اللَّهِ وَهَذَا هُوَ قَوْلُ أَصْحَابِنَا، وَقَوْلُ بَعْضِ الْمُعْتَزِلَةِ إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَخْصُوصَةٌ بِمَشِيئَةِ الْقَهْرِ وَالْإِلْجَاءِ ضَعِيفٌ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمَشِيئَةَ الِاخْتِيَارِيَّةَ شَيْءٌ حَادِثٌ، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُحْدِثٍ فَيَتَوَقَّفُ حُدُوثُهَا عَلَى أَنْ يَشَاءَ مُحْدِثُهَا إِيجَادَهَا، وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْإِلْزَامُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

Yani Allah Teâlâ'nın ona o dilemeyi vermeyi dilemesi müstesnadır; çünkü o dileme fiili sonradan yaratılmış (muhdes) bir sıfattır, dolayısıyla onun meydana gelmesi için başka bir dileme mutlaka gereklidir. Bu ayetlerin tamamından anlaşılmaktadır ki istikamet fiili, istikamet iradesine bağlıdır. Bu iradenin meydana gelmesi ise Allah'ın ona o iradeyi vermeyi dilemesine bağlıdır. Bir şeye bağlı olan şeye bağlı olan şey de bizzat o şeye bağlıdır. Dolayısıyla kulların fiilleri, var olmaları ve yok olmaları bakımından Allah'ın dilemesine bağlıdır; arkadaşlarımızın (Ehl-i Sünnet'in) görüşü de budur. Bazı Mutezilîlerin bu ayetin cebir ve mecbur kılma (ilcâ) dilemesine mahsus olduğuna dair sözü zayıftır; çünkü biz açıkladık ki ihtiyarî dileme sonradan yaratılmış (hâdis) bir şeydir, onun için mutlaka bir var edici (muhdis) gereklidir. Dolayısıyla onun meydana gelmesi, onu var edenin onu var etmeyi dilemesine bağlıdır; bu durumda da aynı bağlayıcı delil (ilzâm) tekrar döner. En doğrusunu Allah bilir.