أما قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
[سورة الضحى (٩٣) : آية ٨]
[ed-Duhâ Suresi (93): Ayet 8]
وَوَجَدَكَ عائِلاً فَأَغْنى (٨)
{ وَوَجَدَكَ عائِلاً فَأَغْنى (٨) } “Ve seni bir yoksul bulup da zengin etmedi mi?”
فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَائِلُ هُوَ ذُو الْعَيْلَةِ، وَذَكَرْنَا ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَلَّا تَعُولُوا [النِّسَاءِ: ٣] وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً [التَّوْبَةِ: ٢٨] ثُمَّ أَطْلَقَ الْعَائِلَ عَلَى الْفَقِيرِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ عيال، وهاهنا فِي تَفْسِيرِ الْعَائِلِ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: Âil (عَائِل), geçindirmekle yükümlü olduğu ailesi (ayle) olan kimsedir. Bunu { أَلَّا تَعُولُوا } “haksızlık etmemeniz / yoksullaşmamanız” [en-Nisâ: 3] kavlinde zikretmiştik. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً } “Eğer yoksulluktan korkarsanız” [et-Tevbe: 28] kavli de buna delalet eder. Daha sonra "âil" kelimesi, ailesi/bakmakla yükümlü olduğu kimsesi olmasa bile fakir kimse hakkında mutlak olarak kullanılmıştır. Burada "âil"in tefsiri hakkında iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْفَقِيرُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ مَا رُوِيَ أَنَّهُ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ: / (وَوَجَدَكَ عَدِيمًا) وَقُرِئَ عَيِّلًا كَمَا قُرِئَ سَيِّحَاتٍ ، ثُمَّ فِي كَيْفِيَّةِ الْإِغْنَاءِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَغْنَاهُ بِتَرْبِيَةِ أَبِي طَالِبٍ، وَلَمَّا اخْتَلَّتْ أَحْوَالُ أَبِي طَالِبٍ أَغْنَاهُ [اللَّهُ] بِمَالِ خَدِيجَةَ، وَلَمَّا اخْتَلَّ ذَلِكَ أَغْنَاهُ [اللَّهُ] بِمَالِ أَبِي بَكْرٍ، وَلَمَّا اخْتَلَّ ذَلِكَ أَمَرَهُ بِالْهِجْرَةِ وَأَغْنَاهُ بِإِعَانَةِ الْأَنْصَارِ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْجِهَادِ، وَأَغْنَاهُ بِالْغَنَائِمِ، وَإِنْ كَانَ إِنَّمَا حَصَلَ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ، لَكِنْ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ كَانَ كَالْوَاقِعِ،
Birincisi: Meşhur olan görüştür ki bundan murat fakirdir. Abdullah'ın mushafında (وَوَجَدَكَ عَدِيمًا) “Seni hiçbir şeysiz bulup” şeklinde rivayet edilmiş olması buna delalet eder. Tıpkı seyyihât (سَيِّحَاتٍ) şeklinde okunduğu gibi ayyilen (عَيِّلًا) şeklinde de okunmuştur. Daha sonra [Allah'ın onu] zengin kılmasının keyfiyeti hususunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ onu Ebû Tâlib'in yetiştirmesi ve bakımıyla zengin kılmıştır. Ebû Tâlib'in hâli bozulunca [Allah] onu Hatice'nin malıyla zengin kılmıştır. Bu durum değişince [Allah] onu Ebû Bekir'in malıyla zengin kılmıştır. Bu durum da değişince ona hicreti emretmiş ve Ensar'ın yardımıyla onu zengin kılmıştır. Sonra ona cihadı emretmiş ve ganimetlerle onu zengin kılmıştır. Her ne kadar bu [sonuncusu] bu surenin inişinden sonra gerçekleşmiş olsa da vuku bulacağı bilindiği için vuku bulmuş gibi sayılmıştır.
