ولما تقرر أنهم على الضد من جميع ما يدعونه فكانوا بذلك أهلاً للإعراض عنهم، وكان صلى الله عليه وعلى آله وسلم بمعرض أن يقول: فماذا أفعل بهم وقد أمرتني بإخراجهم إلى صراطك؟ أمره أن يدق أعناقهم بإخبارهم أن ما أضلهم من النعم إنما هو استدراج، فقال: {قل} أي تهديداً لهم فإنهم لا يشكون في قولك وإن عاندوا: {تمتعوا} وبالغوا في فعل البهائم مهما قدرتم، فإن ذلك ضائركم
Onların iddia ettikleri her şeyin tam aksine oldukları kesinleşip bu sebeple kendilerinden yüz çevrilmeye müstahak hale geldiklerinde ve sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem: 'Onları senin dosdoğru yoluna çıkarmamı bana emretmişken şimdi onlara ne yapayım?' deme durumunda olunca, kendilerini saptıran nimetlerin aslında bir istidrac olduğunu haber vererek onların boyunlarını kırmasını emredip şöyle buyurdu: {قل} “De ki”, yani onları bir tehdit olarak; zira inat etseler de senin sözünden şüphe duymazlar: {تمتعوا} “Yararlanın”, gücünüz yettiğince hayvanların yaptığını fazlasıyla yapın, çünkü bu size zarar verir,
غير نافعكم {فإن مصيركم} أي صيرورتكم {إلى النار *} بسبب تمتعكم على هذا الوجه.
fayda vermez; {فإن مصيركم} “Şüphesiz varacağınız yer”, yani dönüşünüz, bu şekilde zevk sürmeniz sebebiyle {إلى النار *} “ateşedir”.
ولما ذكر كفرهم وضلالهم عن السبيل وما أمره صلى الله عليه وعلى آله وسلم بأن يقول لهم، وكان ذلك محركاً لنفس السامع إلى الوقوف على ما يقال لمن خلع الأنداد وكان أوثق عرى السبيل بعد الإيمان وأعمها الصلاة الناهية عن الفحشاء والمنكر، والنفقة الشاملة لوجوه البر، أمره تعالى أن يندب أولياءه إلى الإقبال إلى ما أعرض عنه أعداؤه، والإعراض عما أقبلوا بالتمتع عليه من ذلك، فقال {قل لعبادي} فوصفهم بأشرف أوصافهم، وأضافهم إلى ضميره الشريف تحبيباً لهم فيه، ثم أتبع هذا الوصف ما يناسبه من إذعانهم لسيدهم فقال: {الذين آمنوا} أي أوجدوا هذا الوصف.
Onların inkarlarını, yoldan sapmalarını ve sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'e onlara ne söylemesini emrettiğini zikredince ve bu durum, dinleyenin nefsinde putları terk eden kimseye ne söyleneceğini öğrenme arzusu uyandırınca —ki imandan sonra yolun en sağlam ve en kapsamlı kulpları, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyan namaz ile iyiliğin bütün yollarını kapsayan infaktır— Yüce Allah, dostlarını düşmanlarının yüz çevirdiği şeye yönelmeye ve onların bu nimetlerden zevk alarak yöneldikleri şeylerden yüz çevirmeye teşvik etmesini emredip şöyle buyurdu: {قل لعبادي} “Kullarıma de ki”. Onları en şerefli vasıflarıyla niteledi ve kendisini onlara sevdirmek için onları şerefli zamirine izafe etti. Sonra bu vasfın ardından onların Efendilerine olan boyun eğişlerine uygun düşeni ekleyip şöyle buyurdu: {الذين آمنوا} “İman eden [kullarıma]”, yani bu vasfı ortaya koyanlara.
ولما كان قوله صلى الله عليه وعلى آله وسلم أحسن قول، فهو جالٍ لصدأ القلوب، وموجب لتهذيب النفوس، قال جازماً: {يقيموا الصلاة} التي هي زكاة القوة وصلة العبد بربه {وينفقوا} وخفف عنهم بقوله: {مما رزقناهم} أي بعظمتنا، فهو لنا
Sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'in sözü sözlerin en güzeli olduğundan, kalplerin pasını siler ve nefislerin terbiyesini zorunlu kılar; bu sebeple kesin bir ifadeyle şöyle buyurdu: {يقيموا الصلاة} “Namazı dosdoğru kılsınlar”, ki o gücün zekâtı ve kulun Rabbiyle olan bağıdır; {وينفقوا} “ve infak etsinler”; ve şu sözüyle onlara kolaylık sağladı: {مما رزقناهم} “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden”, yani azametimizle [verdiklerimizden], dolayısıyla o onlara değil,
دونهم، من أنواع النفقات المقيمة لشرائعه من الصدقات وغيرها، إتقاناً لما بينهم وبينه من الأسباب لينقذوا أنفسهم من النار، واقتصر على هاتين الخلتين لأنه لم يكن فرض في مكة غيرهما مع ما تقدم من فضلهما وعمومهما، ولعله سيق سياق الشرط تنبيهاً لهم على أن مجرد قوله صلى الله عليه وعلى آله وسلم أقوى الأسباب فيجب عليهم ألا يتخلفوا عنه أصلاً؛ ثم أشار إلى المداومة على هاتين الخصلتين بقوله: {سراً وعلانية} ويجوز أن يراد بالسر النافلة، وبالعلانية الفرض؛ ثم رهب من تهاون في خدمته من اليوم الذي كان الإعراض عنه سبب الضلال، فقال مشيراً بالجار إلى قصر مدة أعمالهم: {من قبل أن يأتي يوم} أي عظيم جداً ليس هو كشيء من الأيام التي تعرفونها {إلا بيع فيه} لأسير بفداء {ولا خلال *} أي مخالات وموادات يكون عنها شفاعة أو نصر، جمع خلة كقلة وقلال، أو هو مصدر، وذلك إشارة إلى أنه لا يكون شيء منهما سبباً لخلاص هالك.
Bize aittir; kendilerini ateşten kurtarmak için O'nunla kendi aralarındaki bağları sağlamlaştırmak amacıyla sadaka ve diğerleri gibi O'nun şeriatını ayakta tutan infak türlerinden [infak etsinler]. Faziletleri ve kapsamlılıkları daha önce geçtiği üzere, bu iki özellikle yetindi; çünkü Mekke'de bunlardan başkası farz kılınmamıştı. Belki de bu ifade, sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'in sadece söylemesinin bile sebeplerin en güçlüsü olduğunu ve dolayısıyla ondan asla geri kalmamaları gerektiğini onlara hatırlatmak için şart üslubuyla sevk edilmiştir. Sonra bu iki haslete devam etmeye şu sözüyle işaret etti: {سراً وعلانية} “Gizli ve açık”. Gizliden nafilenin, açıktan ise farzın kastedilmiş olması da caizdir. Sonra, yüz çevirmenin sapıklık sebebi olduğu o günden itibaren O'nun hizmetinde gevşeklik gösterenleri uyardı ve cer harfiyle amellerinin süresinin kısalığına işaret ederek şöyle buyurdu: {من قبل أن يأتي يوم} “Hiçbir gün gelmeden önce”, yani tanıdığınız günlerden hiçbirine benzemeyen, pek dehşetli bir gün [gelmeden önce]; {لا بيع فيه} “içinde hiçbir alışverişin bulunmadığı”, bir esir için fidye verilerek kurtuluşun olmadığı, {ولا خلال *} “ve hiçbir dostluğun da olmadığı”, yani kendisinden dolayı bir şefaatin veya yardımın gerçekleşeceği hiçbir dostluk ve sevginin bulunmadığı [bir gün]. Hılâl (خِلال), kılle ve kılâl gibi hıllet kelimesinin çoğuludur ya da masdardır. Bu da bu ikisinden hiçbirinin helak olan kimsenin kurtuluşuna vesile olamayacağına bir işarettir.
ولما نفى جميع الأسباب النافعة في الدنيا في ذلك اليوم، كان كأنه قيل: فمن الحكم فيه حتى أنه يسير سيرة لا نعرفها؟
O günde dünyada fayda veren bütün sebepleri nefyedince, sanki şöyle denilmiş gibi oldu: 'Öyleyse bilmediğimiz bir tarzda hükmeden oradaki Hakim kimdir?'
فقيل: {الله} أي الملك الأعلى المحيط بكل شيء؛ ثم أتبعه بصفات تدل على ما دعا إليه الرسل من وحدانيته وما أخبروا به من قدرته على كل شيء فلا يقدر أحد على مغالبته، وعلى المعاد وعلى غناه فلا يبايع، فقال: {الذي خلق السماوات والأرض} وهما أكبر خلقاً منكم وأعظم شأناً، ثم عقبه بأدل الأمور على الإعادة مع ما فيه من عظيم المنة بأن به الحياة، فقال: {وأنزل من السماء ماء} ولما كان ذلك سبب النمو قال: {فأخرج به} أي بالماء الذي جعل منه كل شيء حي {من الثمرات} أي الشجرية وغيرهما {رزقاً لكم} بعد يبس الأرض وجفاف نباتها، وليس ذلك بدون إحياء الموتى؛ ثم أتبعه ما ادخره في الأرض من مياه البحار والأنهار، وذكر أعم ما يظهر من البحار فقال: {وسخر لكم الفلك} وعلل ذلك بقوله: {لتجري في البحر} ولما كان ذلك أمراً باهراً للعقل، بين عظمته بقوله: {بأمره} ولما كانت الأنهار من النعم الكبار بعد نعمة البحار، قال: {وسخر لكم الأنهار *} ثم أتبعه ما جعله سبباً لكمال التصرف وإنضاج
Bunun üzerine şöyle buyuruldu: {الله} “Allah'tır”, yani her şeyi kuşatan en yüce Hükümrandır. Sonra elçilerin davet ettiği tevhidine, hiçbir kimsenin O'na galip gelemeyeceği şekilde her şeye gücünün yettiğine, yeniden diriltmeye ve hiçbir pazarlığa mahal bırakmayacak zenginliğine dair verdikleri haberlere delalet eden sıfatları peşinden getirerek şöyle buyurdu: {الذي خلق السماوات والأرض} “Gökleri ve yeri yaratan O'dur”, ki bu ikisi yaratılışça sizden daha büyük ve durumca daha yücedir. Sonra hayatın kendisiyle olması hasebiyle içindeki büyük nimetle birlikte yeniden dirilişe en çok delalet eden şeyleri peşinden getirip şöyle buyurdu: {وأنزل من السماء ماء} “Ve gökten su indirdi”. Bu durum büyümenin sebebi olduğu için şöyle buyurdu: {فأخرج به} “Onunla çıkardı”, yani her canlı şeyi kendisinden yarattığı o su ile, {من الثمرات} “ürünlerden”, yani ağaç ve diğerlerinden, {رزقاً لكم} “size rızık olarak”, yeryüzünün kurumasından ve bitkilerinin solmasından sonra; bu da ölüleri diriltmekten aşağı kalır bir şey değildir. Sonra yeryüzünde depoladığı deniz ve nehir sularını buna ekledi ve denizlerden görünen en kapsamlı şeyi zikrederek şöyle buyurdu: {وسخر لكم الفلك} “Ve gemileri sizin hizmetinize verdi”. Bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {لتجري في البحر} “Denizde akıp gitsin diye”. Bu durum aklı hayrete düşüren bir iş olduğundan, onun azametini şu sözüyle beyan etti: {بأمره} “O'nun emriyle”. Nehirler deniz nimetinden sonra büyük nimetlerden olduğu için şöyle buyurdu: {وسخر لكم الأنهار *} “Ve nehirleri de sizin hizmetinize verdi”. Sonra tasarrufun kemaline ve ürünlerin olgunlaşmasına sebep kıldığı şeyleri peşinden getirdi;
الثمار المسقيّة بالماء النازل من السماء والنابع من الأرض فقال: {وسخر لكم الشمس والقمر} حال كونهما {دائبين} أي في سيرهما وإنارتهما وما ينشأ عنهما من الإصلاح بالطبخ والإنضاج في المعادن والنبات والحيوان؛ قال الرماني: والدؤوب: مرور الشيء في العمل على عادة جارية فيه؛ ثم ذكر تعالى ما ينشأ عن وجود الشمس وعدمها فقال: {وسخر لكم الّيل} أي الذي القمر آيته {والنهار *} أي الذي الشمس آيته، يوجد كل منهما بعد تصرمه، ولو كان أحدهما سرمداً لاختل الحال بعدم النبات والحيوان كما هو كذلك حيث لا تغرب الشمس في الجنوب وحيث لا تطلع في الشمال؛ ثم عم بعد أن خص فقال: {وآتاكم} .
