الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: لَا يَمُوتُ فَيَسْتَرِيحُ وَلَا يَحْيَا حَيَاةً تَنْفَعُهُ، كَمَا قَالَ: لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها [فَاطِرٍ: ٣٦] وَهَذَا عَلَى مَذْهَبِ الْعَرَبِ تَقُولُ لِلْمُبْتَلَى بِالْبَلَاءِ الشَّدِيدِ لَا هُوَ حَيٌّ وَلَا هُوَ مَيِّتٌ وَثَانِيهِمَا: مَعْنَاهُ أَنَّ نَفْسَ أَحَدِهِمْ فِي النَّارِ تَصِيرُ فِي حَلْقِهِ فَلَا تَخْرُجُ فَيَمُوتُ، وَلَا تَرْجِعُ إِلَى مَوْضِعِهَا مِنَ الْجِسْمِ فَيَحْيَا.
Birinci Mesele: Müfessirlerin bu hususta iki görüşü vardır: Birincisi: Ne ölüp rahatlar, ne de kendisine fayda sağlayacak bir hayat yaşar; nitekim şöyle buyurmuştur: { لَا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها } “Onlar hakkında ne hüküm verilir ki ölsünler, ne de onların azabından hafifletilir” [Fâtır 36]. Bu, Arap kelamının üslubuna göredir; zira onlar şiddetli bir belaya uğrayan kimse hakkında "ne diridir ne ölüdür" derler. İkincisi: Bunun manası, ateştekilerden birinin canının boğazına gelip kalması, çıkmayıp ölmemesi ve bedendeki yerine dönmeyip dirilmemesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا قِيلَ: ثُمَّ لِأَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ أَفْظَعُ وَأَعْظَمُ مِنَ الصَّلَى فَهُوَ مُتَرَاخٍ عَنْهُ فِي مراتب الشدة. أما قوله تعالى:
İkinci Mesele: { ثُمَّ } “Sonra” denilmiştir; çünkü bu hal, ateşe girmekten (salâ) daha korkunç ve daha büyüktür. Dolayısıyla o, şiddet mertebeleri bakımından ondan sonradır. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:
[سورة الأعلى (٨٧) : آية ١٤]
[A'lâ Suresi (87): Ayet 14]
قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى (١٤)
{ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى (١٤) } “Arınan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir. (14)”
فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ وَعِيدَ مَنْ أَعْرَضَ عَنِ النَّظَرِ وَالتَّأَمُّلِ فِي دَلَائِلِ اللَّهِ تَعَالَى، أتبعه بالوعد لمن تزكى ويطهر مِنْ دَنَسِ الشِّرْكِ وَثَانِيهِمَا: وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ: تُكْثِرُ مِنَ التَّقْوَى لِأَنَّ مَعْنَى الزَّاكِي النَّامِي الْكَثِيرُ، وَهَذَا الْوَجْهُ مُعْتَضِدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ:
Bunda iki yön vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın delillerini düşünmekten ve tefekkür etmekten yüz çeviren kimsenin tehdidini zikredince, şirk pisliğinden arınan ve temizlenen kimseye vaadi onun peşinden getirmiştir. İkincisi ise Zeccâc'ın şu sözüdür: Takvayı çoğaltan [kimsedir]; çünkü "zâkî" lafzının anlamı gelişen ve çoğalandır. Bu yön, Allah Teâlâ'nın şu kavliyle desteklenmektedir: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } “Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir; onlar ki namazlarında huşu içindedirler” [Mü'minûn:
١، ٢] أَثْبَتَ الْفَلَاحَ لِلْمُسْتَجْمِعِينَ لِتِلْكَ الْخِصَالِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ الْبَقَرَةِ: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْبَقَرَةِ: ٥] وَأَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ فَإِنَّهُ مُعْتَضِدٌ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا لَمْ يَذْكُرْ فِي الْآيَةِ مَا يَجِبُ التَّزَكِّي عَنْهُ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ التَّزَكِّي عَمَّا مَرَّ ذِكْرُهُ قَبْلَ الْآيَةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْكُفْرُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ المراد