رُوِيَ أَنَّهُ ﵇: «دَخَلَ على خديجة وهو مغموم، فقالت له مالك، فَقَالَ: الزَّمَانُ زَمَانُ قَحْطٍ فَإِنْ أَنَا بَذَلْتُ الْمَالَ يَنْفُذُ مَالُكِ فَأَسْتَحِي مِنْكِ، وَإِنْ لَمْ أَبْذُلْ أَخَافُ اللَّهَ، فَدَعَتْ قُرَيْشًا وَفِيهِمُ الصِّدِّيقُ، قَالَ الصِّدِّيقُ: فَأَخْرَجَتْ دَنَانِيرَ وَصَبَّتْهَا حَتَّى بَلَغَتْ مَبْلَغًا لَمْ يَقَعْ بَصَرِي عَلَى مَنْ كَانَ جَالِسًا قُدَّامِي لِكَثْرَةِ الْمَالِ، ثُمَّ قَالَتْ: اشْهَدُوا أَنَّ هَذَا الْمَالَ مَالُهُ إِنْ شَاءَ فَرَّقَهُ، وَإِنْ شَاءَ أَمْسَكَهُ»
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm: «Kederli bir vaziyette Hatice'nin yanına girdi. [Hatice] ona: 'Neyin var?' dedi. O da: 'Zaman kıtlık zamanıdır. Şayet malı harcasam senin malın tükenir, bundan dolayı senden utanırım; eğer harcamasam Allah'tan korkarım' buyurdu. Bunun üzerine [Hatice] aralarında Sıddîk'ın da bulunduğu Kureyşlileri çağırdı. Sıddîk şöyle dedi: [Hatice] dinarları çıkardı ve onları öyle bir yığdı ki malın çokluğundan gözüm önümde oturan kişiyi görmez oldu. Sonra [Hatice]: 'Şahit olun ki bu mal onundur; dilerse dağıtır, dilerse tutar' dedi.»
الثَّانِي: أَغْنَاهُ بِأَصْحَابِهِ كَانُوا يَعْبُدُونَ اللَّهَ سِرًّا حَتَّى
İkincisi: Onu ashâbıyla zengin kılmıştır; onlar Allah'a gizlice ibadet ediyorlardı, nihayet
قَالَ عُمَرُ حِينَ أَسْلَمَ: ابْرُزْ أَتُعْبَدُ اللَّاتُ جَهْرًا وَنَعْبُدُ اللَّهَ سِرًّا! فَقَالَ ﵇: حَتَّى تَكْثُرَ الْأَصْحَابُ، فَقَالَ حَسْبُكَ اللَّهُ وَأَنَا فَقَالَ تَعَالَى: حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَالِ: ٦٤] فَأَغْنَاهُ اللَّهُ بِمَالِ أَبِي بَكْرٍ، وَبِهَيْبَةِ عُمَرَ»
Ömer Müslüman olduğunda: «Açığa çık! Lât'a açıktan tapılırken biz Allah'a gizlice mi kulluk edeceğiz!» dedi. Bunun üzerine [Nebî] aleyhisselâm: «Ashap çoğalıncaya kadar [bekle]» buyurdu. [Ömer]: «Allah ve ben sana yeteriz» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah ve sana uyan müminler sana yeter” [el-Enfâl: 64] buyurdu. Böylece Allah onu Ebû Bekir'in malı ve Ömer'in heybetiyle zengin kıldı.»
الثَّالِثُ: أَغْنَاكَ بِالْقَنَاعَةِ فَصِرْتَ بِحَالٍ يَسْتَوِي عِنْدَكَ الْحَجَرُ وَالذَّهَبُ، لَا تَجِدُ فِي قَلْبِكَ سِوَى رَبِّكَ، فَرَبُّكَ غَنِيٌّ عَنِ الْأَشْيَاءِ لَا بِهَا، وَأَنْتَ بِقَنَاعَتِكَ اسْتَغْنَيْتَ عَنِ الْأَشْيَاءِ، وَإِنَّ الْغِنَى الْأَعْلَى الْغِنَى عَنِ الشَّيْءِ لَا بِهِ، وَمِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ ﵇ خُيِّرَ بَيْنَ الْغِنَى وَالْفَقْرِ، فَاخْتَارَ الْفَقْرَ الرَّابِعُ: كُنْتَ عَائِلًا عَنِ الْبَرَاهِينِ وَالْحُجَجِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ، وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ فَأَغْنَاكَ.
Üçüncüsü: Seni kanaat ile zengin kıldı da senin katında taş ile altın bir oldu; kalbinde Rabbinden başkasına yer bulamaz oldun. Rabbin eşyaya muhtaç olmamakla ganîdir (zengindir), eşya ile değil; sen de kanaatinle eşyadan müstağni oldun. En yüce zenginlik bir şey vasıtasıyla zengin olmak değil, o şeye ihtiyaç duymamaktır. Nitekim o aleyhisselâm zenginlik ile fakirlik arasında muhayyer bırakılmış ve fakirliği seçmiştir. Dördüncüsü: Sen delillerden ve hüccetlerden yoksundun; Allah sana Kur'an'ı indirdi ve bilmediğin şeyleri sana öğreterek seni zengin kıldı.
