Binûn

Hicr — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما علم من هذا دوام لعنه، لأنه منع التقرب في دار العمل،

Amel yurdunda yakınlaşması engellendiği için lanetinin sürekliliği bundan anlaşılınca

وما بعد ذلك محل الجزاء لا العمل، وكان ذلك مفهماً لإنظاره إلى ذلك الحد، وكان ظاهره أن لعنه معني به، كان كأنه قيل: فماذا قال حين سمع ذلك؟ فقيل: {قال} ذاكراً صفة الإحسان والتسبب في سؤال الإنظار: {رب} فاعترف بالعبودية والإحسان إليه، ولم يحمله ذلك على التوبة للحكم بدوام لعنه فلا يطمع طامع في إيمان من ختم بكفره بالإجابة إلى ما يقترح، وأتى بفاء السبب لما فهم من الإملاء فقال: {فأنظرني} والإنظار: تأخير المحتاج للنظر في أمره {إلى يوم يبعثون *} فحمل يوم الدين على حقيقته، وأراد التصريح بالإنظار إليه ليأمن الموت. فكأنه قيل: ماذا قيل له؟ فقيل: {قال} له ربه: {فإنك} أي بسبب ما تقدم من الحكم {من المنظرين *} وقطع عليه ما دبج به من المكر فقال: {إلى} ولما كان اليوم ما يتم فيه أمر ظاهر، وكانت الأيام الهائلة ثلاثة: زمان موت الأحياء الخارجين من دار الخلد، ثم بعث الأموات، ثم الفصل بينهم بإحلال كل فريق في داره، قال: {يوم} ولما كان الوقت أدل ألفاظ الزمان على الأجل، قال: {الوقت} ولما كان قد دبج في سؤاله هذا تدبيجاً أوهم تجاهله بتحتم

-ve bundan sonrası amel değil ceza yeri olduğundan, bu durum o vakte kadar kendisine mühlet verildiğini hissettirdiğinden ve zahiri de lanetlenmesinden kastedilenin bu olduğunu gösterdiğinden- sanki: “Bunu işittiğinde ne dedi?” denildi. Şöyle buyuruldu: {قال} “[İblis] dedi”, ihsan sıfatını ve mühlet talebine vesile kılmayı zikrederek şöyle dedi: {رب} “Rabbim!” Böylece kulluğunu ve kendisine yapılan ihsanı itiraf etti; fakat lanetinin sürekliliğine hükmedildiği için bu itirafı onu tövbeye sevk etmedi. Dolayısıyla küfrü kesinleşmiş bir kimsenin, talep ettiği şeyin kabul edilmesiyle imana geleceğini hiç kimse ummasın. Mühlet verildiğini anladığı için sebep bildiren ‘fâ’ harfini getirerek şöyle dedi: {فأنظرني} “Bana mühlet ver”; inzar (mühlet vermek), durumu değerlendirilmek üzere muhtaç olan kimsenin ertelenmesidir; {إلى يوم يبعثون *} “[insanların] diriltilecekleri güne kadar”. Böylece ceza gününü hakiki manasına hamletmiş oldu ve ölümden emin olmak için o güne kadar mühlet verilmesini açıkça istedi. Sanki: “Ona ne buyuruldu?” denildi. Şöyle buyuruldu: Rabbi ona {قال} “buyurdu ki”: {فإنك} “Şüphesiz sen”, yani geçen hüküm sebebiyle; {من المنظرين *} “mühlet verilenlerdensin”. Kurduğu tuzağı kesip atarak şöyle buyurdu: {إلى} “kadar”. Gün, açık bir işin tamamlandığı zaman dilimi olduğu ve korkunç günler de üç tane olduğu için -ebediyet yurdunun dışındaki canlıların ölüm vakti, ardından ölülerin diriltilmesi, sonra da her grubun kendi yurduna yerleştirilmesiyle aralarında hüküm verilmesi- {يوم} “gününe” buyurdu. Vakit ise zaman kelimeleri içinde ecele en çok delalet edeni olduğu için {الوقت} “vaktin” buyurdu. O, bu talebini her mükellefe ölümün kesin olduğunu

الموت على كل مكلف، بين تعالى أنه مما لا يجهل فقال: {المعلوم *} أي الذي قدرت عليك الموت فيه، وهو النفخة الأولى وما يتبعها من موت كل مخلوق لم يكن في دار الخلد.

bilmiyormuş gibi gösteren bir kurnazlıkla süslediği için, Allah Teâlâ bunun bilinmeyecek bir şey olmadığını açıklayarak şöyle buyurdu: {المعلوم *} “o bilinen [vaktin gününe kadar]”, yani senin için ölümü takdir ettiğim vakte kadar. Bu da birinci sûra üfleniş ve ebediyet yurdunda olmayan her yaratılmışın onun ardından ölmesidir.

ولما أفهم ما تقدم - كما قلنا - الحكم بإغوائه، كان السامع كأنه قال: فماذا قال؟ فقيل: {قال} منسوباً نفسه بالمعبود العلي - الذي لا يسأل عما يفعل، وكل أفعاله عدل وحكمة - بعد أن رفع نفسه على العبد البشري: {رب} أي أيها الموجد والمربي لي وعزتك {بما أغويتني} أي بسبب إغوائك لي من أجلهم، وللاهتمام بهذا السبب قدمه على جواب القسم الدال على المقسم به، وهو قوله: {لأزينن لهم} أي تزييناً عظيماً، المعاصي والمباحات الجارّة إليها الشاغلة عن الطاعة الصارفة عنها {في الأرض} أي التي هي محل الغفلة وهم منها، والشيء إلى ما هو منه أميل، فهي بهذا التقدير

Daha önce geçen ifadeler -belirttiğimiz gibi- onun saptırılmasına hükmedildiğini hissettirince, dinleyen sanki: “Peki o ne dedi?” demiş gibi oldu. Şöyle buyuruldu: {قال} “[İblis] dedi”; kendisini beşer olan kulu üstün gördükten sonra, yaptıklarından sual olunmayan ve bütün fiilleri adalet ve hikmetten ibaret olan yüce Mabud'a nispet ederek şöyle dedi: {رب} “Rabbim!”, yani ey beni var eden ve yetiştiren Rabbim, izzetine andolsun ki, {بما أغويتني} “beni azdırmana karşılık”, yani onlar sebebiyle beni saptırmandan ötürü. Bu sebebe önem verdiği için, onu kasem edilen zata delalet eden yeminin cevabından önce getirdi; o da şu sözüdür: {لأزينن لهم} “onlara mutlaka süslü göstereceğim”, yani günahları ve günahlara sürükleyen, itaatten alıkoyup yüz çevirten mubahları büyük bir süslemeyle süsleyeceğim; {في الأرض} “yeryüzünde”, yani gaflet mahalli olan ve kendilerinin de ondan yaratıldığı yerde; zira bir şey kendisinden yaratıldığı şeye daha meyillidir. Bu takdire göre bu ifade,

مساوية لآية «ص» «فبعزتك» ؛ والتزيين: جعل الشيء متقبلاً في النفس من جهة الطبع والعقل بحق أو بباطل {ولأغوينهم} أي بالإضلال عن الطريق الحميدة {أجمعين} انتقاماً لنفسي {إلا عبادك منهم} أي المشرفين بالإضافة إليك، فهم لذلك لا يميلون عنك إلى شيء سواك، فلذلك أبدل منهم {المخلصين *} فزاد بهذا الكلام في الضلال، ولم يقدر أن يقول بدل ذلك: ربّ تب عليّ - ونحوه من الاستعطاف كما قال آدم ﵇ لما حفه اللطف وداركه العفو، فارعوا هذه النعمة! والإخلاص: إفراد الشيء عما يشوبه من غيره، فكأنه قيل: فبماذا أجيب؟ فقيل: {قال} الله في جوابه، راداً على ما أوهمه كلامه من أن له فعلاً يستقل به، مكذباً له: {هذا} أي الذي ذكرته من حال المستثنى والمستثنى منه {صراط عليّ مستقيم *} لأني قضيت به ولو لم تقله أنت وحكمت به عليك وعليهم، فلا محيص لكم عنه، فكأنه قيل: عليّ إقامته، أو هو وارد عليّ ألا عوج لسالكيه عن الرجوع إليّ والمرور عليّ - يعني أنه لا يقدر أحد أن يعمل شيئاً