Gökten inen ve yerden kaynayan sularla sulanan ürünleri [olgunlaştırması için] şöyle buyurdu: {وسخر لكم الشمس والقمر} “Güneşi ve ayı da sizin hizmetinize verdi”, şu halde iken: {دائبين} “kendi yollarında seyreden”, yani hareketlerinde, aydınlatmalarında ve madenlerde, bitkilerde ve hayvanlarda pişirme ve olgunlaştırma yoluyla meydana getirdikleri ıslahatta [sürekli devam eden]. Rummânî şöyle dedi: De'ûb (دؤوب), bir şeyin kendisinde cereyan eden adet üzere amelde sürüp gitmesidir. Sonra Yüce Allah, güneşin varlığından ve yokluğundan kaynaklanan durumları zikrederek şöyle buyurdu: {وسخر لكم الّيل} “Geceyi sizin hizmetinize verdi”, yani ayın alameti olduğu [geceyi], {والنهار *} “ve gündüzü”, yani güneşin alameti olduğu [gündüzü]; her biri diğerinin sona ermesinden sonra var olur. Şayet bunlardan biri sürekli olsaydı, güneyde güneşin batmadığı ve kuzeyde doğmadığı yerlerde olduğu gibi bitki ve hayvanların yokluğu sebebiyle düzen bozulurdu. Sonra hususiden sonra umumiyi zikrederek şöyle buyurdu: {وآتاكم} “Ve size verdi”.
ولما كان الكمال لا يكون إلا في الجنة قال: {من كل ما سألتموه} أي ما أنتم محتاجون إليه فأنتم سائلوه بالقوة؛ ثم حقق وجه العظم بفرض ما يوجب العجز فقال: {وإن تعدوا} أيها الناس كلكم {نعمت الله} أي تروموا عد إنعام الملك الأعلى الذي له الكمال المطلق أو تأخذوا في عدّه، وعبر عنه بالنعمة إرشاداً إلى الاستدلال بالأثر
Kemal ancak cennette olacağından şöyle buyurdu: {من كل ما سألتموه} “İstediğiniz her şeyden”, yani muhtaç olduğunuz, dolayısıyla bilkuvve (hâl diliyle) istediğiniz her şeyden. Sonra aczi gerektiren bir faraziyeyle azamet vechini pekiştirerek şöyle buyurdu: {وإن تعدوا} “Eğer sayacak olsanız”, ey bütün insanlar, {نعمت الله} “Allah'ın nimetini”, yani mutlak kemale sahip olan en yüce Hükümranın nimetlerini saymayı kastetseniz veya saymaya girişseniz. Eserden müessire istidlal etmeye yönlendirmek için bunu tekil olarak 'nimet' lafzıyla ifade etti;
على المؤثر {لا تحصوها} أي لا تحيطوا بها ولا تعرفوا عد الحصى المقابلة لها إن عددتموها بها كما كانت عادة العرب، أو لا تجدوا من الحصى ما يوفي بعددها، هذا في النعمة الواحدة فكيف بما زاد! فهذا شرح قوله أول السورة {الله الذي له ما في السماوات وما في الأرض} وقد ظهر به أنه لا يوجد شيء إلا هو ملك الله فضلاً عن أن يوجد شيء يداينه فضلاً عن شيء يماثله، فثبت أنه لا بيع ولا خلال يوم دينونة العباد، وتقريب العجز عن العد للإفهام أن السلامة من كل داء ذكره الأطباء في كتبهم - على كثرتها وطولها - نعمة على العبد، وذلك متعسر الحصر، وكل ما ذكروه صريحاً في جنب ما دخل تحت كلياتهم تلويحاً - قليل، فكيف بما لم يطلعهم الله عليه ولم يهدهم بوجه إليه، هذا في الجسم، وأما في العقل فالسلامة من كل عقد زائغ، ودين باطل وضلال مائل، وذلك لا يحصيه إلا خالق الفكر وفاطر الفطر سبحانه، ما أعزه وأعظم شأنه! .
{لا تحصوها} “Onu sayıp bitiremezsiniz”, yani onu kuşatamazsınız ve Arapların adeti olduğu üzere şayet çakıl taşlarıyla sayacak olsanız, onların karşılığı olan çakıl taşlarının sayısını bilemezsiniz yahut onların sayısını karşılayacak çakıl taşı bulamazsınız. Bu tek bir nimet hakkındadır, ya bundan fazlası nasıl olur! İşte bu, surenin başındaki {الله الذي له ما في السماوات وما في الأرض} sözünün açıklamasıdır. Böylece ortaya çıkmıştır ki, hiçbir şey yoktur ki Allah'ın mülkü olmasın; nerede kaldı ki O'na borçlu kılacak bir şey bulunsun, nerede kaldı ki O'na denk bir şey olsun! Dolayısıyla kulların hesaba çekileceği gün hiçbir alışverişin ve dostluğun olmayacağı sabit olmuştur. Saymaktan aciz kalmayı zihinlere yaklaştıran misal şudur: Tıp alimlerinin kitaplarında —onca çokluğuna ve uzunluğuna rağmen— zikrettikleri her hastalıktan esenlikte olmak, kul için bir nimettir ve bunu sayıp dökmek imkansızdır. Onların açıkça zikrettikleri her şey, küllî kaideleri altına üstü kapalı girenlerin yanında pek azdır; ya Allah'ın onları muttali kılmadığı ve hiçbir şekilde kendilerine yol göstermediği hususlar nasıl olur! Bu bedendedir. Akılda ise, haktan sapan her inançtan, batıl dinden ve eğri sapıklıktan esenlikte olmaktır; bunu da ancak fikirleri yaratan ve fıtratları var eden Yüce Yaratıcı sayabilir; O ne yücedir ve şanı ne büyüktür!
ولما كان أكثر هذه السورة في بيان الكفرة وما لهم، وبيان أن أكثر الخلق هالك معرض عما يأتيه من نعمة الهداية على أيدي الرسل
Bu surenin çoğu kafirlerin ve onların durumlarının beyanı ile yaratılmışların çoğunun helak olduğunu ve peygamberlerin eliyle kendilerine gelen hidayet nimetinden yüz çevirdiğini açıklamak hakkında olunca,
الدعاة إلى من له جميع النعم للحياة الطيبة بسعادة الدارين، ختم الآية ببيان ما اقتضى ذلك من صفات الإنسان فقال: {إن الإنسان} أي هذا النوع لما له من الأنس بنفسه، والنسيان لما ينفعه ويضره، والاضطراب بسبب ما يغمه ويسره {لظلوم كفار} أي بليغ الظلم والكفر حيث يهمل الشكر، ويتعداه إلى الكفر، وختم مثل ذلك في سورة النحل ب {غفور رحيم} لأن تلك سورة النعم، بدئت بالنهي عن استعجال العذاب، لأن الرحمة أسبق، ومن الرحمة إمهال الناس وإمتاعهم بالمنافع، فالتقدير إذن هناك: {وإن تعدوا نعمت الله لا تحصوها إن الإنسان لظلوم كفار} ولكن ربه لا يعاجله بالعقوبة لأنه غفور رحيم، وأما هذه السورة فبدئت بأن الناس في الظلمات.
İki cihan saadetiyle güzel bir hayat yaşamak için bütün nimetlerin sahibine davet eden [peygamberlerin getirdiğinden yüz çevirdiklerini açıklamak hakkında olunca], ayeti insanın bunu gerektiren sıfatlarının beyanıyla bitirerek şöyle buyurdu: {إن الإنسان} “Şüphesiz insan”, yani bu tür; nefsine düşkünlüğü, kendisine fayda ve zarar veren şeyleri unutması ve kendisini üzen ve sevindiren şeyler sebebiyle kararsızlığı yüzünden, {لظلوم كفار} “çok zalimdir, çok nankördür”, yani şükrü terk edip küfre vardığı için son derece zalim ve nankördür. Nahl Suresi'nde benzer bir ifadeyi {غفور رحيم} şeklinde bitirmiştir; çünkü o sure nimetler suresidir ve azabın acele istenmesinden nehyedilerek başlamıştır; zira rahmet öndedir ve insanlara mühlet verilip menfaatlerden yararlandırılmaları da rahmettendir. O halde oradaki takdir şöyledir: 'Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız, şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür; ancak Rabbi çok bağışlayıcı ve çok merhametli olduğu için onu cezalandırmakta acele etmez.' Bu sure ise insanların karanlıklar içinde olduğu beyanıyla başlamıştır.
ولما انقضى المأمور به من القول لكافر النعمة وشاكرها وسبب ذلك والدليل عليه، وبان أنه خالق الموجودات كلها وربها، فلا يصح أصلاً أن يكون شيء منها شريكاً. أمره صلى الله عليه وعلى آله وسلم أن يذكرهم بأيام الله عند أبيهم إبراهيم ﵇ للدلالة على تبديلهم النعمة ظلماً منهم وكفراً، في أسلوب دال على البعث، مشير إلى وجوب براءتهم من الأصنام حيث كان محط حالهم فيها تقليد الآباء وهو
Nimete nankörlük eden ve şükreden kimselere söylenmesi emredilen sözler, bunların sebebi ve delili tamamlanıp O'nun bütün varlıkların yaratıcısı ve Rabbi olduğu, dolayısıyla onlardan hiçbirinin asla O'na ortak olmasının sahih olamayacağı açıklığa kavuşunca; sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'e, nimeti zulüm ve nankörlükle değiştirdiklerini göstermek üzere ataları İbrahim aleyhisselâm nezdindeki Allah'ın günlerini onlara hatırlatmasını emretti. Bu, dirilişe delalet eden ve putlardan uzak durmalarının gerekliliğine işaret eden bir üslupla yapıldı; zira onların putlar konusundaki dayanakları atalarını taklit etmekti, oysa o,
أعظم آبائهم، وإلى ما سنه لهم من إقامتهم الصلاة وشكرهم لنعمه بالانفاق وغيره، فقال ناعياً عليهم - مع المخالفة لصريح العقل وقاطع النقل عقوق أبيهم الأعظم، عطفاً على {قل لعبادي الذين آمنوا} أو على {وإذ قال موسى لقومه} : {وإذ} أي واذكر لهم مذكراً بأيام الله خبر إبراهيم إذ {قال إبراهيم رب} أي أيها المحسن إليّ بإجابة دعائي في جعل القفر الذي وضعت به ولدي بلداً عظيماً.
