Binûn

Gâşiye Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (٢٢)

{ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (٢٢) } “Onların üzerinde bir zorba değilsin.”

قال صاحب «الكشاف» : بِمُصَيْطِرٍ بِمُسَلَّطٍ، كَقَوْلِهِ: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ [ق: ٤٥] وَقَوْلِهِ:

Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { بِمُصَيْطِرٍ } “musallat kılınmış/zorba” demektir; Yüce Allah'ın: { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ } [Kâf: 45] “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin” ve şu buyruğu gibidir:

أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [يُونُسَ: ٩٩] وَقِيلَ: هُوَ فِي لُغَةِ تَمِيمٍ مَفْتُوحُ الطَّاءِ عَلَى أَنَّ سَيْطَرَ مُتَعَدٍّ عِنْدَهُمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّكَ مَا أُمِرْتَ إِلَّا بِالتَّذْكِيرِ، فَإِمَّا أَنْ تَكُونَ مُسَلَّطًا عَلَيْهِمْ حَتَّى تَقْتُلَهُمْ، أَوْ تُكْرِهَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ فَلَا، قَالُوا: ثُمَّ نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ، هَذَا قَوْلُ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ، وَالْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْحَرْفِ قَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ [الطور: ٣٧] . أما قوله تعالى:

{ أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } [Yûnus: 99] “Artık insanları iman etsinler diye sen mi zorlayacaksın?” Temîm kabilesinin lügatinde bu kelimenin, kendilerinde "saytara" fiilinin müteaddî (geçişli) kabul edilmesi sebebiyle tı (ط) harfinin fethasıyla [musaytar] okunduğu söylenmiştir. Anlamı şudur: Sen ancak öğüt vermekle emrolundun; onları öldürecek veya imana zorlayacak şekilde üzerlerine musallat kılınmış değilsin. [Müfessirler] dediler ki: Daha sonra bu hükmü kıtal (savaş) ayeti neshetmiştir; bu, bütün müfessirlerin görüşüdür. Bu kelimenin tefsirine dair açıklama, Yüce Allah'ın: { أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ } [Tûr: 37] “Yoksa hâkim olanlar onlar mıdır?” buyruğunda geçmişti. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:

[سورة الغاشية (٨٨) : الآيات ٢٣ الى ٢٤]

[Gâşiye Suresi (88), 23-24. Ayetler]

إِلاَّ مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ (٢٣) فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ (٢٤)

{ إِلاَّ مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ (٢٣) فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ (٢٤) } “Ancak kim yüz çevirir ve inkâr ederse, Allah onu en büyük azap ile cezalandırır.”

فَفِيهِ مَسَائِلُ.

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ حَقِيقِيٌّ، وَعَلَى هَذَا التقدير هذا الاستثناء، استثناء عما ذا؟ فِيهِ احْتِمَالَانِ الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ التَّقْدِيرُ: فَذَكِّرْ إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ عن الضمير في عَلَيْهِمْ [الغاشية: ٢٢] وَالتَّقْدِيرُ: لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُسَيْطِرٍ إِلَّا مَنْ تَوَلَّى. وَاعْتُرِضَ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ حِينَئِذٍ مَأْمُورًا بِالْقِتَالِ وَجَوَابُهُ: لَعَلَّ الْمُرَادَ أَنَّكَ لا تصبر مُسَلَّطًا إِلَّا عَلَى مَنْ تَوَلَّى الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ عَمَّا قَبْلَهُ، كَمَا تَقُولُ في الكلام: قعدنا نتذكر الْعِلْمَ، إِلَّا أَنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَا يرغب، فكذا هاهنا التقدير لست

Birinci Mesele: Ayette iki görüş vardır: Birincisi: Bunun hakiki bir istisna olduğudur. Bu takdire göre bu istisna neyden istisnadır? Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Takdirin “{ فَذَكِّرْ } [öğüt ver], ancak yüz çevirip inkâr eden müstesna” şeklinde olmasıdır. İkincisi: Bunun { عَلَيْهِمْ } [Gâşiye: 22] lafzındaki zamirden istisna olmasıdır; takdiri şöyledir: “Yüz çeviren hariç sen onların üzerinde bir zorba değilsin.” Buna, onun [aleyhisselâm] o sırada kıtal ile emrolunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Cevabı ise şudur: Muhtemelen maksat, “sen ancak yüz çevirene musallat kılınacaksın” demektir. İkinci görüş: Bunun kendisinden öncesinden munkatı (kesik) bir istisna olduğudur. Nitekim konuşurken, “İlim müzakere etmek üzere oturduk; şu var ki insanların çoğu rağbet etmiyor” dersin. İşte burada da takdir şöyledir: Sen