Sâd suresindeki “Fe-bi-‘izzetike” (İzzetine yemin olsun ki) ayetine denktir. Tezyin: Bir şeyi tabiat ve akıl açısından hak veya batıl yolla nefse sevimli ve kabul edilir kılmaktır. {ولأغوينهم} “Ve onları mutlaka azdıracağım”, yani övgüye layık yoldan saptırarak, {أجمعين} “hepsini”, nefsimin intikamını almak için [azdıracağım]; {إلا عبادك منهم} “ancak içlerinden senin kulların müstesna”, yani sana nispet edilmekle şereflenenler [müstesna]; onlar bu sebeple senden başkasına meyletmezler. Bu yüzden onlardan bedel olarak şunu getirdi: {المخلصين *} “ihlâsa erdirilmiş olanlar”. O, bu sözüyle sapıklığını daha da artırdı; bunun yerine Âdem aleyhisselâm'ın lütuf kendisini kuşatıp affa mazhar olduğunda söylediği gibi “Rabbim, tövbemi kabul et” ve benzeri yalvarış ifadeleri kullanmaya güç yetiremedi. Şu halde bu nimetin kadrini bilin! İhlâs: Bir şeyi kendisine karışan diğer şeylerden arındırmaktır. Sanki: “Peki ona ne cevap verildi?” denildi. Şöyle buyuruldu: {قال} “[Allah] buyurdu”; onun bağımsız bir fiile sahip olduğu vehmini reddederek ve onu yalanlayarak cevabında şöyle dedi: {هذا} “İşte bu”, yani istisna edilen ve edilmeyenin durumuna dair zikrettiğin şey; {صراط عليّ مستقيم *} “bana varan dosdoğru bir yoldur”; çünkü sen bunu söylemesen bile ben buna hükmettim, senin ve onların aleyhine bunu takdir ettim; artık sizin için bundan kaçış yoktur. Sanki şöyle denilmiştir: Onu ikame etmek benim üzerimedir yahut o bana varan bir yoldur; o yola girenlerin bana dönmekten ve huzuruma gelmekten başka bir sapmaları olamaz. Yani hiç kimse benim iradem olmaksızın hiçbir şey yapmaya güç yetiremez;

بغير إرادتي، فإني بالمرصاد؛ ثم شرح ذلك بقوله - مضيفاً جميع العباد إليه كما هو الحقيقة، نافياً ما قد يوهمه الكلام من أن لإبليس عملاً مستقلاً -: {إن عبادي} أي عامة {ليس لك} أي بوجه من الوجوه {عليهم سلطان} أي لتردهم كلهم عما يرضيني {إلا من اتبعك} أي بتعمد منه ورغبة في اتباعك {من الغاوين} ومات عن غير توبة؛ فإني جعلت لك عليهم سلطاناً بالتزيين والإغواء، وقيل وهو ظاهر: إن الإضافة للتشريف، فلا تشمل إلا الخلص، فحينئذ يكون الاستثناء منقطعاً، وفائدة سوقه بصورة الاستثناء - على تقدير الانقطاع - الترغيب في رتبة التشرف بالإضافة إليه والرجوع عن اتباع العدو إلى الإقبال عليه، لأن ذوي الأنفس الأبية والهمم العلية ينافسون في ذلك المقام، ويرونه - كما هو الحق - أعلى مرام {وإن جهنم لموعدهم} أي الغاوين من إبليس ومن شايعه {أجمعين *} ثم بين أنهم متفاوتون فيها فقال: {لها سبعة أبواب} قال الرماني: وهي أطباق بعضها فوق بعض - عن علي بن أبي طالب ﵁ والحسن وقتادة وابن جريح ﵏ {لكل باب منهم} أي الغاوين خاصة، لا يشاركهم

zira ben gözetlemekteyim. Sonra hakikatte olduğu gibi bütün kulları kendisine nispet ederek ve İblis'in bağımsız bir fiili olabileceği vehmini nefyederek bunu şu sözüyle açıkladı: {إن عبادي} “Şüphesiz benim kullarım”, yani genel olarak kullarım; {ليس لك} “senin için yoktur”, yani hiçbir şekilde yoktur; {عليهم سلطان} “onlar üzerinde bir hâkimiyetin”, yani onların hepsini benim razı olduğum şeyden geri çevirecek bir gücün; {إلا من اتبعك} “ancak sana uyanlar müstesna”, yani kasten ve arzuyla sana uyan, {من الغاوين} “o azgınlardan” olup da tövbe etmeden ölenler müstesna; işte sadece onlar üzerinde süsleme ve azdırma yoluyla sana bir hâkimiyet verdim. Açık olan diğer bir görüşe göre: Buradaki izafet (kullarım ifadesi) teşrif içindir, dolayısıyla sadece ihlâslı kulları kapsar; bu durumda istisna münkatı olur. İstisnanın münkatı olması takdirinde bu surette getirilmesinin faydası, Allah'a nispet edilme şerefi derecesine rağbet ettirmek ve düşmana uymaktan vazgeçip O'na yönelmeyi teşvik etmektir. Çünkü izzetli nefis ve yüce himmet sahipleri bu makam için yarışır ve onu -hakikatte olduğu gibi- en yüce gaye olarak görürler. {وإن جهنم لموعدهم} “Ve şüphesiz cehennem onların buluşma yeridir”, yani İblis ve ona uyan azgınların hepsinin; {أجمعين *} “hepsinin birden”. Sonra onların cehennemdeki durumlarının farklı olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {لها سبعة أبواب} “Onun yedi kapısı vardır”. Rummânî, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, Hasan, Katâde ve İbn Cüreyc'den rahimehumullâh nakille bunların birbiri üzerinde tabakalar olduğunu söylemiştir. {لكل باب منهم} “Onlardan her bir kapı için”, yani ihlâslı kulların ortak olmadığı sadece o azgınlar için;

فيه مخلص {جزء مقسوم *} معلوم لنا من القدم لتقديرنا إياه، لا يزيد شيئاً ولا ينقص شيئا، فلا فعل فيه بغير التسبب الذي أظهرناه، لنربط به الأحكام على ما يقتضيه عقولكم ومجاري عاداتكم، وعن ابن جريح أن العليا جهنم، ثم لظى، ثم الحطمة، ثم السعير، ثم سقر، ثم الجحيم، ثم الهاوية، وفي نسخة تقديم سقر على لظى، وعن الضحاك أن العليا لأهل التوحيد، ثم يخرجون، والثانية للنصارى، والثالثة لليهود، والرابعة للصائبة، والخامسة للمجوس، والسادسة لمشركي العرب، والسابعة للمنافقين، والسبب في تصاعدها اختلاف أنواع الكفر في الغلط والخفة

{جزء مقسوم *} “ayrılmış bir pay vardır”. Bizim onu takdir etmemiz sebebiyle ezelden beri malumumuzdur; ne bir şey artar ne de bir şey eksilir. Dolayısıyla akıllarınızın ve süregelen adetlerinizin gerektirdiği üzere hükümleri kendisine bağlamak için ortaya koyduğumuz sebeplilik dışında orada hiçbir fiil yoktur. İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre en üst tabaka Cehennem, sonra Lezâ, sonra Hutame, sonra Saîr, sonra Sakar, sonra Cahîm, sonra da Hâviye'dir. Bir nüshada Sakar, Lezâ'dan öne alınmıştır. Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre ise en üst tabaka tevhid ehli içindir, sonra oradan çıkarlar; ikincisi Hristiyanlar, üçüncüsü Yahudiler, dördüncüsü Sâbiîler, beşincisi Mecûsîler, altıncısı Arap müşrikleri, yedincisi ise münafıklar içindir. Tabakaların bu şekilde sıralanmasının sebebi, küfür türlerinin ağırlık ve hafiflik bakımından farklılık göstermesidir.

