وَقُرِئَ فَقَدَرَ عَلَى التَّخْفِيفِ وَبِالتَّشْدِيدِ أَيْ قَتَّرَ، وَأَكْرَمَنْ وَأَهَانَنْ بِسُكُونِ النُّونِ فِي الْوَقْفِ فِيمَنْ تَرَكَ الْيَاءَ فِي الدَّرَجِ مُكْتَفِيًا مِنْهَا بِالْكَسْرَةِ.
{ فَقَدَرَ } şeddesiz (tahfif ile) ve şeddeli olarak { فَقَدَّرَ } şeklinde de okunmuştur ki "kıstı/daralttı" demektir. { أَكْرَمَنِ } ve { أَهَانَنِ } kelimeleri ise, geçiş halinde kesre ile yetinip yâ harfini terk eden kimseye göre duruş halinde nûn harfinin sükûnu ile { أَكْرَمَنْ } ve { أَهَانَنْ } şeklinde okunmuştur.
[سورة الفجر (٨٩) : الآيات ١٧ الى ٢٠]
[Fecr Suresi (89): Ayetler 17-20]
كَلاَّ بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ (١٧) وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ (١٨) وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلاً لَمًّا (١٩) وَتُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا (٢٠)
{ كَلاَّ بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ (١٧) وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ (١٨) وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلاً لَمًّا (١٩) وَتُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا (٢٠) } “Hayır, hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz. Yoksulu yedirmeye birbirinizi teşvik etmiyorsunuz. Mirası helâl-haram demeden hırsla alabildiğine yiyorsunuz. Malı da pek çok bir sevgiyle seviyorsunuz.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ تِلْكَ. الشُّبْهَةَ قَالَ: كَلَّا وَهُوَ رَدْعٌ لِلْإِنْسَانِ عَنْ تِلْكَ الْمَقَالَةِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمَعْنَى لَمْ أَبْتَلِهِ بِالْغِنَى لِكَرَامَتِهِ عَلَيَّ، وَلَمْ أَبْتَلِهِ بِالْفَقْرِ لِهَوَانِهِ عَلَيَّ، بَلْ ذَلِكَ إِمَّا عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ، فَمِنْ مَحْضِ الْقَضَاءِ أَوِ الْقَدَرِ وَالْمَشِيئَةِ، وَالْحُكْمُ الَّذِي تَنَزَّهَ عَنِ التَّعْلِيلِ بِالْعِلَلِ، وَإِمَّا عَلَى مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ فَبِسَبَبِ مَصَالِحٍ خَفِيَّةٍ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهَا إِلَّا هُوَ، فَقَدْ يُوَسِّعُ عَلَى الْكَافِرِ لَا لِكَرَامَتِهِ، وَيُقَتِّرُ عَلَى الْمُؤْمِنِ لَا لِهَوَانِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى مِنْ أَقْوَالِهِمْ تِلْكَ الشُّبْهَةَ فَكَأَنَّهُ قَالَ: بَلْ لَهُمْ فِعْلٌ هُوَ شَرٌّ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُكْرِمُهُمْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ، فَلَا يُؤَدُّونَ مَا يَلْزَمُهُمْ فِيهِ مِنْ إِكْرَامِ الْيَتِيمِ، فَقَالَ: بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, onlardan o şüpheyi nakledince { كَلَّا } “Hayır!” buyurmuştur ki bu, insanı o sözden vazgeçirmeye yönelik bir azarlamadır (red'). İbn Abbâs şöyle demiştir: Mana, "Ben onu katımda değerli olduğu için zenginlikle imtihan etmedim, katımda değersiz olduğu için de fakirlikle imtihan etmedim; bilakis bu durum ya Ehl-i Sünnet mezhebine göre sırf kazâ, kader, meşîet ve illetlerle gerekçelendirilmekten münezzeh olan hüküm gereğidir; ya da Mu'tezile mezhebine göre ancak O'nun vâkıf olduğu gizli maslahatlar sebebiyledir. Zira [Allah], değerli olduğu için değil kâfire [rızkı] genişletebilir; değersiz olduğu için değil mümine [rızkı] daraltabilir." Sonra Allah Teâlâ onların sözlerinden o şüpheyi nakledince sanki şöyle buyurmuştur: Bilakis onların bu sözden daha şerli bir fiili vardır; o da Allah Teâlâ kendilerine çok malla ikram ettiği halde, bu hususta üzerlerine düşen yetime ikram etme vazifesini yerine getirmemeleridir. Bunun üzerine: { بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ } “Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: يُكْرِمُونَ وَمَا بَعْدَهُ بِالْيَاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ تَحْتُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْإِنْسَانِ، وَكَانَ يُرَادُ بِهِ الْجِنْسُ وَالْكَثْرَةُ، وهو على لفظة الغيبة حمل يكرمون ويحبون عَلَيْهِ، وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَالتَّقْدِيرُ قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ ذَلِكَ.
Birinci Mesele: Ebû Amr, { يُكْرِمُونَ } kelimesini ve sonrasındakileri alttan noktalı yâ ile [üçüncü şahıs olarak] okumuştur. Bunun sebebi şudur: Öncesinde insan zikredilmiş olup bununla cins ve çokluk kastedildiğinden ve gaip lafzı üzere olduğundan, { يُكْرِمُونَ } ve { يُحِبُّونَ } fiillerini ona hamletmiştir. Tâ ile [muhatap olarak] okuyan kimseye göre ise takdir: "Ey Muhammed! Onlara bunu de" şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ قُدَامَةُ بْنُ مَظْعُونٍ يَتِيمًا فِي حَجْرِ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، فَكَانَ يَدْفَعُهُ عَنْ حَقِّهِ.
İkinci Mesele: Mukâtil şöyle demiştir: Kudâme b. Maz'ûn, Ümeyye b. Halef'in himayesinde bir yetimdi; [Ümeyye] onu hakkından menediyordu.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَرْكَ إِكْرَامِ الْيَتِيمِ عَلَى وُجُوهٍ أَحَدُهَا: تَرْكُ بِرِّهِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ وَالثَّانِي: دَفْعُهُ عَنْ حَقِّهِ الثَّابِتِ لَهُ فِي الْمِيرَاثِ وَأَكْلُ مَالِهِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا وَالثَّالِثُ: أَخْذُ مَالِهِ مِنْهُ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَتُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا أَيْ تَأْخُذُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى وَتَضُمُّونَهَا إِلَى أَمْوَالِكُمْ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ قَالَ مُقَاتِلٌ: وَلَا تُطْعِمُونَ مِسْكِينًا، وَالْمَعْنَى لَا تَأْمُرُونَ بِإِطْعَامِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ كانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ [الْحَاقَّةِ: ٣٣، ٣٤] وَمَنْ قَرَأَ وَلَا تَحَاضُّونَ أَرَادَ تَتَحَاضُّونَ فَحُذِفَ تاء تتفاعلون، والمعنى: لا يَحُضُّ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: وَلا تَحَاضُّونَ بِضَمِّ التَّاءِ مِنَ الْمُحَاضَّةِ.
Bil ki yetime ikramı terk etmek birkaç yöndendir: Birincisi: Ona iyilik yapmayı terk etmektir ki { وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ } “Yoksulu yedirmeye birbirinizi teşvik etmiyorsunuz” kavliyle buna işaret edilmiştir. İkincisi: Mirastaki sabit hakkından onu menedip malını yemektir ki Allah Teâlâ'nın: { وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا } “Mirası helâl-haram demeden hırsla alabildiğine yiyorsunuz” kavliyle buna işaret edilmiştir. Üçüncüsü: Onun malını elinden almaktır ki { وَتُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا } “Malı da pek çok bir sevgiyle seviyorsunuz” kavliyle buna işaret edilmiştir; yani yetimlerin mallarını alıp kendi mallarınıza katıyorsunuz demektir. O'nun: { وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ } kavline gelince: Mukâtil, "Yoksulu doyurmuyorsunuz" demiştir. Mana ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ } “Çünkü o, ulu Allah'a inanmıyordu ve yoksulu doyurmaya teşvik etmiyordu” [Hâkka 33, 34] kavlinde olduğu gibi, "onun doyurulmasını emretmiyorsunuz/teşvik etmiyorsunuz" demektir. { وَلا تَحَاضُّونَ } şeklinde okuyan kimse { تَتَحَاضُّونَ } kelimesini kastetmiş ve tefâulün bir tâ'sı hazfedilmiştir. Mana: "Birbirinizi teşvik etmiyorsunuz" demektir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise muhâdda (müfâale) babından olmak üzere tâ harfinin zammıyla { وَلا تُحَاضُّونَ } şeklindedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا } “Mirası helâl-haram demeden hırsla alabildiğine yiyorsunuz” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالُوا: أَصْلُ التُّرَاثِ وُرَاثٌ، وَالتَّاءُ تُبَدَّلُ مِنَ الْوَاوِ الْمَضْمُومَةِ نَحْوَ تُجَاهٍ وَوُجَاهٍ مِنْ وَاجَهْتُ.