هاهنا: قَدْ/ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى عَنِ الْكُفْرِ الَّذِي مَرَّ ذِكْرُهُ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ الِاسْمَ الْمُطْلَقَ يَنْصَرِفُ إِلَى الْمُسَمَّى الْكَامِلِ، وَأَكْمَلُ أَنْوَاعِ التَّزْكِيَةِ هُوَ تَزْكِيَةُ الْقَلْبِ عَنْ ظُلْمَةِ الْكُفْرِ فَوَجَبَ صَرْفُ هَذَا الْمُطْلَقِ إِلَيْهِ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا التَّأْوِيلُ بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ مَعْنَى: تَزَكَّى قَوْلُ: لَا إِلَهَ إلا الله. أما قوله تعالى:
1, 2]. [Burada] kurtuluşu bu hasletleri kendisinde toplayanlar için sabit kılmıştır. Aynı şekilde Bakara'nın başındaki Allah Teâlâ'nın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [Bakara 5] kavli de böyledir. Birinci yön ise iki bakımdan desteklenmektedir: Birincisi: Allah Teâlâ ayette kendisinden arınılması gereken şeyi zikretmeyince, muradın ayetten önce zikri geçen şeyden arınmak olduğunu anladık; o da küfürdür. Dolayısıyla burada muradın şudur olduğunu anladık: Bu ayetten önce zikri geçen küfürden arınan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir. İkincisi: Mutlak isim, tam olan müsemmaya hamledilir; tezkiyenin (arınmanın) en kamil türü ise kalbin küfür karanlığından temizlenmesidir, bu yüzden bu mutlak lafzı buna hamletmek vacip olmuştur. Bu tevil, İbn Abbâs'tan rivayet edilen "Tezekkâ (تَزَكَّى) kelimesinin manası, 'Lâ ilâhe illallâh' sözüdür" rivayetiyle de teyit edilmektedir. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:
[سورة الأعلى (٨٧) : آية ١٥]
[A'lâ Suresi (87): Ayet 15]
وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى (١٥)
{ وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى (١٥) } “Ve Rabbinin ismini zikredip namaz kılan. (15)”
فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ذَكَرَ مَعَادَهُ وَمَوْقِفَهُ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّهِ فَصَلَّى لَهُ. وَأَقُولُ: هَذَا التَّفْسِيرُ مُتَعَيِّنٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَرَاتِبَ أَعْمَالِ الْمُكَلَّفِ ثَلَاثَةٌ أَوَّلُهَا: إِزَالَةُ الْعَقَائِدِ الْفَاسِدَةِ عَنِ الْقَلْبِ وَثَانِيهَا: اسْتِحْضَارُ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَسْمَائِهِ وَثَالِثُهَا: الِاشْتِغَالُ بِخِدْمَتِهِ.
Birinci Mesele: Müfessirler bu hususta birkaç yön zikretmişlerdir. Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: [Kul] döneceği yeri ve Rabbinin huzurundaki duruşunu hatırladı da O'nun için namaz kıldı. Derim ki: Bu tefsir zorunludur; çünkü mükellefin amellerinin mertebeleri üçtür: İlki, batıl inançların kalpten giderilmesidir; ikincisi, Allah Teâlâ'nın zatı, sıfatları ve isimleriyle marifetinin hazır kılınmasıdır; üçüncüsü ise O'na hizmetle meşgul olmaktır.
فَالْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: هِيَ الْمُرَادُ بِالتَّزْكِيَةِ في قوله: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى [الأعلى: ١٤] .
Birinci mertebe: O'nun: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } “Arınan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir” [A'lâ 14] kavlindeki tezkiyeden murat olandır.
وَثَانِيهَا: هِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَإِنَّ الذِّكْرَ بِالْقَلْبِ لَيْسَ إِلَّا الْمَعْرِفَةَ.
İkincisi: O'nun: { وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ } “Ve Rabbinin ismini zikreden” kavlinden murat olandır; zira kalple zikir marifetten başka bir şey değildir.
