Binûn

Burûc Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[قَوْلُهُ تَعَالَى هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ إلى قوله وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ أَصْحَابِ الْأُخْدُودِ فِي تَأَذِّي الْمُؤْمِنِينَ بِالْكُفَّارِ، بَيَّنَ أَنَّ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُمْ كَانُوا أَيْضًا كَذَلِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّ فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ بَدَلٌ مِنَ الْجُنُودِ، وَأَرَادَ بِفِرْعَوْنَ إِيَّاهُ وَقَوْمَهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ [يونس: ٨٣] وَثَمُودُ، كَانُوا فِي بِلَادِ الْعَرَبِ، وَقِصَّتُهُمْ عِنْدَهُمْ مَشْهُورَةٌ فَذَكَرَ تَعَالَى مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ فِرْعَوْنَ، وَمِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ ثَمُودَ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ الْكُفَّارِ فِي جَمِيعِ الْأَزْمِنَةِ مُسْتَمِرَّةٌ عَلَى هَذَا النَّهْجِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ وَلَمَّا طَيَّبَ قَلْبَ الرَّسُولِ ﵇ بِحِكَايَةِ

[Allah Teâlâ'nın: { هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ } “Orduların haberi sana geldi mi?” kavlinden { وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ } “Oysa Allah onları arkalarından kuşatmıştır.” kavline kadar olan kısım]: Bil ki Allah Teâlâ, Ashâb-ı Uhdûd'un durumunu müminlerin kâfirler tarafından eziyet görmesi bağlamında açıkladığında, onlardan öncekilerin de aynı şekilde olduğunu beyan etmiştir. Bil ki Firavun ve Semûd kelimeleri, ordulardan bedeldir. Firavun ile, Yûnus Suresi 83. ayetteki { مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِمْ } “Firavun'dan ve ileri gelenlerinden” kavlinde olduğu gibi bizzat kendisini ve kavmini kastetmiştir. Semûd kavmi ise Arap diyarındaydı ve kıssaları onların yanında meşhurdu. Bu sebeple Allah Teâlâ, sonrakilerden Firavun'u, öncekilerden de Semûd'u zikretmiştir. Buradaki maksat, bütün zamanlarda müminlerin kâfirlerle olan durumunun bu minval üzere devam ettiğini açıklamaktır. İşte: { بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ } “Hayır, o inkâr edenler hâlâ bir yalanlama içindedirler.” kavlinden kastedilen de budur. [Allah Teâlâ], bu konuda öncekilerin durumlarını anlatarak Resûl'ün (aleyhisselâm) kalbini teskin edince,

أَحْوَالِ الْأَوَّلِينَ فِي هَذَا الْبَابِ سَلَّاهُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ وَصْفُ اقْتِدَارِهِ عَلَيْهِمْ وَأَنَّهُمْ فِي قَبْضَتِهِ وَحَوْزَتِهِ، كَالْمُحَاطِ إِذَا أُحِيطَ بِهِ مِنْ وَرَائِهِ فَسُدَّ عَلَيْهِ مَسْلَكُهُ، فَلَا يَجِدُ مَهْرَبًا يَقُولُ تَعَالَى: فَهُوَ كَذَا فِي قَبْضَتِي وَأَنَا قَادِرٌ عَلَى إِهْلَاكِهِمْ وَمُعَاجَلَتِهِمْ بِالْعَذَابِ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ إِيَّاكَ فَلَا تَجْزَعْ مِنْ تَكْذِيبِهِمْ إِيَّاكَ، فَلَيْسُوا يَفُوتُونَنِي إِذَا أَرَدْتُ الِانْتِقَامَ مِنْهُمْ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ المراد من هذه الإحاطة قرب هلاكهم كقول تَعَالَى: وَأُخْرى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها [الْفَتْحِ: ٢١] وَقَوْلِهِ:

ondan sonra onu başka bir yönden teselli etmiştir ki o da: { وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ } “Oysa Allah onları arkalarından kuşatmıştır.” kavlidir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Maksadın, O'nun onlar üzerindeki kudretini ve arkasından kuşatılıp yolu kapatılan, kaçacak yer bulamayan kuşatılmış kimse gibi onların da O'nun kabzasında ve hâkimiyeti altında bulunduğunu vasfetmek olmasıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: 'Onlar işte bu şekilde benim kabzamdadır; seni yalanlamalarına karşılık onları helak etmeye ve cezalarını çabuklaştırmaya kādirim. Dolayısıyla seni yalanlamalarından ötürü kaygılanma; zira ben onlardan intikam almak istediğimde elimden kurtulamazlar.' İkincisi: Bu kuşatmadan maksadın, Allah Teâlâ'nın Fetih Suresi 21. ayetteki: { وَأُخْرى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها } “Henüz güç yetiremediğiniz, fakat Allah'ın kuşattığı başka [kazançlar da vardır].” kavli ve şu kavli gibi:

وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ [الْإِسْرَاءِ: ٦٠] وَقَوْلِهِ: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ [يُونُسَ: ٢٢] فَهَذَا كُلُّهُ عِبَارَةٌ عَنْ مُشَارَفَةِ الْهَلَاكِ، يَقُولُ: فَهَؤُلَاءِ فِي تَكْذِيبِكَ قَدْ شَارَفُوا الْهَلَاكَ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِأَعْمَالِهِمْ، أَيْ عَالِمٌ بِهَا، فَهُوَ مُرْصِدٌ بِعِقَابِهِمْ عَلَيْهَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى سَلَّى رَسُولَهُ بَعْدَ ذَلِكَ بِوَجْهٍ ثَالِثٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ:

