الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ نَزَلَتْ فِي حَقِّ أَبِي جَهْلٍ فَكُلُّ مَنْ نَهَى عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ شَرِيكُ أَبِي جَهْلٍ فِي هَذَا الْوَعِيدِ، وَلَا يَرُدُّ عَلَيْهِ الْمَنْعُ مِنَ الصَّلَاةِ فِي الدَّارِ الْمَغْصُوبَةِ وَالْأَوْقَاتِ الْمَكْرُوهَةِ، لِأَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ غَيْرُ الصَّلَاةِ وَهُوَ الْمَعْصِيَةُ، وَلَا يَرُدُّ الْمَوْلَى بِمَنْعِ عَبْدِهِ عَنْ قِيَامِ اللَّيْلِ/ وَصَوْمِ التَّطَوُّعِ وَزَوْجَتِهِ عَنِ الِاعْتِكَافِ، لِأَنَّ ذَلِكَ لِاسْتِيفَاءِ مَصْلَحَتِهِ بإذن ربه لا بغضا لعبادة ربه.
İkinci mesele: Bu ayet her ne kadar Ebû Cehil hakkında inmiş olsa da, Allah'a itaatten men eden herkes bu tehditte Ebû Cehil'in ortağıdır. Gasp edilmiş yerde ve mekruh vakitlerde namaz kılmaktan men etmek bu duruma bir itiraz teşkil etmez; çünkü yasaklanan şey namazın kendisi değil, masiyettir (günahtır). Efendinin kölesini gece ibadetinden ve nafile oruçtan, [kocanın da] hanımını itikaftan men etmesi de bir itiraz teşkil etmez; zira bu, Rabbinin ibadetine duyulan bir buğuzdan dolayı değil, Rabbinin izniyle kendi maslahatını eksiksiz temin etmek içindir.
[سورة العلق (٩٦) : الآيات ١٥ الى ١٦]
[Alak Suresi (96), Ayetler 15-16]
كَلاَّ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ (١٥) ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ (١٦)
{ كَلاَّ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ (١٥) ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ (١٦) } “Hayır! Eğer vazgeçmezse, mutlaka onu perçeminden yakalarız; o yalancı, günahkâr perçemden!”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَلَّا وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ رَدْعٌ لِأَبِي جَهْلٍ وَمَنْعٌ لَهُ عَنْ نَهْيِهِ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَمْرِهِ بِعِبَادَةِ اللَّاتِ وَثَانِيهَا: كَلَّا لَنْ يَصِلَ أَبُو جَهْلٍ إِلَى مَا يَقُولُ إِنَّهُ يَقْتُلُ مُحَمَّدًا أَوْ يَطَأُ عُنُقَهُ، بَلْ تِلْمِيذُ مُحَمَّدٍ هُوَ الَّذِي يَقْتُلُهُ وَيَطَأُ صَدْرَهُ وَثَالِثُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: كَلَّا لَا يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ يَرَى وَإِنْ كَانَ يَعْلَمُ لَكِنْ إِذَا كَانَ لَا يَنْتَفِعُ بِمَا يَعْلَمُ فَكَأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { كَلَّا } “Hayır!” Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Bu, Ebû Cehil'e bir men ve onu Yüce Allah'a ibadetten alıkoymaktan ve Lât'a ibadeti emretmekten vazgeçirmedir. İkincisi: Hayır, Ebû Cehil Muhammed'i öldüreceğine veya boynuna basacağına dair söylediği şeye asla ulaşamayacaktır; bilakis onu öldürecek ve göğsüne basacak olan Muhammed'in talebesidir. Üçüncüsü: Mukâtil şöyle demiştir: Hayır, o Allah'ın gördüğünü bilmiyor; bilse bile bildiğinden faydalanmadığı için sanki bilmiyor gibidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ أَيْ عَمَّا هُوَ فِيهِ: لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ } “Eğer vazgeçmezse” yani içinde bulunduğu durumdan [vazgeçmezse], { لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ (١٥) ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ (١٦) } “Mutlaka onu perçeminden yakalarız; o yalancı, günahkâr perçemden!” Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الأولى: في قوله: لَنَسْفَعاً وُجُوهٌ أَحَدُهَا: لَنَأْخُذَنَّ بِنَاصِيَتِهِ وَلَنَسْحَبَنَّهُ بِهَا إِلَى النَّارِ، وَالسَّفْعُ الْقَبْضُ عَلَى الشَّيْءِ، وَجَذْبُهُ بِشِدَّةٍ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ [الرَّحْمَنِ: ٤١] وَثَانِيهَا: السَّفْعُ الضَّرْبُ، أَيْ لَنَلْطِمَنَّ وَجْهَهُ وَثَالِثُهَا: لَنُسَوِّدَنَّ وَجْهَهُ، قَالَ الْخَلِيلُ: تَقُولُ لِلشَّيْءِ إِذَا لَفَحَتْهُ النَّارُ لَفْحًا يَسِيرًا يُغَيِّرُ لَوْنَ الْبَشَرَةِ قَدْ سَفَعَتْهُ النَّارُ، قَالَ: وَالسَّفْعُ ثَلَاثَةُ أَحْجَارٍ يُوضَعُ عَلَيْهَا الْقِدْرُ سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِسَوَادِهَا، قَالَ: وَالسَّفْعَةُ سَوَادٌ فِي الْخَدَّيْنِ. وَبِالْجُمْلَةِ فَتَسْوِيدُ الْوَجْهِ عَلَامَةُ الْإِذْلَالِ وَالْإِهَانَةِ وَرَابِعُهَا: لَنَسِمَنَّهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
Birinci mesele: { لَنَسْفَعاً } “Mutlaka yakalarız” kavlinde [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Onu perçeminden mutlaka tutar ve onunla ateşe sürükleriz. Sef‘ (السَّفْع), bir şeyi kavramak ve şiddetle çekmektir; bu da O'nun şu buyruğu gibidir: { فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ } [Rahmân 41] “Perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar.” İkincisi: Sef‘ vurmaktır, yani onun yüzüne mutlaka tokat atarız. Üçüncüsü: Yüzünü mutlaka karartırız. Halîl şöyle demiştir: Bir şeye ateş hafifçe dokunup da derinin rengini değiştirdiğinde 'Ateş onu kararttı (sefe‘at-hu'n-nâr)' dersin. [Yine Halîl] şöyle demiştir: Es-Sef‘, üzerine tencere konulan üç taştır; siyahlıklarından dolayı böyle isimlendirilmiştir. [Yine] demiştir ki: Es-Sef‘a, iki yanaktaki siyahlıktır. Özetle yüzün karartılması, zelil etme ve aşağılamanın bir işaretidir. Dördüncüsü: Onu mutlaka damgalarız. İbn Abbâs O'nun şu kavli hakkında demiştir ki:
سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ [الْقَلَمِ: ١٦] إِنَّهُ أبو جهل خامسها: لنذلنه.
{ سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ } [Kalem 16] “Biz onu burnunun üzerine damga vuracağız” ayetindeki kastedilen kişi Ebû Cehil'dir. Beşincisi: Onu mutlaka zelil kılacağız.
المسألة الثانية: قرى لَنَسْفَعَنَّ بِالنُّونِ الْمُشَدَّدَةِ، أَيِ الْفَاعِلُ لِهَذَا الْفِعْلِ هُوَ اللَّهُ وَالْمَلَائِكَةُ، كَمَا قَالَ:
İkinci mesele: { لَنَسْفَعَنَّ } şeklinde şeddeli nun ile okunmuştur; yani bu fiili yapan Allah ve meleklerdir. Nitekim şöyle buyurmuştur:
فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ [التَّحْرِيمِ: ٤] وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ لَأَسْعَفَنَّ، أَيْ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى يَا مُحَمَّدُ أَنَا الَّذِي أَتَوَلَّى إِهَانَتَهُ، نَظِيرُهُ: هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ [الْأَنْفَالِ: ٦٢] ، هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ [الْفَتْحِ: ٤] .
{ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ } [Tahrîm 4] “Şüphesiz Allah onun dostudur; Cibrîl ve müminlerin salih olanları da.” İbn Mes‘ûd ise { لَأَسْعَفَنَّ } şeklinde okumuştur; yani Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, onu aşağılamayı üstlenen Ben'im. Bunun benzeri: { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ } [Enfâl 62] “Seni destekleyen O'dur” ve { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ } [Fetih 4] “Huzur ve güveni indiren O'dur” ayetleridir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذَا السَّفْعُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ إِلَى النَّارِ فِي الْآخِرَةِ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا، وَهَذَا أَيْضًا عَلَى وُجُوهٍ أَحَدُهَا: مَا رُوِيَ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ لَمَّا قَالَ: إِنْ رَأَيْتُهُ يُصَلِّي لَأَطَأَنَّ عُنُقَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ السُّورَةَ، وَأَمَرَهُ جِبْرِيلُ ﵇ بِأَنْ يَقْرَأَ عَلَى أَبِي جَهْلٍ وَيَخِرَّ لِلَّهِ سَاجِدًا فِي آخِرِهَا فَفَعَلَ، فَعَدَا إِلَيْهِ أَبُو جَهْلٍ لِيَطَأَ عُنُقَهُ، فَلَمَّا دَنَا مِنْهُ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ رَاجِعًا، فقيل له مالك؟ قَالَ: إِنَّ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فَحْلًا فَاغِرًا فَاهُ لَوْ مَشَيْتُ إِلَيْهِ لَالْتَقَمَنِي، وَقِيلَ: كَانَ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ ﵉ عَلَى كَتِفَيْهِ فِي صُورَةِ الْأَسَدِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ يَوْمَ بَدْرٍ فَيَكُونُ ذَلِكَ بِشَارَةً بِأَنَّهُ تَعَالَى يُمَكِّنُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ نَاصِيَتِهِ حَتَّى يَجُرُّونَهُ إِلَى الْقَتْلِ إِذَا عَادَ إِلَى النَّهْيِ، فَلَمَّا عَادَ لَا جَرَمَ مَكَّنَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ نَاصِيَتِهِ يَوْمَ بَدْرٍ،
Üçüncü mesele: Bu perçemden yakalamanın ahirette ateşe doğru olması da, dünyada olması da muhtemeldir. Bu da [birkaç] vecih üzeredir: Birincisi: Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil "Onu namaz kılarken görürsem mutlaka boynuna basacağım" dediğinde Allah bu sureyi indirmiş ve Cibrîl aleyhisselâm da [Resûlullah'a] Ebû Cehil'e karşı [bu sureyi] okumasını ve surenin sonunda Allah için secdeye kapanmasını emretmiştir. O da böyle yapınca Ebû Cehil boynuna basmak için ona doğru koşmuş, fakat ona yaklaşınca arkasına dönüp geri çekilmiştir. Kendisine "Ne oldu sana?" denilince şöyle demiştir: "Benimle onun arasında ağzını açmış bir erkek deve var; eğer ona doğru yürüseydim beni yutacaktı." Cibrîl ve Mîkâîl aleyhimesselâm'ın aslan suretinde [Peygamber'in] iki omzunda olduğu da söylenmiştir. İkincisi: Maksadın Bedir günü olmasıdır. Bu durumda bu, eğer [yasaklamaya] dönerse Yüce Allah'ın Müslümanlara onun perçemini ele geçirme imkânı vereceğine ve onu öldürülmeye sürükleyeceklerine dair bir müjde olur. Nitekim o tekrar edince, şüphesiz Allah Teâlâ Bedir günü Müslümanlara onun perçemini ele geçirme imkânı vermiştir.
رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ سُورَةُ الرَّحْمَنِ عَلَّمَ القرآن قَالَ ﵇ لِأَصْحَابِهِ مَنْ يَقْرَؤُهَا مِنْكُمْ عَلَى رُؤَسَاءِ قُرَيْشٍ، فَتَثَاقَلُوا مَخَافَةَ أَذِيَّتِهِمْ، فَقَامَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَقَالَ: أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَأَجْلَسَهُ ﵇، ثُمَّ قَالَ: مَنْ يَقْرَؤُهَا عَلَيْهِمْ فَلَمْ يَقُمْ إِلَّا ابْنُ مَسْعُودٍ، ثُمَّ ثَالِثًا كَذَلِكَ إِلَى أَنَّ أَذِنَ لَهُ، وَكَانَ ﵇ يُبْقِي عَلَيْهِ لِمَا كَانَ يَعْلَمُ مِنْ ضَعْفِهِ وَصِغَرِ/ جُثَّتِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ وَصَلَ إِلَيْهِمْ فَرَآهُمْ مُجْتَمِعِينَ حَوْلَ الْكَعْبَةِ، فَافْتَتَحَ قِرَاءَةَ السُّورَةِ، فَقَامَ أَبُو جَهْلٍ فَلَطَمَهُ فَشَقَّ أُذُنَهُ وَأَدْمَاهُ، فَانْصَرَفَ وَعَيْنَاهُ تَدْمَعُ، فَلَمَّا رَآهُ النَّبِيُّ ﵇ رَقَّ قَلْبُهُ وَأَطْرَقَ رَأْسَهُ مَغْمُومًا، فَإِذَا جِبْرِيلُ ﵇ يَجِيءُ ضَاحِكًا مُسْتَبْشِرًا، فَقَالَ: يَا جِبْرِيلُ تَضْحَكُ وَابْنُ مَسْعُودٍ يَبْكِي! فَقَالَ: سَتَعْلَمُ، فَلَمَّا ظَهَرَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ بَدْرٍ الْتَمَسَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَنْ يَكُونَ لَهُ حَظٌّ فِي الْمُجَاهِدِينَ، فَأَخَذَ يُطَالِعُ الْقَتْلَى فَإِذَا أَبُو جَهْلٍ مَصْرُوعٌ يَخُورُ، فَخَافَ أَنَّ تَكُونَ بِهِ قُوَّةٌ فَيُؤْذِيَهُ فَوَضَعَ الرُّمْحَ عَلَى مِنْخَرِهِ مِنْ بعيد
Rivayet edildiğine göre { الرَّحْمَنِ عَلَّمَ الْقُرْآنَ } [Rahmân 1-2] suresi indiğinde [Resûlullah] aleyhisselâm ashabına: "İçinizden bunu Kureyş'in ileri gelenlerine kim okur?" buyurdu. Onların eziyetinden korkarak çekindiler. Bunun üzerine İbn Mes‘ûd kalkıp: "Ben [okurum], ey Allah'ın Resûlü" dedi. [Resûlullah] aleyhisselâm onu oturttu. Sonra: "Bunu onlara kim okur?" buyurdu, yine İbn Mes‘ûd'dan başkası kalkmadı. Üçüncü defa da böyle olunca nihayet ona izin verdi. [Resûlullah] aleyhisselâm, onun zayıflığını ve cüssesinin küçüklüğünü bildiği için onu esirgemekteydi. Sonra [İbn Mes‘ûd] onların yanına vardı ve onları Kâbe'nin etrafında toplanmış buldu; surenin kıraatine başladı. Ebû Cehil kalkıp ona bir tokat attı, kulağını yarıp kanattı. [İbn Mes‘ûd] gözleri yaşararak geri döndü. Peygamber aleyhisselâm onu görünce kalbi yumuşadı ve üzüntüyle başını öne eğdi. Derken Cibrîl aleyhisselâm gülerek ve müjde verir halde geldi. [Peygamber]: "Ey Cibrîl, İbn Mes‘ûd ağlarken sen gülüyor musun?" buyurdu. [Cibrîl]: "Yakında bileceksin" dedi. Bedir günü Müslümanlar galip gelince, İbn Mes‘ûd mücahitler arasında bir payı olsun istedi; ölüleri incelemeye başladı. Bir de baktı ki Ebû Cehil yere serilmiş inliyor. Onda bir güç bulunup da kendisine zarar vermesinden korktu ve uzaktan mızrağını onun burun deliğine dayadı,
فَطَعَنَهُ، وَلَعَلَّ هَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ ثُمَّ لَمَّا عَرَفَ عَجْزَهُ وَلَمْ يَقْدِرْ أَنْ يَصْعَدَ عَلَى صَدْرِهِ لِضَعْفِهِ فَارْتَقَى إِلَيْهِ بِحِيلَةٍ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو جَهْلٍ قَالَ: يَا رُوَيْعِيَّ الْغَنَمِ لَقَدِ ارْتَقَيْتَ مُرْتَقًى صَعْبًا، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ:
ve sapladı. Belki de O'nun: { سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ } “Biz onu burnunun üzerine damga vuracağız” kavlinin anlamı budur. Sonra onun aczini anlayınca, zayıflığından dolayı göğsüne çıkmaya güç yetiremediği için bir hileyle üzerine çıktı. Ebû Cehil onu görünce: "Ey küçük koyun çobanı! Pek sarp bir yere çıktın!" dedi. İbn Mes‘ûd ise şöyle dedi:
الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَلَا يُعْلَى عَلَيْهِ، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: بَلِّغْ صَاحِبَكَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَبْغَضَ إِلَيَّ مِنْهُ فِي حَيَاتِي ولا أحد أَبْغَضَ إِلَيَّ مِنْهُ فِي حَالِ مَمَاتِي، فَرُوِيَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ قَالَ: «فِرْعَوْنِي أَشَدُّ مِنْ فِرْعَوْنِ مُوسَى فَإِنَّهُ قَالَ آمَنْتُ [يونس: ٩٠] وَهُوَ قَدْ زَادَ عُتُوًّا» ثُمَّ قَالَ لِابْنِ مَسْعُودٍ: اقْطَعْ رَأْسِي بِسَيْفِي هَذَا لِأَنَّهُ أَحَدُّ وَأَقْطَعُ، فَلَمَّا قَطَعَ رَأْسَهُ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى حَمْلِهِ،
"İslam yücelir, onun üstüne yücelinmez." Ebû Cehil: "Arkadaşına bildir ki, hayatımda bana ondan daha sevilmeyen hiç kimse yoktu; ölüm anımda da bana ondan daha sevilmeyen hiç kimse yoktur" dedi. Rivayet edildiğine göre [Resûlullah] aleyhisselâm bunu işitince şöyle buyurmuştur: "Benim Firavun'um Mûsâ'nın Firavun'undan daha şiddetlidir; zira o { آمَنْتُ } [Yûnus 90] 'İman ettim' demiştir, bu ise azgınlığını artırmıştır." Sonra [Ebû Cehil] İbn Mes‘ûd'a: "Başımı şu kılıcımla kes, çünkü o daha keskin ve daha iyi keser" dedi. [İbn Mes‘ûd] onun başını kesince onu taşımaya güç yetiremedi.
وَلَعَلَّ الْحَكِيمَ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا خَلَقَهُ ضَعِيفًا لِأَجْلِ أَنْ لَا يَقْوَى عَلَى الْحَمْلِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَلْبٌ وَالْكَلْبُ يُجَرُّ وَالثَّانِي: لِشَقِّ الْأُذُنِ فَيَقْتَصُّ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالثَّالِثُ: لِتَحْقِيقِ الْوَعِيدِ المذكور بقوله: لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ فَتُجَرُّ تِلْكَ الرَّأْسُ عَلَى مُقَدَّمِهَا، ثُمَّ إِنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ لَمَّا لَمْ يُطِقْهُ شَقَّ أُذُنَهُ وَجَعَلَ الْخَيْطَ فِيهِ وَجَعَلَ يَجُرُّهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَجِبْرِيلُ بَيْنَ يَدَيْهِ يَضْحَكُ، وَيَقُولُ: يَا مُحَمَّدُ أُذُنٌ بأذن لكن الرأس هاهنا مَعَ الْأُذُنِ، فَهَذَا مَا رُوِيَ فِي مَقْتَلِ أَبِي جَهْلٍ نَقَلْتُهُ مَعْنًى لَا لَفْظًا، الْخَاطِئُ معنى قوله: لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ.
Hikmet sahibi olan Yüce [Allah], [birkaç] vecihten ötürü onu taşımaya gücü yetmesin diye [İbn Mes‘ûd'u] zayıf yaratmış olabilir: Birincisi: O bir köpektir ve köpek sürüklenir. İkincisi: Kulağı yardığı için kulakla kulağın kısas edilmesi içindir. Üçüncüsü: { لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ } “Mutlaka onu perçeminden yakalarız” kavliyle zikredilen tehdidin gerçekleşmesi ve o başın ön kısmı üzerinden sürüklenmesi içindir. Sonra İbn Mes‘ûd onu [taşımaya] güç yetiremeyince kulağını yarıp içine ip geçirdi ve onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru sürüklemeye başladı. Cibrîl de onun önünde gülüyor ve şöyle diyordu: "Ey Muhammed, kulağa kulak; fakat burada baş da kulakla beraber!" İşte Ebû Cehil'in öldürülmesi hakkında rivayet edilen budur; bunu lafzıyla değil manasıyla aktardım. [Bu da] O'nun { لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ } kavlinin anlamıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: النَّاصِيَةُ شَعْرُ الْجَبْهَةِ وَقَدْ يُسَمَّى مَكَانُ الشَّعْرِ النَّاصِيَةَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى كنى هاهنا عَنِ الْوَجْهِ وَالرَّأْسِ بِالنَّاصِيَةِ، وَلَعَلَّ السَّبَبَ فِيهِ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ كَانَ شَدِيدَ الِاهْتِمَامِ بِتَرْجِيلِ تِلْكَ النَّاصِيَةِ وَتَطْيِيبِهَا، وَرُبَّمَا كَانَ يَهْتَمُّ أَيْضًا بِتَسْوِيدِهَا فَأَخْبَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُسَوِّدُهَا مَعَ الْوَجْهِ.