{ولا يظلم ربك أحداً} [الكهف: ٤٩] رحمة منه سبحانه، ولعلها كانت سبعة باعتبار أصناف الكفار، لأنهم إما معطلة أو مثبتة، والمثبتة إما يهود أو صابئة أو نصارى أو مجوس أو عباد أوثان، والكل إما مصارحون أو منافقون، ولما كان المنافق لا يعرف ظاهراً من أيّها هو؟ عدَّ قسماً واحداً ووكل أمره في ميزه إلى العليم الخبير، ولما كان الكل عاملين بما لم يأذن به الله كانوا في حكم المعطلة، لوصفهم الله بغير صفته، فرجعت

{ولا يظلم ربك أحداً} “Ve Rabbin hiç kimseye zulmetmez” [Kehf, 49]; bu, O Subhân'ın bir rahmetidir. Cehennem kapılarının yedi olması, kâfirlerin sınıfları itibarıyla olabilir; çünkü onlar ya muattıla (Allah'ın sıfatlarını inkâr edenler) ya da müsbite (ispat edenler)dir. Müsbiteler ya Yahudi ya Sâbiî ya Hristiyan ya Mecûsî ya da putperesttir. Bunların hepsi de ya inancını açıkça söyleyenler ya da münafıklardır. Münafık zâhiren bunlardan hangisine ait olduğu bilinmediği için tek bir kısım sayılmış ve onun ayırt edilme işi her şeyi bilen ve her şeyden haberdar olan Allah'a bırakılmıştır. Hepsi de Allah'ın izin vermediği şeylerle amel ettikleri ve Allah'ı layık olmadığı sıfatlarla niteledikleri için muattıla hükmündedirler; böylece

الأقسام إلى ستة، فأضيفت إليها العصاة من كل فرقة فجعلت جزء الطبقة العليا من النار مقابلة لقسم المنافقين من كل أمة، لعملهم أعمال الكفار مع الإيمان، كما أن عمل المنافقين عمل المؤمنين مع الكفران، فكانوا أخفى الكفار فكان لهم الدرك الأسفل من النار، ثم رأيت في «رشف النصائح الإيمانية وكشف الفضائح اليونانية» للعارف بالله تعالى شهاب الدين عمر بن محمد السهروردي ﵀ أنها جعلت سبعة على وفق الأعضاء السبعة من العين، والأذن، واللسان، والبطن، والفرج، واليد، والرجل، لأنها مصادر السيئات، فكانت مواردها الأبواب السبعة - وهو مأخوذ من كتاب المحاسبة من كتاب الإحياء للإمام الغزالي - ولما كانت هي بعينها مصادر الحسنات بشرط النية، والنية من أعمال القلب، زادت الأعضاء واحداً، فجعلت أبواب الجنان ثمانية هذا معنى قوله، قال: وأعمال القلوب من السيئات غير مؤاخذ بها.

kısımlar altıya dönmüş oldu. Bunlara her fırkanın asileri de eklendi ve her ümmetin münafıklar kısmının karşılığı olarak ateşin en üst tabakasının bir payı kılındı; çünkü onlar imanla birlikte kâfirlerin amelini işlemişlerdir, tıpkı münafıkların amellerinin küfürle birlikte müminlerin ameli olması gibi. Onlar kâfirlerin en gizlisi oldukları için ateşin en alt derekesi (derk-i esfel) onlara ayrıldı. Daha sonra Allah Teâlâ'yı iyi tanıyan ariflerden Şihâbüddin Ömer b. Muhammed es-Sühreverdî'nin rahimehullâh *Reşfü'n-Nesâihi'l-Îmâniyye ve Keşfü'l-Fezâihi'l-Yûnâniyye* adlı eserinde, bunların göz, kulak, dil, mide, tenasül uzvu, el ve ayak olmak üzere yedi organa uygun olarak yedi kılındığını gördüm; çünkü bunlar günahların kaynağıdır, dolayısıyla varış yerleri de yedi kapı olmuştur -bu da İmam Gazâlî'nin İhyâ'sındaki Muhasebe kitabından alınmıştır-. Bunlar niyet şartıyla aynı zamanda iyiliklerin de kaynağı olduğu ve niyet de kalp amellerinden sayıldığı için organlara bir ilave yapılmış ve cennet kapıları sekiz kılınmıştır; onun sözünün anlamı budur. Devamında şöyle demiştir: Kalbin kötülük türünden amellerinden dolayı ise hesaba çekilme yoktur.

ولما ذكر الكافرين وما جرهم إلى الضلال، وجرأهم على قبائح الأعمال، ذكر المخلصين فقال - مؤكداً لإنكار المكذبين بالبعث: {إن المتقين} أي العريقين في هذا الوصف؛ والمتقي: من جعل

Kâfirleri, onları sapıklığa sürükleyen ve çirkin amellere cüret ettiren şeyleri zikrettikten sonra, dirilişi yalanlayanların inkârını pekiştirerek ihlâslı kimseleri zikretti ve şöyle buyurdu: {إن المتقين} “Şüphesiz muttakiler”, yani bu vasıfta kökleşmiş olanlar; muttaki: kılan kimsedir;

الإيمان بإخلاصه حاجزاً بينه وبين العقاب {في جنَّات وعيون} .

ihlâsıyla imanı, kendisiyle azap arasında bir engel kılan kimsedir; {في جنَّات وعيون} “cennetlerde ve pınarlardadırlar”.

ولما كان المنزل لا يحسن إلا بالسلامة والأنس والأمن، قال تعالى: {ادخلوها} أي يقال لهم ذلك {بسلام} أي سالمين من كل آفة، مرحباً بكم ومسلماً عليكم حال الدخول {آمنين *} من ذلك دائماً.

Menzil ancak esenlik, ünsiyet ve güvenlikle güzelleşeceği için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ادخلوها} “Oraya girin”, yani onlara böyle denilir; {بسلام} “esenlikle”, yani her türlü afetten kurtulmuş olarak, giriş anında size ‘hoş geldiniz’ denilerek ve selam verilerek, {آمنين *} “güven içinde”, bundan ebediyen emin olarak [girin].

ولما كان الأنس لا يكمل إلا بالجنس مع كمال المودة وصفاء القلوب عن الكدر، قال: {ونزعنا} أي بما لنا من العظمة {ما في صدورهم من غل} أي حقد ينغل أي ينغرز في القلب حال كونهم {إخواناً} أي متصافين، حال كونهم {على سرر} جمع سرير، وهو مجلس رفيع موطأ للسرور {متقابلين *} لا يرى بعضهم قفا بعض؛ في آخر الثقفيات عن الجنيد ﵀ أنه قال: ما أحلى الاجتماع مع الأصحاب! وما أمرّ الاجتماع مع الأضداد! ولما كان النظر في الدوام والمآل بعد ذلك، قال: {لا يمسّهم فيها نصب} أي إعياء وتعب وجهد ومشقة {وما هم منها} ولما كان المنكى في كل شيء إنما هو الإكراه، بني للمفعول قوله: {بمخرجين *} .

Ünsiyet ancak tam bir sevgi ve kalplerin kederden arınmasıyla birlikte hemcins olmakla tamamlanacağı için şöyle buyurdu: {ونزعنا} “Ve söküp attık”, yani azametimizle [söküp attık]; {ما في صدورهم من غل} “göğüslerindeki kini”, yani kalbe saplanıp kök salan her türlü husumeti; {إخواناً} “kardeşler olarak”, yani birbirine karşı tertemiz ve samimi kimseler olarak; {على سرر} “tahtlar üzerinde”; sürür, sevinç için döşenmiş yüksek oturma yeri olan seririn çoğuludur; {متقابلين *} “karşı karşıya oturarak”, birbirlerinin arkasını görmezler. es-Sekafiyyât’ın sonunda Cüneyd’den rahimehullâh şöyle dediği nakledilmiştir: “Dostlarla bir arada olmak ne kadar tatlıdır! Karşıtlarla bir arada olmak ise ne kadar acıdır!” Bundan sonra dikkatler süreklilik ve akıbete çevrildiği için şöyle buyurdu: {لا يمسّهم فيها نصب} “Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz”, yani hiçbir takatsizlik, yorgunluk, zahmet ve meşakkat dokunmaz; {وما هم منها} “ve onlar oradan”; her şeyde en çok acı veren şey zorla çıkarılmak olduğu için meçhul sîga ile şöyle buyuruldu: {بمخرجين *} “çıkarılacak da değillerdir”.

ولما كان المفهوم من هذا السياق أن الناجي إنما هو المتقي المخلص

Bu bağlamdan kurtuluşa erecek olanın ancak ihlâslı ve muttaki kimse olduğu

الذي ليس للشيطان عليه سلطان، وكان مفهوم المخلص من لا شائبة فيه، وكان الإنسان محل النقصان، وكان وقوعه في النقص منافياً للوفاء بحق التقوى والإخلاص، وكان ربما أيأسه ذلك من الإسعاد، فأوجب له التمادي في البعاد، قال سبحانه - جواباً لمن كأنه قال: فما حال من لم يقم بحق التقوى؟ {نبىء عبادي} أي أخبرهم إخباراً جليلاً {أني أنا} أي وحدي {الغفور الرحيم *} أي الذي أحاط - محوه للذنوب وإكرامه لمن يريد - بجميع ما يريد، لا اعتراض لأحد عليه.