بِمَسْئُولٍ عَلَيْهِمْ، لَكِنَّ مَنْ تَوَلَّى مِنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُهُ الْعَذَابَ الْأَكْبَرَ الَّذِي هُوَ عَذَابُ جَهَنَّمَ، قَالُوا وَعَلَامَةُ كَوْنِ الِاسْتِثْنَاءِ مُنْقَطِعًا حُسْنُ دُخُولِ أَنَّ فِي الْمُسْتَثْنَى، وَإِذَا كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا لَمْ يَحْسُنْ ذَلِكَ، أَلَا تَرَى أَنَّكَ تَقُولُ:

onlardan sorumlu değilsin; lakin onlardan kim yüz çevirirse, şüphesiz Allah onu cehennem azabı olan en büyük azapla cezalandıracaktır. [Âlimler] dediler ki: İstisnanın munkatı olmasının alameti, müstesnaya “enne” (أنَّ) edatının dâhil olmasının uygun düşmesidir. İstisna muttasıl olduğunda ise bu uygun düşmez. Görmez misin ki sen:

عِنْدِي مِائَتَانِ إِلَّا دِرْهُمًا، فَلَا تَدْخُلُ عليه أن، وهاهنا يَحْسُنُ أَنَّ، فَإِنَّكَ تَقُولُ: إِلَّا أَنَّ مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ.

“Bir dirhem hariç yanımda iki yüz [dirhem] vardır” dersin ve buna “enne” girmez. Burada ise “enne” uygundur; nitekim şöyle dersin: “Şu var ki kim yüz çevirir ve inkâr ederse Allah ona azap eder.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ: (أَلَا مَنْ تَوَلَّى) عَلَى التَّنْبِيهِ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: (فَإِنَّهُ يُعَذِّبُهُ) .

İkinci Mesele: Tenbih (uyarı) anlamında (أَلَا مَنْ تَوَلَّى) [Elâ men tevellâ] şeklinde de okunmuştur. İbn Mes‘ûd’un kıraatinde ise (فَإِنَّهُ يُعَذِّبُهُ) [Fe innehû yu‘azzibuhû] şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا سَمَّاهُ الْعَذَابَ الْأَكْبَرَ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ قَدْ بَلَغَ حَدَّ عَذَابِ الْكُفْرِ وَهُوَ الْأَكْبَرُ، لِأَنَّ مَا عَدَاهُ مِنْ عَذَابِ الْفِسْقِ دُونَهُ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ [السَّجْدَةِ:

Üçüncü Mesele: Onu “en büyük azap” olarak isimlendirmesi birkaç sebeptendir: Birincisi: Küfür azabı sınırına ulaşmış olmasıdır ve en büyük azap da budur; zira bunun dışındaki fısk azabı ondan daha aşağıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ } “En büyük azaptan önce, onlara mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” [Secde:

٢١] ، وَثَانِيهَا: هُوَ الْعَذَابُ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ فِي النَّارِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَدْ/ يَكُونُ الْعَذَابُ الْأَكْبَرُ حَاصِلًا فِي الدُّنْيَا، وَذَلِكَ بالقتل وسبي الذرية وغنيمة الأموال والقول الأول أولى وأقرب. ثم قال تعالى:

21]. İkincisi: Bunun ateşteki en aşağı tabakada olan azap olmasıdır. Üçüncüsü: En büyük azabın dünyada vuku bulması da mümkündür; bu da öldürülme, çocukların esir edilmesi ve malların ganimet alınması iledir. Birinci görüş daha evlâ ve [hakikate] daha yakındır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

[سورة الغاشية (٨٨) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]

[Gâşiye Suresi (88), 25-26. Ayetler]

إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ (٢٥) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ (٢٦)

{ إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ (٢٥) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ (٢٦) } “Şüphesiz onların dönüşü ancak bizedir. Sonra onların hesabı da şüphesiz ancak bize aittir.”