Dördüncü mesele: Nâsiye (النَّاصِيَة), alın saçıdır; bazen saçın bittiği yere de nâsiye denir. Sonra Yüce Allah burada perçem ile yüzü ve başı kinaye etmiştir. Bunun sebebi belki de şudur: Ebû Cehil o perçemi taramaya ve kokulamaya pek özen gösterirdi; muhtemelen onu [boyayıp] karartmaya da özen gösterirdi. Bu yüzden Allah Teâlâ yüzle beraber perçemini de karartacağını ona haber vermiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى عَرَّفَ النَّاصِيَةَ بِحَرْفِ التَّعْرِيفِ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: النَّاصِيَةُ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَكُمْ ذَاتُهَا لَكِنَّهَا مَجْهُولَةٌ عِنْدَكُمْ صِفَاتُهَا نَاصِيَةٌ وَأَيُّ نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٌ قَوْلًا خَاطِئَةٌ فِعْلًا، وَإِنَّمَا وُصِفَ بِالْكَذِبِ لِأَنَّهُ كَانَ كَاذِبًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَنَّهُ لَمْ يُرْسِلْ مُحَمَّدًا وَكَاذِبًا عَلَى رَسُولِهِ فِي أَنَّهُ سَاحِرٌ أَوْ كَذَّابٌ أَوْ لَيْسَ بِنَبِيٍّ، وَقِيلَ: كَذَّبَهُ أَنَّهُ قَالَ: أَنَا أَكْثَرُ أَهْلِ هَذَا الْوَادِي نَادِيًا، وَوَصَفَ النَّاصِيَةَ بِأَنَّهَا خَاطِئَةٌ لِأَنَّ صَاحِبَهَا مُتَمَرِّدٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ [الْحَاقَّةِ: ٣٧] وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْخَاطِئِ وَالْمُخْطِئِ أَنَّ الْخَاطِئَ مُعَاقَبٌ مُؤَاخَذٌ وَالْمُخْطِئَ غَيْرُ مُؤَاخَذٍ، وَوَصَفَ النَّاصِيَةَ بِالْخَاطِئَةِ الْكَاذِبَةِ كَمَا وَصَفَ الْوُجُوهَ بِأَنَّهَا نَاظِرَةٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ [الْقِيَامَةِ: ٢٣] .
Beşinci mesele: Yüce Allah perçemi harf-i tarif ile (belirli olarak) zikretmiştir; sanki Yüce Allah şöyle demektedir: Zatını bildiğiniz fakat sıfatlarını bilmediğiniz o perçem, öyle bir perçemdir ki söz bakımından yalancı, fiil bakımından günahkârdır. Yalan ile nitelenmesi, Muhammed'i göndermediği konusunda Allah Teâlâ'ya karşı yalancı olması ve büyücü veya yalancı olduğu yahut peygamber olmadığı konusunda da Resûlüne karşı yalancı olması sebebiyledir. Şöyle de denilmiştir: Onun yalanı, "Ben bu vadinin meclisi/taraftarı en çok olanıyım" demesidir. Perçemi "günahkâr/hatakâr" olarak nitelemesi ise sahibinin Allah Teâlâ'ya karşı isyankâr olmasındandır. Nitekim Allah Teâlâ: { لَا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ } [Hâkka 37] “Onu günahkârlardan başkası yemez” buyurmuştur. Hâtı' (الْخَاطِئ) ile muhtı' (الْمُخْطِئ) arasındaki fark şudur: Hâtı' cezalandırılan ve muaheze edilen (sorumlu tutulan), muhtı' ise muaheze edilmeyendir. Perçemin günahkâr ve yalancı olarak nitelenmesi, Yüce Allah'ın: { إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } [Kıyâme 23] “Rablerine bakarlar” buyruğunda yüzlerin "bakıcı" olarak nitelenmesi gibidir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: ناصِيَةٍ بَدَلٌ مِنَ النَّاصِيَةِ، وَجَازَ إِبْدَالُهَا مِنَ الْمَعْرِفَةِ وَهِيَ نَكِرَةٌ، لِأَنَّهَا وُصِفَتْ فاستقلت بفائدة.