Birinci Mesele: Dediler ki: Türâs (تُرَاث) kelimesinin aslı vurâs'tır (وُرَاث). Tâ harfi, tıpkı vâcehtü (وَاجَهْتُ) kökünden gelen tücâh (تُجَاه) ve vücâh (وُجَاه) kelimelerinde olduğu gibi zammeli vâv harfinden bedel olarak getirilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ اللَّيْثُ: اللَّمُّ الْجَمْعُ الشَّدِيدُ، وَمِنْهُ كَتِيبَةٌ مَلْمُومَةٌ وَحَجَرٌ مَلْمُومٌ، وَالْآكِلُ يَلُمُّ الثَّرِيدَ فَيَجْعَلُهُ لُقَمًا ثُمَّ يَأْكُلُهُ وَيُقَالُ لَمَمْتُ مَا عَلَى الْخُوَانِ أَلُمُّهُ أَيْ أَكَلْتُهُ أَجْمَعَ، فَمَعْنَى اللَّمِّ فِي اللُّغَةِ الْجَمْعُ، وَأَمَّا التَّفْسِيرُ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَالْمُفَسِّرُونَ: يَقُولُونَ فِي قَوْلِهِ: أَكْلًا لَمًّا أَيْ شَدِيدًا وَهُوَ حَلُّ مَعْنًى
İkinci Mesele: Leys şöyle demiştir: Lemm (اللَّمُّ), şiddetli toplamak/bir araya getirmektir. Toplu birlik için "ketîbetün melmûmetün" (كَتِيبَةٌ مَلْمُومَةٌ), yuvarlak ve derli toplu taş için "hacerun melmûmun" (حَجَرٌ مَلْمُومٌ) denilmesi bundandır. Yemek yiyen kişi tirit yemeğini toplayıp lokma haline getirir, sonra onu yer. Sofrada ne varsa hepsini yedim manasında "lememtü mâ ale'l-huvâni elümmühû" (لَمَمْتُ مَا عَلَى الْخُوَانِ أَلُمُّهُ) denilir. Dolayısıyla dilde lemm kelimesinin manası toplamaktır. Tefsire gelince, onda birkaç vecih vardır: Birincisi: Vâhidî ve müfessirler O'nun: { أَكْلًا لَمًّا } kavli hakkında "şiddetli bir yiyiş" derler; bu ise bir mana açıklamasıdır,
وَلَيْسَ بِتَفْسِيرٍ، وَتَفْسِيرُهُ أَنَّ اللَّمَّ مَصْدَرٌ جُعِلَ نَعْتًا لِلْأَكْلِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْفَاعِلُ أَيْ آكِلًا لَامًا أَيْ جَائِعًا كَأَنَّهُمْ يَسْتَوْعِبُونَهُ بِالْأَكْلِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: كَانُوا يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى إِسْرَافًا وَبِدَارًا، فَقَالَ اللَّهُ: وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا أَيْ تُرَاثَ الْيَتَامَى لَمًّا أَيْ تَلُمُّونَ جَمِيعَهُ، وَقَالَ الْحَسَنُ: أَيْ يَأْكُلُونَ نَصِيبَهُمْ وَنَصِيبَ صَاحِبِهِمْ، فَيَجْمَعُونَ نَصِيبَ غَيْرِهِمْ إِلَى نَصِيبِهِمْ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَالَ الَّذِي يَبْقَى مِنَ الْمَيِّتِ بَعْضُهُ حَلَالٌ، وَبَعْضُهُ شُبْهَةٌ وَبَعْضُهُ حَرَامٌ، فَالْوَارِثُ يَلُمُّ الْكُلَّ أَيْ يَضُمُّ الْبَعْضَ إِلَى الْبَعْضِ وَيَأْخُذُ الْكُلَّ وَيَأْكُلُهُ وَثَالِثُهَا: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الذَّمُّ مُتَوَجِّهًا إِلَى الْوَارِثِ الَّذِي ظَفِرَ بِالْمَالِ سَهْلًا مَهْلًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَعْرَقَ فِيهِ جَبِينُهُ فَيُسْرِفَ فِي إِنْفَاقِهِ وَيَأْكُلَهُ أَكْلًا لَمًّا وَاسِعًا، جَامِعًا بَيْنَ أَلْوَانِ الْمُشْتَهَيَاتِ مِنَ الْأَطْعِمَةِ والأشربة والفواكه، كما يفعله الوراث البطالون.
yoksa lafzi bir tefsir değildir. Tefsiri şudur: Lemm (لَمّ), masdardır; yemenin sıfatı kılınmıştır. Bununla fâil kastedilmiştir; yani sanki onu yiyerek tüketircesine toplayıp yiyen, obur bir kimse gibi demektir. Zeccâc şöyle demiştir: Yetimlerin mallarını israfla ve aceleyle yerlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا } buyurdu; yani yetimlerin mirasını hepsini toplayıp yutarcasına [yersiniz]. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Yani kendi paylarını ve arkadaşlarının payını yerler, başkalarının payını kendi paylarına katarlar. İkincisi: Ölen kimseden geriye kalan malın bir kısmı helal, bir kısmı şüpheli, bir kısmı da haramdır; vâris ise hepsini toplar, yani bir kısmını diğerine katar, hepsini alır ve yer. Üçüncüsü: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Kınamanın, alnı terlemeden mala kolayca ve rahatça konan, sonra da onu harcamada israf edip tembel vârislerin yaptığı gibi yiyeceklerden, içeceklerden ve meyvelerden arzulanan şeylerin türlü çeşitlerini bir araya getirerek alabildiğine ve toplayarak yiyen vârise yönelik olması da caizdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا فَاعْلَمْ أَنَّ الْجَمَّ هُوَ الْكَثْرَةُ يُقَالُ: جَمَّ الشَّيْءُ يَجُمُّ جُمُومًا يُقَالُ ذَلِكَ فِي الْمَالِ وَغَيْرِهِ فَهُوَ شَيْءٌ جَمٌّ وَجَامٌّ وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو جَمَّ يَجُمُ أَيْ يَكْثُرُ، وَالْمَعْنَى: وَيُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا كَثِيرًا شَدِيدًا، فَبَيَّنَ أَنَّ حِرْصَهُمْ عَلَى الدُّنْيَا فَقَطْ وَأَنَّهُمْ عَادِلُونَ عَنْ أَمْرِ الآخرة.
Allah Teâlâ'nın: { وَتُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا } “Malı da pek çok bir sevgiyle seviyorsunuz” kavline gelince: Bil ki cemm (الْجَمُّ), çokluk demektir. Mal ve başka şeyler hakkında bir şey çoğaldığında "cemme'ş-şey'ü yecümmü cümûmen" (جَمَّ الشَّيْءُ يَجُمُّ جُمُومًا) denilir; bu ise çok olan şey için "şey'ün cemmün" (جَمٌّ) ve "câmmün" (جَامٌّ) demektir. Ebû Amr, "cemme yecümmü" (جَمَّ يَجُمُّ) çoğalır demektir, demiştir. Mana: "Malı pek çok ve şiddetli bir sevgiyle seviyorlar" demektir. Böylece onların hırslarının sadece dünyaya yönelik olduğunu ve ahiret işinden yüz çevirdiklerini beyan etmiştir.
[سورة الفجر (٨٩) : الآيات ٢١ الى ٢٣]
[Fecr Suresi (89): Ayetler 21-23]
كَلاَّ إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا (٢١) وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى (٢٣)
{ كَلاَّ إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا (٢١) وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى (٢٣) } “Hayır! Yer parça parça darmadağın edildiği, Rabbin[in emri] ve melekler saf saf geldiği, o gün cehennem de getirildiği zaman; işte o gün insan hatırlar (öğüt alır). Fakat hatırlamanın (öğüdün) ona ne faydası var?”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: كَلَّا رَدْعٌ لَهُمْ عَنْ ذَلِكَ وَإِنْكَارٌ لِفِعْلِهِمْ أَيْ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ هَكَذَا فِي الْحِرْصِ عَلَى الدُّنْيَا وَقَصْرِ الْهِمَّةِ وَالْجِهَادِ عَلَى تَحْصِيلِهَا وَالِاتِّكَالِ عَلَيْهَا وَتَرْكِ الْمُوَاسَاةِ مِنْهَا وَجَمْعِهَا مِنْ حَيْثُ تَتَهَيَّأُ مِنْ حِلٍّ أَوْ حَرَامٍ، وَتَوَهَّمَ أَنْ لَا حِسَابَ وَلَا جَزَاءَ. فَإِنَّ مَنْ كَانَ هَذَا حَالَهُ يَنْدَمُ حِينَ لَا تَنْفَعُهُ النَّدَامَةُ وَيَتَمَنَّى أَنْ لَوْ كَانَ أَفْنَى عُمْرَهُ فِي التَّقَرُّبِ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَالْمُوَاسَاةِ مِنَ الْمَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ إِذَا جَاءَ يَوْمٌ مَوْصُوفٌ بِصِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ ذَلِكَ التَّمَنِّي وَتِلْكَ النَّدَامَةُ.
Bil ki O'nun: { كَلَّا } kavli, onları bundan menetme ve fiillerini inkâr etmedir. Yani dünya hırsı, gayret ve çabayı sadece onu elde etmeye hasretmek, ona bel bağlamak, ondan yardımda bulunmayı terk etmek, helal veya haram nereden denk gelirse toplamak ve hesap ile cezanın olmadığını vehmetmek hususunda işin böyle olmaması gerekir. Zira hali böyle olan kimse, pişmanlığın fayda vermeyeceği zamanda pişman olur ve ömrünü salih amellerle ve malından infak ederek Allah Teâlâ'ya yakınlaşma yolunda tüketmiş olmayı temenni eder. Sonra üç sıfatla nitelenen o gün geldiğinde bu temenninin ve bu pişmanlığın hasıl olacağını beyan etmiştir.