Onların en büyük atalarıydı; ayrıca namazı dosdoğru kılmaları ve infak gibi şeylerle O'nun nimetlerine şükretmeleri hususunda onlara koyduğu sünnete [işaret eden bir üslupla yapıldı]. {قل لعبادي الذين آمنوا} veya {وإذ قال موسى لقومه} ayetine atıfla, açık akla ve kesin nakle muhalefetle birlikte en büyük atalarına karşı gelmelerini onların yüzüne vurarak şöyle buyurdu: {وإذ} “Hani”, yani Allah'ın günlerini hatırlatarak İbrahim'in haberini onlara an; hani {قال إبراهيم رب} “İbrahim şöyle demişti: Rabbim!”, yani ey çocuğumu bıraktığım bu çorak yeri büyük bir şehir kılma konusundaki duamı kabul ederek bana ihsanda bulunan [Rabbim]!
ولما كان السياق لإخراج الرسل من محالهم، وكان ذلك مفهماً لأن المحل الذي يقع الإخراج منه بلد يسكن فيه، واتبعه سبحانه بأن المتعرضين بدلوا نعمة الله - بما أسكن فيه من الأمن بعد جعله له بلداً - بما أحدثوا فيه من الإخافة لخير أهله، ومن الإنذار لمن أنعم عليهم بكل ما فيه من الخير، كان الأنسب تعريفه فقال: {اجعل هذا البلد} أي الذي يريدون إخراج الرسول منه {آمناً} أي ذا أمن بأمان أهله، وكأن هذا الدعاء صدر منه بعد أن سكن الناس مكة وصارت مدينة، والذي في البقرة كان حيث وضع ابنه مع أمه وهي خالية عن ساكن، فدعا أن يجعلها الله بلداً، وأن يجعلها بعد ذلك موصوفة
Siyak elçilerin yurtlarından çıkarılması hakkında olup bu da çıkarılmanın vuku bulduğu yerin içinde oturulan bir belde olduğunu hissettirdiğinden ve Yüce Allah bunu, karşı çıkanların —orayı bir belde kıldıktan sonra yerleştirdiği güvenliği— oranın en hayırlı ehline korku salmak ve kendisinde bulunan her türlü hayırla nimetlendirdiği kimselere gözdağı vermek suretiyle ihdas ettikleri şeyler yüzünden Allah'ın nimetini değiştirmeleriyle takip ettiğinden, onu marife (belirli) kılmak daha uygun düştü ve şöyle buyurdu: {اجعل هذا البلد} “Bu beldeyi kıl”, yani Resul'ü içinden çıkarmak istedikleri [beldeyi], {آمناً} “güvenli”, yani halkının emniyetiyle güvenli bir yer kıl. Sanki bu dua, insanlar Mekke'ye yerleşip orası bir şehir haline geldikten sonra kendisinden sadır olmuştur. Bakara Suresi'ndeki ise, oğlunu annesiyle birlikte orada henüz hiçbir sakin yokken bıraktığı zamandaydı; dolayısıyla Allah'ın orayı bir belde kılmasını ve bundan sonra da
بالأمن، وهو سكون النفس إلى زوال الضر.
Zararın zail olmasıyla nefsin sükunete ermesi demek olan emniyet ile nitelenmesini dua etmişti.
ولما دعا بالأمن من فساد الأموال والأبدان، أتبعه بالدعاء بالأمن من فساد الأديان، فقال: {واجنبني} أي اصرفني {وبني} أي لصلبي، وأسقط البنات إشارة إلى الاستقلال، وإنما هن تابعات دائماً {أن نعبد} أي عبادة مستمرة تكون موجبة للنار {الأصنام *} أي اجعلنا في جانب غير جانب عبادتها، والصنم: المنحوت على خلقة البشر، وما كان منحوتاً على غير خلقة البشر فهو وثن - قاله الطبري عن مجاهد؛ تم بين زيادة الاهتمام بأمر الأصنام بإعادة النداء، وأسقط الأداة - زيادة في التملق بكونه من أهل القرب والانقطاع إليه سبحانه معللاً لما قبله - في قوله: {رب} بإفراد المضاف إليه ليكون الكلام الواحد على نظام واحد {إنهن أضللن} إسناد مجازي علاقته السببية {كثيراً من الناس فمن} أي فتسبب عن بغضي لهن أن أقول: من {تبعني} من جميع الناس في تجنبها {فإنه مني} أي من حزبي لكونه على طريقتي وديني، فأتني ما وعدتني فيه من الفوز {ومن عصاني} فضل بها فقد استحق النار، فإن عذبته فهو عبادك، وإن غفرت له فأنت لذلك، لأن لك أن تفعل ما تشاء {فإنك غفور} أي بليغ الستر {رحيم *} أي بليغ الإكرام بعد ستر الذنوب؛
Malların ve bedenlerin ifsadından emin olmak için dua edince, peşinden dinlerin ifsadından emin olmak için dua ederek şöyle buyurdu: {واجنبني} “Beni uzak tut”, yani beni çevir, {وبني} “ve oğullarımı da”, yani öz sülalemi; kızları ise bağımsızlığa işaretle zikretmedi, zira onlar daima tabidirler; {أن نعبد} “kulluk etmekten”, yani ateşi gerektirecek sürekli bir ibadetten, {الأصنام *} “putlara”. Yani bizi onlara kulluk edilen tarafın dışındaki bir tarafta kıl. Sanem (صنم): İnsan suretinde yontulmuş olandır; insan suretinden başka bir şekilde yontulmuş olan ise vesendir (وثن) — bunu Taberî, Mücâhid'den nakletmiştir. Sonra nidâyı tekrarlayarak putlar meselesine verilen önemin büyüklüğünü beyan etti ve —yakınlık ve bütünüyle Yüce Allah'a yönelmiş olma ehlinden oluşu sebebiyle tazarruyu artırmak için ve öncesinin gerekçesini açıklayarak— edatı hazfetti; tek bir sözün tek bir nizam üzere olması için muzafun ileyhi tekil getirerek şöyle buyurdu: {رب} “Rabbim!”, {إنهن أضللن} “Şüphesiz onlar saptırdılar”; bu, alakası sebebiyet olan mecazî bir isnattır, {كثيراً من الناس فمن} “insanlardan birçoğunu. Artık kim”, yani onlara olan buğzum şu sözü söylememe sebep oldu: Kim {تبعني} “bana uyarsa”, bütün insanlardan onlardan sakınma konusunda [bana uyarsa], {فإنه مني} “şüphesiz o bendendir”, yani benim yolum ve dinim üzere olduğu için benim fırkamdandır; o halde onun hakkında bana vadettiğin kurtuluşu bana ver; {ومن عصاني} “ve kim bana karşı gelirse”, onlar sebebiyle saparsa ateşi hak etmiştir; şayet ona azap edersen onlar senin kullarındır, şayet onu bağışlarsan sen buna layıksın, çünkü sen dilediğini yaparsın; {فإنك غفور} “şüphesiz sen çok bağışlayıcısın”, yani örtmesi pek bol olansın, {رحيم *} “çok merhametlisin”, yani günahları örttükten sonra ikramı pek bol olansın.
وأكد للإعلام بزيادة رغبته في العفو لأنه لا ينقص به شيء من عزته سبحانه ولا حكمته - كما أشار إليه دعاء عيسى ﵇ في المائدة.
Affa olan arzusunun fazlalığını bildirmek için tekit etti; çünkü Yüce Allah'ın izzetinden veya hikmetinden hiçbir şey bununla eksilmez — nitekim İsa aleyhisselâm'ın Mâide Suresi'ndeki duası da buna işaret etmiştir.
ولما دعا بدرء المفاسد الناشئة من من نوعي الإنسان والشيطان بأمن البلد وإيمانه ذكر السبب الحامل له على تخصيصه بذلك مستجلباً للمصالح، فقال: {ربنا} أي يا رب وربَّ من قضيت أنه يتبعني بتربيتك لنا أحسن تربية {إني أسكنت} وكأن الله سبحانه كان قد أخبره أنه يكثر نسله حتى يكونوا كالنجوم، وذلك بعد البشارة بإسحاق ﵇ فقال: {من ذريتي} وساقه مؤكداً تنبيهاً على أنه - لكونه على وجه لا يسمح به أحد - لا يكاد يصدق، وللإعلام بأنه راغب فيه {بواد} هو مكة المشرفة لكونها في فضاء منخفض بين جبال تجري به السيول {غير ذي زرع} .
İnsan ve şeytan türlerinden kaynaklanan fesatları beldenin emniyeti ve imanı ile defetmeyi dua edince, maslahatları celbederek onu buna tahsis etmeye sevk eden sebebi zikredip şöyle buyurdu: {ربنا} “Rabbimiz!”, yani ey Rabbim ve bizi en güzel şekilde terbiye etmen sebebiyle bana uymasını takdir ettiğin kimsenin Rabbi! {إني أسكنت} “Şüphesiz ben yerleştirdim”. Sanki Yüce Allah, İshak aleyhisselâm'ın müjdelenmesinden sonra soyunu yıldızlar gibi çoğaltacağını ona haber vermişti de o şöyle buyurdu: {من ذريتي} “Soyumdan bir kısmını”. Hiç kimsenin razı olmayacağı bir tarzda olması sebebiyle neredeyse inanılmayacak bir şey olduğuna dikkat çekmek ve buna rağbet ettiğini bildirmek için bunu tekitli olarak sevk etti: {بواد} “Bir vadiye”, ki o, sellerin aktığı dağlar arasında alçak bir düzlükte bulunması hasebiyle Müşerrefe olan Mekke'dir; {غير ذي زرع} “ekinsiz”.
ولما نفى عنه الرفد الدنيوي، أثبت له الأخروي، إشارة إلى أن الدارين ضرتان لا تجتمعان، وكأن هذا الدعاء كان بعد بنائه البيت - كما تقدمت الإشارة إليه أيضاً بتعريف البلد، فقال: {عند بيتك المحرم} أي الذي حرمت التعرض إليه ومنعته بالهيبة فلم يملكه أحد سواك،
Ondan dünyevi yardımı nefyedince, iki yurdun bir arada bulunmayan iki kuma gibi olduğuna işaret etmek üzere ona uhrevi olanı ispat etti. Sanki bu dua —daha önce beldenin marife kılınmasıyla da işaret edildiği üzere— Beyt'i inşa ettikten sonraydı; şöyle buyurdu: {عند بيتك المحرم} “Senin hürmetli Beyt'inin yanında”, yani tecavüz edilmesini haram kıldığın, heybetiyle koruduğun ve senden başka hiçbir kimsenin malik olmadığı [Beyt'inin yanında].
