أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَعْنَى أَنَّ فِي هَذَا الْيَوْمِ الَّذِي هُوَ يَوْمُ تَصْقَعُ الْأَعْمَالُ وَالْمُحَاسَبَةُ يَضْحَكُ الْمُؤْمِنُ مِنَ الْكَافِرِ، وَفِي سَبَبِ هَذَا الضَّحِكِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَضْحَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الضُّرِّ وَالْبُؤْسِ، وَفِي الْآخِرَةِ يَضْحَكُ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى الْكَافِرِينَ بِسَبَبِ مَا هُمْ فِيهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ وَالْبَلَاءِ، وَلِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا عَلَى غَيْرِ شَيْءٍ، وَأَنَّهُمْ قَدْ بَاعُوا بَاقِيًا بِفَانٍ وَيَرَوْنَ أَنْفُسَهُمْ قَدْ فَازُوا بِالنَّعِيمِ الْمُقِيمِ وَنَالُوا بِالتَّعَبِ الْيَسِيرِ رَاحَةَ الْأَبَدِ، وَدَخَلُوا الْجَنَّةَ فَأُجْلِسُوا عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِمْ كَيْفَ يُعَذَّبُونَ فِي النَّارِ وَكَيْفَ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا وَيَدْعُونَ بِالْوَيْلِ وَالثُّبُورِ وَيَلْعَنُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا الثَّانِي: قَالَ أَبُو صَالِحٍ: يُقَالُ لِأَهْلِ النَّارِ وَهُمْ فِيهَا اخْرُجُوا وَتُفْتَحُ لَهُمْ أَبْوَابُهَا، فَإِذَا رَأَوْهَا قَدْ فُتِحَتْ أَقْبَلُوا إِلَيْهَا يُرِيدُونَ الْخُرُوجَ، وَالْمُؤْمِنُونَ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِمْ عَلَى الْأَرَائِكِ، فَإِذَا انْتَهَوْا إِلَى أَبْوَابِهَا غُلِّقَتْ دُونَهُمْ، فَذَاكَ هُوَ سَبَبُ الضَّحِكِ.
Birinci Mesele: Mana şudur: Amellerin ortaya konduğu ve hesabın görüldüğü bu günde mümin kâfire güler. Bu gülmenin sebebi hususunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kâfirler dünyada müminlerin içinde bulundukları sıkıntı ve darlık sebebiyle onlara gülerlerdi; ahirette de müminler kâfirlerin içinde bulundukları azap ve bela çeşitleri sebebiyle onlara gülerler. Çünkü onlar dünyada hiçbir [gerçek dayanak] üzere olmadıklarını, baki olanı fani olanla değiştirdiklerini anlamışlardır; [müminler ise] kendilerinin ebedî nimeti kazandıklarını, az bir meşakkatle sonsuz bir rahata eriştiklerini görürler. Cennete girip tahtlar üzerine oturtulurlar; onların ateşte nasıl azap edildiklerine, orada nasıl feryat edip helak ve yok oluşu çağırdıklarına ve birbirlerine nasıl lanet ettiklerine bakarlar. İkincisi: Ebû Sâlih şöyle demiştir: Cehennem halkına onlar cehennemdeyken: “Çıkın!” denilir ve kapıları kendilerine açılır. Kapıların açıldığını görünce çıkmak isteyerek oraya yönelirler; müminler de tahtlar üzerinden onlara bakarlar. Tam kapılarına vardıklarında yüzlerine kapatılır. İşte gülmenin sebebi budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ حَالٌ مِنْ يَضْحَكُونَ أَيْ يَضْحَكُونَ مِنْهُمْ نَاظِرِينَ إِلَيْهِمْ وَإِلَى مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْهَوَانِ وَالصَّغَارِ بَعْدَ الْعِزَّةِ وَالْكِبْرِ.
İkinci Mesele: { عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ } “Tahtlar üzerinden bakarlar” ifadesi, { يَضْحَكُونَ } fiilinden hâldir. Yani onlara, izzet ve kibrin ardından düştükleri zillet ve hakarete bakarak onlara gülerler.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ ثُوِّبَ بِمَعْنَى أُثِيبَ أَيِ اللَّهُ الْمُثِيبُ، قَالَ أَوْسٌ:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ } “Kâfirler yaptıklarının cezasını buldular mı?” Sûvibe (ثُوِّبَ), üsîbe (أُثِيبَ: karşılığı verildi) manasındadır; yani sevap/karşılık veren Allah'tır. Evs şöyle demiştir:
سَأَجْزِيكِ أَوْ يَجْزِيكِ عَنِّي مُثَوِّبٌ ... وَحَسْبُكِ أَنْ يُثْنَى عَلَيْكِ وَتُحْمَدِي
Sana ben karşılığını vereceğim yahut benim yerime karşılık veren biri sana karşılık verecektir... Sana övgüyle bahsedilmen ve methedilmen yeter.
قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَهُوَ فُعِّلَ مِنَ الثَّوَابِ، وَهُوَ مَا يَثُوبُ أَيْ يَرْجِعُ إِلَى فَاعِلِهِ جَزَاءَ مَا عَمِلَهُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَالثَّوَابُ يُسْتَعْمَلُ في المكافأة بالشر، ونشد أَبُو عُبَيْدَةَ:
El-Müberred şöyle demiştir: Bu kelime sevap (الثَّوَاب) kökünden türemiştir; o da hayır yahut şerden yaptığı şeyin karşılığı olarak failine dönen (yesûbü/يَثُوبُ) şeydir. Sevap kelimesi şerre karşılık vermede de kullanılır. Ebû Ubeyde şu şiiri okumuştur:
أَلَا أَبْلِغْ أَبَا حَسَنٍ رَسُولًا ... فَمَا لَكَ لَا تَجِيءُ إِلَى الثَّوَابِ
Haber ver Ebû Hasan'a giden bir elçiye... Sana ne oluyor da gelmiyorsun karşılığını almaya?
وَالْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ كَقَوْلِهِ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخَانِ: ٤٩] وَالْمَعْنَى كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ: هَلْ جَازَيْنَا الْكُفَّارَ عَلَى عَمَلِهِمُ الَّذِي كَانَ مِنْ جُمْلَتِهِ ضَحِكُهُمْ بِكُمْ وَاسْتِهْزَاؤُهُمْ بِطَرِيقَتِكُمْ، كَمَا جَازَيْنَاكُمْ عَلَى أَعْمَالِكُمُ الصَّالِحَةِ؟ فَيَكُونُ هَذَا الْقَوْلُ زَائِدًا فِي سُرُورِهِمْ، لِأَنَّهُ يَقْتَضِي زِيَادَةً فِي تَعْظِيمِهِمْ وَالِاسْتِخْفَافَ بِأَعْدَائِهِمْ، والمقصود منها أحوال القيامة. والله أعلم.
Evlâ olan, bunun Allah Teâlâ'nın: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok üstündün!” [Duhân: 49] buyruğunda olduğu gibi istihza (alay) yoluyla hamledilmesidir. Mana sanki Allah Teâlâ müminlere şöyle demektedir: “Sizin salih amellerinize karşılık verdiğimiz gibi, kâfirlere de size gülmeleri ve yolunuzla alay etmeleri de dahil olmak üzere amellerinin karşılığını verdik mi?” Dolayısıyla bu söz onların sevincini artırır; zira bu, kendilerinin daha da yüceltilmesini ve düşmanlarının tahkir edilmesini gerektirir. Bundan kastedilen de kıyamet halleridir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.