الصِّفَةُ الْأُولَى: مِنْ صِفَاتِ ذَلِكَ الْيَوْمِ قَوْلُهُ: إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا قَالَ الْخَلِيلُ: الدَّكُّ كَسْرُ الْحَائِطِ وَالْجَبَلِ وَالدَّكْدَاكُ رَمْلٌ مُتَلَبِّدٌ، وَرَجُلٌ مِدَكٌّ شَدِيدُ الْوَطْءِ عَلَى الْأَرْضِ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الدَّكُّ حَطُّ الْمُرْتَفِعِ بِالْبَسْطِ وَانْدَكَّ سَنَامُ الْبَعِيرِ إِذَا انْفَرَشَ فِي ظَهْرِهِ، وَنَاقَةٌ دَكَّاءُ إِذَا كَانَتْ كَذَلِكَ وَمِنْهُ الدُّكَّانُ لِاسْتِوَائِهِ فِي الِانْفِرَاشِ، فَمَعْنَى الدَّكِّ عَلَى قَوْلِ الْخَلِيلِ: كَسْرُ كُلِّ شَيْءٍ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مِنْ جَبَلٍ أَوْ شَجَرٍ حِينَ زُلْزِلَتْ فَلَمْ يَبْقَ عَلَى ظَهْرِهَا شَيْءٌ، وَعَلَى قَوْلِ الْمُبَرِّدِ: مَعْنَاهُ أَنَّهَا اسْتَوَتْ فِي الِانْفِرَاشِ فَذَهَبَتْ دُورُهَا وَقُصُورُهَا وسائر أبنيتها حتى تصير كالصحرة الْمَلْسَاءِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: تُمَدُّ الْأَرْضُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
O günün sıfatlarından Birinci Sıfat: O'nun: { إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا } “Yer parça parça darmadağın edildiği zaman” kavlidir. Halîl şöyle demiştir: Dekk (الدَّكُّ), duvarı ve dağı kırmaktır; dekdâk (الدَّكْدَاكُ) birbirine yapışmış kumsal; racülün midekkün (رَجُلٌ مِدَكٌّ) ise yere sert basan adam demektir. Müberred ise şöyle demiştir: Dekk, yüksek olanı yayarak alçaltmaktır. Devenin hörgücü sırtında yayılıp düzleştiğinde "indekke senâmu'l-baîr" (انْدَكَّ سَنَامُ الْبَعِيرِ) denir ve böyle olan deveye nâkatün dekkâ' (نَاقَةٌ دَكَّاءُ) denilir. Yayılmadaki düzlüğünden ötürü dükkan kelimesi de bundandır. Buna göre dekk kelimesinin manası, Halîl'in kavline göre: Yer sarsıldığı zaman yeryüzündeki dağ veya ağaç her şeyin kırılması ve üzerinde hiçbir şeyin kalmamasıdır; Müberred'in kavline göre ise manası: Yeryüzünün yayılarak düzleşmesi, evlerinin, saraylarının ve diğer binalarının yok olup dümdüz kayalık gibi olmasıdır. İbn Abbâs'ın: "Kıyamet günü yer uzatılıp dümdüz edilir" kavlinin manası da budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّكْرَارَ فِي قَوْلِهِ: دَكًّا دَكًّا مَعْنَاهُ دَكًّا بَعْدَ دَكٍّ كَقَوْلِكَ حَسِبْتُهُ بَابًا بَابًا وَعَلِمْتُهُ حَرْفًا حَرْفًا أَيْ كُرِّرَ عَلَيْهَا الدَّكُّ حَتَّى صَارَتْ هَبَاءً مَنْثُورًا. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّدَكْدُكَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُتَأَخِّرًا عَنِ الزَّلْزَلَةِ، فَإِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زَلْزَلَةً بَعْدَ زَلْزَلَةٍ وَحُرِّكَتْ تَحْرِيكًا بَعْدَ تَحْرِيكٍ انْكَسَرَتِ الْجِبَالُ الَّتِي عَلَيْهَا وَانْهَدَمَتِ التِّلَالُ وَامْتَلَأَتِ الْأَغْوَارُ وَصَارَتْ مَلْسَاءَ، وَذَلِكَ عِنْدَ انْقِضَاضِ الدُّنْيَا وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ [النَّازِعَاتِ: ٦، ٧] وَقَالَ: وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً [الْحَاقَّةِ: ١٤] وَقَالَ: إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا، وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا [الْوَاقِعَةِ: ٥] .
Bil ki O'nun: { دَكًّا دَكًّا } kavlindeki tekrarın manası, tıpkı senin "bunu kapı kapı saydım" ve "harf harf öğrendim" demen gibi "darp üstüne darp / ezilme üstüne ezilme" demektir; yani savrulmuş toz toprak haline gelinceye kadar üzerinde ezilip parçalanma tekrarlanmıştır. Bil ki bu darmadağın oluşun zelzeleden sonra olması kaçınılmazdır. Yeryüzü zelzele üstüne zelzeleyle sarsılıp hareket üstüne hareketle çalkalandığında, üzerindeki dağlar kırılır, tepeler yıkılır, çukurlar dolar ve dümdüz olur; bu ise dünyanın son bulması anındadır. Nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ } “O gün sarsan sarsar, peşinden gelen onu takip eder” [Nâziât 6, 7], { وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً } “Yer ve dağlar kaldırılıp birbirine tek bir çarpışla çarpıldığı zaman” [Hâkka 14] ve { إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا } “Yer şiddetle sarsıldığı ve dağlar parça parça ufalandığı zaman” [Vâkıa 5] buyurmuştur.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ صِفَاتِ ذَلِكَ الْيَوْمِ قَوْلُهُ: وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا.
O günün sıfatlarından İkinci Sıfat: O'nun: { وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } “Rabbin[in emri] ve melekler saf saf geldiği zaman” kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ أَنَّ الْحَرَكَةَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ جِسْمًا وَالْجِسْمُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ أَزَلِيًّا فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنَ التَّأْوِيلِ، وَهُوَ أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ وَإِقَامَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، ثُمَّ ذَلِكَ الْمُضَافُ مَا هُوَ؟ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: وَجَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ بِالْمُحَاسَبَةِ وَالْمُجَازَاةِ وَثَانِيهَا: وَجَاءَ قَهْرُ رَبِّكَ كَمَا يُقَالُ جَاءَتْنَا بَنُو أُمَيَّةَ أَيْ قَهْرُهُمْ وَثَالِثُهَا: وَجَاءَ جَلَائِلُ آيَاتِ رَبِّكَ لِأَنَّ هَذَا يَكُونُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَفِي ذَلِكَ الْيَوْمِ تَظْهَرُ الْعَظَائِمُ وَجَلَائِلُ الْآيَاتِ، فَجُعِلَ مَجِيئُهَا مَجِيئًا لَهُ تَفْخِيمًا لِشَأْنِ تِلْكَ الْآيَاتِ وَرَابِعُهَا: وَجَاءَ ظُهُورُ رَبِّكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ تَصِيرُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ ضَرُورِيَّةً فَصَارَ ذَلِكَ كَظُهُورِهِ وَتَجَلِّيهِ لِلْخَلْقِ، فَقِيلَ: وَجاءَ رَبُّكَ أَيْ زَالَتِ الشُّبْهَةُ وَارْتَفَعَتِ/ الشُّكُوكُ خَامِسُهَا: أَنَّ هَذَا تَمْثِيلٌ لِظُهُورِ آيَاتِ اللَّهِ وَتَبْيِينِ آثَارِ قَهْرِهِ وَسُلْطَانِهِ، مُثِّلَتْ حَالُهُ فِي ذَلِكَ بِحَالِ الْمَلِكِ إِذَا حَضَرَ بِنَفْسِهِ، فَإِنَّهُ يَظْهَرُ بِمُجَرَّدِ حُضُورِهِ مِنْ آثَارِ الْهَيْبَةِ وَالسِّيَاسَةِ مَا لَا يَظْهَرُ بِحُضُورِ عَسَاكِرِهِ كُلِّهَا وَسَادِسُهَا: أَنَّ الرَّبَّ هُوَ الْمُرَبِّي، وَلَعَلَّ مَلَكًا هُوَ أَعْظَمُ الْمَلَائِكَةِ هُوَ مُرَبِّي لِلنَّبِيِّ ﷺ جَاءَ فَكَانَ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَجاءَ رَبُّكَ.
Bil ki akli delille sabittir ki Allah Teâlâ hakkında hareket imkânsızdır; çünkü böyle olan her şey cisimdir ve cismin ezeli olması imkânsızdır. Dolayısıyla bu ifadede tevil zorunludur. O da bunun muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine geçirilmesi kabilinden olmasıdır. Peki o hazfedilen muzaf nedir? Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: "Rabbinin hesaba çekme ve cezalandırma emri geldi" demektir. İkincisi: Tıpkı "Bize Emevîler geldi" yani onların kahrı geldi denildiği gibi, "Rabbinin kahrı geldi" demektir. Üçüncüsü: "Rabbinin yüce ayetleri/alametleri geldi" demektir; çünkü bu kıyamet gününde olur ve o günde azametli işler ve yüce alametler ortaya çıkar. Bu alametlerin şanını yüceltmek için onların gelişi O'nun gelişi kılınmıştır. Dördüncüsü: "Rabbinin zuhuru geldi" demektir; bu da o gün Allah'ın marifetinin zorunlu (zarûrî) hale gelmesi sebebiyledir; böylece bu durum O'nun mahlukata zuhur etmesi ve tecelli etmesi gibi olmuş ve: { وَجاءَ رَبُّكَ } denilmiştir; yani şüphe zail oldu ve tereddütler kalktı demektir. Beşincisi: Bu, Allah'ın ayetlerinin zuhur etmesi ve kahrı ile saltanatının eserlerinin açığa çıkması için bir temsildir; O'nun bu durumdaki hali, bizzat hazır bulunan bir hükümdarın haline benzetilmiştir; zira o bizzat hazır bulunduğunda, bütün ordularının hazır bulunmasıyla ortaya çıkmayan bir heybet ve hâkimiyet eseri sırf onun huzuruyla ortaya çıkar. Altıncısı: Rab mürebbi (yetiştiren) demektir; muhtemelen meleklerin en büyüğü olup Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in terbiyecisi olan bir melek gelmiştir de { وَجاءَ رَبُّكَ } kavlinden murat o olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا فَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَنَزَّلَ مَلَائِكَةُ كُلِّ سَمَاءٍ فَيَصْطَفُّونَ صَفًّا بَعْدَ صَفٍّ مُحَدِّقِينَ بِالْجِنِّ وَالْإِنْسِ.