وجُعل له حريم يأمن فيه الوحش والطير؛ والكسنى: اتخاذ مأوى يسكن إليه متى شاء، والوادي: سفح الجبل العظيم، ومنه قيل للأنهار: أودية، لأن حافاتها كالجبال لها، والزرع: نبات ينفرش من غير ساق؛ ثم بين غرضه من إسكانهم هناك فقال: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا {ليقيموا الصلاة} ما أسكنتهم في هذا الوادي الموصوف إلا لهذا الغرض المنافي لعبادة غيرك، ولأن أولى الناس بإقامتها حاضرو البيت المتوجه بها إليه.
Ve onun için vahşi hayvanların ve kuşların güvende olduğu bir harem kılındı. Süknâ (السكنى): Dilediği zaman sığınacağı bir barınak edinmektir. Vâdî (الوادي): Büyük dağın eteğidir; bundan dolayı nehirlere evdiye (أودية) denilmiştir, çünkü kıyıları onlar için dağlar gibidir. Zer' (الزرع): Gövdesi olmadan yayılan bitkidir. Sonra onları oraya yerleştirmekteki maksadını beyan ederek şöyle buyurdu: {ربنا} “Rabbimiz!”, yani ey bize ihsanda bulunan [Rabbimiz]! {ليقيموا الصلاة} “Namazı dosdoğru kılsınlar diye”. Onları bu nitelikteki vadiye ancak senden başkasına kullukla bağdaşmayan bu maksat için yerleştirdim; zira namazı kılmaya insanların en layık olanı, Beyt'in huzurunda bulunup onunla O'na yönelenlerdir.
ولما كان اشتغالهم بالعبادة وكونهم في ذلك الوادي أمرين بعيدين عن أسباب المعاش، تسبب عنه قوله: {فاجعل أفئدة} أي قلوباً محترقة بالأشواق {من الناس} أي من أفئدة الذين هم أهل للاضطراب، بكون احتراقها بالشوق مانعاً من اضطرابها {تهوي} أي تقصدهم فتسرع نحوهم برغبة وشوق إسراع من ينزل من حالق؛ وزاد المعنى وضوحاً وأكده بحرف الغاية الدال على بعد لأن الشيء كلما بعد مدى
Onların ibadetle meşgul olmaları ve o vadide bulunmaları geçim sebeplerinden uzak iki husus olduğundan, bundan şu sözü neşet etti: {فاجعل أفئدة} “Gönülleri kıl”, yani iştiyaklarla yanan kalpleri [kıl], {من الناس} “insanlardan bir kısmının”, yani iştiyakla yanmalarının onların kararsızlığına engel olması suretiyle kararsızlık ehlinden olan kimselerin gönüllerini [kıl], {تهوي} “meyletsin”, yani onları kastetsin ve yüksek bir yerden inen kimsenin sürati gibi bir arzu ve şevkle onlara doğru koşsun. Mananın açıklığını artırdı ve uzaklığa delalet eden gaye harfiyle tekit etti; çünkü bir şeyin menzili ne kadar uzak olursa,
مرماه اشتد وقعه فقال: {إليهم} ولما دعا لهم بالدين، دعا لهم بالرزق المتضمن للدعاء لجيرانهم فقال: {وارزقهم} أي على يد من يهوي إليهم {من الثمرات} أي التي أنبتها في بلادهم؛ وبين العلة الصالحة بقوله: {لعلهم يشكرون *} أي ليكون حالهم حال من يرجى شكرهم لما يرون من نعمك الخارقة للعوائد في ذلك الموضع البعيد عن الفضل لولا عنايتك فيشتغلوا بعبادتك لإغنائك لهم وإحسانك إليهم، وقد أجاب الله دعوته؛ فالآية لتذكير قريش بهذه النعم الجليلة عليهم ببركة أبيهم الأعظم الذي نهى عن عبادة الأوثان.
Tesiri o kadar şiddetli olur; şöyle buyurdu: {إليهم} “onlara”. Onlar için din hususunda dua edince, komşuları için de duayı içeren bir şekilde rızık için dua edip şöyle buyurdu: {وارزقهم} “Ve onları rızıklandır”, yani onlara koşan kimselerin eliyle, {من الثمرات} “ürünlerden”, yani onların memleketlerinde bitirdiğin [ürünlerden]. Uygun gerekçeyi şu sözüyle açıkladı: {لعلهم يشكرون *} “Umulur ki şükrederler”, yani senin inayetinin olmaması halinde faziletten uzak olan o mekanda alışılmışın dışındaki nimetlerini gördüklerinde, durumları şükretmeleri umulan kimselerin durumu gibi olsun da onları zengin kılman ve kendilerine ihsanda bulunman sebebiyle senin ibadetinle meşgul olsunlar. Allah onun duasını kabul etmiştir. Bu ayet, putlara tapmayı yasaklayan en büyük atalarının bereketiyle Kureyş'e üzerlerindeki bu yüce nimetleri hatırlatmak içindir.
ولما فرغ من الدعاء بالأهم من الإبقاء على الفطرة الأولى المشوقة للعزائم إلى العكوف في دارة الأنس، ومن الكفاية لهم المعاش، المنتج للشكر بإنفاق الفضل، وتبين من ذلك أنهم خالفوا أعظم آبائهم في جميع ما قصده لهم من المصالح، أتبعه ما يحث على الإخلاص في ذلك وغيره له ولغيره ليكون أنجح للمراد بضمان الإسعاد ولا سيما مع تكرير النداء الدال على مزيد التضرع فقال: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا المالك لجميع أمورنا {إنك تعلم ما} أي جميع ما
Azimleri ünsiyet yurdunda itikafa sevk eden ilk fıtrat üzere kalmaktan ve fazlalığı infak etmek suretiyle şükrü doğuran geçim kifayetinden ibaret en mühim hususlarla duayı tamamlayınca ve bundan onların, kendilerine yönelik her türlü maslahatı gözeten en büyük atalarına muhalefet ettikleri açığa çıkınca; bunun peşinden, özellikle daha fazla tazarruya delalet eden nidanın tekrarıyla birlikte, saadetin teminiyle maksada daha iyi ulaşılması için kendisi ve başkası adına bunda ve diğer hususlarda ihlasa teşvik eden şeyi getirip şöyle buyurdu: {ربنا} “Rabbimiz!”, yani ey bize ihsanda bulunan ve bütün işlerimizin sahibi olan [Rabbimiz]! {إنك تعلم ما} “Şüphesiz sen bilirsin”, yani hepsini bilirsin,
{نخفي وما نعلن} ثم أشار إلى عموم علمه فقال: {وما يخفى على الله} أي الذي أحاط بكل شيء قدرة وعلماً. وبالغ في النفي فقال: {من شيء} من ذلك ولا غيره {في الأرض} ولما كان في سياق المبالغة، أعاد النافي تأكيداً فقال: {ولا في السماء *} أي فهو غير محتاج إلى التعريف بالدعاء، فالدعاء إنما هو لإظهار العبودية، واسم الجنس شامل لما فوق الواحد، ومن فوائد التعبير بالإفراد الدلالة على أن من كان محيطاً بكل ما في المتقابلين من غير أن يحجبه أحدهما عن الآخر، كان محيطاً بغيرهما كذلك من غير فرق.
{نخفي وما نعلن} “gizlediğimizi ve açığa vurduğumuzu”. Sonra ilminin umumiliğine işaret ederek şöyle buyurdu: {وما يخفى على الله} “Allah'a hiçbir şey gizli kalmaz”, yani kudret ve ilimce her şeyi kuşatmış olan [Allah'a]. Nefyde mübalağa yaparak şöyle buyurdu: {من شيء} “hiçbir şey”, bunlardan veya başkasından, {في الأرض} “yerde”. Mübalağa siyakında olduğu için nefyeden edatı tekit amacıyla tekrar ederek şöyle buyurdu: {ولا في السماء *} “ne de gökte”. Yani O, dua ile bilgilendirilmeye muhtaç değildir; dua ancak kulluğu izhar etmek içindir. Cins ismi birden fazlasını da kapsar. Tekil olarak ifade edilmesinin faydalarından biri de şudur: Birbirine zıt iki şeyden birinin diğerine engel olmaksızın her ikisinde bulunan her şeyi kuşatan kimse, aynı şekilde hiçbir fark olmaksızın bunların dışındakileri de kuşatır.
ولما تم ما دعا به من النزاهة عن رجاسة الشرك وتبين بتقديمه أن أهم المهمات البراءة منه، أتبعه الحمد على ما رزق من النعم وما تبع ذلك من الإشارة إلى وجوب الشكر فقال: {الحمد لله} أي المستجمع لصفات الكمال {الذي وهب} والهبة: هبة تمليك من غير عقد، منّاً منه {لي} حال كوني مستعلياً {على الكبر} ومتمكناً منه على يأس من الولد {إسماعيل} الذي أسكنته هنا {وإسحاق} وهذا يدل على ما تقدم فهمي له من أن هذا الدعاء كان بعد بناء البيت
Şirkin pisliğinden tenzih edilme konusundaki duası tamamlanıp bunu öne almasıyla en mühim işin ondan beri olmak olduğu açığa çıkınca, rızıklandırıldığı nimetlere hamdi ve buna bağlı olarak şükrün gerekliliğine işareti peşinden getirip şöyle buyurdu: {الحمد لله} “Hamd Allah'a mahsustur”, yani kemal sıfatlarını kendinde toplayan [Allah'a], {الذي وهب} “bağışlayan” —hibe: bir lütuf olarak akitsiz mülk kılma bağışıdır— {لي} “bana”, ben üstün gelmiş ve {على الكبر} “yaşlılığa rağmen”, çocuktan ümit kesilmişken ona yerleşmiş bir halde iken, {إسماعيل} “İsmail'i”, buraya yerleştirdiğim [İsmail'i], {وإسحاق} “ve İshak'ı”. Bu da bu duanın Beyt'in inşasından sonra olduğuna dair önceki anlayışıma delalet eder,
وطمأنينته بإسحاق ﵇، عن ابن عباس ﵄ أن سنه كان عند ولادة إسماعيل ﵇ تسعاً وتسعين سنة، وعند ولادة إسحاق ﵇ كان مائة سنة واثنتي عشرة سنة.
Ve İshak aleyhisselâm ile mutmain olmasına [delalet eder]. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, İsmail aleyhisselâm doğduğunda yaşı doksan dokuzdu; İshak aleyhisselâm doğduğunda ise yüz on iki yaşındaydı.