الْقَوْلُ الثَّانِي فِي تَفْسِيرِ الْعَائِلِ: أَنْتَ كَنْتَ كَثِيرَ الْعِيَالِ وَهُمُ الْأُمَّةُ، فَكَفَاكَ. وَقِيلَ فَأَغْنَاهُمْ بِكَ لِأَنَّهُمْ فُقَرَاءُ
«Âil» (عائل) [kelimesinin] tefsirindeki ikinci görüş: Sen çokça ıyâle (bakmakla yükümlü olduğun kimselere) sahiptin -ki onlar ümmetindir-; [Allah] sana kâfi geldi. Şöyle de denilmiştir: Onları seninle zengin kıldı; zira onlar fakirdiler
بِسَبَبِ جَهْلِهِمْ، وَأَنْتَ صَاحِبُ الْعِلْمِ، فَهَدَاهُمْ عَلَى يدك، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ.
cehaletleri sebebiyle fakirdiler, sen ise ilim sahibiydin; böylece onları senin elinle hidayete erdirdi. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى اخْتَارَ لَهُ الْيُتْمَ؟ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنْ يَعْرِفَ قَدْرَ الْيَتَامَى فَيَقُومَ بِحَقِّهِمْ وَصَلَاحِ أَمْرِهِمْ، وَمِنْ ذَلِكَ كَانَ يُوسُفُ ﵇ لَا يَشْبَعُ. فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ: فَقَالَ أَخَافُ إِنْ أَشْبَعَ فَأَنْسَى الْجِيَاعَ وَثَانِيهَا: لِيَكُونَ الْيَتِيمُ مُشَارِكًا لَهُ فِي الِاسْمِ فَيُكْرَمَ لِأَجْلِ ذَلِكَ، وَمِنْ ذَلِكَ
Birinci Soru: Allah Teâlâ'nın onun için yetimliği seçmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Yetimlerin kadrini bilsin de onların haklarını gözetsin ve durumlarını düzeltsin. Nitekim Yûsuf aleyhisselâm da doyasıya yemezdi. Bu husus kendisine sorulduğunda: «Doyarsam açları unutmaktan korkarım» demiştir. İkincisi: Yetim [olan kimse], isimde (yetimlik vasfında) onunla ortak olsun ve bundan dolayı hürmet görsün. Nitekim bundan dolayı...
قَالَ ﵇: «إِذَا سَمَّيْتُمُ الْوَلَدَ مُحَمَّدًا فَأَكْرِمُوهُ، وَوَسِّعُوا لَهُ فِي الْمَجْلِسِ»
o aleyhisselâm: «Çocuğa Muhammed adını koyduğunuzda ona ikramda bulunun ve mecliste ona yer açın» buyurmuştur.
وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَنْ كَانَ لَهُ أَبٌ أَوْ أُمٌّ كَانَ اعْتِمَادُهُ عَلَيْهِمَا، فَسَلَبَ عنه الولدان حَتَّى لَا يَعْتَمِدَ مِنْ أَوَّلِ صِبَاهُ إِلَى آخِرِ عُمُرِهِ عَلَى أَحَدٍ سِوَى اللَّهِ، فَيَصِيرُ فِي طُفُولِيَّتِهِ مُتَشَبِّهًا بِإِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي قَوْلِهِ: حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي، عِلْمُهُ بِحَالِي، وَكَجَوَابِ مَرْيَمُ: أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٧] . وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْعَادَةَ جَارِيَةٌ بِأَنَّ الْيَتِيمَ لَا تُخْفَى عُيُوبُهُ بَلْ تَظْهَرُ، وَرُبَّمَا زَادُوا عَلَى الْمَوْجُودِ فَاخْتَارَ تَعَالَى له اليتيم، لِيَتَأَمَّلَ كُلُّ أَحَدٍ فِي أَحْوَالِهِ، ثُمَّ لَا يَجِدُوا عَلَيْهِ عَيْبًا فَيَتَّفِقُونَ عَلَى نَزَاهَتِهِ، فَإِذَا اخْتَارَهُ اللَّهُ لِلرِّسَالَةِ لَمْ يَجِدُوا عَلَيْهِ مَطْعَنًا وَخَامِسُهَا: جَعَلَهُ يَتِيمًا لِيَعْلَمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ فَضِيلَتَهُ مِنَ اللَّهِ ابْتِدَاءً لِأَنَّ الَّذِي لَهُ أَبٌ، فَإِنَّ أَبَاهُ يَسْعَى فِي تَعْلِيمِهِ وَتَأْدِيبِهِ وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْيُتْمَ وَالْفَقْرَ نَقْصٌ فِي حَقِّ/ الْخَلْقِ، فَلَمَّا صَارَ مُحَمَّدٌ ﵊، مَعَ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ أَكْرَمَ الْخَلْقِ، كَانَ ذَلِكَ قَلْبًا لِلْعَادَةِ، فَكَانَ مِنْ جِنْسِ الْمُعْجِزَاتِ.