O'nun: { وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } kavline gelince, mana şudur: Her semanın melekleri iner ve cinleri ile insanları kuşatarak saf saf dizilirler.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: مِنْ صِفَاتِ ذَلِكَ الْيَوْمِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٩١] قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: جِيءَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَزْمُومَةً بِسَبْعِينَ أَلْفَ زِمَامٍ مَعَ كُلِّ زِمَامٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَجُرُّونَهَا حَتَّى تَنْصَبَّ عَنْ يَسَارِ الْعَرْشِ فَتَشْرُدُ شَرْدَةً لَوْ تُرِكَتْ لَأَحْرَقَتْ أَهْلَ الْجَمْعِ، قَالَ الْأُصُولِيُّونَ: وَمَعْلُومٌ أَنَّهَا لَا تَنْفَكُّ عَنْ مَكَانِهَا، فَالْمُرَادُ وَبُرِّزَتِ أَيْ ظَهَرَتْ حَتَّى رَآهَا الْخَلْقُ، وَعَلِمَ الْكَافِرُ أَنَّ مَصِيرَهُ إِلَيْهَا، ثُمَّ قَالَ: يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَاعْلَمْ أَنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ: إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ، وَحَصَلَ كَذَا وَكَذَا فَيَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ، وَفِي تَذَكُّرِهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَتَذَكَّرُ مَا فَرَّطَ فِيهِ لِأَنَّهُ حِينَ كَانَ فِي الدُّنْيَا كَانَتْ هِمَّتُهُ تَحْصِيلَ الدُّنْيَا، ثُمَّ إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ يَتَذَكَّرُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ ضَلَالًا، وَكَانَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِ أَنْ تَكُونَ هِمَّتُهُ تَحْصِيلَ الْآخِرَةِ الثَّانِي: يَتَذَكَّرُ أَيْ يَتَّعِظُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ مَا كَانَ يَتَّعِظُ فِي الدُّنْيَا فيصير في الآخرة متعظا فيقول: يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا [الْأَنْعَامِ: ٢٧] ، الثَّالِثُ: يَتَذَكَّرُ يَتُوبُ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الْحَسَنِ، ثُمَّ قال تعالى: وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى وقد جاءهم رسول مبين.
O günün sıfatlarından Üçüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ } “O gün cehennem de getirildiği zaman” kavlidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ } “Ve cehennem azgınlar için açığa çıkarıldığı [zaman]” [Şuarâ 91] kavlidir. Müfessirlerden bir topluluk şöyle demiştir: Kıyamet günü cehennem, her birinde yetmiş bin melek bulunan yetmiş bin yularla dizginlenmiş olarak getirilir; melekler onu Arş'ın sol tarafına dikilinceye kadar çekerler. O öyle bir hamle yapıp ürker ki eğer bırakılsaydı mahşer ehlini yakardı. Usûlcüler şöyle demiştir: Malumdur ki cehennem yerinden ayrılmaz; murat { وَبُرِّزَتِ } yani mahlukatın göreceği şekilde açığa çıkarılması ve kâfirin varacağı yerin orası olduğunu bilmesidir. Sonra: { يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ } “İşte o gün insan hatırlar” buyurmuştur. Bil ki kelamın takdiri şöyledir: "Yer parça parça darmadağın edildiğinde ve şöyle şöyle olduğunda, işte o gün insan hatırlar." Onun hatırlamasında birkaç vecih vardır: Birincisi: Kusur ettiği şeyleri hatırlar; çünkü dünyadayken himmeti dünyayı elde etmekti, sonra ahirette bunun bir sapıklık olduğunu ve üzerine vacip olanın himmetini ahireti elde etmeye hasretmek olduğunu hatırlar. İkincisi: Hatırlar, yani ibret/öğüt alır; mana şudur: Dünyada ibret almıyordu, ahirette ise ibret alır hale gelir de: { يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا } “Keşke geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak” [En'âm 27] der. Üçüncüsü: Hatırlar yani tevbe eder; bu Hasan [el-Basrî]'den rivayet edilmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى } “Fakat hatırlamanın (öğüdün) ona ne faydası var?” buyurmuştur; oysa onlara apaçık bir elçi gelmişti.
وَاعْلَمْ أَنَّ بَيْنَ قَوْلِهِ: يَتَذَكَّرُ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى تَنَاقُضًا فَلَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ الْمُضَافِ وَالْمَعْنَى وَمِنْ أَيْنَ لَهُ مَنْفَعَةُ الذِّكْرَى.
Bil ki O'nun: { يَتَذَكَّرُ } “hatırlar” kavli ile { وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى } “hatırlamanın ona ne faydası var?” kavli arasında [zahiren] bir çelişki vardır; bu sebeple muzafın takdir edilmesi zorunludur. Mana: "Hatırlamanın faydası ona nereden olsun?" demektir.
وَيَتَفَرَّعُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ مَسْأَلَةٌ أُصُولِيَّهٌ، وَهِيَ أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ عِنْدَنَا غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى اللَّهِ عَقْلًا، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هُوَ وَاجِبٌ فَنَقُولُ: الدَّلِيلُ عَلَى قَوْلِنَا أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ هاهنا عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَعْلَمُ فِي الْآخِرَةِ أَنَّ الَّذِي يَعْمَلُهُ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَكُنْ أَصْلَحَ لَهُ وَإِنَّ الَّذِي تَرَكَهُ كَانَ أَصْلَحَ لَهُ، وَمَهْمَا عَرَفَ ذَلِكَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْدَمَ عَلَيْهِ، وَإِذَا حَصَلَ النَّدَمُ فَقَدْ حَصَلَتِ التَّوْبَةُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَفَى كَوْنَ تِلْكَ التَّوْبَةِ نَافِعَةً بِقَوْلِهِ: وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى فَعَلِمْنَا أَنَّ التَّوْبَةَ لَا يَجِبُ عَقْلًا قَبُولُهَا، فَإِنْ قِيلَ: الْقَوْمُ إِنَّمَا نَدِمُوا عَلَى أَفْعَالِهِمْ لَا لِوَجْهِ قُبْحِهَا بَلْ لِتُرَتِّبِ الْعِقَابِ عَلَيْهَا، فَلَا
Bu ayetten usûle dair bir mesele dallanıp çıkar; o da şudur: Bize göre tevbenin kabul edilmesi aklen Allah üzerine vacip değildir. Mu'tezile ise: "Vaciptir" demiştir. Biz deriz ki: Bizim görüşümüzün delili şudur: Ayet burada insanın ahirette, dünyada yaptıklarının kendisi için daha hayırlı olmadığını, terk ettiklerinin ise kendisi için daha hayırlı olduğunu bileceğine delalet etmiştir. Bunu bildiğinde ise ona pişman olması kaçınılmazdır. Pişmanlık hasıl olduğunda ise tevbe hasıl olmuş olur. Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى } buyurarak o tevbenin fayda vermesini nefyetmiştir. Böylece bildik ki tevbenin kabulü aklen vacip değildir. Şayet: "O topluluk fiillerine çirkinliği cihetiyle değil, üzerlerine azap terettüp ettiği için pişman oldular; dolayısıyla
جَرَمَ مَا كَانَتِ التَّوْبَةُ صَحِيحَةً؟ قُلْنَا: الْقَوْمُ لَمَّا عَلِمُوا أَنَّ النَّدَمَ عَلَى الْقَبِيحِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِوَجْهِ قُبْحِهِ حَتَّى يَكُونَ نَافِعًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ نَدَمُهُمْ وَاقِعًا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُونَ آتِينَ بِالتَّوْبَةِ الصَّحِيحَةِ مع عدم القبول فصح قولنا. ثُمَّ شَرَحَ تَعَالَى مَا يَقُولُهُ هَذَا الْإِنْسَانُ فقال تعالى:
bu yüzden tevbeleri sahih olmadı [denilirse]?" Biz deriz ki: O topluluk, çirkin fiile pişmanlığın faydalı olabilmesi için mutlaka onun çirkinliği cihetiyle olması gerektiğini bildiklerinde, pişmanlıklarının bu vecih üzere vaki olması gerekirdi. O takdirde kabul edilmemekle birlikte sahih tevbeyi yerine getirmiş olurlar; böylece bizim sözümüz sahih olur. Sonra Allah Teâlâ bu insanın ne diyeceğini açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الفجر (٨٩) : آية ٢٤]
[Fecr Suresi (89): Ayet 24]
يَقُولُ يا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي (٢٤)
{ يَقُولُ يا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي (٢٤) } “'Keşke bu hayatım için önceden bir şeyler yapsaydım!' der.”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِلْآيَةِ تأويلات:
Birinci Mesele: Ayetin tevilleri vardır:
أحدهما: يا ليتني قَدَّمْتُ فِي الدُّنْيَا الَّتِي كَانَتْ حَيَاتِي فِيهَا مُنْقَطِعَةً، لِحَيَاتِي هَذِهِ الَّتِي هِيَ دَائِمَةٌ غَيْرُ مُنْقَطِعَةٍ، وَإِنَّمَا قَالَ: لِحَياتِي وَلَمْ يَقُلْ: لِهَذِهِ الْحَيَاةِ عَلَى مَعْنَى أَنَّ الْحَيَاةَ كَأَنَّهَا لَيْسَتْ إِلَّا الْحَيَاةَ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٤] أَيْ لَهِيَ الْحَيَاةُ.
Birincisi: "Keşke hayatımın kesintili olduğu dünyada, ebedi ve kesintisiz olan şu hayatım için önceden [salih ameller] takdim etseydim!" demektir. "Şu hayat için" demeyip de sanki hayat ancak ahiret yurdundaki hayattan ibaretmiş manasında: { لِحَياتِي } “hayatım için” demiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } “Şüphesiz ahiret yurdu, işte asıl hayat odur” [Ankebût 64] buyurmuştur; yani gerçek hayattır.
وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّ الْكَافِرِ: وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ [إِبْرَاهِيمَ: ١٧] وَقَالَ: فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى [طه: ٧٤] وَقَالَ: وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى ثُمَّ لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى [الْأَعْلَى: ١١- ١٣] فَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ أَهْلَ النَّارِ فِي الْآخِرَةِ كَأَنَّهُ لَا حَيَاةَ لَهُمْ، وَالْمَعْنَى فَيَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ عَمَلًا يُوجِبُ نَجَاتِي مِنَ النَّارِ حَتَّى أَكُونَ مِنَ الْأَحْيَاءِ.
İkincisi: Allah Teâlâ kâfir hakkında: { وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ } “Ölüm ona her taraftan gelir de o ölmez” [İbrâhîm 17], { فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } “Şüphesiz onun için cehennem vardır; orada ne ölür ne de yaşar” [Tâhâ 74] ve { وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى ثُمَّ لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } “En büyük ateşe girecek olan pek bedbaht kimse ise ondan kaçınır. Sonra o, orada ne ölür ne de yaşar” [A'lâ 11-13] buyurmuştur. Bu ayetler, ahirette cehennem ehlinin sanki hiç hayatları yokmuş gibi olduğuna delalet etmiştir. Mana: "Keşke yaşayanlardan olayım diye cehennemden kurtuluşumu gerektirecek bir ameli önceden takdim etseydim!" demektir.
وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: فَيَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ وَقْتَ حَيَاتِي فِي الدُّنْيَا، كَقَوْلِكَ جِئْتُهُ لِعَشْرِ لَيَالٍ خَلَوْنَ مِنْ رَجَبٍ.
Üçüncüsü: Tıpkı senin "Receb'den on gece geçtiğinde ona geldim" demen gibi, mananın: "Keşke dünyadaki hayatım vaktinde önceden [amel] takdim etseydim!" olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الِاخْتِيَارَ كَانَ فِي أَيْدِيهِمْ وَمُعَلَّقًا بِقَصْدِهِمْ وَإِرَادَتِهِمْ وَأَنَّهُمْ مَا كَانُوا مَحْجُوبِينَ عَنِ الطَّاعَاتِ مُجْتَرِئِينَ عَلَى الْمَعَاصِي وَجَوَابُهُ: أَنَّ فِعْلَهُمْ كَانَ مُعَلَّقًا بِقَصْدِهِمْ، فَقَصْدُهُمْ إِنْ كَانَ مُعَلَّقًا بِقَصْدٍ آخَرَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ كَانَ مُعَلَّقًا بِقَصْدِ اللَّهِ فَقَدْ بَطَلَ الِاعْتِزَالُ. ثم قال تعالى:
İkinci Mesele: Mu'tezile, tercihin onların ellerinde olduğuna, kendi kast ve iradelerine bağlı bulunduğuna ve onların taatlerden engellenmiş olmayıp günahlara bizzat cüret ettiklerine bu ayetle delil getirmiştir. Bunun cevabı şudur: Onların fiilleri kendi kastlarına bağlıydı; şayet onların bu kastı başka bir kasta bağlı ise teselsül gerekir; eğer Allah'ın kastına bağlı ise bu takdirde i'tizâl (Mu'tezile mezhebi) batıl olmuş olur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الفجر (٨٩) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]
[Fecr Suresi (89): Ayetler 25-26]
فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ (٢٥) وَلا يُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ (٢٦)
{ فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ (٢٥) وَلا يُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ (٢٦) } “Artık o gün O'nun edeceği azabı kimse edemez. O'nun vuracağı bağı kimse vuramaz.”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِرَاءَةُ العامة يعذب ويوثق بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِيهِمَا قَالَ مُقَاتِلٌ مَعْنَاهُ: فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذَابَ اللَّهِ أَحَدٌ مِنَ الْخَلْقِ وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَ اللَّهِ أَحَدٌ مِنَ الْخَلْقِ، وَالْمَعْنَى لَا يَبْلُغُ أَحَدٌ مِنَ الْخَلْقِ كَبَلَاغِ اللَّهِ فِي الْعَذَابِ وَالْوَثَاقِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هَذَا التَّفْسِيرُ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُعَذِّبٌ سِوَى اللَّهِ فَكَيْفَ يُقَالُ: لَا يُعَذِّبُ أَحَدٌ فِي مِثْلِ عَذَابِهِ، وَأُجِيبُ عَنْ هَذَا الِاعْتِرَاضِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّقْدِيرَ لَا يُعَذِّبُ أَحَدٌ فِي الدُّنْيَا عَذَابَ اللَّهِ الْكَافِرَ يَوْمَئِذٍ، وَلَا يُوثِقُ أَحَدٌ فِي الدُّنْيَا وَثَاقَ اللَّهِ الْكَافِرَ يَوْمَئِذٍ، وَالْمَعْنَى مِثْلَ عَذَابِهِ وَوَثَاقِهِ فِي الشِّدَّةِ وَالْمُبَالَغَةِ الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى لَا يَتَوَلَّى يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ اللَّهِ أَحَدٌ. أَيِ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ أَمْرُهُ وَلَا أَمْرَ لِغَيْرِهِ الثَّالِثُ: وهو قول أبي علي
Birinci Mesele: Genel kıraat (Âmme kıraati), her ikisinde de ayn'ın [aynü'l-fiilin] kesresiyle { يُعَذِّبُ } ve { يُوثِقُ } şeklindedir. Mukâtil şöyle demiştir: Bunun manası; "O gün yaratılmışlardan hiç kimse Allah'ın azabı gibi azap edemez ve yaratılmışlardan hiç kimse Allah'ın bağı gibi bağ vuramaz" demektir. Mana ise yaratılmışlardan hiç kimse azap etme ve bağ vurmada Allah'ın ulaştığı dereceye ulaşamaz [şeklindedir]. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "Bu tefsir zayıftır; çünkü kıyamet gününde Allah'tan başka azap edici yoktur. O halde nasıl 'Kimse O'nun azabı gibi azap edemez' denilebilir?" Bu itiraza birkaç vecihle cevap verilmiştir: Birincisi: Takdirin, "Dünyada hiç kimse, Allah'ın o gün kâfire ettiği azap gibi azap edemez ve dünyada hiç kimse Allah'ın o gün kâfire vurduğu bağ gibi bağ vuramaz" şeklinde olmasıdır. Mana ise şiddet ve mübalağa bakımından O'nun azabı ve bağı gibi [olamaz demektir]. İkincisi: Mananın, "Kıyamet günü Allah'ın azabını [hükmetme yetkisini] hiç kimse üstlenemez; yani o gün emir O'nun emridir ve O'ndan başkasının hiçbir emri [yetkisi] yoktur" şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü: Bu da Ebû Ali
الْفَارِسِيِّ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ لَا يُعَذِّبُ أَحَدٌ مِنَ الزَّبَانِيَةِ مِثْلَ مَا يُعَذِّبُونَهُ، فَالضَّمِيرُ فِي عَذَابِهِ عَائِدٌ إِلَى الْإِنْسَانِ، وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ لَا يُعَذَّبُ وَلَا يَوْثَقُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ فِيهَا وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَعَنْ أَبِي عَمْرٍو أَنَّهُ رَجَعَ إِلَيْهَا فِي آخِرِ عُمْرِهِ، لِمَا
el-Fârisî'nin kavlidir: Takdirin, "Zebanilerden hiç kimse, onların ona azap ettiği gibi [şiddetli] azap edemez" şeklinde olmasıdır. Buna göre { عَذَابِهِ } kavlindeki zamir insana racidir. Kisâî ise her ikisinde de ayın harfinin fethasıyla { لَا يُعَذَّبُ } ve { وَلَا يُوثَقُ } şeklinde okumuştur; Ebû Ubeyde de bunu tercih etmiştir. Ebû Amr'dan ise ömrünün sonlarında buna döndüğü rivayet edilmiştir; zira
رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَرَأَهُمَا بِالْفَتْحِ
Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in her ikisini fetha ile okuduğu rivayet edilmiştir.
وَالضَّمِيرُ لِلْإِنْسَانِ الْمَوْصُوفِ، وَقِيلَ: هُوَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ وَلِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ تَفْسِيرَانِ أَحَدُهُمَا: لَا يُعَذِّبُ أَحَدٌ مِثْلَ عَذَابِهِ وَلَا يُوثِقُ بِالسَّلَاسِلِ وَالْأَغْلَالِ مِثْلَ وَثَاقِهِ، لِتَنَاهِيهِ فِي كُفْرِهِ وَفَسَادِهِ وَالثَّانِي: / أَنَّهُ لَا يُعَذَّبُ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ عَذَابَ الْكَافِرِ، كَقَوْلِهِ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [فاطر: ١٨] قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَهَذِهِ أَوْلَى الْأَقْوَالِ.
Zamir, nitelenen insana aittir; onun Übey b. Halef olduğu da söylenmiştir. Bu kıraatin iki tefsiri vardır: Birincisi: Küfür ve fesadındaki son noktaya varışından dolayı, hiç kimseye onun azabı gibi azap edilmez ve hiç kimse zincirler ve bukağılarla onun bağlandığı gibi bağlanmaz. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” [Fâtır 18] kavlinde olduğu gibi, insanlardan hiç kimseye kâfirin azabı çektirilmez. Vâhidî, bu görüşlerin en evlasıdır, demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْعَذَابُ فِي الْقِرَاءَتَيْنِ بِمَعْنَى التَّعْذِيبِ وَالْوَثَاقُ بِمَعْنَى الْإِيثَاقِ، كَالْعَطَاءِ بِمَعْنَى الْإِعْطَاءِ فِي قَوْلِهِ:
İkinci Mesele: Her iki kıraatte de azâb (الْعَذَاب) kelimesi ta'zîb (تَعْذِيب / azap etmek) manasında; vesâk (الْوَثَاق) kelimesi ise îsâk (إِيثَاق / bağlamak) manasındadır. Nitekim şu beyitteki ata (عَطَاء) kelimesinin itâ (إِعْطَاء / vermek) manasında olması gibidir:
[أَكُفْرًا بعد رد الموت عن] ... وبعد عدائك المائة الرتاعا
[Ölüm geri çevrildikten sonra inkâr mı?] ... Ve senin o otlayan yüz deveyi bağışlamandan sonra.