-ki şeytanın onun üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktur- ve ihlâslı kimsenin mefhumunun da kendisinde hiçbir kusur ve şaibe bulunmayan kimse olduğu; insanın ise noksanlık mahalli olduğu, noksanlığa düşmesinin de takva ve ihlâsın hakkını tam vermeye aykırı düştüğü ve bu durumun belki de onu saadete ermekten ümitsizliğe düşürüp uzaklıkta ısrar etmesine yol açabileceği anlaşılınca, Allah Subhânehu -sanki ‘Peki takvanın hakkını yerine getiremeyenin hâli nedir?’ diyen birine cevap olarak- şöyle buyurdu: {نبىء عبادي} “Kullarıma haber ver”, yani onlara çok mühim bir haberle bildir ki; {أني أنا} “şüphesiz ben”, yani yalnızca ben; {الغفور الرحيم *} “çok bağışlayan, çok merhamet edenim”; dilediği kimsenin günahlarını silmesi ve ona ikramda bulunması dilediği her şeyi kuşatan, hiç kimsenin kendisine itiraz edemeyeceği Zatım.

ولما كان ذلك ربما سبباً للاغترار الموجب للإصرار، قال تعالى: {وأن عذابي هو} أي وحده {العذاب الأليم *} أي الكامل في الإيلام، فعلم أن الأول لمن استغفر، والثاني لمت أصر، وعرف من ذلك أن المتقين إنما دخلوا الجنة بعفوه، والغاوين إنما عذبوا بعدله، فهو لف ونشر مشوش - على ما هو الأفصح.

Bu durum belki de günahlarda ısrarı doğuran bir aldanmaya sebep olabileceğinden Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وأن عذابي هو} “Ve şüphesiz benim azabım”, yani sadece benim azabım; {العذاب الأليم *} “elem verici azabın ta kendisidir”, yani acı vermede tam olan azaptır. Böylece birincisinin bağışlanma dileyenler için, ikincisinin ise günahta ısrar edenler için olduğu anlaşıldı. Buradan da muttakilerin cennete ancak O'nun affıyla girdiği, azgınların ise ancak O'nun adaletiyle azap gördüğü anlaşıldı; bu da en fasih üslup üzere yapılmış bir leff ü neşr-i müşevveştir (karmaşık simetridir).

ولما أتم سبحانه شرح قوله: {وليعلموا أنما هو إله واحد} وما تبعه من الدلالة على البعث، شرع في شرح {وليذكر أولوا الألباب} بقصة الخليل ﵇ وما بعدها مع الوفاء بذكر المعاد، تارة تلويحاً

Allah Subhânehu: {وليعلموا أنما هو إله واحد} “Ve O'nun tek bir ilah olduğunu bilsinler” ayetinin ve onun ardından gelen dirilişe delalet eden hususların açıklamasını tamamlayınca, âhiretin zikrini yerine getirmekle birlikte Halîl aleyhisselâm'ın ve sonrasının kıssasıyla {وليذكر أولوا الألباب} “ve akıl sahipleri öğüt alsınlar” ayetini açıklamaya başladı; bunu bazen üstü kapalı (telmihen),

وتارة تصريحاً، والرجز عن الاجتراء على طلب الإتيان بالملائكة ﵈، والالتفات إلى قوله: {الحمد لله الذي وهب لي على الكبر اسماعيل واسحاق} [إبراهيم: ٣٩] في أسلوب شارح لما تعقبه هذه القصة، فإن حصول القنوط سبب لآية المغفرة، والإخبار بعذاب الأمم تمثيل لآية العذاب ليزدجر المخاطبون، وأفراد لهم ذكر من هو أقرب إلى بلادهم ممن يعرفونه من المعذبين لأنه أوقع في النفس، فقال تعالى: {ونبئهم} أي خبرهم إخباراً عظيماً {عن ضيف إبراهيم *} والضيف هو المنضم إلى غيره لطلب القرى، فهؤلاء سموا بهذا الاسم لأنهم على صورة الضيف، فهو من دلالة التضمن {إذ دخلوا عليه} أي إبراهيم ﵇ {فقالوا} أي عقب الدخول {سلاماً} .

bazen de açıkça yaptı; meleklerin aleyhimüsselâm getirilmesini talep etme cüretinden menetti ve bu kıssanın devamındaki hususları açıklayan bir üslupla: {الحمد لله الذي وهب لي على الكبر اسماعيل واسحاق} “Yaşlılığıma rağmen bana İsmail'i ve İshak'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun” [İbrahim, 39] ayetine iltifat yaptı. Çünkü ümitsizliğin meydana gelmesi mağfiret ayetine bir sebep, helak edilen ümmetlerin azabının haber verilmesi ise muhatapların ibret alıp vazgeçmeleri için azap ayetine bir misaldir. Kendilerine, yurtlarına daha yakın ve helak edildiklerini bildikleri kimselerin zikrini özellikle tahsis etti; çünkü bu, nefis üzerinde daha etkilidir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ونبئهم} “Onlara haber ver”, yani çok mühim bir haberle bildir; {عن ضيف إبراهيم *} “İbrahim'in misafirlerinden”. Misafir (dayf), ziyafet istemek üzere başkasına katılan kimsedir; bunlar misafir suretinde oldukları için bu isimle adlandırılmışlardır, dolayısıyla bu tazammunî delalettendir. {إذ دخلوا عليه} “Hani onlar [İbrahim'in] yanına girmişlerdi”, yani İbrahim aleyhisselâm'ın yanına; {فقالوا} “ve demişlerdi”, yani girişin hemen ardından; {سلاماً} “selam”.

ولما كان طلبهم في هذه الصورة للملائكة على وجه أوكد مما في سورة هود ﵇، أشار لهم إلى ما في رؤية الملائكة من الخوف ولو كانوا مبشرين وفي أحسن صورة من صور البشر - بقوله: {قال} بلسان الحال أو القال: {إنا} أي أنا ومن عندي {منكم وجلون *} وأسقط ذكر جوابه بالسلام، ولا يقدح ذلك فيما في سورة هود وغيرها

Onların bu surette melekleri talep etmeleri, Hûd aleyhisselâm suresindekinden daha pekiştirilmiş bir şekilde vaki olunca, müjdeci olarak ve insanların en güzel suretinde gelseler bile melekleri görmede nasıl bir korku bulunduğuna şu sözüyle işaret etti: {قال} “[İbrahim] dedi ki”, hâl diliyle yahut sözle: {إنا} “Şüphesiz biz”, yani ben ve yanımdakiler; {منكم وجلون *} “sizden korkuyoruz / çekiniyoruz”. Onun selama karşılık verdiği cevabın zikri burada bırakılmıştır. Bu durum, Hûd suresinde ve diğer yerlerde

من ذكره، فإن إذ ظرف زمان بمعنى حين، والحين قد يكون واسعاً، فيذكر ما فيه تارة جميعه على ترتيبه، وأخرى على غير ذلك، وتارة بعضه مع إسقاط البعض مع صدق جميع وجوه الإخبار لكونه كان مشتملاً على الجميع، وتكون هذه التصرفات على هذه الوجوه لمعانٍ يستخرجها من أراد الله.

onun zikredilmiş olmasına bir halel getirmez. Çünkü ‘iz’ (إذ), ‘hîn’ (zaman) anlamında bir zaman zarfıdır; zaman bazen geniş olabilir ve içindeki olaylar bazen sırasıyla bütünüyle zikredilir, bazen farklı bir sırayla zikredilir, bazen de hepsi yaşanmış olduğu için haber verme yönlerinin tamamı doğru olmakla birlikte bir kısmı zikredilip bir kısmı bırakılır. Bu farklı üsluplardaki tasarruflar, Allah'ın dilediği kimselerin çıkaracağı manalar içindir.