وَثَالِثُهَا: الْخِدْمَةُ وَهِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَصَلَّى فَإِنَّ الصَّلَاةَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّوَاضُعِ وَالْخُشُوعِ فَمَنِ اسْتَنَارَ قَلْبُهُ بِمَعْرِفَةِ جَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى وَكِبْرِيَائِهِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَظْهَرَ فِي جَوَارِحِهِ وَأَعْضَائِهِ أَثَرُ الْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ.
Üçüncüsü: Hizmettir ki o da: { فَصَلَّى } “ve namaz kılan” kavlinden murat olandır; çünkü namaz tevazu ve huşudan ibarettir. Kimin kalbi Allah Teâlâ'nın celal ve kibriyâsının marifetiyle nurlanırsa, uzuvlarında ve azalarında mutlaka hudu ve huşu eseri zahir olur.
وَثَانِيهَا: قَالَ قَوْمٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ قَوْلُهُ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى يَعْنِي مَنْ تَصَدَّقَ قَبْلَ مُرُورِهِ إِلَى الْعِيدِ:
İkincisi: Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: O'nun: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } “Arınan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir” kavli, bayrama gitmeden önce sadaka veren;
وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى يَعْنِي
{ وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى } “Ve Rabbinin ismini zikredip namaz kılan” kavli ise,
ثُمَّ صَلَّى صَلَاةَ الْعِيدِ بَعْدَ ذَلِكَ مَعَ الْإِمَامِ. وَهَذَا قَوْلُ عِكْرِمَةَ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَابْنِ سِيرِينَ وَابْنِ عُمَرَ وَرُوِيَ ذَلِكَ مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ،
bundan sonra imamla birlikte bayram namazını kılan demektir. Bu, İkrime, Ebu'l-Âliye, İbn Sîrîn ve İbn Ömer'in kavlidir; bu, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak da rivayet edilmiştir.
وَهَذَا التَّفْسِيرُ فِيهِ إِشْكَالٌ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ عَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ تَقْدِيمُ ذِكْرِ الصَّلَاةِ عَلَى ذِكْرِ الزَّكَاةِ لَا تَقْدِيمُ الزَّكَاةِ عَلَى الصَّلَاةِ وَالثَّانِي: قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: هَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ بِالْإِجْمَاعِ وَلَمْ يَكُنْ بِمَكَّةَ عِيدٌ وَلَا زَكَاةُ فِطْرٍ. أَجَابَ الْوَاحِدِيُّ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ: لَمَّا كَانَ فِي مَعْلُومِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ سَيَكُونُ أَثْنَى عَلَى مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ وَثَالِثُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى [الأعلى:
Bu tefsirde iki bakımdan işkal vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın Kur'an'daki âdeti, zekâtı namazdan önce zikretmek değil, namazı zekâttan önce zikretmektir. İkincisi: Sa'lebî şöyle demiştir: Bu sure icma ile Mekkîdir; Mekke'de ise ne bayram ne de fıtır sadakası vardı. Vâhidî buna şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ'nın ilminde bunun ileride olacağı bilindiği için, bunu yapacak olanı övmüş olduğunu söylemek imkansız değildir. Üçüncüsü: Mukâtil şöyle demiştir: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } “Arınan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir” [A'lâ:
١٤] أَيْ تَصَدَّقَ مِنْ مَالِهِ وَذَكَرَ رَبَّهُ بِالتَّوْحِيدِ فِي الصَّلَاةِ فَصَلَّى لَهُ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ هَذَا الْوَجْهِ وَمَا قَبْلَهُ أَنَّ هَذَا يَتَنَاوَلُ الزَّكَاةَ وَالصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَتَيْنِ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ لَيْسَ كَذَلِكَ وَرَابِعُهَا: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ زَكَاةَ الْمَالِ بَلْ زَكَاةَ الْأَعْمَالِ أَيْ مَنْ تَطَهَّرَ فِي أَعْمَالِهِ مِنَ الرِّيَاءِ وَالتَّقْصِيرِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ الْمُعْتَادَ أَنْ يُقَالَ: فِي الْمَالِ زَكَّى وَلَا يُقَالُ تَزَكَّى قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ [فَاطِرٍ: ١٨] ، وَخَامِسُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ أَيْ كَبَّرَ فِي خُرُوجِهِ إِلَى الْعِيدِ وَصَلَّى صَلَاةَ الْعِيدِ وَسَادِسُهَا: الْمَعْنَى وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فِي صِلَاتِهِ وَلَا تَكُونُ صِلَاتُهُ كَصَلَاةِ الْمُنَافِقِينَ حَيْثُ يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا.