[سورة الفجر (٨٩) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]
[Fecr Suresi (89): Ayetler 27-28]
يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ (٢٧) ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً (٢٨)
{ يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ (٢٧) ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً (٢٨) } “Ey huzura kavuşmuş nefis! Sen O'ndan hoşnut, O da senden hoşnut olarak Rabbine dön!”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ حَالَ مَنِ اطْمَأَنَّ إِلَى الدُّنْيَا، وَصَفَ حَالَ من اطمأن إلى معرفته وعبوديته، فقال:
Bil ki Allah Teâlâ dünyaya güvenip bağlanan kimsenin halini vasfedince, O'nun marifetine ve kulluğuna güvenip mutmain olan kimsenin halini de vasfederek şöyle buyurmuştur:
يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ } “Ey nefis!” Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَقْدِيرُ هَذَا الكلام. يقول الله للمؤمن: يا أيتها النَّفْسَ فَإِمَّا أَنْ يُكَلِّمَهُ إِكْرَامًا لَهُ كَمَا كَلَّمَ مُوسَى ﵇ أَوْ عَلَى لِسَانِ مَلَكٍ، وَقَالَ الْقَفَّالُ: هَذَا وَإِنْ كَانَ أَمْرًا فِي الظَّاهِرِ لَكِنَّهُ خَبَرٌ فِي الْمَعْنَى، وَالتَّقْدِيرُ أَنَّ النَّفْسَ إِذَا كَانَتْ مُطْمَئِنَّةً رَجَعَتْ إِلَى اللَّهِ، وَقَالَ اللَّهُ لَهَا: فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي [الفجر: ٢٩، ٣٠] قَالَ: وَمَجِيءُ الْأَمْرِ بِمَعْنَى الْخَبَرِ كَثِيرٌ فِي كَلَامِهِمْ، كَقَوْلِهِمْ: إِذَا لَمْ تَسْتَحِ فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ.
Birinci Mesele: Bu kelamın takdiri şöyledir: Allah mümine: "Ey nefis!" der; O'nun onunla konuşması ya Mûsâ [aleyhisselâm] ile konuştuğu gibi ona bir ikram olarak bizzat olur ya da bir meleğin diliyle olur. Kaffâl şöyle demiştir: Bu ifade zahirde bir emir olsa da manada bir haberdir. Takdiri ise şöyledir: Nefis mutmain olduğu zaman Allah'a döner ve Allah ona: { فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي } “Kullarımın arasına gir ve cennetime gir!” [Fecr 29, 30] buyurur. [Kaffâl] şöyle demiştir: Emrin haber manasında gelmesi Arapların kelamında çoktur; nitekim: "Utanmadıktan sonra dilediğini yap" sözleri böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الِاطْمِئْنَانُ هُوَ الِاسْتِقْرَارُ وَالثَّبَاتُ، وَفِي كَيْفِيَّةِ هَذَا الِاسْتِقْرَارِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنْ تَكُونَ مُتَيَقِّنَةً بِالْحَقِّ، فَلَا يُخَالِجُهَا شَكٌّ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] وَثَانِيهَا: النَّفْسُ الْآمِنَةُ الَّتِي لَا يَسْتَفِزُّهَا خَوْفٌ وَلَا حَزَنٌ، وَيَشْهَدُ لِهَذَا التَّفْسِيرِ قِرَاءَةُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْآمِنَةُ الْمُطْمَئِنَّةُ، وَهَذِهِ الْخَاصَّةُ قَدْ تَحْصُلُ عِنْدَ الْمَوْتِ عِنْدَ سَمَاعِ قَوْلِهِ: أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ [فُصِّلَتْ: ٣٠] وَتَحْصُلُ عِنْدَ الْبَعْثِ، وَعِنْدَ دُخُولِ الْجَنَّةِ لَا مَحَالَةَ وَثَالِثُهَا: وَهُوَ تَأْوِيلٌ مُطَابِقٌ لِلْحَقَائِقِ الْعَقْلِيَّةِ، فَنَقُولُ: الْقُرْآنُ وَالْبُرْهَانُ تَطَابَقَا عَلَى أَنَّ هَذَا الِاطْمِئْنَانَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِذِكْرِ اللَّهِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْدِ: ٢٨] وَإِمَّا الْبُرْهَانُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُوَّةَ الْعَاقِلَةَ إِذَا أَخَذَتْ تَتَرَقَّى فِي سِلْسِلَةِ الْأَسْبَابِ وَالْمُسَبِّبَاتِ، فَكُلَّمَا وَصَلَ إِلَى سَبَبٍ يَكُونُ هُوَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ طَلَبَ الْعَقْلُ لَهُ سَبَبًا آخَرَ، فَلَمْ يَقِفِ الْعَقْلُ عِنْدَهُ، بَلْ لَا يَزَالُ يَنْتَقِلُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِلَى مَا هُوَ أَعْلَى مِنْهُ، حَتَّى يَنْتَهِيَ فِي ذَلِكَ التَّرَقِّي إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ مَقْطَعُ الْحَاجَاتِ. وَمُنْتَهَى الضَّرُورَاتِ، فَلَمَّا وَقَفَتِ الْحَاجَةُ دُونَهُ وَقَفَ الْعَقْلُ عِنْدَهُ وَاطْمَأَنَّ إِلَيْهِ، وَلَمْ يَنْتَقِلْ عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ، فَإِذًا كُلَّمَا كَانَتِ الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ نَاظِرَةً إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ مُلْتِفَةً إِلَيْهِ اسْتَحَالَ أَنْ تَسْتَقِرَّ عِنْدَهُ، وَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى جَلَالِ وَاجِبِ الْوُجُودِ، وَعَرَفْتَ أَنَّ الْكُلَّ مِنْهُ اسْتَحَالَ أَنْ تَنْتَقِلَ عَنْهُ، فَثَبَتَ أَنَّ الِاطْمِئْنَانَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِذِكْرِ وَاجِبِ الْوُجُودِ الثَّانِي: أَنَّ حَاجَاتِ الْعَبْدِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ وَكُلُّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ مُتَنَاهِي الْبَقَاءِ وَالْقُوَّةِ إِلَّا بِإِمْدَادِ
İkinci Mesele: İtminan (الِاطْمِئْنَان), istikrar ve sebattır. Bu istikrarın keyfiyetinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Hakka kesin olarak inanmış olması ve içine hiçbir şüphenin karışmamasıdır; O'nun: { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Fakat kalbimin mutmain olması için” [Bakara 260] kavlinden murat da budur. İkincisi: Kendisini hiçbir korku ve hüznün tedirgin etmediği güvende olan (âmine) nefistir. Übey b. Ka'b'ın { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْآمِنَةُ الْمُطْمَئِنَّةُ } şeklindeki kıraati de bu tefsire şahitlik eder. Bu hususiyet ölüm anında: { أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ } “Korkmayın, üzülmeyin ve cennetle müjdelenin!” [Fussilet 30] kavlini işittiğinde hasıl olabileceği gibi, diriliş anında ve cennete girerken de şüphesiz hasıl olur. Üçüncüsü: Akli hakikatlere uygun düşen bir tevil olup şöyle deriz: Kur'an ve bürhan, bu itminanın ancak Allah'ın zikriyle hasıl olacağı hususunda uyuşmuştur. Kur'an'a gelince O'nun: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur” [Ra'd 28] kavlidir. Bürhana gelince, bu iki yöndendir: Birincisi: Akıl gücü sebep ve müsebbepler zincirinde yükselmeye başladığında, zâtı gereği mümkün olan bir sebebe her ulaştığında akıl onun için başka bir sebep arar ve akıl onun yanında durmaz; bilakis bu yükselişte ihtiyaçların kesildiği ve zaruretlerin son bulduğu zâtı gereği Vâcibü'l-Vücûd'a ulaşıncaya kadar her şeyden onun üstündekine intikal edip durur. İhtiyaç O'ndan başkasının yanında durmayınca, akıl O'nun huzurunda durur, O'na mutmain olur ve O'ndan başkasına intikal etmez. O halde akıl gücü mümkün varlıklardan birine baktığı ve ona yöneldiği sürece onun yanında istikrar bulması imkânsızdır; Vâcibü'l-Vücûd'un celâline bakıp her şeyin O'ndan olduğunu bildiğinde ise O'ndan başkasına intikal etmesi imkânsızdır. Böylece sabit oldu ki itminan ancak Vâcibü'l-Vücûd'un zikriyle hasıl olur. İkincisi: Kulun ihtiyaçları sonsuzdur; Allah Teâlâ'dan başka her şey ise Allah'ın yardımı olmaksızın
اللَّهِ، وَغَيْرُ الْمُتَنَاهِي لَا يَصِيرُ مَجْبُورًا/ بِالْمُتَنَاهِي، فَلَا بُدَّ فِي مُقَابَلَةِ حَاجَةِ الْعَبْدِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا مِنْ كَمَالِ اللَّهِ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لَهُ، حَتَّى يَحْصُلَ الِاسْتِقْرَارُ، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَنْ آثَرَ مَعْرِفَةَ اللَّهِ لَا لِشَيْءٍ غَيْرِ اللَّهِ فَهُوَ غَيْرُ مُطْمَئِنٍّ، وَلَيْسَتْ نَفْسُهُ نَفْسًا مُطْمَئِنَّةً، أَمَّا مَنْ آثَرَ مَعْرِفَةَ اللَّهِ لِشَيْءٍ سِوَاهُ فَنَفْسُهُ هِيَ النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ أُنْسُهُ بِاللَّهِ وَشَوْقُهُ إِلَى اللَّهِ وَبَقَاؤُهُ بِاللَّهِ وَكَلَامُهُ مَعَ اللَّهِ، فَلَا جَرَمَ يُخَاطِبُ عِنْدَ مُفَارَقَتِهِ الدُّنْيَا بِقَوْلِهِ: ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً وَهَذَا كَلَامٌ لَا يَنْتَفِعُ الْإِنْسَانُ بِهِ إِلَّا إِذَا كَانَ كَامِلًا فِي الْقُوَّةِ الْفِكْرِيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ أَوْ فِي التَّجْرِيدِ وَالتَّفْرِيدِ.