ولما أخبر أنه أخبرهم بوجله منهم، تشوف السامع إلى جوابهم فقال: {قالوا} مريدين أمنه: {لا توجل} والوجل: اضطراب النفس لتوقع ما يكره؛ ثم عللوا ذلك بقولهم مؤكدين لقلع ما في نفسه من الوجل المنافي للبشرى {إنا نبشرك بغلام} أي ولد ذكر هو في غاية القوة وليس هو كأولاد الشيوخ ضعيفاً. ولما كان خوفه لخفاء أمرهم عليه، كان للوصف بالعلم في هذا السياق مزيد مزية فقالوا: {عليم *} فكأنه قيل: فما قال؟ فقيل: {قال} مظهراً للتعجب إرادة تحقيق الأمر وتأكيده: {أبشرتموني} أي بذلك {على أن مسني الكبر} أي الذي لا حركة معه يأتي منها ولد، أم على أن أعود شاباً؟ ولذلك سبب عنه قوله: {فبم تبشرون *} بينوا لي ذلك بياناً شافياً

Onlardan korktuğunu haber verdiği zikredilince, dinleyen onların cevabını merak etti. Şöyle buyuruldu: {قالوا} “[Melekler] dediler ki”, onun güvende olmasını isteyerek: {لا توجل} “Korkma”. Vecel: Hoşlanılmayan bir şeyin beklentisiyle nefsin sarsılmasıdır. Sonra müjdeye aykırı olan içindeki korkuyu kökünden söküp atmak için pekiştirerek bunu şöyle gerekçelendirdiler: {إنا نبشرك بغلام} “Şüphesiz biz seni bir oğlan çocukla müjdeliyoruz”, yani son derece güçlü, yaşlıların çocukları gibi zayıf olmayan bir erkek çocukla. İbrahim'in korkusu onların durumunun kendisine kapalı olmasından kaynaklandığı için, bu bağlamda ilimle nitelenmenin ayrı bir üstünlüğü vardı; bu yüzden: {عليم *} “bilgili / âlim [bir çocukla]” dediler. Sanki: “Peki o ne dedi?” denildi. Şöyle buyuruldu: {قال} “[İbrahim] dedi ki”, meseleyi tahkik edip kesinleştirmek isteyerek ve hayretini ortaya koyarak: {أبشرتموني} “Beni müjdelediniz mi”, yani bununla mı müjdelediniz, {على أن مسني الكبر} “bana ihtiyarlık dokunmuşken mi”, yani kendisiyle artık çocuk sahibi olunacak dermanın kalmadığı bir haldeyken mi, yoksa yeniden gençleşeceğim üzere mi? Bu yüzden şu sözünü buna bağladı: {فبم تبشرون *} “Beni ne ile müjdeliyorsunuz?”, bunu bana tam ve ikna edici bir şekilde açıklayın.

{قالوا بشرناك بالحق} أي الأمر الثابت المقطوع به الواقع لا محالة الذي يطابق خبرنا {فلا تكن} أي بسبب تبشيرنا لك بالحق {من القانطين *} أي الآئسين الذين ركنوا إلى يأسهم، لقولك نحو أقوالهم.

{قالوا بشرناك بالحق} “[Melekler] dediler ki: Seni hak ile müjdeledik”, yani gerçekleşmesi kesin olan, şüphe götürmez, vuku bulması kaçınılmaz ve haberimize tastamam uyan bir gerçekle [müjdeledik]; {فلا تكن} “sakın olma”, yani sana hakkı müjdelememiz sebebiyle sakın olma; {من القانطين *} “ümitsizliğe düşenlerden”, yani senin sözün onların sözlerine benzediği için ümitsizliğine teslim olan kimselerden olma.

فلما ألهبوه بهذا النهي {قال} منكراً لأن يكون من القانطين: {ومن يقنط} أي ييأس هذا اليأس {من رحمة ربه} أي الذي لم يزل إحسانه دارّاً عليه {إلا الضالون *} أي المخطئون طريق الاعتقاد الصحيح في ربهم من تمام القدرة وأنه لا تضره معصية ولا تنفعه طاعة، وهذا إشارة إلى أنه ما كان قانطاً، وإنما كان مريداً لتحقيق الخبر، وفي هذا تلويح إلى أمر المعاد.

Onlar bu nehiyle onu harekete geçirince, {قال} “[İbrahim] dedi ki”, ümitsizliğe düşenlerden olduğunu inkâr ederek: {ومن يقنط} “Kim ümidini keser”, yani kim böylesine ümitsizliğe düşer; {من رحمة ربه} “Rabbinin rahmetinden”, yani ihsanı kesintisiz olarak üzerine yağan Rabbinin rahmetinden; {إلا الضالون *} “sapıklardan başkası”, yani Rableri hakkında tam kudret sahibi olduğu, hiçbir isyanın O'na zarar veremeyeceği ve hiçbir itaatin O'na fayda sağlamayacağı yönündeki doğru inanç yolundan sapanlardan başkası [kim ümit keser]? Bu, onun ümitsizliğe düşmüş olmadığına, sadece haberi tahkik etmek istediğine bir işarettir. Bunda aynı zamanda âhiret meselesine de üstü kapalı bir telmih vardır.

فلما تحقق البشرى ورأى إتيانهم مجتمعين على غير الصفة التي يأتي عليها الملك للوحي، وكان هو وغيره من العارفين بالله عالمين بأنه ما تنزل الملائكة إلا بالحق، كان ذلك سبباً لأن يسألهم عن أمرهم ليزول وجله كله، فلذلك {قال فما} بفاء السبب {خطبكم} قال أبو حيان: والخطب لا يكاد يقال إلا في الأمر الشديد - انتهى. وقال الرماني: إنه الأمر الجليل {يا أيها المرسلون *} فإنكم ما جئتم إلا لأمر عظيم يكون فيصلاً بين هالك وناج {قالوا إنا} ولما كان عالماً بمرسلهم، بنوا للمفعول

Müjdenin hakikatini anlayıp onların vahiy getiren meleğin geliş şeklinden farklı bir surette topluca geldiklerini görünce -ki kendisi ve Allah'ı tanıyan diğer arifler meleklerin ancak hak ile indiğini bildiklerinden- bu durum, içindeki korkunun tamamen zail olması için onların geliş maksadını sormasına bir sebep teşkil etti. Bu yüzden sebep bildiren ‘fâ’ ile {قال فما} “[İbrahim] dedi ki: O halde nedir”; Ebû Hayyân demiştir ki: “Hatb (iş/mesele) kelimesi ancak çok çetin durumlar için kullanılır.” Rummânî ise onun ‘büyük iş’ olduğunu söylemiştir. {خطبكم} “işiniz”, {يا أيها المرسلون *} “ey elçiler!” Çünkü siz ancak helak olan ile kurtulanı birbirinden ayıran büyük bir iş için gelmişsinizdir. {قالوا إنا} “[Melekler] dediler ki: Şüphesiz biz”; İbrahim onların göndericisini bildiği için meçhul sîga ile...

قولهم: {أرسلنا} أي بإرسال العزيز الحكيم الذي أنت أعرف الناس في هذا الزمان به {إلى قوم} أي ذوي منعة {مجرمين} أي عريقين في الإجرام كلهم.

...şöyle dediler: {أرسلنا} “gönderildik”, yani bu zamanda O'nu en iyi tanıyan kişi olduğun Azîz ve Hakîm olanın göndermesiyle; {إلى قوم} “bir kavme”, yani güç ve kuvvet sahibi; {مجرمين} “günahkâr / suçlu [bir kavme]”, yani hepsi de günahkârlıkta kökleşmiş bir topluluğa.

ولما كان إرسالهم للعذاب، قالوا مستثنين من الضمير في {مجرمين} أي قد أجرموا كلهم إجراماً عظيماً {إلا آل لوط} فاستثنوهم من أن يكونوا مجرمين، المستلزم لكونهم ما أرسلوا لتعذيبهم، فكان ذلك محركاً للنفس إلى السؤال عن حالهم، فإنهم ممن وقع الإرسال بسببه، فأجابوا بقولهم: {إنا لمنجوهم} أي تنجية عظيمة بتدريج الأسباب على العادة {أجمعين إلا امرأته} .