Altıncı mesele: { ناصِيَةٍ } kelimesi { النَّاصِيَةِ } kelimesinden bedeldir. Nekre olduğu halde marifeden bedel yapılması caiz olmuştur; çünkü sıfat almış ve böylece müstakil bir fayda sağlamıştır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قُرِئَ نَاصِيَةٌ بِالرَّفْعِ وَالتَّقْدِيرُ هِيَ نَاصِيَةٌ، وَنَاصِيَةً بِالنَّصْبِ وَكِلَاهُمَا عَلَى الشَّتْمِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّسُولَ ﵇ لَمَّا أَغْلَظَ فِي الْقَوْلِ لِأَبِي جَهْلٍ وَتَلَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَاتِ، قَالَ: يَا مُحَمَّدُ بِمَنْ تُهَدِّدُنِي وَإِنِّي لَأَكْثَرُ هَذَا الْوَادِي نَادِيًا، فَافْتَخَرَ بِجَمَاعَتِهِ الَّذِينَ كَانُوا يأكلون حطامه، فنزل قوله تعالى:
Yedinci mesele: [Kelime], "O bir perçemdir (hiye nâsiyetün)" takdiriyle merfû olarak { نَاصِيَةٌ } ve zemmetme/yerme kastıyla mansûb olarak { نَاصِيَةً } şeklinde okunmuştur. Bil ki Resûl aleyhisselâm Ebû Cehil'e sert konuşup bu ayetleri ona okuyunca [Ebû Cehil]: "Ey Muhammed, beni kiminle tehdit ediyorsun? Doğrusu ben bu vadide meclisi (taraftarı) en çok olan kimseyim!" dedi ve kendi kırıntılarını yiyen topluluğuyla övündü. Bunun üzerine Yüce Allah'ın şu buyruğu indi:
[سورة العلق (٩٦) : الآيات ١٧ الى ١٨]
[Alak Suresi (96), Ayetler 17-18]
فَلْيَدْعُ نادِيَهُ (١٧) سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ (١٨)
{ فَلْيَدْعُ نادِيَهُ (١٧) سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ (١٨) } “O hemen meclisini (taraftarlarını) çağırsın! Biz de zebanileri çağıracağız!”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ مَرَّ تَفْسِيرُ النَّادِي عِنْدَ قَوْلِهِ: وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٩] قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: نَادِيَهُ أَيْ أَهْلَ مَجْلِسِهِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُرَادُ مِنَ النَّادِي أَهْلُ النَّادِي، وَلَا يُسَمَّى الْمَكَانُ نَادِيًا حَتَّى يَكُونَ فِيهِ
Birinci mesele: Nâdî (النَّادِي) kelimesinin tefsiri, O'nun: { وَتَأْتُونَ فِي نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } [Ankebût 29] “Meclisinizde münkeri işliyorsunuz” kavlinde geçmişti. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: { نَادِيَهُ } yani meclis halkını [çağırsın]. Özetle nâdîden maksat, nâdî halkıdır (meclis ehlidir). Bir yere, içinde
أَهْلُهُ، وَسُمِّيَ نَادِيًا لِأَنَّ الْقَوْمَ يَنِدُّونَ إِلَيْهِ نَدًّا وَنَدْوَةً، وَمِنْهُ دَارُ النَّدْوَةِ بِمَكَّةَ، وَكَانُوا يَجْتَمِعُونَ فِيهَا لِلتَّشَاوُرِ، وَقِيلَ: سُمِّيَ نَادِيًا لِأَنَّهُ مَجْلِسُ النَّدَى وَالْجُودِ، ذُكِرَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ أَيْ: اجْمَعْ أَهْلَ الْكَرَمِ وَالدِّفَاعِ فِي زَعْمِكَ لِيَنْصُرُوكَ.
ehli (halkı) bulunmadıkça nâdî denmez. Nâdî diye isimlendirilmiştir; çünkü topluluk oraya toplanır (yeniddûne ileyhi nedden ve nedveten). Mekke'deki Dâru'n-Nedve de buradan gelir; orada istişare için toplanırlardı. Şöyle de denilmiştir: Cömertlik ve kerem (nedâ) meclisi olduğu için nâdî diye isimlendirilmiştir. Bu ifade alay yoluyla zikredilmiştir; yani: "Sana yardım etmeleri için zannınca kerem ve savunma ehlini topla!"
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ والمبرد: واحد الزبانية زبنية وأصله من زبنية إِذَا دَفَعْتُهُ وَهُوَ مُتَمَرِّدٌ مِنْ إِنْسٍ أَوْ جِنٍّ، وَمِثْلُهُ فِي الْمَعْنَى وَالتَّقْدِيرِ عِفْرِيَةٌ يُقَالُ: فُلَانٌ زِبْنِيَةٌ عِفْرِيَةٌ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: قَالَ بَعْضُهُمْ وَاحِدُهُ الزَّبَانِيُّ، وَقَالَ آخَرُونَ: الزَّابِنُ، وَقَالَ آخَرُونَ: هَذَا مِنَ الْجَمْعِ الَّذِي لَا وَاحِدَ لَهُ من لفظه في لغة الغرب مِثْلُ أَبَابِيلَ وَعَبَادِيدَ وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُرَادُ مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ مَخْصُوصُونَ بِقُوَّةٍ شَدِيدَةٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُمْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ أَرْجُلُهُمْ فِي الْأَرْضِ ورؤسهم فِي السَّمَاءِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: الزَّبَانِيَةُ هُمُ الشُّرَطُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ الْغِلَاظُ الشِّدَادُ، وَمَلَائِكَةُ النَّارِ سُمُّوا الزَّبَانِيَةَ لِأَنَّهُمْ يَزْبِنُونَ الْكُفَّارَ أَيْ يَدْفَعُونَهُمْ فِي جَهَنَّمَ.
İkinci mesele: Ebû Ubeyde ve el-Müberred şöyle demiştir: Zebaninin (الزَّبَانِيَة) tekili zibniyedir (زِبْنِيَة). Aslı, birini ittiğinde söylenen ifadeden gelir; o da insan veya cinden olan bir azgındır. Anlam ve vezin bakımından benzeri ifriyedir (عِفْرِيَة); "falanca zibniye ifriyedir" denir. Ahfeş ise şöyle demiştir: Bazıları tekilinin ez-Zebânî (الزَّبَانِيُّ), bazıları ez-Zâbin (الزَّابِنُ) olduğunu söylemiştir; diğer bazıları da Arap dilinde ebâbîl ve ebâdîd gibi kendi lafzından tekili olmayan çoğullardan olduğunu söylemiştir. Özetle maksat, azap melekleridir ve şüphesiz onlar çetin bir güce tahsis edilmişlerdir. Mukâtil: "Onlar cehennem bekçileridir; ayakları yerde, başları göktedir" demiştir. Katâde ise şöyle demiştir: "Zebani, Arapların dilinde muhafızlar/zaptiyeler demektir; onlar katı ve şiddetli meleklerdir. Ateş meleklerine Zebani denilmiştir; çünkü onlar kâfirleri iterler (yezbinûne), yani onları cehenneme iterler."