Üçüncüsü: Anne babası olan kimse onlara dayanır; çocukluğunun başından ömrünün sonuna kadar Allah'tan başka kimseye dayanmasın diye anne babası kendisinden alınmıştır. Böylece o, çocukluğunda İbrahim aleyhisselâm'ın: «Hâlimi bilmesi, bir şey istememe gerek bırakmaz» sözüne ve Meryem'in cevabına: { أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Bu sana nereden [geldi]? O: 'Bu, Allah katındandır' dedi” [Âl-i İmrân: 37] benzer bir duruma gelir. Dördüncüsü: Âdet olan şudur ki yetimin ayıpları gizli kalmaz, bilakis ortaya çıkar; hatta mevcut olana fazlasını da eklerler. Allah Teâlâ, herkes onun durumunu iyice düşünsün, ardından onda hiçbir ayıp bulamasınlar ve onun pâk oluşunda ittifak etsinler diye onun için yetimliği seçti; tâ ki Allah onu risalet için seçtiğinde onda dil uzatacak hiçbir kusur bulamasınlar. Beşincisi: Herkes onun faziletinin bidayeten Allah'tan olduğunu bilsin diye onu yetim kıldı; çünkü babası olan kimsenin babası onu eğitip terbiye etmeye gayret gösterir. Altıncısı: Yetimlik ve fakirlik mahlûkat nazarında bir noksanlıktır. Muhammed aleyhisselâm bu iki vasıfla birlikte mahlûkatın en şereflisi olunca, bu durum âdetin tersine dönmesi olmuş ve mucizeler cinsinden sayılmıştır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْحِكْمَةُ فِي أَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ؟ الْجَوَابُ: الْحِكْمَةُ أَنْ لَا يَنْسَى نَفْسَهُ فَيَقَعَ فِي الْعُجْبِ.
İkinci Soru: Allah'ın bu şeyleri zikretmesindeki hikmet nedir? Cevap: Hikmet, nefsini unutup da ucba (kendini beğenmişliğe) düşmemesidir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ:
Üçüncü Soru:
رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «سَأَلْتُ رَبِّي مَسْأَلَةً وَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَسْأَلْهَا، قُلْتُ: اتَّخَذْتَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا، وَكَلَّمْتَ مُوسَى تَكْلِيمًا، وَسَخَّرْتَ مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ، وَأَعْطَيْتَ سُلَيْمَانَ كَذَا وَكَذَا، وَأَعْطَيْتَ فَلَانًا كَذَا وَكَذَا، فَقَالَ: أَلَمْ أَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَيْتُكَ؟ أَلَمْ أَجِدْكَ ضَالًّا فَهَدَيْتُكَ؟ أَلَمْ أَجِدْكَ عَائِلًا فَأَغْنَيْتُكَ؟ قُلْتُ: بَلَى.
Resûlullah ﷺ'den rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Rabbimden bir dilekte bulundum ve keşke dilemeseydim dedim. Dedim ki: 'İbrahim'i dost edindin, Mûsâ ile doğrudan konuştun, Davud'la birlikte dağları boyun eğdirdin, Süleyman'a şunları şunları verdin, falana da şunları şunları verdin.' [Allah] buyurdu ki: 'Seni yetim bulup barındırmadım mı? Seni şaşırmış bulup doğru yola iletmedim mi? Seni yoksul bulup zengin etmedim mi?' Ben de: 'Evet [Rabbim]!' dedim.
فَقَالَ: أَلَمْ أَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ؟ قُلْتُ: بَلَى، قَالَ: أَلَمْ أَرْفَعْ لَكَ ذِكْرَكَ؟ قُلْتُ: بَلَى! قَالَ: أَلَمْ أَصْرِفْ عَنْكَ وِزْرَكَ؟
Buyurdu ki: 'Senin göğsünü açıp genişletmedim mi?' 'Evet' dedim. 'Senin şanını yüceltmedim mi?' dedi. 'Evet' dedim. 'Senin yükünü üzerinden kaldırmadım mı?' buyurdu.
قُلْتُ: بَلَى، أَلَمْ أُوتِكَ مَا لَمْ أُوتِ نَبِيًّا قبلك وهي خواتيم سورة البقرة؟ أم أَتَّخِذْكَ خَلِيلًا كَمَا اتَّخَذْتُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا؟»
'Evet' dedim. [Allah buyurdu ki:] 'Senden önceki hiçbir peygambere vermediğim şeyi -ki o Bakara suresinin son ayetleridir- sana vermedim mi? İbrahim'i dost edindiğim gibi seni de dost edinmedim mi?'»