Gönderilişleri azap için olduğundan, hepsi de büyük bir cürüm işlemiş olan {مجرمين} “günahkârlar” kelimesindeki zamirden istisna yaparak: {إلا آل لوط} “Lût'un ailesi müstesna” dediler. Böylece onları mücrim olmaktan istisna ettiler ki bu da kendilerine azap edilmek üzere gönderilmediklerini gerektirir. Bu durum, nefsi onların hâlini sormaya sevk etti; zira elçilerin gönderiliş sebebi olan kimselerdendiler. Bunun üzerine şöyle cevap verdiler: {إنا لمنجوهم} “Şüphesiz biz onları mutlaka kurtaracağız”, yani sebepleri adet üzere aşamalı kılarak büyük bir kurtarışla kurtaracağız; {أجمعين إلا امرأته} “hepsini, karısı müstesna”.

فلما استثنوها من أن ينجّوها فكان أمرها محتملاً لأن تعذب ولأن ينجيها الله تعالى بسبب غيرهم، تشوفت النفس للوقوف على ما قضى الله به من ذلك، فقيل بإسناد الفعل إلى أنفسهم لما لهم من الاختصاص بالمقدر سبحانه: {قدرنا} ولما كان فعل التقدير متضمناً للعلم، علقه عن قوله: {إنها} أي امرأته، وأكد لأجل ما أشير إليه هنا من عظيم تشوف الخليل ﵇ إلى معرفة أمرهم

Onu kurtaracakları kimselerden istisna edince, kadının durumu azap görme ihtimaline de, Allah Teâlâ'nın onu başkaları vasıtasıyla kurtarması ihtimaline de açık hale geldi; nefis Allah'ın bu hususta ne hükmettiğini öğrenmeye şiddetle arzu duydu. Takdir eden Allah Subhânehu'ya olan yakınlık ve tahsisleri sebebiyle fiili kendilerine isnat ederek şöyle denildi: {قدرنا} “[Biz] takdir ettik”. Takdir fiili ilim manasını da kapsadığından, kendisinden sonraki şu söze bağlandı: {إنها} “şüphesiz o [kadın]”; Halîl aleyhisselâm'ın onların durumunu öğrenmeye karşı burada işaret edilen büyük arzusundan...

وتشديد سؤاله، في نجاة لوط ﵇ وجميع آله - كما مضى التصريح به في هود - فطماً له عن سؤال في نجاتها بخلاف ما في النمل، فإن سياقها عار عن ذلك {لمن الغابرين} أي الباقين الذين لا ينجون مع لوط ﵇، بل تكون في الهلاك والعبرة؛ والآل - قال الرماني: أهل من يرجعون إلى ولايته، ولهذا يقال: أهل البلد، ولا يقال آل البلد، والتقدير: جعل الشيء على مقدار غيره لتظهر المساواة والمباينة، والغابر: الباقي فيمن يهلك.

...ve Lût aleyhisselâm ile bütün ailesinin kurtuluşuna dair -Hûd suresinde açıkça geçtiği üzere- ısrarlı sorusundan dolayı pekiştirildi; böylece Neml suresindeki bağlamın aksine, kadının kurtuluşunu sormaktan menedilmiş oldu; {لمن الغابرين} “geride kalanlardandır”, yani Lût aleyhisselâm ile birlikte kurtulmayıp helak olanlar ve ibretlik kılınanlar arasında kalacaktır. Âl kelimesi hakkında Rummânî şöyle demiştir: Bir kimsenin velayeti ve himayesi altına giren ehlidir; bundan dolayı ‘ehlü'l-beled’ (şehir halkı) denir de ‘âlü'l-beled’ denmez. Takdir: Eşitlik ve farklılığın ortaya çıkması için bir şeyi diğerinin ölçüsüne göre belirlemektir. Gâbir ise: Helak olanlar arasında geride kalandır.

فلما تم ما أريد الإخبار عنه من تحاورهم مع إبراهيم ﵇، أخبر عن أمرهم مع لوط ﵇، فقال: {فلما} بالفاء الدالة على سرعة وصولهم إليه، وكأنه ما اشتد إنكاره لهم إلا بعد الدخول إلى منزله، إما لخوفه عليهم وهم لا يخافون، أو غير ذلك من أحوال لا تشبه أحوال البشر فلذا قال: {جاء آل لوط} أي في منزله {المرسلون *} أي لإهلاك قومه {قال إنكم قوم} أي أقوياء {منكرون *} لا بد أن يكون عن إتيانكم إلى هذه البلدة

İbrahim aleyhisselâm ile olan konuşmalarından bildirilmesi murat edilen hususlar tamamlanınca, Lût aleyhisselâm ile olan durumlarını haber vererek şöyle buyurdu: {فلما} “Vaktaki”, elçilerin ona süratle ulaştığını gösteren ‘fâ’ ile; sanki onun elçileri yadırgaması ancak evine girdikten sonra şiddetlenmişti; bu da ya kendileri korkmadığı halde onlar adına korkmasından ya da insan hallerine benzemeyen diğer hallerinden kaynaklanıyordu. Bu sebeple şöyle buyurdu: {جاء آل لوط} “Lût ailesine geldi”, yani onun evine; {المرسلون *} “elçiler”, yani kavmini helak etmek için [gönderilen elçiler]. {قال إنكم قوم} “[Lût] dedi ki: Şüphesiz siz bir topluluksunuz”, yani güçlü bir topluluksunuz; {منكرون *} “tanınmayan / yadırganan [kimselersiniz]”, sizin bu beldeye gelişinizden...

شر كبير لأحد من أهل الأرض، وهو معنى {سيء بهم} [العنكبوت: ٣٣] الآية، فقدم حكاية إنكاره إياهم وإخبارهم عن العذاب لمثل ما تقدم في قصة إبراهيم ﵇ من الزجر عن قولهم {لو ما تأتينا بالملائكة} المحتمل لإرادة جميع الملائكة {إن كنت من الصادقين} تعريفاً لهم بأن بعض الملائكة أتوا من كانا أكمل أهل ذلك الزمان على أجمل صور البشر، مبشرين لهما، ومع ذلك خافهم كل منهما، فكيف لو كان منهم جمع كثير؟ أم كيف لو كانوا على صورهم؟ أم كيف لو كان الرائي لهم غيرهما؟ أم كيف لو كان كافراً {يوم يرون الملائكة لا بشرى يومئذ للمجرمين ويقولون حجراً محجوراً} [الفرقان: ٢٢] ويجوز أن يكون قوله لهم هذه المقالة إنما كان عند إخبارهم له بأنهم رسل الله، ويكون المعنى حينئذ أنكم لستم على صفة الآتي بالوحي، فقد اشتد على أمركم، لكوني لا أعرفكم مع

...yeryüzü halkından biri için mutlaka büyük bir şer doğacaktır. Bu da {سيء بهم} “onlar yüzünden fenalaştı / kaygılandı” [Ankebût, 33] ayetinin manasıdır. Lût'un onları yadırgaması ve meleklerin azabı haber vermesi anlatımının öne alınması, İbrahim aleyhisselâm kıssasında geçtiği gibi, bütün meleklerin kastedilmesi ihtimalini taşıyan {لو ما تأتينا بالملائكة إن كنت من الصادقين} “Eğer doğrulardan isen bize melekleri getirsene!” sözlerinden onları menetmek içindir. Böylece onlara, meleklerden bazılarının o dönemin en kâmil iki insanına, insanların en güzel suretinde müjdeci olarak geldikleri halde her ikisinin de onlardan korktuğu bildirildi. Peki ya onlardan büyük bir topluluk gelseydi nasıl olurdu? Ya kendi asıl suretlerinde gelselerdi nasıl olurdu? Ya onları gören bu ikisinden başkası olsaydı nasıl olurdu? Ya gören bir kâfir olsaydı nasıl olurdu? {يوم يرون الملائكة لا بشرى يومئذ للمجرمين ويقولون حجراً محجوراً} “Melekleri görecekleri gün, işte o gün günahkârlara hiçbir müjde yoktur ve ‘[Bu müjde bize] tamamen yasaklanmıştır!’ derler” [Furkân, 22]. Lût'un onlara bu sözü söylemesinin, meleklerin Allah'ın elçileri olduklarını haber verdikleri anda gerçekleşmiş olması da caizdir. Bu durumda mana şöyle olur: Siz vahiy getirenin vasfında değilsiniz; sizi tanımamamla birlikte...