وَهَذَا كَأَنَّهُ مِنْ صِلَةِ قَوْلِهِ: فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ [الغاشية: ٢٤] وَإِنَّمَا ذَكَرَ تَعَالَى ذَلِكَ لِيُزِيلَ بِهِ عَنْ قَلْبِ النَّبِيِّ ﷺ حُزْنَهُ عَلَى كُفْرِهِمْ، فَقَالَ: طِبْ نَفْسًا عَلَيْهِمْ، وَإِنْ عَانَدُوا وَكَذَّبُوا وَجَحَدُوا فَإِنَّ مَرْجِعَهُمْ إِلَى الْمَوْعِدِ الَّذِي وَعَدْنَا، فَإِنَّ عَلَيْنَا حِسَابَهُمْ وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ مُحَاسَبَةَ الْكُفَّارِ إِنَّمَا تَكُونُ لِإِيصَالِ الْعِقَابِ إِلَيْهِمْ وَذَلِكَ حَقُّ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا يَجِبُ عَلَى الْمَالِكِ أَنْ يَسْتَوْفِيَ حَقَّ نَفْسِهِ وَالْجَوَابُ: أَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَيْهِ إِمَّا بِحُكْمِ الْوَعْدِ الَّذِي يَمْتَنِعُ وُقُوعُ الْخُلْفِ فِيهِ، وَإِمَّا فِي الْحِكْمَةِ، فَإِنَّهُ لَوْ لَمْ يَنْتَقِمْ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ لَكَانَ ذَلِكَ شَبِيهًا بِكَوْنِهِ تَعَالَى رَاضِيًا بِذَلِكَ الظُّلْمِ وَتَعَالَى اللَّهُ عَنْهُ، فَلِهَذَا السبب كانت المحاسبة واجبة وهاهنا مَسْأَلَتَانِ:

Bu, sanki Yüce Allah'ın: { فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ } [Gâşiye: 24] “Allah onu en büyük azap ile cezalandırır” buyruğunun bir devamı gibidir. Yüce Allah bunu, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] kalbinden onların küfrüne duyduğu hüznü gidermek için zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: Onlar hakkında gönlünü ferah tut; şayet inat eder, yalanlar ve inkâr ederlerse onların dönüşü vadettiğimiz buluşma yerinedir ve şüphesiz onların hesabı bize aittir. Burada bir soru vardır: Kâfirlerin hesaba çekilmesi ancak onlara cezanın ulaştırılması içindir ve bu da Yüce Allah'ın hakkıdır; mülk sahibinin ise kendi hakkını tam olarak alması vacip (zorunlu) değildir? Cevap: Bu, ya hilafı imkânsız olan vaad hükmü gereğince ya da hikmet gereğince O'na vaciptir. Zira mazlumun intikamını zalimden almasaydı, bu durum Yüce Allah'ın o zulme razı olmasına benzerdi; Allah bundan yücedir ve münezzehtir. İşte bu sebeple hesaba çekmek vacip olmuştur. Burada iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الْمَدَنِيُّ: إِيابَهُمْ بِالتَّشْدِيدِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَجْهُهُ أَنْ يكون فيعالا مصدره أَيَّبَ فَيْعَلَ مِنَ الْإِيَابِ، أَوْ يَكُونُ أَصْلُهُ أَوَّابًا فَعَّالًا مِنْ أَوَّبَ، ثُمَّ قِيلَ: إِيوَابًا كَدِيوَانٍ فِي دَوَنَ، ثُمَّ فُعِلَ بِهِ مَا فُعِلَ بِأَصْلِ سَيَدَ.

Birinci Mesele: Ebû Ca‘fer el-Medenî [bu lafzı] şeddeli olarak { إِيابَهُمْ } [İyyâbehum] şeklinde okumuştur. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bunun açıklaması; [kelimenin] “el-iyâb” kökünden “fey‘ale” vezninde “eyyebe” fiilinin masdarı olarak “fî‘âl” vezninde olması veya aslının “evvebe” fiilinden “fa‘‘âl” vezninde “evvâb” olup, sonra “devvene”deki “dîvân” gibi “îvâb” denilmesi, ardından da “seyyid”in aslına yapılan işlemin aynısının buna yapılmış olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فَائِدَةُ تَقْدِيمِ الظَّرْفِ التَّشْدِيدُ بِالْوَعِيدِ، فَإِنَّ إِيابَهُمْ لَيْسَ إِلَّا إِلَى الْجَبَّارِ الْمُقْتَدِرِ عَلَى الِانْتِقَامِ، وَأَنَّ حِسَابَهُمْ لَيْسَ بِوَاجِبٍ إِلَّا عَلَيْهِ، وَهُوَ الَّذِي يُحَاسِبُ عَلَى النَّقِيرِ وَالْقِطْمِيرِ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.

İkinci Mesele: Zarfın öne alınmasının faydası, tehdidi pekiştirmektir (teşdid). Zira onların dönüşü ancak intikam almaya gücü yeten Cebbâr'adır; onların hesabı da ancak O'nun üzerinedir. Zerre kadar ve çekirdek zarı kadar şeyin bile hesabını soracak olan O'dur. En doğrusunu aziz ve celil olan Allah bilir. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât ve selâm eylesin.