bekası ve gücü sonlu olandır; sonlu olanla ise sonsuz olan telafi edilemez. Dolayısıyla istikrarın hasıl olabilmesi için kulun nihayetsiz ihtiyacı karşısında Allah'ın nihayetsiz kemalinin bulunması zorunludur. Böylece sabit oldu ki Allah'ın marifetini Allah'tan başka bir şey için değil de sırf O'nun için tercih eden kimse [huzura erer]; O'ndan gayrısı için tercih eden kimse ise mutmain değildir ve onun nefsi mutmainne bir nefis değildir. Allah'ın marifetini O'ndan gayrı bir gaye gütmeksizin tercih eden kimsenin nefsi ise mutmainne nefsin ta kendisidir. Böyle olan herkesin ünsiyeti Allah ile, şevki Allah'a, bekası Allah ile ve kelamı Allah iledir. Dolayısıyla dünyadan ayrıldığı vakit ona: { ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً } “Sen O'ndan hoşnut, O da senden hoşnut olarak Rabbine dön!” diye hitap edilir. Bu ise ilâhî düşünce gücünde veya tecrit ve tefritte kâmil olmadıkça insanın istifade edemeyeceği bir kelamdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ مُطْلَقَ النَّفْسِ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ: وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها [الشَّمْسِ: ٧] وَقَالَ: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] وَقَالَ: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ [السَّجْدَةِ: ١٧] وَتَارَةً وَصَفَهَا بِكَوْنِهَا أَمَّارَةً بِالسُّوءِ، فَقَالَ: إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ [يُوسُفَ:
Üçüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ Kur'an'da mutlak nefsi zikretmiş ve: { وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها } “Nefse ve onu düzenleyene” [Şems 7], { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise senin nefsinde olanı bilmem” [Mâide 116] ve { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } “Hiçbir nefis onlar için ne göz aydınlıkları saklandığını bilemez” [Secde 17] buyurmuştur. Kimi zaman onu kötülüğü emredici (emmâre) olmakla nitelemiş ve: { إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “Şüphesiz nefis aşırı derecede kötülüğü emreder” [Yûsuf 53] buyurmuştur.
٥٣] وَتَارَةً بِكَوْنِهَا لَوَّامَةً، فَقَالَ: بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ [الْقِيَامَةِ: ٢] وَتَارَةً بِكَوْنِهَا مُطْمَئِنَّةً كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ نَفْسَ ذَاتِكَ وَحَقِيقَتِكَ وَهِيَ الَّتِي تُشِيرُ إِلَيْهَا بِقَوْلِكَ: (أَنَا) حِينَ تُخْبِرُ عَنْ نَفْسِكَ بِقَوْلِكَ فَعَلْتُ وَرَأَيْتُ وَسَمِعْتُ وَغَضِبْتُ وَاشْتَهَيْتُ وَتَخَيَّلْتُ وَتَذَكَّرْتُ، إِلَّا أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ بِهَذِهِ الْإِشَارَةِ لَيْسَ هُوَ هَذِهِ الْبِنْيَةَ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِكَ: (أَنَا) قَدْ يَكُونُ مَعْلُومًا حَالَ مَا تَكُونُ هَذِهِ الْبِنْيَةُ الْمَخْصُوصَةُ غَيْرَ مَعْلُومَةٍ، وَالْمَعْلُومُ غَيْرُ مَا هُوَ غَيْرُ مَعْلُومٍ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْبِنْيَةَ مُتَبَدِّلَةُ الْأَجْزَاءِ وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِكَ: (أَنَا) غَيْرُ مُتَبَدِّلٍ، فَإِنِّي أَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنِّي أَنَا الَّذِي كُنْتُ مَوْجُودًا قَبْلَ هَذَا الْيَوْمِ بِعِشْرِينَ سَنَةً، وَالْمُتَبَدِّلُ غَيْرُ مَا هُوَ غَيْرُ مُتَبَدِّلٍ، فَإِذًا لَيْسَتِ النَّفْسُ عِبَارَةً عَنْ هَذِهِ الْبِنْيَةِ، وَتَقُولُ: قَالَ قَوْمٌ إِنَّ النَّفْسَ لَيْسَتْ بِجِسْمٍ لِأَنَّا قَدْ نَعْقِلُ الْمُشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: (أَنَا) حَالَ مَا أَكُونُ غَافِلًا عَنِ الْجِسْمِ الَّذِي حَقِيقَتُهُ الْمُخْتَصُّ بِالْحَيِّزِ الذَّاهِبِ فِي الطُّولِ وَالْعَرْضِ وَالْعُمْقِ. وَالْمَعْلُومُ مُغَايِرٌ لِمَا لَيْسَ بِمَعْلُومٍ، وَجَوَابُ الْمُعَارَضَةِ بِالنَّفْسِ مَذْكُورٌ فِي كِتَابِنَا الْمُسَمَّى بِلُبَابِ الْإِشَارَاتِ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ هُوَ جَوْهَرٌ جُسْمَانِيٌّ لَطِيفٌ صَافٍ بَعِيدٌ عَنْ مُشَابَهَةِ الْأَجْرَامِ الْعُنْصُرِيَّةِ نُورَانِيٌّ سَمَاوِيٌّ مُخَالِفٌ بِالْمَاهِيَّةِ لِهَذِهِ الْأَجْسَامِ السُّفْلِيَّةِ، فَإِذَا صَارَتْ مُشَابِكَةً لِهَذَا الْبَدَنِ الْكَثِيفِ صَارَ الْبَدَنُ حَيًّا وَإِنْ فَارَقَتْهُ صَارَ الْبَدَنُ مَيِّتًا، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ يَكُونُ وَصْفُهَا بِالْمَجِيءِ وَالرُّجُوعِ بِمَعْنَى التَّدْبِيرِ وَتَرْكِهِ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي يَكُونُ ذَلِكَ الْوَصْفُ حَقِيقًا.
Kimi zaman kendini kınayıcı (levvâme) olmakla nitelemiş ve: { بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ } “Kendini kınayan nefse” [Kıyâme 2] buyurmuştur; kimi zaman da bu ayette olduğu gibi huzura kavuşmuş (mutmainne) olmakla nitelemiştir. Bil ki nefis zâtındır ve hakikatindir; o da kendinden haber verirken "yaptım, gördüm, işittim, öfkelendim, arzuladım, hayal ettim ve hatırladım" dediğin vakit "ben" sözünle işaret ettiğin şeydir. Ne var ki bu işaretle kastedilen şey iki yönden ötürü bu cismani yapı (beden) değildir: Birincisi: "Ben" sözünle işaret ettiğin şey, bu özel beden yapısının bilinmediği durumlarda da bilinebilir; bilinen şey ise bilinmeyen şeyden başkadır. İkincisi: Bu bedenin parçaları değişir; "ben" sözünle işaret ettiğin şey ise değişmez. Zira ben kesin olarak bilirim ki bugünden yirmi sene önce var olan kişi bizzat benim; değişen şey ise değişmeyen şeyden başkadır. O halde nefis bu bedenden ibaret değildir. Dersin ki: Bir topluluk, nefis cisim değildir demiştir; çünkü biz, hakikati mekân tutmak ve en, boy, derinlikte uzanmak olan cisimden gafil olduğumuz halde "ben" sözünün işaret ettiği şeyi idrak edebiliriz; bilinen şey ise bilinmeyenden başkadır. Nefisle ilgili bu itirazın cevabı Lübâbü'l-İşârât adlı kitabımızda zikredilmiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis o; latif, saf, unsuri cisimlere benzemekten uzak, nurani, semavi ve mahiyeti itibarıyla bu süfli cisimlerden farklı cismani bir cevherdir. Bu kesif bedene karıştığı zaman beden canlı olur; ondan ayrıldığı zaman ise beden ölü hale gelir. Birinci takdire göre nefsin geliş ve dönüşle nitelenmesi tedbir ve onu terk etmek manasındadır; ikinci takdire göre ise bu niteleme hakiki manasındadır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مِنَ الْقُدَمَاءِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ النُّفُوسَ أَزَلِيَّةٌ، وَاحْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ فَإِنَّ هَذَا إِنَّمَا يُقَالُ: لِمَا كَانَ مَوْجُودًا قَبْلَ هَذَا الْبَدَنِ.