الاستيحاش منكم، وذلك بعد محاورته لقومه ثم مقارعتهم عنهم، فكان خائفاً عليهم، فلما أخبروه أنهم ملائكة خاف منهم أن يكونوا أتوا بشيء يكرهه، وقد تقدم آنفاً أن الإخبار عما كان في حين من الأحيان لا يضر تقديم بعضه على بعض ولا إسقاط بعض وذكر آخر، ولم يزد هنا الحرف الذي أصله المصدر، وهو «أن» كما في العنكبوت، لأن استنكاره لهم وإن كان مرتباً على مجيئهم إلا أنه ليس متصلاً بأوله بخلاف المساءة.

...sizden duyduğum ürperti sebebiyle durumunuz bana çok ağır geldi. Bu da kavmiyle konuşup ardından misafirleri korumak için onlarla mücadele ettikten sonra olmuştur; zira onlar için korkuyordu. Melek olduklarını haber verdiklerinde ise hoşlanmayacağı bir şey getirmiş olmalarından korktu. Belli bir zamanda vaki olan bir olayın haber verilmesinde bir kısmının öne alınmasının ya da bir kısmının bırakılıp diğerinin zikredilmesinin zarar vermeyeceği az önce geçmişti. Burada Ankebût suresinde olduğu gibi aslı masdar olan ‘en’ (أن) harfi ziyade edilmemiştir; çünkü onun elçileri yadırgaması gelişlerine terettüp etmiş olsa da kederlenme gibi gelişin hemen ilk anına bitişik değildir.

ولما كانت حقيقة المنكر ما خرج عن عادة أشكاله، ولم يكن على طريقة أمثاله، أضربوا عن قوله، وكان جوابهم أن {قالوا بل} أي لسنا منكرين لأنا {جئناك} لنفرج عنك {بما} أي بسبب إيقاع ما {كانوا} أي جبلة وطبعاً {فيه يمترون *} بما جرت عادتنا أن نأتي بمثله من العذاب الذي كانوا يشكون فيه شكاً عظيماً، يحملون نفوسهم عليه ويكذبون به، والجاهل يوصف بالشك وإن كان مكذباً من جهة ما يعرض له منه، من حيث إنه لا يرجع إلى ثقة فيما هو عليه {وأتيناك بالحق} الفاصل بينك وبينهم، الواقع بهم مطابقاً لإخبارنا؛ والإتيان: الانتقال إلى جهة الشيء، والذهاب: الانتقال عنه

Yadırganan şeyin (münker) hakikati, benzerlerinin adetinden çıkan ve emsallerinin yolu üzere olmayan şey olduğu için onlar onun sözünü bir kenara bıraktılar ve cevapları şu oldu: {قالوا بل} “[Melekler] dediler ki: Bilakis”, yani biz yadırganacak kimseler değiliz, çünkü {جئناك} “sana geldik”, senin sıkıntını gidermek için; {بما} “o şeyle”, yani vuku buldurulması sebebiyle; {كانوا} “onların oldukları”, yani yaratılış ve tabiatları gereği; {فيه يمترون *} “hakkında şüphe edip durdukları [azabı getirdik]”, benzerini getirmeyi adet edindiğimiz azap türünden, onların hakkında büyük bir şüpheye düştükleri, nefislerini buna sevk edip yalanladıkları azabı getirdik. Cahil kimse, üzerinde bulunduğu duruma dair bir güvene dayanmaması yönüyle aklına gelen vesveseler sebebiyle yalanlayıcı da olsa şüpheci olarak nitelenir. {وأتيناك بالحق} “Ve sana hakkı getirdik”, seninle onlar arasını ayıran ve haberimize uygun olarak başlarına gelecek olan gerçeği getirdik. İtyân: Bir şeyin tarafına yönelmek; zehâb ise: Ondan uzaklaşmaktır.

{وإنا لصادقون *} في الإخبار بما يطابق الواقع.

{وإنا لصادقون *} “Ve şüphesiz biz doğru söyleyenleriz”, gerçeğe uygun haber vermekte kesinlikle doğru sözlüyüz.

ولما أخبروه بوقوع العذاب بهم، أمروه بما يكون سبباً فيما أمروا به من إنجائه، فقالوا: {فأسر} فأتو بالفاء لأن ما بعدها مسبب عما قبلها {بأهلك بقطع} أي طائفة {من الليل واتبع} أي كلف نفسك أن تتبع {أدبارهم} لتكون أقربهم إلينا وإلى محل العذاب، لأنك أثبتهم قلباً وأعرفهم بالله، والشر من ورائكم، وقد جرت عادة الكبراء أن يكونوا أدنى جماعتهم إلى الأمر المخوف سماحاً بأنفسهم وتثبيتاً لغيرهم، وعلماً منهم بأن مداناة ما فيه وجل لا يقرب من أجل، وضده لا يغني من قدر، ولا يباعد من ضرر، ولئلا يشتغل قلبك بمن خالفك، وليحتشموك فلا يلتفتوا، أو يتخلف أحد منهم - وغير ذلك من المصالح؛ والدبر: جهة الخلف وهو ضد القبل {ولا يلتفت} أي أصلاً {منكم أحد} إذ لا فائدة فيه لأن الملتفت غير ثابت، لأنه إما غير مستيقن لخبرنا أو متوجع لهم، فمن التفت ناله العذاب، وذلك أيضاً أجد في الهجرة، وأسرع في السير،

Azabın onların başına geleceğini haber verince, emrolundukları kurtarma işine vesile olacak şeyi ona emrederek şöyle dediler: {فأسر} “Hemen yola çıkar”; sonraki emir önceki hükmün bir neticesi olduğu için ‘fâ’ harfiyle getirildi; {بأهلك بقطع} “aileni bir vaktinde”, yani bir kısmında; {من الليل} “gecenin”, {واتبع} “ve ardınca git”, yani kendini onların peşi sıra gitmeye zorla; {أدبارهم} “arkalarından”, böylece bize ve azap mahalline en yakınları sen olasın; çünkü kalbi en metin olan ve Allah'ı en iyi tanıyan sensin, şer ise arkanızdadır. Büyüklerin adeti, nefislerinden fedakârlık ederek ve başkalarına sebat vererek korkulan şeye topluluklarının en yakını olmak, korku duyulan şeye yakın olmanın eceli yaklaştırmayacağını, zıddının da kaderi savuşturmayacağını ve zararı uzaklaştırmayacağını bilmek, ayrıca sana muhalefet edenle kalbinin meşgul olmaması, senden çekinip arkalarına bakmamaları veya içlerinden birinin geride kalmaması gibi diğer maslahatlar gereği böyle davranmaktır. Dübür: Arka taraf demektir ve ön tarafın (kubül) zıddıdır. {ولا يلتفت} “Asla dönüp bakmasın”, {منكم أحد} “içinizden hiçbir kimse”; çünkü bunda hiçbir fayda yoktur, dönüp bakan kimse sebat gösteremez; zira o ya haberimizden tam emin değildir ya da onlar için acı çekmektedir. Kim arkasına bakarsa azap ona da ulaşır. Bu aynı zamanda hicrete daha sıkı sarılmayı, daha hızlı yürümeyi,

وأدل على إخراج ما خلفوه من منازلهم وأمتعتهم من قلوبهم، وعلى أنهم لا يرقون لمن غضب الله عليهم مع أنهم ربما رأوا ما لا تطيقه أنفسهم {وامضوا حيث} وتعبيره بالمضارع يشعر بأنه يكون معهم بعض الملائكة ﵈ في قوله: {تؤمرون *} .

arkalarında bıraktıkları evlerini ve eşyalarını kalplerinden tamamen çıkarmış olduklarını ve kendileri tahammül edemeyecekleri manzaralar görebilecek olsalar da Allah'ın gazap ettiği kimselere acımadıklarını daha iyi gösterir. {وامضوا حيث} “Ve emrolunduğunuz yere”; muzari sîga ile ifade edilmesi, şu sözünde meleklerden bazılarının aleyhimüsselâm onlarla birlikte olacağını hissettirmektedir: {تؤمرون *} “doğru gidin”.

ولما تقرر بهذا أمر إهلاكهم من غير تصريح ولا تعيين لوقت، قال تعالى: {وقضينا} أي بما لنا من العظمة، موحين {إليه} أي خاصة {ذلك الأمر} وأشار إلى تعظيمه بالإشارة إليه بأداة البعد، ثم فسره بقوله: {أن دابر} أي آخر {هؤلاء} أي الحقيرين عند قدرتنا، وأشار بصيغة المفعول إلى عظمته سبحانه وسهولة الأمر عنده فقال تعالى: {مقطوع} حال كونهم {مصبحين *} ولا يقطع الدابر حتى يقطع ما دونه، لأن العدو يكون مستقبلاً لعدوه، فهو كناية عن الاستئصال بأن آخرهم وأولهم في الأخذ سواء، لأن الآخذ قادر، لا كما يفعل بعض الناس مع بعض من أنهم يملون في آخر الوقائع فيفوتهم البعض.