ولما كان إتيان الولد له في سن لا يولد فيه لمثله، وجميع ما دعا به من الخوارق فوجوده لا يكاد يصدق، أشار إلى ذلك بتأكيد قوله: {إن ربي} أي المحسن إليّ {لسميع الدعاء *} أي من شأنه إجابة الدعاء على الوجه الأبلغ تعريضاً بالأنداد وإشارة إلى ما تضمنه تأسفه على العقم، فقد تقدم في سورة البقرة عن التوراة أنه لما خلّص ابن أخيه لوطاً من الأسر قال له الله: يا إبراهيم! أنا أكانفك وأساعدك لأن ثوابك قد جزل، فقال إبرم: اللهم ربي! ما الذي تنحلني وأنا خارج من الدنيا بلا نسل ويرثني اليعازر غلامي الدمشقي؟ فقال له الرب: لا يرثك هذا، بل ابنك
Kendisi gibisine çocuk doğmayacak bir yaşta ona çocuğun gelmesi ve dua ettiği bütün harikulade şeylerin varlığı neredeyse inanılmaz kılındığı için, şu sözünü tekit ederek buna işaret etti: {إن ربي} “Şüphesiz Rabbim”, yani bana ihsanda bulunan [Rabbim], {لسميع الدعاء *} “duayı işitendir”, yani putlara tarizde bulunarak ve kısırlığına olan teessüfünün içerdiği manaya işaret ederek duayı en beliğ şekilde icabet etmek O'nun şanındandır. Nitekim Bakara Suresi'nde Tevrat'tan nakledildiğine göre, yeğeni Lût'u esaretten kurtardığında Allah ona: 'Ey İbrahim! Ben seni korur ve sana yardım ederim, çünkü mükafatın pek büyüktür' dedi. İbrâm: 'Ey Rabbim Allah! Ben dünyadan nesilsiz çıkarken ve Şamlı kölem Eliezer bana varis olacakken bana ne bağışlayacaksın?' dedi. Rab ona: 'Bu sana varis olmayacak, bilakis senin
الذي يخرج من صلبك فهو يرثك، وقال له: انظر إلى السماء وأحص النجوم إن كنت تقدر أن تحصيها، فكذلك تكون ذريتك، فآمن إبرم بالله.
Sulbünden çıkacak olan oğlun sana varis olacaktır' dedi ve ona: 'Göğe bak, eğer sayabilirsen yıldızları say; işte senin zürriyetin de böyle olacaktır' buyurdu. İbrâm da Allah'a iman etti.
ولما تم الحمد على النعمة بعد الدعاء بالتخلي من منافي السعادة وختمه بالحمد على إجابة الدعاء، انتهز الفرصة في إتباعه الدعاء بالتحلي بحلية العبادة التي أخبر أنها قصده بإسكانه من ذريته ثم إقامتها، إشارة إلى صعوبتها على النفس إلا بمعونة الله فقال: {رب} أي أيها الموجد لي المالك لأمري {اجعلني مقيم الصلاة} أي هذا النوع الدال على غاية الخضوع، دائم الإقامة لها، وكأن الله تعالى أعلمه بأنه يكون من ذريته من يكفر فقال أدباً: {ومن ذريتي} .
Saadete aykırı şeylerden arınma duasından sonra nimete hamd tamamlanıp duanın kabulüne hamd ile sona erdirilince, zürriyetini yerleştirmekteki maksadının onun ikame edilmesi olduğunu haber verdiği ibadet süsüyle bezenme duasını buna ekleme fırsatını değerlendirdi — Allah'ın yardımı olmaksızın bunun nefse zorluğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {رب} “Rabbim!”, yani ey beni var eden ve işimin sahibi olan [Rabbim]! {اجعلني مقيم الصلاة} “Beni namazı dosdoğru kılan kıl”, yani son derece boyun eğişe delalet eden bu türü sürekli ikame eden [kıl]. Sanki Yüce Allah ona zürriyetinden inkar edecek kimselerin olacağını bildirmişti de o edep göstererek şöyle dedi: {ومن ذريتي} “Zürriyetimden de”.
ولما كانت أعظم الأركان بعد الإيمان، أفراد الضمير للدعاء بها متملقاً لله تعالى بما عليه من النعم التي لم ينعمها على أحد كان في ذلك الزمان غيره، كما أشار إلى ذلك باسم الرب، ثم زاد في التضرع بقوله: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا، وجمع الضمير المضاف إليه بالنظر إلى من تبعه من ذريته لأن ما بعده كلام آخر، أي رب وربَّ
İmandan sonra en büyük rükün olduğu için, o zamanda kendisinden başka hiçbir kimseye vermediği üzerindeki nimetlerle Yüce Allah'a tazarru ederek onunla dua etmek için zamiri tekil getirdi; nitekim Rab ismiyle de buna işaret etti. Sonra şu sözüyle tazarruyu artırdı: {ربنا} “Rabbimiz!”, yani ey bize ihsanda bulunan! Muzafun ileyh olan zamiri, zürriyetinden kendisine tabi olanları gözeterek çoğul getirdi; çünkü sonrası başka bir sözdür; yani Rabbim ve
مّن وفقته بتربيتك وإحسانك لإقامة الصلاة من ذريتي {وتقبل دعاء *} كله بذلك وغيره، بأن تجعله مقبولاً جعلَ من كأنه راغب فيه مفتن به.
Zürriyetimden terbiyen ve ihsanınla namazı kılmaya muvaffak kıldığın kimselerin Rabbi! {وتقبل دعاء *} “Ve duamı kabul buyur”, yani bununla ve başkasıyla ilgili hepsini; onu sanki ona rağbet eden ve ona meftun olan birinin kabul edişi gibi makbul kılarak.
ولما كان الإنسان ولو اجتهد كل الاجتهاد - محل العجز الموجب للتقصير المفتقر للستر، قال مشيراً إلى ذلك: {ربنا} أي أيها المالك لأمورنا المدبر لنا {اغفر لي} ثم أشرك معه أقرب الناس إليه وأحقهم بشكره فقال: {ولوالدي} وقد كان استغفاره لهما قبل أن يعلم أن أباه مات كافراً، وقد علم من السياق أنه إذا كان وحده أضاف إلى ضميره، وإذا تقدم ما يحسن جمعه معه جمع إن كان ما بعده مستقلاً، ثم كل من تبعه في الدين من ذريته وغيرهم فقال: {وللمؤمنين} أي العريقين في الوصف {يوم يقوم} أي يظهر ويتحقق على أعلى وجوهه {الحساب *} .
İnsan ne kadar çabalarsa çabalasın, örtünmeye muhtaç kılan kusuru gerektiren acziyet mahalli olduğundan, buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ربنا} “Rabbimiz!”, yani ey işlerimizin sahibi ve bizi tedbir eden [Rabbimiz]! {اغفر لي} “Beni bağışla”. Sonra insanların kendisine en yakını ve şükrüne en layık olanlarını buna ortak ederek şöyle buyurdu: {ولوالدي} “Ana-babamı da”. Onlar için istiğfarı, babasının kafir olarak öldüğünü öğrenmesinden önceydi. Siyaktan anlaşılmıştır ki, tek başına olduğunda kendi zamirine izafe eder; şayet kendisiyle birlikte cem edilmeye uygun bir şey öne geçmişse ve sonrası da müstakil ise çoğul getirir. Sonra din hususunda zürriyetinden ve başkalarından kendisine tabi olan herkesi [dahil ederek] şöyle buyurdu: {وللمؤمنين} “Ve müminleri de”, yani bu vasıfta kökleşmiş olanları, {يوم يقوم} “gerçekleştiği gün”, yani en üstün şekliyle zahir ve muhakkak olduğu [gün], {الحساب *} “hesabın”.
ولما ختم دعاءه بيوم الحساب الموجب ذكره لكل سعادة ونسيانه لكل شقاوة، ذكر بعض ما يتفق فيه رجوعاً إلى ما مضى من أحوال يوم القيامة على أحسن وجه، فقال - عاطفاً على قوله {قل لعبادي} وجل المقصد تهديد أهل الظلم بالإشراك وغيره، وخاطب الرأس الذي لا يمكن ذلك منه ليكون أوقع في قلب
Duasını, anılması her saadeti ve unutulması her şekaveti gerektiren hesap günüyle bitirince, en güzel şekilde kıyamet gününün daha önce geçen hallerine dönerek orada vuku bulacak bazı hususları zikretti; {قل لعبادي} sözüne atıfla ve asıl maksat şirk ve diğer hususlarla zulmedenleri tehdit etmek olduğu halde, başkasının kalbinde daha etkili olsun diye kendisinden böyle bir şeyin vuku bulması mümkün olmayan lidere hitap ederek şöyle buyurdu:
غيره -: {ولا تحسبن الله} أي الملك الأعظم الذي هو أحكم الحاكمين.
{ولا تحسبن الله} “Sakın Allah'ı sanma”, yani hüküm verenlerin en hakimi olan en yüce Hükümranı.
ولما كان اعتقاد ترك الحساب يلزم منه نسبة الحاكم إلى العجز أو السفه أو الغفلة، وكان قد أثبت قدرته وحكمته في هذه السورة وغيرها نزهةً عن الغفلة لينتبه المنكرون للبعث من غفلتهم فقال: {غافلاً} والغفلة: ذهاب المعنى عن النفس {عما يعمل الظالمون *} الذين بدلوا نعمة الله كفراً، فكانوا عريقين في الظلم وإن كان مستند ظلمهم شبهاً علمية يقيمونها، فكأنه قيل: فما الذي يفعل بهم؟ فقال: {إنما يؤخرهم} أي يؤخر حسابهم على النقير والقطمير سواء عذبوا في الدنيا أو لا {ليوم تشخص} أي تفتح فتكون بحيث لا تطرف {فيه} منهم {الأبصار *} أي حال كونهم {مهطعين} أي مسرعين غاية الإسراع إلى حيث دعوا خوفاً وجزعاً، مع الإقبال بالبصر نحو الداعي لا يلفتونه إلى غيره {مقنعي رؤوسهم} أي رافعيها وناصبيها ناظرين في ذل وخشوع إلى جهة واحدة، وهي جهة الداعي، لا يلتفتون يميناً
Hesabın terk edildiğine inanmak Hâkim'e acziyet, sefihlik veya gaflet nispet etmeyi gerektirdiğinden ve bu surede ve diğerlerinde O'nun kudreti ve hikmeti sabit kılındığından, dirilişi inkar edenler gafletlerinden uyansınlar diye O'nu gafletten tenzih ederek şöyle buyurdu: {غافلاً} “Gafil”. Gaflet: Mananın nefisten zail olmasıdır. {عما يعمل الظالمون *} “Zalimlerin yaptıklarından”, Allah'ın nimetini inkara dönüştüren, zulümde kökleşmiş kimselerin [yaptıklarından] —her ne kadar zulümlerinin dayanağı öne sürdükleri ilmi şüpheler olsa da—. Sanki: 'Öyleyse onlara ne yapılacak?' denilmiş gibi oldu da şöyle buyurdu: {إنما يؤخرهم} “Onları sadece erteliyor”, yani ister dünyada azap edilsinler ister edilmesinler en küçükten en büyüğe kadar hesaplarını erteliyor, {ليوم تشخص} “dikilip kalacağı bir güne”, yani açılıp kırpılamaz hale geleceği [bir güne], {فيه} “o günde”, onlardan {الأبصار *} “gözlerin”. Şu halde iken: {مهطعين} “Başlarını dikerek koşanlar olarak”, yani korku ve dehşet içinde çağrıldıkları yere son derece hızlı koşan, gözlerini davetçiye dikip başkasına çeviremeyen kimseler olarak; {مقنعي رؤوسهم} “başlarını yukarı kaldırmış”, yani başlarını kaldırıp dikmiş, zillet ve huşu içinde tek bir yöne, yani davetçinin yönüne bakan, sağa
ولا شمالاً، وهذا كناية عن أشد الذل والصغار، ثم أتبعه ما يؤكده فقال مصرحاً بمعنى الشخوص: {لا يرتد إليهم} ولما كانوا في هيئة الأعين في الطرف والسكون قريباً من السواء، وحد فقال: {طرفهم} بل أعينهم شاخصة دائمة الفتح لا تطرف كالمحتضر لما بأصحابها من الهول {وأفئدتهم} جمع فؤاد، وهو العضو الذي من شأنه أن يحمى بالغضب؛ قال في القاموس: والتفؤد: التحرق والتوقد، ومنه الفؤاد للقلب مذكر، جمعه أفئدة. {هواء *} أي عدم فارغة لا شيء فيها من الجرأة والأنفة التي يظهرونها الآن كما قال حسان بن ثابت ﵁:
Ve sola dönüp bakamayan kimseler olarak; bu da en şiddetli zillet ve küçülmeden kinayedir. Sonra bunu pekiştiren ifadeyi peşinden getirip dikilip kalmanın anlamını açıkça belirterek şöyle buyurdu: {لا يرتد إليهم} “Onlara geri dönmez”. Gözlerin kırpılma ve hareketsiz durma halindeki durumu neredeyse eşit olduğundan tekil getirerek şöyle buyurdu: {طرفهم} “kendi bakışları bile”; bilakis sahiplerini bürüyen dehşet sebebiyle can çekişen kimse gibi gözleri dikilmiş, sürekli açık olup kırpılmaz. {وأفئدتهم} “Ve kalpleri”. Fuâd (فؤاد): Öfkeyle alevlenmesi şanından olan organdır. Kâmûs'ta şöyle demiştir: Tefevvud (التفؤد), yanıp tutuşmaktır; bundan dolayı kalbe fuâd denilmiştir, müzekkerdir, çoğulu ef'idedir (أفئدة). {هواء *} “Bomboştur”, yani yokluktur, boştur; şu an sergiledikleri cesaret ve gururdan hiçbir şey içinde yoktur. Nitekim Hassân b. Sâbit radıyallâhu anh şöyle demiştir:
ألا أبلغ أبا سفيان عني ... فأنت مجوف نخب هواء
Haber ver benden Ebû Süfyân'a ... Sen içi boş, korkak ve bomboş birisin.