14] yani malından sadaka veren, namazda Rabbini tevhid ile zikreden ve O'nun için namaz kılan demektir. Bu yön ile bir önceki arasındaki fark şudur: Bu, farz kılınan zekât ve namazı kapsar; birinci yön ise böyle değildir. Dördüncüsü: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } “Arınan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir” kavlinden murat malın zekâtı değil, amellerin zekâtıdır; yani amellerinde riyadan ve kusurdan arınan kimsedir. Çünkü mutat olan lafız, mal hususunda zekkâ (زَكَّى) denilmesidir, tezekkâ (تَزَكَّى) denilmez. Allah Teâlâ: { وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ } “Kim arınırsa ancak kendisi için arınmış olur” [Fâtır 18] buyurmuştur. Beşincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: { وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ } “Rabbinin ismini zikretti” yani bayrama çıkışında tekbir getirdi ve bayram namazını kıldı. Altıncısı: Mana; namazında Rabbinin ismini zikretti, onun namazı insanlara gösteriş yapan ve Allah'ı pek az zikreden münafıkların namazı gibi olmadı demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفُقَهَاءُ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ تَكْبِيرَةِ الِافْتِتَاحِ، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بِهَا عَلَى أَنَّ تَكْبِيرَةَ الِافْتِتَاحِ لَيْسَتْ مِنَ الصَّلَاةِ، قَالَ: لِأَنَّ الصَّلَاةَ مَعْطُوفَةٌ عَلَيْهَا وَالْعَطْفَ يَسْتَدْعِي الْمُغَايَرَةَ، وَاحْتَجَّ أَيْضًا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الِافْتِتَاحَ جَائِزٌ بِكُلِّ اسْمٍ مِنْ أَسْمَائِهِ وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا بِأَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ، وَصَلَّى فَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ وَلَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ تَقُولَ أَكْرَمْتَنِي فَزُرْتَنِي وَبَيْنَ أَنْ تَقُولَ زُرْتَنِي فَأَكْرَمْتَنِي، وَلِأَبِي حَنِيفَةَ أَنْ يَقُولَ: تَرْكُ الْعَمَلِ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ لَا يَجُوزُ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ وَالْأَوْلَى فِي الْجَوَابِ أَنْ يُقَالَ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى مَدْحِ كُلِّ مَنْ ذَكَرَ اسْمَ اللَّهِ فَصَلَّى عَقِيبَهُ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ الذِّكْرَ هُوَ تَكْبِيرَةُ الِافْتِتَاحِ. فَلَعَلَّ الْمُرَادَ بِهِ أَنَّ مَنْ ذَكَرَ اللَّهَ بِقَلْبِهِ وَذَكَرَ ثَوَابَهُ وَعِقَابَهُ دَعَاهُ ذَلِكَ إِلَى فِعْلِ الصَّلَاةِ، فَحِينَئِذٍ يَأْتِي بِالصَّلَاةِ الَّتِي أَحَدُ أَجْزَائِهَا التَّكْبِيرُ، وَحِينَئِذٍ يَنْدَفِعُ الاستدلال. ثم قال تعالى:
İkinci Mesele: Fakihler bu ayetle iftitah tekbirinin vacip olduğuna delil getirmişlerdir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise iftitah tekbirinin namazdan olmadığına bununla delil getirip şöyle demiştir: Çünkü namaz ona atfedilmiştir; atıf ise başkalığı gerektirir. O, iftitahın Allah'ın isimlerinden herhangi bir isimle caiz olduğuna da bu ayetle delil getirmiştir. Bizim ashabımız (Şâfiîler) ise ayetin takdirinin "Namaz kıldı ve [namazda] Rabbinin ismini zikretti" şeklinde olduğu cevabını vermişlerdir; nitekim 'Bana ikram ettin de beni ziyaret ettin' demen ile 'Beni ziyaret ettin de bana ikram ettin' demen arasında fark yoktur. Ebû Hanîfe'nin şöyle deme hakkı vardır: Delil olmaksızın takip bildiren fâ harfiyle amel etmeyi terk etmek caiz değildir. Cevapta en evla olan ise şöyle denilmesidir: Ayet, Allah'ın ismini zikredip hemen peşinden namaz kılan herkesi övmeye delalet eder; ayette o zikrin iftitah tekbiri olduğuna dair bir beyan yoktur. Belki de bundan murat, Allah'ı kalbiyle zikreden, O'nun sevabını ve cezasını hatırlayan kimsedir ki bu durum onu namaz kılmaya sevk etmiştir; işte o vakit cüzlerinden biri tekbir olan namazı ifa eder. Böylece istidlal savuşturulmuş olur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأعلى (٨٧) : آية ١٦]
[A'lâ Suresi (87): Ayet 16]
بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا (١٦)
{ بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا (١٦) } “Hayır, siz dünya hayatını üstün tutuyorsunuz. (16)”
وَفِيهِ قِرَاءَتَانِ: قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالتَّاءِ وَيُؤَكِّدُهُ حَرْفُ أُبَيٍّ، أَيْ بَلْ أَنْتُمْ تُؤْثِرُونَ عَمَلَ الدُّنْيَا عَلَى عَمَلِ الْآخِرَةِ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِنَّ الدُّنْيَا أُحْضِرَتْ، وَعُجِّلَ لَنَا طَعَامُهَا وَشَرَابُهَا وَنِسَاؤُهَا وَلَذَّاتُهَا وَبَهْجَتُهَا، وَإِنَّ الْآخِرَةَ لَغَيْبٌ لَنَا وَزُوِيَتْ عَنَّا، فَأَخَذْنَا بِالْعَاجِلِ وَتَرَكْنَا الْآجِلَ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: يُؤْثِرُونَ بِالْيَاءِ يعني الأشقى. ثم قال تعالى:
Bunda iki kıraat vardır: Cumhurun kıraati tâ harfiyledir ({ تُؤْثِرُونَ }), bunu Übeyy'in harfi (kıraati) de teyit eder; yani hayır, siz dünya amelini ahiret ameline tercih ediyorsunuz. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Dünya hazır kılındı; onun yemeği, içeceği, kadınları, lezzetleri ve neşesi bize peşin verildi; ahiret ise bizim için gaybdır ve bizden gizlenmiştir. Bu yüzden peşin olanı aldık, veresiye olanı terk ettik. Ebû Amr ise en bedbaht (eşka) kimseyi kastederek yâ harfiyle ({ يُؤْثِرُونَ }) okumuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الأعلى (٨٧) : آية ١٧]
[A'lâ Suresi (87): Ayet 17]
وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٧)
{ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٧) } “Oysa ahiret daha hayırlı ve daha süreklidir. (17)”
وَتَمَامُهُ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ خَيْرًا وَأَبْقَى فَهُوَ آثَرُ، فَيَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ الْآخِرَةُ آثَرَ مِنَ الدُّنْيَا وَهُمْ كَانُوا يؤثرون الدنيا،
Bunun tamamı şudur: Daha hayırlı ve daha baki olan her şey daha tercihe şayandır; öyleyse ahiretin dünyadan daha tercihe şayan olması gerekir. Onlar ise dünyayı tercih ediyorlardı.
وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْآخِرَةَ خَيْرٌ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْآخِرَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى السَّعَادَةِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَالرُّوحَانِيَّةِ، وَالدُّنْيَا لَيْسَتْ كَذَلِكَ، فَالْآخِرَةُ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَثَانِيهَا: أَنَّ الدُّنْيَا لَذَّاتُهَا مَخْلُوطَةٌ بِالْآلَامِ، وَالْآخِرَةَ لَيْسَتْ كَذَلِكَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الدُّنْيَا فَانِيَةٌ، وَالْآخِرَةَ بَاقِيَةٌ، وَالْبَاقِيَ خَيْرٌ مِنَ الْفَانِي. ثُمَّ قَالَ:
Bizim "Ahiret daha hayırlıdır" dememiz birtakım yönlerdendir: Birincisi: Ahiret hem cismani hem ruhani saadeti içermektedir, dünya ise böyle değildir; bu yüzden ahiret dünyadan daha hayırlıdır. İkincisi: Dünyanın lezzetleri elemlerle karışıktır, ahiret ise böyle değildir. Üçüncüsü: Dünya fanidir, ahiret bakidir; baki olan ise fani olandan daha hayırlıdır. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة الأعلى (٨٧) : آية ١٨]
[A'lâ Suresi (87): Ayet 18]
إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٨)
{ إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٨) } “Şüphesiz bu, ilk sahifelerde de vardır. (18)”
وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِلَفْظِ (هَذَا) مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: جَمِيعُ السُّورَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ السُّورَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْوَعِيدِ عَلَى الْكُفْرِ بِاللَّهِ، وَالْوَعْدِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu (hâzâ) lafzı ile işaret edilen hususta ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi 'bütün suredir' demiştir; zira sure tevhidi, nübüvveti, Allah'ı inkâr üzerine tehdidi ve Allah Teâlâ'ya itaat üzerine vaadi içermektedir.
وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِهَذِهِ الْإِشَارَةِ هُوَ مِنْ قوله: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى [الأعلى: ١٤] إِشَارَةً إِلَى تَطْهِيرِ النَّفْسِ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَنْبَغِي. أَمَّا الْقُوَّةُ النَّظَرِيَّةُ فَعَنْ جَمِيعِ الْعَقَائِدِ الْفَاسِدَةِ، وَأَمَّا فِي الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ فَعَنْ جميع الأخلاق الذمية.
Onlardan kimi de şöyle demiştir: Bilakis bu işaretle kastedilen, nefsin uygun olmayan her şeyden temizlenmesine işaret olmak üzere: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } “Arınan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir” [A'lâ 14] kavlinden itibaren olandır. Nazari güç bakımından bütün batıl inançlardan, ameli güç bakımından ise bütün kötü ahlaktan [temizlenmektir].
وأما قوله: وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ [الأعلى: ١٥] فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى تَكْمِيلِ الرُّوحِ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ تعالى، وأما قوله:
O'nun: { وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ } “Ve Rabbinin ismini zikreden” [A'lâ 15] kavmine gelince; bu, ruhun Allah Teâlâ'nın marifetiyle kemale erdirilmesine işarettir. O'nun:
فَصَلَّى [الأعلى: ١٥] فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى تَكْمِيلِ الْجَوَارِحِ وَتَزْيِينِهَا بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
{ فَصَلَّى } “ve namaz kılan” [A'lâ 15] kavmine gelince; bu, azaların Allah Teâlâ'ya itaatle kemale erdirilmesine ve süslenmesine işarettir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا [الأعلى: ١٦] فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الزَّجْرِ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى الدنيا.
O'nun: { بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا } “Hayır, siz dünya hayatını üstün tutuyorsunuz” [A'lâ 16] kavmine gelince; bu, dünyaya iltifat etmekten sakındırmaya işarettir.