فَهَلْ يَصِحُّ هَذَا الْحَدِيثُ قُلْنَا: طَعَنَ الْقَاضِي فِي هَذَا الْخَبَرِ فَقَالَ: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ لَا يَسْأَلُونَ مِثْلَ ذَلِكَ إِلَّا عَنْ إِذْنٍ، فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنَّ يَقَعَ مِنَ الرَّسُولِ مِثْلُ هَذَا السُّؤَالِ. وَيَكُونُ مِنْهُ تَعَالَى مَا يَجْرِي مجرى المعاتبة.
Bu hadis sahih midir? Deriz ki: Kadı bu habere itiraz ederek şöyle demiştir: Peygamberler aleyhimüsselâm izin olmadıkça böyle bir şey istemezler; Resûl'den böyle bir talebin sâdır olması ve Allah Teâlâ'dan da sitem/azarlama mesabesinde bir karşılık gelmesi nasıl sahih olabilir?
[سورة الضحى (٩٣) : آية ٩]
[ed-Duhâ Suresi (93): Ayet 9]
فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ (٩)
{ فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ (٩) } “Öyleyse yetimi sakın ezme!”
وَقُرِئَ فَلَا تَكْهَرْ، أَيْ لَا تَعْبَسْ وَجْهَكَ إِلَيْهِ، وَالْمَعْنَى عَامِلْهُ بمثل ما عاملتك بِهِ، وَنَظِيرُهُ مِنْ وَجْهٍ:
[Ayet] "felâ tekher" (فَلَا تَكْهَرْ) şeklinde de okunmuştur; yani "ona yüzünü asma" demektir. Anlamı şudur: Ben sana nasıl muamele ettiysem sen de ona öyle muamele et. Bir yönden bunun benzeri:
وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ [الْقَصَصِ: ٧٧] وَمِنْهُ
{ وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et” [el-Kasas: 77] ayetidir. Yine bundan dolayı:
قَوْلُهُ ﵇: «اللَّهَ اللَّهَ فِيمَنْ لَيْسَ لَهُ إِلَّا اللَّهُ»
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Allah'tan başka kimsesi olmayan kimse hakkında Allah'tan korkun, Allah'tan korkun!»
وَرُوِيَ: أَنَّهَا نَزَلَتْ حِينَ صَاحَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى وَلَدِ خَدِيجَةَ
Rivayet edildiğine göre bu ayet, Nebî ﷺ Hatice'nin çocuğuna sesini yükselttiği (bağırdığı) zaman inmiştir.
وَمِنْهُ
Yine bundan [ötürüdür]:
حَدِيثُ مُوسَى ﵇ حِينَ: «قَالَ: إِلَهِي بِمَ نِلْتُ مَا نِلْتُ؟ قَالَ: أَتَذْكُرُ حِينَ هَرَبَتْ مِنْكَ السَّخْلَةُ، فَلَمَّا قَدَرْتَ عَلَيْهَا قُلْتَ: أَتْعَبْتِ نَفْسَكِ ثُمَّ حَمَلْتَهَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ جَعَلْتُكَ وَلِيًّا عَلَى الْخَلْقِ،
Mûsâ aleyhisselâm'ın şu hadisi: «[Mûsâ]: 'İlâhî, ulaştığım bu makama ne sebeple ulaştım?' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Kuzu senden kaçtığında, onu yakalayınca: Kendini yordun, deyip sırtına aldığın anı hatırlıyor musun? İşte bu sebeple seni kullarım üzerine yönetici/peygamber kıldım.'
فَلَمَّا نَالَ مُوسَى ﵇ النُّبُوَّةَ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الشَّاةِ فَكَيْفَ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْيَتِيمِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا الْعِتَابُ بِمُجَرَّدِ الصِّيَاحِ أَوِ الْعُبُوسِيَّةِ فِي الْوَجْهِ، فَكَيْفَ إِذَا أَذَلَّهُ أَوْ أَكَلَ مَالَهُ،
Mûsâ aleyhisselâm bir koyuna iyilik etmekle peygamberliğe nail olduğuna göre, bir yetime iyilik etmek nasıl olur? Sırf bağırmaktan veya yüz asmaktan ötürü bu sitem geliyorsa, ya onu zelil kıldığında veya malını yediğinde nasıl olur?
عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﵊: «إِذَا بَكَى الْيَتِيمُ وَقَعَتْ دُمُوعُهُ فِي كَفِّ الرَّحْمَنِ، وَيَقُولُ تَعَالَى: مَنْ أَبْكَى هَذَا الْيَتِيمَ الَّذِي وَارَيْتُ وَالِدَهُ التراب، من أسكته فله الجنة» .
Enes'ten rivayetle Nebî aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Yetim ağladığı zaman gözyaşları Rahmân'ın avucuna düşer ve Allah Teâlâ: 'Babasını toprağa gizlediğim bu yetimi kim ağlattı? Kim onu susturursa (teselli ederse) ona cennet vardır' buyurur.»
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الضحى (٩٣) : آية ١٠]
[ed-Duhâ Suresi (93): Ayet 10]
وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ (١٠)
{ وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ (١٠) } “İsteyeni de sakın azarlama!”
يُقَالُ: نَهَرَهُ وَانْتَهَرَهُ إِذَا اسْتَقْبَلَهُ بِكَلَامٍ يَزْجُرُهُ، وَفِي الْمُرَادِ مِنَ السَّائِلِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْحَسَنِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَنْ يَسْأَلُ الْعِلْمَ وَنَظِيرُهُ مِنْ وَجْهٍ: عَبَسَ وَتَوَلَّى أَنْ جاءَهُ الْأَعْمى [عَبَسَ: ١، ٢] وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ التَّرْتِيبُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ أَوَّلًا: أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى وَوَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى [الضُّحَى: ٦- ٨] ثُمَّ اعْتَبَرَ هَذَا التَّرْتِيبَ، فَأَوْصَاهُ بِرِعَايَةِ حَقِّ الْيَتِيمِ، ثُمَّ بِرِعَايَةِ حَقِّ مَنْ يَسْأَلُهُ عَنِ الْعِلْمِ وَالْهِدَايَةِ، ثُمَّ أَوْصَاهُ بِشُكْرِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ/ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مُطْلَقُ السَّائِلِ وَلَقَدْ عَاتَبَ اللَّهُ رَسُولَهُ فِي الْقُرْآنِ فِي شَأْنِ الْفُقَرَاءِ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَانَ جَالِسًا وَحَوْلَهُ صَنَادِيدُ قُرَيْشٍ، إِذْ جَاءَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ الضَّرِيرُ، فَتَخَطَّى رِقَابَ النَّاسِ حَتَّى جَلَسَ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَقَالَ: عَلِّمْنِي مِمَّا عَلَّمَكَ اللَّهُ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ فَعَبَسَ وَجْهُهُ فنزل عَبَسَ وَتَوَلَّى [عبس: ١] ، وَالثَّانِي: حِينَ قَالَتْ لَهُ قُرَيْشٌ: لَوْ جَعَلْتَ لَنَا مَجْلِسًا وَلِلْفُقَرَاءِ مَجْلِسًا آخَرَ فَهَمَّ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ فَنَزَلَ قَوْلُهُ: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [الْكَهْفِ: ٢٨] وَالثَّالِثُ:
Bir kimseyi azarlayıcı bir sözle karşıladığında "neharehu ve'nteherahu" (نَهَرَهُ وَانْتَهَرَهُ) denilir. İsteyen/soran (sâil) kimse ile neyin kastedildiği hususunda iki görüş vardır: Birincisi -ki Hasan'ın tercihidir-: Bundan maksat ilim soran kimsedir. Bir yönden bunun benzeri: { عَبَسَ وَتَوَلَّى أَنْ جاءَهُ الْأَعْمى } “(Peygamber) yüzünü ekşitti ve geri döndü; çünkü ona âmâ geldi” [Abese: 1-2] ayetidir. Bu takdirde tertip hâsıl olur; zira Allah Teâlâ ona önce: { أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى وَوَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى } “Seni yetim bulup barındırmadı mı? Seni şaşırmış bulup doğru yola iletmedi mi? Seni yoksul bulup zengin etmedi mi?” [ed-Duhâ: 6-8] buyurmuş, sonra bu tertibi gözeterek ona yetimin hakkını gözetmeyi, ardından kendisinden ilim ve hidayet soranın hakkını gözetmeyi, sonra da Allah'ın üzerindeki nimetlerine şükretmeyi tavsiye etmiştir. İkinci görüş: Maksat mutlak anlamda isteyendir (dilenendir). Nitekim Allah, Kur'an'da Resûlü'ne fakirler hakkında üç yerde sitem etmiştir: Birincisi: Kendisi otururken ve etrafında Kureyş'in ileri gelenleri varken, âmâ olan İbn Ümmi Mektûm gelip insanların omuzlarından aşarak onun önüne oturdu ve: 'Allah'ın sana öğrettiklerinden bana öğret' dedi. Bu durum [Peygamber'e] ağır geldi ve yüzünü ekşitti; bunun üzerine { عَبَسَ وَتَوَلَّى } “Yüzünü ekşitti ve geri döndü” [Abese: 1] ayeti indi. İkincisi: Kureyş ona: 'Bizim için ayrı bir meclis, fakirler için de başka bir meclis ayırsan' dediğinde o da bunu yapmaya niyetlenmişti; bunun üzerine: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenlerle birlikte sabret” [el-Kehf: 28] kavli indi. Üçüncüsü:
كَانَ جَالِسًا فجاءه عثمان بعذق من ثمر فَوَضَعَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَأَرَادَ أَنْ يَأْكُلَ فَوَقَفَ سَائِلٌ بِالْبَابِ، فَقَالَ: رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا يَرْحَمُنَا، فَأَمَرَ بِدَفْعِهِ إِلَى السَّائِلِ فَكَرِهَ عُثْمَانُ ذَلِكَ، وَأَرَادَ أَنْ يَأْكُلَهُ النَّبِيُّ ﵇ فَخَرَجَ وَاشْتَرَاهُ مِنَ السَّائِلِ، ثُمَّ رَجَعَ السَّائِلُ فَفَعَلَ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَكَانَ يُعْطِيهِ النَّبِيُّ ﵇ إِلَى أَنْ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: أَسَائِلٌ أَنْتَ أَمْ بَائِعٌ؟ فنزل: وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ.
[Peygamber] oturuyorken Osman ona bir salkım hurma getirdi ve önüne koydu. Yemek istediğinde kapıda bir dilenci durup: 'Bize merhamet eden kula Allah merhamet etsin' dedi. Bunun üzerine [hurmanın] dilenciye verilmesini emretti. Osman bunu istemedi ve Nebî aleyhisselâm'ın yemesini arzu etti; dışarı çıkıp onu dilenciden satın aldı. Sonra dilenci tekrar geldi; bunu üç kez yaptı ve Nebî aleyhisselâm [her defasında hurmayı] ona verdi. Nihayet Nebî ﷺ ona: «Sen dilenci misin yoksa satıcı mısın?» buyurdu. Bunun üzerine: { وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ } “İsteyeni de sakın azarlama!” ayeti indi.
ثم قوله تعالى:
Sonra Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
[سورة الضحى (٩٣) : آية ١١]
[ed-Duhâ Suresi (93): Ayet 11]
وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ (١١)
{ وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ (١١) } “Ve Rabbinin nimetine gelince, onu anlat da anlat!”
وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ: تِلْكَ النِّعْمَةُ هِيَ الْقُرْآنُ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ أَعْظَمُ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇، وَالتَّحْدِيثُ بِهِ أَنْ يَقْرَأَهُ وَيُقْرِئَ غَيْرَهُ وَيُبَيِّنَ حَقَائِقَهُ لَهُمْ وَثَانِيهَا: رُوِيَ أَيْضًا عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّ تِلْكَ النِّعْمَةَ هِيَ النُّبُوَّةُ، أَيْ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَثَالِثُهَا: إِذَا وَفَّقَكَ اللَّهُ فَرَاعَيْتَ حَقَّ الْيَتِيمِ وَالسَّائِلِ، وَذَلِكَ التَّوْفِيقُ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْكَ فَحَدِّثْ بِهَا لِيَقْتَدِيَ بِكَ غَيْرُكَ، وَمِنْهُ مَا
Bunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Mücâhid dedi ki: O nimet Kur'an'dır; zira Kur'an, Allah'ın Muhammed aleyhisselâm'a bahşettiği en büyük nimettir. Ondan bahsetmek ise onu okuması, başkasına okutması ve hakikatlerini onlara açıklamasıdır. İkincisi: Yine Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o nimet peygamberliktir; yani Rabbinden sana indirileni tebliğ et demektir. Üçüncüsü: Allah seni muvaffak kılıp da yetimin ve isteyenin hakkını gözettiğinde, bu muvaffakiyet Allah'ın senin üzerindeki bir nimetidir; başkaları sana uysun diye ondan bahset. Nitekim bundan dolayı...
رُوِيَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵇ أنه قال: إذا عملت خَيْرًا فَحَدِّثْ إِخْوَانَكَ لِيَقْتَدُوا بِكَ،
Hüseyin b. Ali aleyhisselâm'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Bir hayır işlediğin zaman, sana uysunlar diye onu kardeşlerine anlat.»