والهواء: الخلاء الذي لم تشغله الأجرام، والنخب: الجبان، وكذا الهواء - قاله في القاموس. فأنذرهم أهوال ذلك اليوم فإنه لا يبقى معهم فيه شيء مما هم فيه من الإباء والاستكبار {وأنذر} أي يا محمد {الناس} جميعاً، ما يحل بهم {يوم يأتيهم العذاب} وينكشف
Hevâ (الهواء): Cisimlerin doldurmadığı boşluktur. Nahb (النخب): Korkaktır; hevâ da böyledir — bunu Kâmûs sahibi söylemiştir. Onları o günün dehşetleriyle uyar; zira o gün içinde bulundukları kibir ve böbürlenmeden yanlarında hiçbir şey kalmayacaktır. {وأنذر} “Ve uyar”, yani ey Muhammed! {الناس} “İnsanları”, hepsini, başlarına gelecek olan şeyle [uyar], {يوم يأتيهم العذاب} “kendilerine azabın geleceği günle”, ve üzerlerinden
عنهم الغطاء بالموت أو البعث.
Ölüm veya diriliş ile perdenin kalkacağı [günle].
ولما كانوا عند إتيان العذاب قبل الموت لا ينكسرون بالكلية، بين أنهم إذ ذاك على غير هذا، فقال عاطفاً على «يأتيهم» : {فيقول الذين ظلموا} أي أوجدوا هذا الوصف ولو على أدنى الوجوه منهم ومن غيرهم بسبب إتيانه من غير تمهل، وقد زال عنهم ما يفتخرون به من الأنفة والحمية والشماخة والكبر لما رأوا من الأهوال التي لا قبل لهم بها ولا صبر عليها: {ربنا} أي أيها المحسن إلينا بالخلق والرزق والتربية {أخرنا} أي أمهلنا {إلى أجل قريب} فإنك إن تؤخرنا إليه {نجب دعوتك} أي استدراكاً لما فرطنا فيه؛ والإجابة: القطع على موافقة الداعي بالإرادة {ونتبع} أي بغاية الرغبة {الرسل} فيقال لهم: إن أجل الله إذا جاء لا يؤخر، أولم تكونوا تقولون: إن عرى صبركم لا تنحل، وحد عزائمكم لا يفل؟ {أولم تكونوا} أي كوناً أنتم فيه في غاية المكنة {أقسمتم} أي جهلاً وسفهاً أو أشراً وبطراً.
Ölümden önce azap geldiğinde tamamen boyun eğmediklerinden, o vakit bundan farklı bir halde olacaklarını beyan ederek «يأتيهم» ifadesine atıfla şöyle buyurdu: {فيقول الذين ظلموا} “Zulmedenler diyecekler ki”, yani gecikmeksizin gelmesi sebebiyle onlardan ve başkalarından bu vasfı en alt düzeyde de olsa ortaya koyanlar; güç yetiremeyecekleri ve sabredemeyecekleri dehşetleri gördüklerinde övündükleri gurur, taassup, büyüklük taslama ve kibir kendilerinden zail olmuş bir halde şöyle diyecekler: {ربنا} “Rabbimiz!”, yani ey yaratma, rızık verme ve terbiye etme ile bize ihsanda bulunan! {أخرنا} “Bizi ertele”, yani bize mühlet ver, {إلى أجل قريب} “yakın bir süreye kadar”; çünkü bizi ona kadar ertelersen {نجب دعوتك} “senin davetine icabet edelim”, yani kusur ettiğimiz şeyleri telafi etmek için; icabet: iradeyle davet edene uymayı kesinleştirmektir; {ونتبع} “ve uyalım”, yani son derece arzu ile, {الرسل} “elçilere”. Onlara şöyle denir: 'Şüphesiz Allah'ın eceli geldiğinde ertelenmez. Sizler: Sabrımızın bağları çözülmez ve azmimizin keskinliği körelmez demiyor muydunuz?' {أولم تكونوا} “Siz değil miydiniz?”, yani son derece imkan içinde bulunduğunuz bir halde, {أقسمتم} “yemin etmiş olan”, yani cehalet ve sefihlikle yahut şımarıklık ve azgınlıkla,
ولما لم يكن وقت إقسامهم مستغرقاً للزمان قال: {من قبل}
Yemin etmelerinin vakti bütün zamanı kapsamadığı için şöyle buyurdu: {من قبل} “Daha önce”.
وبين الجواب المقسم عليه بقوله - حاكياً معنى قولهم لا لفظه - ليكون صريحاً في المراد من غير احتمال لتعنت لو قيل: ما لنا؟ : {ما لكم} وأكد النفي فقال: {من زوال} عما أنتم عليه من الكفران وعدم الإذعان للإيمان، أو من هذه الدار إلى الدار الآخرة، أو من منازلكم التي أنتم بها، كناية عن ثبات الأمر وعدم المبالاة بالمخالف كائناً من كان {و} الحال أنكم {سكنتم} أي في الدنيا {في مساكن الذين ظلموا} أي بوضع الأشياء في غير مواضعها كما فعلتم أنتم {أنفسهم} فأحلوا قومهم مثلكم دار البور {وتبين} أي غاية البيان {لكم} بالخبر والمشاهدة.
Üzerine yemin edilen cevabı —'bize ne oluyor?' denseydi doğacak bir inatlaşma ihtimali olmaksızın kastedilen hususta açık olsun diye lafızlarını değil sözlerinin anlamını hikaye ederek— şu sözüyle beyan etti: {ما لكم} “Sizin için yoktur”, ve nefyi tekit ederek şöyle buyurdu: {من زوال} “hiçbir zeval”, içinde bulunduğunuz inkardan ve imana boyun eğmemekten [zeval bulmak] yahut bu yurttan ahiret yurduna [geçmek] veya içinde bulunduğunuz konaklardan [ayrılmak yoktur]; bu da işin sebatından ve kim olursa olsun muhalif olanı umursamamaktan kinayedir. {و} “Ve”, şu halde iken: {سكنتم} “oturdunuz”, yani dünyada, {في مساكن الذين ظلموا} “zulmedenlerin yurtlarında”, yani tıpkı sizin yaptığınız gibi eşyayı yerli yerine koymamak suretiyle [zulmedenlerin], {أنفسهم} “kendilerine”, böylece sizin gibi kavimlerini de helak yurduna kondurdular; {وتبين} “ve apaçık belli oldu”, yani son derece açıklandı, {لكم} “size”, haber ve müşahede yoluyla.
ولما كان حال أحدهم في غاية العجب، بنه بالاستفهام على أنه أهل لأن يسأل عنه فقال: {كيف فعلنا} أي على عظمتنا {بهم} حين انتقمنا منهم فلم تعتبروا بأحوالهم {وضربنا} أي على ما لنا من العظمة {لكم الأمثال *} المبينة أن سنة الله جرت - ولن تجد لسنة الله تبديلاً - أن الظالمين كما جمعهم اسم الظلم يجمعهم ميسم الهلاك، فجمعنا لكم بين طريقي الاعتبار: السمع والبصر، ثم لم تنتفعوا بشيء منهما {و} الحال أنه بان لكم أنهم حين
Onlardan birinin hali son derece hayret verici olduğundan, hakkında soru sorulmaya layık olduğuna istifham ile dikkat çekip şöyle buyurdu: {كيف فعلنا} “Nasıl yaptığımız”, yani azametimizle, {بهم} “onlara”, kendilerinden intikam aldığımızda; fakat siz onların hallerinden ibret almadınız; {وضربنا} “ve misaller verdik”, yani azametimizle [misaller verdik], {لكم الأمثال *} “size”. Bu misaller, zulüm isminin onları bir araya getirdiği gibi helak damgasının da zalimleri bir araya getireceğine dair Allah'ın sünnetinin cari olduğunu —ve Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın— açıklayan [misallerdir]. Böylece sizin için ibret almanın iki yolunu, yani işitme ve görmeyi birleştirdik; sonra siz bu ikisinden hiçbir şekilde faydalanmadınız. {و} “Ve”, şu halde ki kendilerine yaptığımızı yaptığımızda onların,
فعلنا بهم ما فعلنا {قد مكروا مكرهم} أي الشديد العظيم الذي استفرغوا فيه جهدهم بحيث لم يبق لهم مكر غيره في تأييد الكفر وإبطال الحق؛ والمكر: الفتل إلى الضرر على وجه الحيلة {و} الحال أنه {عند الله} أي المحيط علماً وقدرة {مكرهم} هو وحده به عالم من جميع وجوهه وإن دق، وعلى إبطاله قادر وإن جل {وإن كان مكرهم} من القوة والضخامة {لتزول} أي لأجل أن تزول {منه الجبال *} والتقدير على قراءة فتح اللام الأولى ورفع الثانية: وإن كان بحيث إنه تزول منه الجبال، والمعنيان متقاربان، وقيل: «إن» نافية، واللام لتأكيد النفي؛ والجبال: الآيات والشرائع، بل هي أثبت.