وأما قوله: وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى [الأعلى: ١٧] فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّرْغِيبِ فِي الْآخِرَةِ وَفِي ثَوَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذِهِ أُمُورٌ لَا يَجُوزُ أَنْ تَخْتَلِفَ بِاخْتِلَافِ الشَّرَائِعِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى وَهَذَا الْوَجْهُ كما تأكد بالعقل فَالْخَبَرُ يَدُلُّ عَلَيْهِ،
O'nun: { وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Oysa ahiret daha hayırlı ve daha süreklidir” [A'lâ 17] kavmine gelince; bu da ahirete ve Allah Teâlâ'nın sevabına teşvik etmeye işarettir. Bunlar, şeriatların değişmesiyle değişmesi caiz olmayan hususlardır; bu sebeple: { إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى } “Şüphesiz bu, ilk sahifelerde de vardır” buyurmuştur. Bu yön akılla teyit edildiği gibi, haber (hadis) de buna delalet etmektedir.
رُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ هَلْ فِي الدُّنْيَا مِمَّا فِي صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى؟ فَقَالَ: اقْرَأْ يَا أبا ذر قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى [الأعلى: ١٤]
Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Dünyada İbrahim ve Musa'nın sahifelerinde bulunanlardan bir şey var mıdır?' dedim. [Rasûlullah] şöyle buyurdu: 'Ey Ebû Zer! { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } “Arınan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir” [A'lâ 14] [ayetini] oku.'
وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّ قَوْلَهُ (هَذَا) إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِشَارَةَ رَاجِعَةٌ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ وَذَلِكَ هُوَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى فَهُوَ نَظِيرٌ لِقَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٦] وَقَوْلِهِ: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً [الشورى: ١٣] . وقوله تعالى:
Başkaları da şöyle demiştir: O'nun "bu" (hâzâ) kavli, { وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Oysa ahiret daha hayırlı ve daha süreklidir” kavline işarettir; zira işaret, zikredilenlerin en yakınına döner, o da bu ayettir. O'nun: { لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى } “kesinlikle ilk sahifelerde vardır” kavline gelince; bu, O'nun: { وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır” [Şuarâ 196] ve: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً } “Dinden Nuh'a tavsiye ettiğini sizin için de şeriat kıldı” [Şûrâ 13] kavillerinin benzeridir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
[سورة الأعلى (٨٧) : آية ١٩]
[A'lâ Suresi (87): Ayet 19]
صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى (١٩)
{ صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى (١٩) } “İbrahim'in ve Musa'nın sahifelerinde. (19)”
فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ بيان لقوله: لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى [الأعلى: ١٨] وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ مَذْكُورٌ فِي صُحُفِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ الَّتِي مِنْهَا صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى،
Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun { لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى } “kesinlikle ilk sahifelerde vardır” [A'lâ 18] kavlinin beyanı olduğudur. İkincisi: Muradın, İbrahim ve Musa'nın sahifelerinin de aralarında bulunduğu bütün peygamberlerin sahifelerinde zikredilmiş olduğudur.
رُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ؟ فَقَالَ: مِائَةً وَأَرْبَعَةَ كُتُبٍ، عَلَى آدَمَ عَشْرَ صُحُفٍ وَعَلَى شِيثٍ خَمْسِينَ صَحِيفَةً وَعَلَى إِدْرِيسَ ثَلَاثِينَ صَحِيفَةً وَعَلَى إِبْرَاهِيمَ عَشْرَ صَحَائِفَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَالزَّبُورَ وَالْفَرْقَانَ،
Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre o, Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah kaç kitap indirdi?' diye sordu. O da şöyle buyurdu: 'Yüz dört kitap: Âdem'e on sahife, Şît'e elli sahife, İdrîs'e otuz sahife, İbrahim'e on sahife, ayrıca Tevrat, İncil, Zebur ve Furkan (Kur'an).'
وَقِيلَ: إِنَّ فِي صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ: يَنْبَغِي لِلْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ حَافِظًا لِلِسَانِهِ عَارِفًا بِزَمَانِهِ مُقْبِلًا عَلَى شَأْنِهِ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.
Şöyle de denilmiştir: İbrahim'in sahifelerinde şu vardır: Akıllı kimseye dilini koruması, zamanını bilmesi ve kendi işine yönelmesi gerekir. Allah azze ve celle en iyisini bilir. Allah Efendimiz Muhammed'e, ailesine ve ashabına salât ve selam eylesin.