İsrâ Suresi 60. ayetteki: { وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ } “Hani sana 'Muhakkak ki Rabbin insanları kuşatmıştır' demiştik.” ve Yûnus Suresi 22. ayetteki: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } “Kuşatıldıklarını anladıklarında” kavilleri gibi helaklerinin yaklaşmış olmasıdır. Bütün bunlar helakin eşiğinde bulunmaktan kinayedir. [Allah Teâlâ] şöyle demektedir: 'İşte bunlar seni yalanlamaları sebebiyle helakin eşiğine gelmişlerdir.' Üçüncüsü: Maksadın 'Allah onların amellerini kuşatıcıdır', yani onları bilmektedir, dolayısıyla bu amellerinden ötürü onları cezalandırmak üzere gözetlemektedir manasında olmasıdır. Sonra Allah Teâlâ bundan sonra Resûlü'nü üçüncü bir yönden teselli etmiştir ki o da şu kavlidir:

بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ } “Hayır, o şerefli bir Kur'an'dır.” Bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَعَلُّقُ هَذَا بِمَا قَبْلَهُ، هُوَ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مَجِيدٌ مَصُونٌ عَنِ التَّغَيُّرِ وَالتَّبَدُّلِ، فَلَمَّا حَكَمَ فِيهِ بِسَعَادَةِ قَوْمٍ وَشَقَاوَةِ قَوْمٍ، وَبِتَأَذِّي قَوْمٍ مِنْ قَوْمٍ، امْتَنَعَ تَغَيُّرُهُ وَتَبَدُّلُهُ، فَوَجَبَ الرِّضَا بِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مِنْ أَعْظَمِ مُوجِبَاتِ التَّسْلِيَةِ.

Birinci Mesele: Bunun öncesiyle irtibatı şudur: Bu Kur'an şereflidir; değişmekten ve başkalaşmaktan korunmuştur. Onda bir kavmin saadetine, bir kavmin şekavetine ve bir kavmin diğer kavimden eziyet görmesine hükmedildiğine göre, onun değişmesi ve başkalaşması imkânsızdır; dolayısıyla buna rıza göstermek vaciptir. Şüphe yok ki bu, tesellinin en büyük gereklerindendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ: قُرْآنٌ مَجِيدٌ بِالْإِضَافَةِ، أَيْ قُرْآنُ رَبٍّ مَجِيدٍ، وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ (فِي لَوْحٍ) وَاللَّوْحُ الْهَوَاءُ يَعْنِي اللَّوْحَ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ الَّذِي فِيهِ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، وَقُرِئَ (مَحْفُوظٌ) / بِالرَّفْعِ صِفَةً لِلْقُرْآنِ كَمَا قُلْنَا: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحِجْرِ: ٩] .

İkinci Mesele: { قُرْآنٌ مَجِيدٌ } ibaresi izafetle [Kur'ânu mecîdin şeklinde] yani 'şanı yüce bir Rabbin Kur'an'ı' anlamında da okunmuştur. Yahyâ b. Ya'mer ise { فِي لَوْحٍ } şeklinde okumuştur. Levh hava demektir; yani yedinci semanın üzerindeki, içinde Levh-i Mahfûz'un bulunduğu boşluktur. Hicr Suresi 9. ayetteki: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve muhakkak ki onu koruyacak olan da biziz.” kavlimizde olduğu gibi [mahfûzun] ref ile Kur'an'ın sıfatı olarak da okunmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ هَاهُنَا: فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ [الْوَاقِعَةِ: ٧٧، ٧٨] فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْكِتَابُ الْمَكْنُونُ وَاللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ وَاحِدًا ثُمَّ كَوْنُهُ مَحْفُوظًا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَوْنَهُ مَحْفُوظًا عَنْ أَنْ يَمَسَّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٧٩] وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَوْنَهُ مَحْفُوظًا مِنَ اطِّلَاعِ الْخَلْقِ عَلَيْهِ سِوَى الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنْ لَا يَجْرِيَ عَلَيْهِ تَغْيِيرٌ وَتَبْدِيلٌ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ burada: { فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ } “Levh-i Mahfûz'dadır.” buyurmuş, Vâkıa Suresi 77-78. ayetlerde ise: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } “Şüphesiz o, korunmuş bir kitaptaki pek şerefli bir Kur'an'dır.” buyurmuştur. Dolayısıyla Kitâb-ı Meknûn ile Levh-i Mahfûz'un aynı şey olması muhtemeldir. Sonra onun mahfûz (korunmuş) olmasından maksadın, Allah Teâlâ'nın Vâkıa Suresi 79. ayette buyurduğu gibi: { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenenler dokunabilir.” temizlenenlerden başkasının ona dokunmasından korunmuş olması muhtemeldir. Mukarreb melekler dışındaki yaratılmışların ona muttali olmasından korunmuş olması da muhtemeldir. Üzerinde hiçbir değişiklik ve tebdilin cereyan etmemesi manasında olması da muhtemeldir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ إِنِّ اللَّوْحَ شَيْءٌ يَلُوحُ لِلْمَلَائِكَةِ فَيَقْرَءُونَهُ وَلَمَّا كَانَتِ الْأَخْبَارُ وَالْآثَارُ وَارِدَةً بِذَلِكَ وَجَبَ التَّصْدِيقُ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.

Dördüncü Mesele: Bazı kelamcılar şöyle demiştir: Levh, meleklere parıldayıp görünen ve onların da okuduğu bir şeydir. Bu hususta rivayetler ve haberler varid olduğuna göre tasdik etmek vaciptir. En doğrusunu Allah (celle celâluhu) bilir. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashabına salât ve selam eylesin.