{قد مكروا مكرهم} “tuzaklarını kurmuşlardı”, yani küfrü desteklemek ve hakkı iptal etmek için güçlerini tükettikleri, öyle ki başka hiçbir tuzaklarının kalmadığı şiddetli ve büyük tuzaklarını kurmuşlardı. Mekr (المكر): Hile yoluyla zarara yöneltmektir. {و} “Oysa”, şu halde ki: {عند الله} “Allah katındadır”, yani ilim ve kudretçe kuşatan [Allah katındadır], {مكرهم} “onların tuzakları”; ne kadar ince olursa olsun bütün yönleriyle onu sadece O bilir ve ne kadar büyük olursa olsun onu iptal etmeye O kadirdir. {وإن كان مكرهم} “Tuzakları olsa bile”, güç ve büyüklük bakımından, {لتزول} “yok olması için”, yani yok olması uğruna, {منه الجبال *} “ondan dağların”. Birinci lâm'ın fethası ve ikincisinin ref'i kıraatine göre takdir şöyledir: 'Ondan dağların yok olacağı derecede olsa bile'. İki mana birbirine yakındır. 'İn' (إن) edatının nâfiye (olumsuzluk), lâm'ın ise nefyi tekit için olduğu da söylenmiştir. Dağlar: Ayetler ve şeriatlerdir, bilakis onlar daha sabittir.
ولما تقرر ذلك من علمه سبحانه وقدرته، تسبب عنه أن يقال وهو كما تقدم في أن المراد الأمة لبلوغ الأمر كل مبلغ، خوطب به الرأس ليكون أوقع في قلوبهم: {فلا تحسبن الله}
Yüce Allah'ın ilmi ve kudreti böylece sabit olunca, bundan şöyle denilmesi neşet etti —ve meselenin son noktasına varması sebebiyle daha önce geçtiği üzere kastedilen ümmet olduğu halde, kalplerinde daha etkili olsun diye lidere hitap edilerek—: {فلا تحسبن الله} “Sakın Allah'ı sanma”,
أي الذي له الكمال كله، فإن من ظن ذلك كان ناقص العقل {مخلف وعده رسله} في أنه يعز أوليائه ويذل أعداءه ويهلكهم بظلمهم، ويسكن أولياءه الأرض من بعدهم؛ ثم علل ذلك بقوله - مؤكداً لأن كثرة المخالفين وقوتهم على تمادي الأيام تعرّض السامع للإنكار: {إن الله} أي ذا الجلال والإكرام {عزيز} أي يقدر ولا يقدر عليه {ذو انتقام *} ممن يخالف أمره.
Yani bütün kemale sahip olan [Allah'ı]; zira bunu zanneden kimse aklen noksandır; {مخلف وعده رسله} “elçilerine verdiği sözden cayacağını”, dostlarını aziz kılıp düşmanlarını zelil edeceği, zulümleri sebebiyle onları helak edeceği ve onlardan sonra dostlarını yeryüzüne yerleştireceği [sözünden cayacağını]. Sonra bunu şu sözüyle gerekçelendirdi —muhaliflerin çokluğu ve günlerin akışı boyunca güçleri dinleyeni inkara sevk edebileceği için tekit ederek—: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani celal ve ikram sahibi olan [Allah], {عزيز} “mutlak güç sahibidir”, yani güç yetirir ve O'na güç yetirilemez, {ذو انتقام *} “intikam sahibidir”, emrine muhalefet edenlerden.
ولما تقررت عظمة ذلك اليوم الذي تشخص فيه الأبصار، وكان أعظم يوم يظهر فيه الانتقام، بينه بقوله: {يوم تبدل} أي تبديلاً غريباً عظيماً {الأرض} أي هذا الجنس {غير الأرض} أي التي تعرفونها {والسماوات} بعد انتشار كواكبها وانفطارها وغير ذلك من شؤونها؛ والتبديل: تغيير الشيء أو صفته إلى بدل {وبرزوا} أي الظالمون الذين كانوا يقولون: إنهم لا يعرضون على الله للحساب؛ والبروز: ظهور الشخص مما كان ملتبساً به {لله} أي الذي له صفات الكمال {الواحد} الذي لا شريك له {القهار *} الذي لا يدافعه شيء عن مراده، فصاروا بذلك البروز بحيث لا يشكون أنه لا يخفى منهم خافية، وأما المؤمنون فلم يزالوا يعلمون ذلك:
Gözlerin dikilip kalacağı o günün azameti kesinleşince ve o gün intikamın zahir olacağı en büyük gün olunca, bunu şu sözüyle beyan etti: {يوم تبدل} “Değiştirileceği gün”, yani acayip ve muazzam bir şekilde değiştirileceği [gün], {الأرض} “yerin”, yani bu cinsin, {غير الأرض} “başka bir yere”, yani tanıdığınızın dışındaki [bir yere], {والسماوات} “ve göklerin de”, yıldızlarının dağılmasından, yarılmasından ve diğer hallerinden sonra. Tebdîl: Bir şeyi veya onun sıfatını bir bedel ile değiştirmektir. {وبرزوا} “Ve hepsi ortaya çıkarlar”, yani Allah'ın huzuruna hesaba çekilmek üzere çıkarılmayacaklarını söyleyen o zalimler. Bürûz: Şahsın büründüğü şeyden açığa çıkmasıdır. {لله} “Allah'ın huzuruna”, yani kemal sıfatlarına sahip olan, {الواحد} “tek olan”, hiçbir ortağı bulunmayan, {القهار *} “mutlak galip olan”, murat ettiği şeyden hiçbir şeyin O'nu engelleyemeyeceği [Allah'ın huzuruna]. Böylece bu ortaya çıkışla kendilerinden hiçbir şeyin gizli kalmayacağından şüphe duymaz hale geldiler; müminlere gelince, onlar bunu zaten biliyorlardı.
روى مسلم والترمذي عن عائشة ﵂ قالت: سألت رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم عن قوله تعالى: {يوم تبدل الأرض} الآية قلت: يا رسول الله فأين يكون للناس يومئذ؟ قال: على الصراط.
Müslim ve Tirmizî, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'e Yüce Allah'ın: {يوم تبدل الأرض} “Yerin başka bir yere dönüştürüleceği gün” ayetini sordum ve: 'Ey Allah'ın Resulü! O gün insanlar nerede olacak?' dedim. 'Sırat üzerinde' buyurdu.
ولما ذكر بروزهم له ذكر حالهم في ذلك البروز فقال: {وترى المجرمين} أي وتراهم، ولكنه أظهر لتعدد صفاتهم التي أوجبت لهم الخزي؛ والإجرام: قطع ما يجوز من العمل بفعل ما لا يجوز {يومئذ} أي إذ كانت هذه الأمور العظام {مقرنين} أي مجموعاً كل منهم إلى نظيره، أو مجموعة أيديهم إلى أعناقهم جمعاً فيه شدة وضيق {في الأصفاد *} أي القيود، والمراد هنا الأغلال، أي السلاسل التي تجمع الأيدي فيها إلى الأعناق ويقرنون فيها مع أشكالهم؛ ثم بين لباسهم بقوله: {سرابيلهم} أي قمصهم السابغة {من قطران} وهو ما يهنأ به الإبل، ومن شأنه أنه سرع فيه
O'nun huzuruna çıkışlarını zikredince, bu ortaya çıkıştaki hallerini zikredip şöyle buyurdu: {وترى المجرمين} “Ve suçluları görürsün”, yani onları görürsün; ancak kendilerine rüsvaylığı gerektiren sıfatlarının çokluğu sebebiyle açık isimle getirdi. İcrim (İcram): Caiz olmayan bir fiili işleyerek caiz olan ameli kesmektir. {يومئذ} “O gün”, yani bu büyük hadiseler vuku bulduğunda, {مقرنين} “birbirine bağlanmış olarak”, yani her biri kendi benzerine bağlanmış veya elleri boyunlarına şiddetli ve sıkı bir şekilde bağlanmış olarak, {في الأصفاد *} “prangalarda”, yani bağlarda; burada kastedilen bukağılardır, yani ellerin boyunlara bağlandığı ve benzerleriyle birlikte birbirine bağlandıkları zincirlerdir. Sonra giysilerini şu sözüyle beyan etti: {سرابيلهم} “Gömlekleri”, yani dökümlü gömlekleri, {من قطران} “katrandandır”, ki o develere sürülen maddedir ve tutuşması hızlıdır.
اشتعال النار، وهو أسود اللون منتن الريح.
ateşin alev alması [hızlı olan], siyah renkli ve pis kokulu bir maddedir.
ولما كان هذا اللباس مع نتنه وفظاعته شديد الانفعال بالنار، بين أنه يسلطها عليهم فقال: {وتغشى} ولما كان الوجه أشرف ما في الحيوان، فإهانته إهانة عظيمة لصاحبه، ذكره وقدمه تعجيلاً لإفهام الإهانة فقال: {وجوههم النار} أي تعلوها باشتعالها، فعلم أنه يلزم من غشيانها لها اضطرامها فيما ضمخ بالقطران من باب الأولى؛ ثم بين علة هذه الأفعال في ذلك اليوم، فقال معبراً بالجزاء والكسب الذي هو محط التكليف وظن النفع، لاقتضاء سياق القهر لهما: ب {ليجزي الله} أي الذي له الكمال كله {كل نفس} طائعة أو عاصية.
Bu elbise, pis kokusu ve korkunçluğuyla birlikte ateşten son derece çabuk etkilendiği için, ateşi onların üzerine musallat edeceğini beyan ederek şöyle buyurdu: {وتغشى} “Ve bürür”, yüz, canlıdaki en şerefli uzuv olduğundan ve onun aşağılanması sahibine büyük bir zillet getirdiğinden, aşağılanmanın derhal anlaşılması için onu zikredip öne alarak şöyle buyurdu: {وجوههم النار} “yüzlerini ateş”, yani alevlenerek onların üzerini kaplar. Böylece ateşi bürümesinin, katran sürülmüş olan yerlerin öncelikle tutuşmasını gerektirdiği anlaşılmış oldu. Sonra, kahr bağlamının bu ikisini gerektirmesi sebebiyle mükellefiyetin ve fayda zannının dayanağı olan karşılık ve kazanım ile ifade ederek o gündeki bu fiillerin illetini beyan etti: {ليجزي الله} “Allah karşılığını versin diye”, yani bütün kemale sahip olan [Allah], {كل نفس} “her nefse”, itaatkâr olsun veya isyankâr olsun.
ولما عظم الأمر بإسناد الجزاء إلى الاسم الأعظم الجامع لجميع صفات الكمال، اقتضى ذلك أن يكون نفس الكسب هو الجزاء، لأن ذلك أبدع وأدق في الصنع وأبرع بأن يصور بما يحق من الصور المليحة عند إرادة الثواب، والقبيحة عند إرادة العقاب، فلذلك أسقط الباء - التي
Karşılık vermenin, bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan İsm-i A'zam'a isnat edilmesiyle durum azamet kazanınca, bu durum bizzat kazanımın kendisinin karşılık olmasını gerektirdi. Çünkü bu, sevap murat edildiğinde güzel suretlerle, azap murat edildiğinde ise çirkin suretlerle hakkıyla tasvir edilmesi bakımından sanatta daha eşsiz, daha ince ve daha maharetlidir. Bundan dolayı -ileride
ستذكر في «حم المؤمن» وقال: {ما كسبت} والجزاء: مقابلة العمل بما يقتضيه من خير أو شر؛ والكسب: فعل ما يستجلب به نفع أو يستدفع به ضر، ومن جزاء المؤمن عقوبة من عاداه في الله.