إِلَّا أَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَحْسُنُ إِذَا لَمْ يَتَضَمَّنْ رِيَاءً، وَظَنَّ أَنَّ غَيْرَهُ يَقْتَدِي بِهِ، وَمِنْ ذَلِكَ
Ne var ki bu, riya içermediğinde ve başkasının kendisine uyacağı zannedildiğinde güzel olur. Nitekim bundan dolayı...
لَمَّا سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٌّ ﵇ عَنِ الصَّحَابَةِ فَأَثْنَى عَلَيْهِمْ وَذَكَرَ خِصَالَهُمْ، فَقَالُوا لَهُ: فَحَدِّثْنَا عَنْ نَفْسِكَ فَقَالَ: مَهْلًا، فَقَدْ نَهَى اللَّهُ عَنِ التَّزْكِيَةِ فَقِيلَ لَهُ: أَلَيْسَ اللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ فَقَالَ:
Müminlerin Emîri Ali aleyhisselâm'a sahâbe sorulduğunda onları övdü ve hasletlerini zikretti. Ona: 'Bize kendinden bahset' dediler. O da: 'Durun! Allah [kişinin] kendini temize çıkarmasını yasaklamıştır' dedi. Kendisine: 'Allah Teâlâ: { وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ } “Rabbinin nimetine gelince, onu anlat” buyurmuyor mu?' denilince şöyle dedi:
فَإِنِّي أُحَدِّثُ، كُنْتُ إِذَا سُئِلْتُ أَعْطَيْتُ وَإِذَا سَكَتُّ ابْتَدَيْتُ، وَبَيْنَ الْجَوَانِحِ عِلْمٌ جَمٌّ فَاسْأَلُونِي،
«O hâlde anlatayım: Bana sorulduğunda cevap verirdim, [soranlar] sustuğunda ise ben [anlatmaya] başlardım. Göğsümün arasında pek çok ilim vardır, öyleyse bana sorun!»
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْحِكْمَةُ فِي أَنْ أَخَّرَ اللَّهُ تَعَالَى حَقَّ نَفْسِهِ عَنْ حَقِّ الْيَتِيمِ وَالْعَائِلِ؟ قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: كَأَنَّهُ يَقُولُ أَنَا غَنِيٌّ وَهُمَا مُحْتَاجَانِ وَتَقْدِيمُ حَقِّ الْمُحْتَاجِ أَوْلَى وَثَانِيهَا: أَنَّهُ وَضَعَ فِي حَظِّهِمَا الْفِعْلَ وَرَضِيَ لِنَفْسِهِ بِالْقَوْلِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ جَمِيعِ الطَّاعَاتِ اسْتِغْرَاقُ الْقَلْبِ فِي ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَجَعَلَ خَاتِمَةَ هَذِهِ الطَّاعَاتِ تَحَدُّثَ الْقَلْبِ وَاللِّسَانِ بِنِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى تَكُونَ خَتْمُ الطَّاعَاتِ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ، وَاخْتَارَ قَوْلَهُ: فَحَدِّثْ عَلَى قَوْلِهِ فَخَبِّرْ، لِيَكُونَ ذَلِكَ حَدِيثًا عند لَا يَنْسَاهُ، وَيُعِيدَهُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.
Eğer: 'Allah Teâlâ'nın kendi hakkını yetimin ve yoksulun hakkından sonraya bırakmasındaki hikmet nedir?' denilirse deriz ki: Bunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Sanki şöyle buyurmaktadır: Ben zenginim, onlar ise muhtaçtır; muhtacın hakkını öne almak daha evlâdır. İkincisi: Onların payına eylemi (fiili) koymuş, kendisi için ise söze razı olmuştur. Üçüncüsü: Bütün taatlerden maksat, kalbin Allah Teâlâ'nın zikrine dalmasıdır. Dolayısıyla bu taatlerin sonunu, taatlerin nihayeti Allah'ın zikriyle olsun diye kalbin ve dilin Allah Teâlâ'nın nimetlerinden bahsetmesi kılmıştır. Onu unutmasın ve tekrar tekrar anlatsın diye "fe-habbir" (فَخَبِّرْ / haber ver) sözü yerine "fe-haddis" (فَحَدِّثْ / anlat) sözünü seçmiştir. En doğrusunu Allah bilir. Allah Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât ve selâm eylesin.
تم الجزء الحادي والثلاثون ويتلوه الجزء الثاني والثلاثون. وأوله تفسير سورة الإنشراح.
Otuz birinci cüz tamamlandı; bunu otuz ikinci cüz takip edecektir. Onun başlangıcı ise İnşirah suresinin tefsiridir.