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَيْ فَلْيَفْعَلْ مَا ذَكَرَهُ مِنْ أَنَّهُ يَدْعُو أَنْصَارَهُ وَيَسْتَعِينُ بِهِمْ فِي مُبَاطَلَةِ مُحَمَّدٍ، فَإِنَّهُ لَوْ فَعَلَ ذَلِكَ فَنَحْنُ نَدْعُو الزَّبَانِيَةَ الَّذِينَ لَا طَاقَةَ لِنَادِيهِ وَقَوْمِهِ بِهِمْ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَوْ دَعَا نَادِيَهُ لَأَخَذَتْهُ الزَّبَانِيَةُ مِنْ سَاعَتِهِ مُعَايَنَةً، وَقِيلَ: هَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ يُجَرُّ فِي الدُّنْيَا كَالْكَلْبِ وَقَدْ فُعِلَ بِهِ ذَلِكَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَقِيلَ: بَلْ هَذَا إِخْبَارٌ بِأَنَّ الزَّبَانِيَةَ يَجُرُّونَهُ فِي الْآخِرَةِ إِلَى النَّارِ الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ فِي الْآيَةِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا أَيْ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ وَسَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ فِي الْآخِرَةِ، فَلْيَدْعُ هُوَ نَادِيَهُ حِينَئِذٍ فَلْيَمْنَعُوهُ.
Üçüncü mesele: Ayette iki görüş vardır: Birincisi: Yani yardımcılarını çağırmak ve Muhammed'i batıl kılmada onlardan yardım istemek konusunda söylediği şeyi yapsın bakalım! Şayet bunu yaparsa, biz de onun meclisinin ve kavminin güç yetiremeyeceği zebanileri çağırırız. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Eğer meclisini (taraftarlarını) çağırsaydı, zebaniler onu hemen o anda göz göre göre yakalardı." Şöyle de denilmiştir: Bu, Allah Teâlâ'dan onun dünyada köpek gibi sürükleneceğine dair bir haberdir ve Bedir günü ona bu yapılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bilakis bu, zebanilerin ahirette onu ateşe sürükleyeceğine dair bir haberdir. İkinci görüş: Ayette takdim ve tehir vardır; yani [takdiri]: "Ahirette mutlaka onu perçeminden yakalayacağız ve zebanileri çağıracağız; o halde o da o vakit meclisini çağırsın da [azaptan] engellesinler!" şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَدْعُ نادِيَهُ تَدُلُّ عَلَى الْمُعْجِزِ، لِأَنَّ هَذَا يَكُونُ تَحْرِيضًا لِلْكَافِرِ عَلَى دَعْوَةِ نَادِيهِ وَقَوْمِهِ، وَمَتَى فَعَلَ الْكَافِرُ ذَلِكَ تَرَتَّبَ عَلَيْهِ دَعْوَةُ الزَّبَانِيَةِ، فَلَمَّا لَمْ يَجْتَرِئِ الْكَافِرُ عَلَى ذَلِكَ دَلَّ عَلَى ظُهُورِ مُعْجِزَةِ الرَّسُولِ ﷺ.
Dördüncü mesele: O'nun { فَلْيَدْعُ نادِيَهُ } “O hemen meclisini çağırsın” kavlindeki fe harfi mucizeye delalet eder. Çünkü bu, kâfiri meclisini ve kavmini çağırmaya kışkırtmadır; kâfir bunu yaptığı anda bunun peşinden zebanilerin çağrılması gelecektir. Kâfir buna cesaret edemeyince, bu durum Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in mucizesinin ortaya çıkışına delalet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قُرِئَ: سَتُدْعَى على المجهول، وهذه السين ليست للشك فإن عَسَى/ مِنَ اللَّهِ وَاجِبُ الْوُقُوعِ، وَخُصُوصًا عِنْدَ بِشَارَةِ الرَّسُولِ ﷺ بِأَنْ يَنْتَقِمَ لَهُ مِنْ عَدُوِّهِ، وَلَعَلَّ فَائِدَةَ السِّينِ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ
Beşinci mesele: [Ayet] meçhul sığasıyla { سَتُدْعَى } şeklinde okunmuştur. Buradaki sin harfi şüphe için değildir; zira Allah'tan gelen asâ (umulur ki) bile vuku bulması vacip olandır; hele hele Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanından intikam alınacağının müjdelenmesi esnasında bu öncelikle böyledir. Sin harfinin faydası belki de
قَوْلِهِ ﵇: «لَأَنْصُرَنَّكَ ولو بعد حين» .
[Resûlullah] aleyhisselâm'ın: "Bir süre sonra olsa bile sana mutlaka yardım edeceğim" buyruğundan kastedilen manadır.
[سورة العلق (٩٦) : آية ١٩]
[Alak Suresi (96), Ayet 19]
كَلاَّ لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ (١٩)
{ كَلاَّ لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ (١٩) } “Hayır! Ona boyun eğme; secde et ve yakınlaş!”