«Hâ-mîm el-Mü'min»de zikredilecek olan- bâ (ب) harfini düşürdü ve: {ما كسبت} “kazandığının” buyurdu. Ceza (جزاء): Amele, hayır veya şerden gerektirdiği şeyle karşılık vermektir. Kesb (كسب): Kendisiyle bir faydanın celbedildiği veya bir zararın savıldığı fiili işlemektir; müminin mükâfatından biri de Allah yolunda kendisine düşmanlık edenin cezalandırılmasıdır.
ولما كان حساب كل نفس جديراً بأن يستعظم، قال: {إن الله} أي الذي له الإحاطة المطلقة {سريع الحساب *} أي لا يشغله حساب نفس عن حساب أخرى ولا شأن عن شأن.
Her nefsin hesaba çekilmesi büyütülmeye layık bir husus olunca şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah”, yani mutlak kuşatıcılığa sahip olan, {سريع الحساب *} “hesabı pek çabuk görendir”, yani bir nefsin hesabı O'nu diğer bir nefsin hesabından, bir iş de diğer bir işten alıkoymaz.
ولما اشتملت هذه السورة على ما قرع سمعك من هذه المواعظ والأمثال والحكم التي أبكمت البلغاء، وأخرست الفصحاء، وبهرت العقول، ترجمها سبحانه بما يصلح عنواناً لجميع القرآن فقال: {هذا} أي الكتاب الذي يخرج الناس من الظلمات إلى النور {بلاغ} أي كافٍ غاية الكفاية في الإيصال {للناس} ليصلوا به إلى الله بما يتحلون به من المزايا في سلوك صراطه القويم، فإن مادة «بلغ» بأي ترتيب كان - تدور على الوصول، وتارة تلزمها القوة وتارة الإعياء الناشىء عن الضعف:
Bu sure, beliğleri dilsiz bırakan, fasihleri susturan ve akılları hayrete düşüren, kulağına çarpan bu öğütleri, misalleri ve hikmetleri ihtiva edince, Yüce [Allah] onu bütün Kur'an'a bir başlık olmaya elverişli bir ifadeyle takdim edip şöyle buyurdu: {هذا} “Bu”, yani insanları karanlıklardan aydınlığa çıkaran bu Kitap, {بلاغ} “bir bildiridir”, yani ulaştırmada son derece yeterlidir, {للناس} “insanlar için”, O'nun dosdoğru yolunda yürürken kuşandıkları meziyetlerle onun vasıtasıyla Allah'a ulaşsınlar diye. Zira «b-l-ğ» (بلغ) maddesi -hangi dizilimde olursa olsun- ulaşma (vusul) manası etrafında döner; bazen güç/kuvvet manasını, bazen de zayıflıktan kaynaklanan yorgunluk manasını zorunlu kılar:
بلغ المكان بلوغاً: وصل إليه؛ وبُلغ الرجل - كعني: جهد، والبليغ: الفصيح يبلغ بعبارته كنه ضميره، والبلاغ - كسحاب: الكفاية، لأنها توصل إلى القصد، وبالغ مبالغة - إذا اجتهد ولم يقصر، وتبلغت به العلة: اشتدت.
Belağa'l-mekâne bulûğan (بلغ المكان بلوغاً): Oraya ulaştı demektir. Bulığa'r-racülü (بُلغ الرجل) -'uniye (عني) vezninde-: [Adam] çabaladı/takatsiz kaldı demektir. Belîğ (البليغ): İfadesiyle içindekinin künhüne ulaşan fasih kimsedir. Belâğ (البلاغ) -sehâb (سحاب) vezninde-: Yeterlilik demektir; çünkü maksada ulaştırır. Bâleğa mübâlağaten (بالغ مبالغة): Çabalayıp kusur etmediğinde kullanılır. Tebelleğat bihi'l-illetü (تبلغت به العلة): Hastalık şiddetlendi demektir.
والغلباء: الحديقة المتكاثفة، ومن القبائل: العزيزة الممتنعة، والأغلب: الأسد.
El-Galbâ (الغلباء): Sık ağaçlı bahçedir; kabilelerden ise izzetli ve boyun eğmez olanıdır. El-Ağleb (الأغلب): Aslandır.
ولغب: أعيا - لاجتهاده في البلوغ، واللغب: ما بين الثنايا من اللحم، واللغب - ككتف: الكلام الفاسد - يرجع إلى الإعياء، وكذا الضعيف الأحمق، والسهم الذي لم يحسن بريه كاللغاب - بالضم، والتغلب: طول الطرد.
Ve leğıbe (لغب): Ulaşmadaki çabasından ötürü takatten düştü demektir. El-Leğb (اللغب): Ön dişlerin arasındaki ettir. El-Leğıb (اللغب) -ketif (كتف) vezninde-: Bozuk sözdür; bu da yorgunluk haline döner. Zayıf ve ahmak kimse ile iyi yontulmamış ok için de kullanılır; lüğâb (اللغاب) -ötre ile- gibidir. Et-Teğallüb (التغلب) ise kovalamanın uzamasıdır.
والبغل من أشد الحيوان وأبلغها للقصد، وبغل تبغيلاً: بلّد وأعيا، والإبل: مشت بين الهملجة والعنق.
El-Bağl (katır) hayvanların en güçlüsünden ve maksada en çok ulaştıranındandır. Bağğale tebğıylen (بغل تبغيلاً): Ahmaklaştı ve yoruldu demektir; develer için ise tırıs ile rahvan arasında yürüdü demektir.
ولما كان متعلق البلاغ الذي قدرته بالوصول يتضمن البشارة، عطف عليه النذارة بانياً للمفعول، لأن النافع مطلق النذارة، وكل أحد متأهل
Ulaşmak olarak takdir ettiğim belâğ (tebliğ) kavramının taalluk ettiği husus müjdeyi içerdiğinden, meçhul kipiyle üzerine uyarıyı atfetti; çünkü faydalı olan mutlak uyarıdır ve herkes
لأن يكون واعظاً به مقبولاً، لأن من سمعه فكأنما سمعه من الله لتميزه بإعجازه عن كل كلام، فقال: {ولينذروا} أي من أي منذر كان فيقوم عليهم الحجة {به} فيحذروا عقاب الله فيتخلوا عن الدنايا.
onunla öğüt veren ve sözü kabul edilen biri olmaya ehildir; çünkü onu dinleyen, her türlü sözden mucize oluşuyla ayrılması sebebiyle sanki onu bizzat Allah'tan dinlemiş gibi olur. Şöyle buyurdu: {ولينذروا} “ve uyarılsınlar diye”, yani uyaran kim olursa olsun, böylece aleyhlerine hüccet ikame edilmiş olur, {به} “onunla”, böylece Allah'ın azabından sakınıp aşağılıklardan vazgeçerler.
ولما أشار إلى جميع الفروع فعلاً وتركاً، مع إشارته إلى أصل التوحيد لأنه أول الوصول، صرح به على حدته لجلالته في قوله: {وليعلموا أنما هو} أي الإله {إله واحد} فيكون همهم واحداً.
Ulaşmanın ilki olması hasebiyle tevhidin aslına işaret etmesiyle birlikte, fiil ve terk bakımından bütün fer'î hükümlere işaret edince, şu sözünde yüceliğinden ötürü onu müstakil olarak açıkça belirtti: {وليعلموا أنما هو} “ve O'nun ancak olduğunu bilsinler diye”, yani İlah'ın, {إله واحد} “tek bir ilah [olduğunu]”, böylece gayeleri de bir olsun.
ولما تمت الإشارة إلى الدين أصلاً وفرعاً، نبه على المواعظ والأمثال بتذكر ما له من الآيات والمصنوعات، والبطش بمن خالفه من الأمم، وأشار إلى أن أدلة الوحدانية والحشر لا تحتاج إلى كبير تذكر، لأنها في غاية الوضوح ولا سيما بعد تنبيه الرسل، فأدغم تاء التفعل، فقال: {وليذكر} أي منهم {أولوا الألباب *} أي الصافية، والعقول الوافية، فيفتحوا عيون بصائرهم فيعلموا أنه لا وصول لهم مع الغفلة فيلزموا المراقبة فلا يزالوا في رياض المقاربة. ويعلموا - بما ركز في طبائعهم وجرى من عوائدهم - أن أقل حكامهم لا يرضى بأن يدع رعيته يتهارجون
Din asıl ve fer' olarak tamamlanınca; O'nun ayetlerini, yarattıklarını ve O'na muhalefet eden kavimleri yakalayışını hatırlatarak öğütlere ve misallere dikkat çekti. Birlik ve haşir delillerinin çok fazla düşünmeye muhtaç olmadığına işaret etti; çünkü özellikle elçilerin uyarısından sonra bunlar son derece açıktır. Bu yüzden tefe''ul babının tâ harfini idgam ederek şöyle buyurdu: {وليذكر} “ve iyice düşünüp öğüt alsın diye”, yani onlardan, {أولوا الألباب *} “akıl sahipleri”, yani arı duru ve kâmil akıl sahipleri. Böylece basiret gözlerini açıp gafletle birlikte vuslatın olmayacağını bilsinler, murakabeye sarılsınlar ve yakınlık bahçelerinde kalmaya devam etsinler. Hem fıtratlarına yerleştirilen ve alışkanlıklarından süregelen bilgiyle bilsinler ki, yöneticilerinin en basiti bile tebaasını kargaşa içinde bırakmaya,
لا ينصف بينهم ولا يجزى أحداً منهم بما كسب، فيكون ذلك منه انسلاخاً من رتبة الحكم التي هي خاصته، فكيف يدعون ذلك في أحكم الحاكمين، فقد تكفلت هذه الآية على وجازتها بجميع علم الشريعة أصولاً وفروعاً، وعلم الحقيقة نهايات وشروعاً، على سبيل الإجمال وقد انطبق آخر السورة على أولها، لأن هذا عين الخروج من الظلمات إلى النور بهذا الكتاب الحامل على كل صواب - والله ﷾ الموفق للصواب وحسن المآب.
aralarında adaleti sağlamamaya ve onlardan hiçbirine kazandığının karşılığını vermemeye razı olmaz; zira bu onun için kendisine has olan yöneticilik mertebesinden sıyrılmak demektir. O halde bunu hüküm verenlerin en hayırlısı hakkında nasıl iddia edebilirler? Bu ayet, vecizliğine rağmen özet olarak asılları ve furûuyla bütün şeriat ilmini, nihayetleri ve başlangıçlarıyla bütün hakikat ilmini üstlenmiştir. Surenin sonu başıyla tam bir uyum sağlamıştır; çünkü bu, her türlü doğruya sevk eden bu Kitap ile karanlıklardan aydınlığa çıkışın ta kendisidir. Doğruya ve güzel akıbete muvaffak kılan yalnızca Allah azze ve celle'dir.