Dördüncü Mesele: Kadim filozoflardan bazıları nefislerin ezeli olduğunu iddia etmişler ve { ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ } “Rabbine dön” ayetini delil getirmişlerdir. Zira bu söz ancak bu bedenden önce var olan bir şey için söylenir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَتَفَرَّعُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ مَتَى يُوجَدُ؟ وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِنَّمَا يُوجَدُ عِنْدَ الْمَوْتِ، وهاهنا تَقْوَى حُجَّةُ الْقَائِلِينَ بِتَقَدُّمِ الْأَرْوَاحِ عَلَى الْأَجْسَادِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ تَقَدُّمِهَا عَلَيْهَا قِدَمُهَا الثَّانِي:
Bil ki bu söz, bu hitabın ne zaman vaki olacağı meselesine dayanır. Bu hususta iki vecih vardır: Birincisi: Bu hitap ancak ölüm anında vaki olur. Bu durumda ruhların bedenlerden önce var olduğunu söyleyenlerin delili güçlenir; ne var ki ruhların bedenlerden önce var olmasından onların kadim (ezeli) olmaları gerekmez. İkincisi:
أَنَّهُ إِنَّمَا يُوجَدُ عِنْدَ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَالْمَعْنَى: ارْجِعِي إِلَى ثَوَابِ رَبِّكِ، فَادْخُلِي فِي عِبَادِي، أَيِ ادْخُلِي فِي الْجَسَدِ الَّذِي خَرَجْتِ مِنْهُ.
Bu hitap ancak diriliş ve kıyamet anında vaki olur. Manası ise şöyledir: Rabbinin sevabına dön, böylece kullarımın arasına gir; yani içinden çıktığın bedene gir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمُجَسِّمَةُ تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ: إِلى رَبِّكِ وَكَلِمَةُ إِلَى لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ وَجَوَابُهُ: إِلَى حُكْمِ رَبِّكِ، أَوْ إِلَى ثَوَابِ رَبِّكِ أَوْ إِلَى إِحْسَانِ رَبِّكِ وَالْجَوَابُ: الْحَقِيقِيُّ الْمُفَرَّعُ عَلَى الْقَاعِدَةِ الْعَقْلِيَّةِ الَّتِي قَرَّرْنَاهَا، أَنَّ الْقُوَّةَ الْعَقْلِيَّةَ بِسَيْرِهَا الْعَقْلِيِّ تَتَرَقَّى مِنْ مَوْجُودٍ إِلَى مَوْجُودٍ آخَرَ، وَمِنْ سَبَبٍ إِلَى سَبَبٍ حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى حَضْرَةِ وَاجِبِ الْوُجُودِ، فَهُنَاكَ انْتِهَاءُ الْغَايَاتِ وَانْقِطَاعُ الْحَرَكَاتِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَالْمَعْنَى رَاضِيَةً
Beşinci Mesele: Mücessime fırkası { إِلى رَبِّكِ } “Rabbine” buyruğuna tutunmuştur; zira "ilâ" (إِلَى) edatı gayenin sonu içindir. Buna cevap şudur: [Maksat] Rabbinin hükmüne veya Rabbinin sevabına yahut Rabbinin ihsanına [dön demektir]. Ortaya koyduğumuz akli kurala dayanan hakiki cevap ise şudur: Akli güç, akli seyriyle bir varlıktan diğer bir varlığa, bir sebepten diğer bir sebebe doğru yükselir, nihayet Vâcibü'l-Vücûd'un huzuruna ulaşır; işte gayelerin sonu ve hareketlerin kesilmesi oradadır. Allah Teâlâ'nın: { راضِيَةً مَرْضِيَّةً } buyruğuna gelince; manası,
بِالثَّوَابِ مَرْضِيَّةً عَنْكِ فِي الْأَعْمَالِ الَّتِي عَمِلْتِهَا فِي الدُّنْيَا، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّفْسِيرِ، مَا
“[sevaptan] hoşnut kalmış ve dünyada yaptığın amellerden [ötürü kendisinden] razı olunmuş olarak” demektir. Bu tefsirin doğruluğuna şu delalet eder:
رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَرَأَ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ هَذِهِ الْآيَاتِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: مَا أَحْسَنَ هَذَا! فَقَالَ ﵊: «أَمَا إِنَّ الْمَلَكَ سَيَقُولُهَا لَكَ» .
Rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda bu ayetleri okudu. Bunun üzerine Ebû Bekir: "Bu ne kadar güzel!" dedi. Peygamber aleyhisselâm da: «Haberin olsun ki melek bunu sana mutlaka söyleyecektir» buyurdu.
ثم قوله تعالى:
Sonra Allah Teâlâ'nın şu buyruğu [gelmektedir]:
[سورة الفجر (٨٩) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[Fecr Suresi (89): 29-30. Ayetler]
فَادْخُلِي فِي عِبادِي (٢٩) وَادْخُلِي جَنَّتِي (٣٠)
{ فَادْخُلِي فِي عِبادِي (٢٩) وَادْخُلِي جَنَّتِي (٣٠) } “(29) Haydi, gir kullarımın arasına! (30) Ve gir cennetime!”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Burada iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِيلَ: نَزَلَتْ فِي حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَقِيلَ: فِي خُبَيْبِ بْنِ عَدِيٍّ الَّذِي صَلَبَهُ أَهْلُ مَكَّةَ، وَجَعَلُوا وَجْهَهُ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ لِي عِنْدَكَ خَيْرٌ فَحَوِّلْ وَجْهِي نَحْوَ بَلْدَتِكَ، فَحَوَّلَ اللَّهُ وَجْهَهُ نَحْوَهَا، فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَحَدٌ أَنْ يُحَوِّلَهُ، وَأَنْتَ قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ.
Birinci Mesele: [Bu ayetin] Hamza b. Abdilmuttalib hakkında indiği söylenmiştir. Mekkelilerin çarmıha gerip yüzünü Medine'ye doğru çevirdikleri Hubeyb b. Adiyy hakkında indiği de söylenmiştir. [Hubeyb] şöyle demiştir: "Allahım! Şayet senin katında benim için bir hayır varsa, yüzümü senin beldene (Mekke'ye) doğru çevir." Bunun üzerine Allah onun yüzünü oraya çevirdi ve hiç kimse onu döndürmeye güç yetiremedi. Sen ise itibarın sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğine olduğunu zaten öğrenmiştin.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَادْخُلِي فِي عِبادِي أَيِ انْضَمِّي إِلَى عِبَادِي الْمُقَرَّبِينَ، وَهَذِهِ حَالَةٌ شَرِيفَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَرْوَاحَ الشَّرِيفَةَ الْقُدْسِيَّةَ تَكُونُ كَالْمَرَايَا الْمَصْقُولَةِ، فَإِذَا انْضَمَّ بَعْضُهَا إِلَى الْبَعْضِ حَصَلَتْ فِيمَا بَيْنَهَا حَالَةٌ شَبِيهَةٌ بِالْحَالَةِ الْحَاصِلَةِ عِنْدَ تَقَابُلِ الْمَرَايَا الْمَصْقُولَةِ مِنِ انْعِكَاسِ الْأَشِعَّةِ مِنْ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ، فَيَظْهَرُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا كُلُّ مَا ظَهَرَ فِي كُلِّهَا، وَبِالْجُمْلَةِ فَيَكُونُ ذَلِكَ الِانْضِمَامُ سَبَبًا لِتَكَامُلِ تِلْكَ السَّعَادَاتِ، وَتَعَاظُمِ تِلْكَ الدَّرَجَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ [الْوَاقِعَةِ: ٩٠، ٩١] وَذَلِكَ هُوَ السَّعَادَةُ الرُّوحَانِيَّةُ، ثُمَّ قَالَ: وَادْخُلِي جَنَّتِي وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى السَّعَادَةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْجَنَّةُ الرُّوحَانِيَّةُ غَيْرَ مُتَرَاخِيَةٍ عَنِ الْمَوْتِ فِي حَقِّ السُّعَدَاءِ، لَا جَرَمَ قَالَ:
İkinci Mesele: { فَادْخُلِي فِي عِبادِي } “Haydi, gir kullarımın arasına” buyruğu, yani Mukarrebûn (Allah'a yakın kılınmış) kullarımın arasına katıl demektir. Bu şerefli bir makamdır; zira şerefli ve kutlu ruhlar cilalı aynalar gibidir. Bunlardan bazıları diğerlerine katıldığında, aralarında tıpkı cilalı aynaların karşılıklı durması durumunda ışınların birbirinden diğerine yansımasıyla hasıl olan duruma benzer bir durum hasıl olur. Böylece her birinde, hepsinde tecelli eden şeylerin tamamı tecelli eder. Özetle bu katılım, o saadetlerin yetkinleşmesine ve o ruhani derecelerin yücelmesine bir sebep olur. Allah Teâlâ'nın: { وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } “Eğer o, amel defteri sağından verilenlerden ise, 'Sana selâm olsun sağdakilerden!' [denir]” [Vâkıa 90-91] buyruğundan maksat da budur; işte bu da ruhani saadettir. Sonra { وَادْخُلِي جَنَّتِي } “Ve gir cennetime” buyurmuştur ki bu da cismani saadete işarettir. Ruhani cennet saadet ehli hakkında ölümden sonraya gecikmediği için kuşkusuz,
فَادْخُلِي فِي عِبادِي فَذُكِرَ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْجَنَّةُ الْجُسْمَانِيَّةُ لَا يَحْصُلُ الْفَوْزُ بِهَا إِلَّا بَعْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ الْكُبْرَى، لَا جَرَمَ قَالَ: وَادْخُلِي جَنَّتِي فَذَكَرَهُ بِالْوَاوِ لَا بِالْفَاءِ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.
{ فَادْخُلِي فِي عِبادِي } “Haydi, gir kullarımın arasına” buyurmuş ve [hemen ardından oluş bildiren] ta'kîb fâ'sı ile zikretmiştir. Cismani cennete nail olmak ise ancak büyük kıyametin kopmasından sonra gerçekleşeceği için kuşkusuz: { وَادْخُلِي جَنَّتِي } “Ve gir cennetime” buyurmuş ve bunu fâ ile değil vâv ile zikretmiştir. En doğrusunu Allah azze ve celle bilir. Allah Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât ve selâm eylesin.