ثُمَّ قَالَ: كَلَّا وَهُوَ رَدْعٌ لِأَبِي جَهْلٍ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَنْ يَصِلَ إِلَى مَا يَتَصَلَّفُ بِهِ مِنْ أَنَّهُ يَدْعُو نَادِيَهُ وَلَئِنْ دَعَاهُمْ لَنْ يَنْفَعُوهُ وَلَنْ يَنْصُرُوهُ، وَهُوَ أَذَلُّ وَأَحْقَرُ مِنْ أَنْ يُقَاوِمَكَ، وَيُحْتَمَلُ: لَنْ يَنَالَ مَا يَتَمَنَّى مِنْ طَاعَتِكَ لَهُ حِينَ نَهَاكَ عَنِ الصَّلَاةِ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: أَلَا لَا تُطِعْهُ.
Sonra şöyle buyurdu: { كَلَّا } “Hayır!” Bu, Ebû Cehil'e bir mendir (onu menetmedir). Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, meclisini çağıracağına dair böbürlendiği şeye asla ulaşamayacaktır; şayet onları çağırsa bile onlar kendisine ne bir fayda sağlayabilir ne de yardım edebilirler; o sana karşı koymaktan çok daha zelil ve çok daha hakirdir. Şöyle olması da muhtemeldir: Seni namazdan men ettiğinde arzu ettiği gibi senin ona itaat etmene asla nail olamayacaktır. Anlamının "Sakın ha ona uyma!" olduğu da söylenmiştir.
ثُمَّ قَالَ: لَا تُطِعْهُ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ [الْقَلَمِ: ٨] ، وَاسْجُدْ وَعِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ أَرَادَ بِهِ صَلِّ وَتَوَفَّرْ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِعْلًا وَإِبْلَاغًا، وَلْيَقِلَّ فِكْرُكَ فِي هَذَا الْعَدُوِّ فَإِنَّ اللَّهَ مُقَوِّيكَ وَنَاصِرُكَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْمُرَادُ الْخُضُوعُ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ نَفْسُ السُّجُودِ فِي الصَّلَاةِ.
Sonra: { لَا تُطِعْهُ } “Ona boyun eğme” buyurmuştur ki bu, O'nun: { فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ } [Kalem 8] “O halde yalanlayanlara boyun eğme” kavli gibidir. { وَاسْجُدْ } “Secde et” [kavline gelince], tevil ehlinin çoğuna göre bununla "namaz kıl ve hem amel hem de tebliğ olarak Allah Teâlâ'ya ibadete kendini ada; bu düşman hakkında endişeni azalt, çünkü Allah seni güçlendirecek ve sana yardım edecektir" manasını murad etmiştir. Bazıları: "Bilakis bundan maksat boyun eğmektir" demiş; diğer bazıları da: "Bilakis maksat namazdaki secdenin bizzat kendisidir" demiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَاقْتَرِبْ وَالْمُرَادُ وَابْتَغِ بِسُجُودِكَ قُرْبَ الْمَنْزِلَةِ مِنْ رَبِّكَ،
Sonra: { وَاقْتَرِبْ } “Ve yakınlaş” buyurmuştur. Maksat: "Secdenle Rabbin katındaki derece yakınlığını ara!" demektir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «أقرب ما يكون العبد
Hadiste şöyle [buyrulmuştur]: «أقرب ما يكون العبد» «Kulun en yakın olduğu [an]...
مِنْ رَبِّهِ إِذَا سَجَدَ»
Rabbine en yakın olduğu an secde ettiği andır."
وَقَالَ بَعْضُهُمْ الْمُرَادُ: اسْجُدْ يَا مُحَمَّدُ، وَاقْتَرِبْ يَا أَبَا جَهْلٍ مِنْهُ حَتَّى تُبْصِرَ مَا يَنَالُكَ مِنْ أَخْذِ الزَّبَانِيَةِ إِيَّاكَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِالسُّجُودِ لِيَزْدَادَ غَيْظُ الْكَافِرِ، كَقَوْلِهِ: لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ [الْفَتْحِ: ٢٩] والسبب الموجب لازدياد الغيظ هو أن الكفار كَانَ يَمْنَعُهُ مِنَ الْقِيَامِ، فَيَكُونُ غَيْظُهُ وَغَضَبُهُ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ السُّجُودِ أَتَمَّ، ثُمَّ قَالَ عِنْدَ ذَلِكَ وَاقْتَرِبْ مِنْهُ يَا أَبَا جَهْلٍ وَضَعْ قَدَمَكَ عَلَيْهِ، فَإِنَّ الرَّجُلَ سَاجِدٌ مَشْغُولٌ بِنَفْسِهِ، وَهَذَا تَهَكُّمٌ بِهِ وَاسْتِحْقَارٌ لِشَأْنِهِ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.
Bazıları da şöyle demiştir: Maksat, "Ey Muhammed, secde et; ey Ebû Cehil, zebanilerin seni yakalamasından başına gelecekleri görmen için ona yaklaş!" demektir. Sanki Yüce Allah, O'nun: { لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } [Fetih 29] “Onlarla kâfirleri öfkelendirmek için” kavlinde olduğu gibi kâfirin öfkesi artsın diye ona secdeyi emretmiştir. Öfkenin artmasını gerektiren sebep ise şudur: Kâfir onu [namaz için] kıyamdan men etmekteydi; dolayısıyla secdeyi gördüğünde öfkesi ve kızgınlığı daha tam olacaktır. Sonra bunun üzerine: "Ey Ebû Cehil, ona yaklaş ve ayağını üzerine bas; zira adam secdededir ve kendisiyle meşguldür!" demiştir. Bu, onunla alay etme ve durumunu küçümsemedir. Allah celle celâluhû en iyisini bilir. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashabına salât ve selâm eylesin.