Böylece açık bir ifade ve vakit tayini olmaksızın onların helak edilme işi kesinleşince, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وقضينا} “Ve kesin olarak bildirdik”, yani azametimizle vahyederek; {إليه} “ona”, yani özellikle Lût'a; {ذلك الأمر} “o işi”; uzaklık edatıyla işaret ederek o işin büyüklüğüne dikkat çekti, sonra da onu şu sözüyle açıkladı: {أن دابر} “kökünün”, yani sonuncusunun; {هؤلاء} “şunların”, yani kudretimiz karşısında pek hakir olan kimselerin; mef'ul sîgasıyla O Subhân'ın azametine ve bu işin O'nun katında pek kolay olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {مقطوع} “kesilmiş olacağını”, şu halde iken: {مصبحين *} “sabaha çıkarlarken”. Kendisinden öncekiler kesilmedikçe en sonuncusu kesilemez; çünkü düşman düşmanını karşısına alır. Dolayısıyla bu, kökünü kazımaktan (istisâl) kinayedir; yani cezalandırmada sonuncuları ile ilki eşittir; zira cezalandıran kudret sahibidir; bazı insanların birbiriyle savaşırken son anlarda bıkkınlık gösterip bir kısmını ellerinden kaçırmaları gibi değildir.

فلما تم ما دار بينه وبين الرسل مقدماً لما بيّن، أتبعه البيان عن

Açıklanan hususlara bir mukaddime olarak onunla elçiler arasında geçenler tamamlanınca, hemen ardından...

حال قومه إشارة إلى أن الملائكة إن كانوا بصفات البشر لم يعرفهم الكفرة، وإن كانوا بصفاتهم أو بإظهار شيء من خوارقهم لم تحتمله قواهم، فلا نفع لهم في مكاشفتهم في حالة من الحالات، فسؤالهم الإتيان بهم جهل عظيم، فقال تعالى: {وجاء أهل المدينة} أي التي كان هذا الأمر فيها - قالوا: وهي سدوم - لإرادة عمل الفاحشة بالأضياف {يستبشرون *} أي يلوح على بشراتهم السرور، فهم يوجدونه لأنفسهم إيجاد من هو شديد الرغبة في طلبه، فكان حال لوط ﵇ أن {قال} لهم: {إن هؤلاء} أي الأقرباء مني {ضيفي} .

...kavminin durumuna dair açıklamayı getirdi. Bu da melekler insan vasfında olurlarsa kâfirlerin onları tanıyamayacağına, kendi vasıflarında yahut olağanüstü hallerinden birini göstererek gelirlerse güçlerinin buna dayanamayacağına, dolayısıyla hiçbir durumda onları açıkça görmelerinde kendileri için bir fayda bulunmadığına ve onların melekleri getirmeyi talep etmelerinin büyük bir cehalet olduğuna işaret etmektedir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وجاء أهل المدينة} “Şehir halkı geldi”, yani bu olayın geçtiği yerin halkı -Sedom olduğunu söylemişlerdir-, misafirlere çirkin hayasızlığı (livata) yapmak maksadıyla geldiler; {يستبشرون *} “sevinç içinde”, yani yüzlerinde sevinç parıldayarak; onu elde etmeyi şiddetle arzulayan bir kimsenin var etmesi gibi bu sevinci kendilerinde var ediyorlardı. Lût aleyhisselâm'ın durumu ise onlara şöyle {قال} “demesi oldu”: {إن هؤلاء} “Şüphesiz bunlar”, yani bana sığınmış olan şu kimseler; {ضيفي} “benim misafirlerimdir”.

ولما كان إكرام الضيف إكراماً لمن هو عنده وإهانته إهانته، سبب عن ذلك ما أشار إليه الكلام فقال: {فلا تفضحون *} في إصابتهم بفاحشة، وكان ذلك قبل معرفته أنهم ملائكة {واتقوا الله} أي الذي له جميع العظمة {ولا تخزون *} أي بإهانة ضيفي، فيكون ذلك عاراً عليّ مدى الدهر، فلم يكفهم ذلك بل {قالوا} بفظاظة، عاطفين على ما تقديره: ألم تعلم أنا لا نترك هذا الأمر لشيء من الأسباب: {أو لم ننهك} أي من قبل هذا {عن العالمين *} أن تجير علينا

Misafire ikram etmek yanında bulunduğu kimseye ikram, onu aşağılamak da o kimseyi aşağılamak olduğundan, bu sözün işaret ettiği manayı buna bağlayarak şöyle dedi: {فلا تفضحون *} “Beni rezil etmeyin!”, onlara hayasızlıkta bulunarak [beni rezil etmeyin]; bu da onların melek olduğunu öğrenmesinden önceydi. {واتقوا الله} “Ve Allah'tan korkun”, yani bütün azametin sahibi olan Allah'tan korkun; {ولا تخزون *} “beni utandırmayın!”, yani misafirlerimi aşağılayarak [beni utandırmayın], zira bu durum ebediyen üzerimde bir utanç vesilesi olur. Bu onlara yetmedi, bilakis: “Bizim hiçbir sebeple bu işi bırakmayacağımızı bilmiyor musun?” takdirindeki söze atıfla kabalıkla {قالوا} “dediler ki”: {أو لم ننهك} “Biz seni menetmemiş miydik”, yani bundan önce; {عن العالمين *} “el âlemi [himaye etmekten]?”, onlardan herhangi birini...

أحداً منهم، فما وصلوا إلى هذا الحد من الوقاحة، ذكر لهم الحريم ليحملهم ذلك على الحياء، لأنه دأب من له أدنى مروءة ولا سيما ذكر الأبكار في سياق يكاد يصرح بمراده، بأن {قال هؤلاء} مشيراً إلى بيته الذي فيه بناته ﷺ ورضي عنهن {بناتي إن كنتم} ولا بد {فاعلين *} أي قد عزمتم عزماً ماضياً على هذا الفعل، إشارة بأداة الشك إلى أن هذا الفعل مما لا ينبغي أن يفعل، يعني وأنتم عالمون بأني لا أسلم بناتي أبداً، فعلم من ذلك أن وصولكم إلى أضيافي دون هلاكي محال.

...bize karşı himaye etmenden [menetmemiş miydik]? Onlar bu derece bir yüzsüzlüğe ulaşınca, azıcık mürüvvet sahibi birini hayâya sevk edeceği için ve özellikle kızları zikrederek maksadını neredeyse açıkça ortaya koyan bir bağlamda Lût onlara kadınları hatırlattı ve {قال هؤلاء} “[Lût] dedi ki: İşte şunlar”, kızlarının bulunduğu evine işaret ederek -sallallâhu aleyhi ve sellem ve radıyallâhu anhünne-; {بناتي إن كنتم} “benim kızlarımdır, eğer siz”, mutlaka; {فاعلين *} “yapacaksanız”, yani bu fiili işlemeye kesin bir azimle kararlı iseniz [onlarla evlenin] dedi. Şüphe edatıyla bu fiilin asla yapılmaması gereken bir iş olduğuna işaret etti; yani “Siz benim kızlarımı asla teslim etmeyeceğimi biliyorsunuz; buradan da anlaşılır ki ben helak olmadan misafirlerime ulaşmanız imkânsızdır” demek istedi.

ولما ذكر ما ذكر من أمورهم وعظيم فجورهم، وهم قد فرغ من أمرهم وقضي باستئصالهم، كان كل من يعلم ذلك قاضياً بأنهم لا عقول لهم، فأتبع سبحانه ذلك ما يدل عليه بقوله: {لعمرك} أي وحياتك يا كريم الشمائل، وأكد لأن الحال قاض في ذلك الحين استبعاد ردهم، ولتحقيق أن ذلك ضلال منهم صرف وتعنت محض، فقال: {إنهم لفي سكرتهم} أي غوايتهم الجاهلية {يعمهون *} أي يتحيرون ولا يبصرون طريق الرشد، فلذلك لا يقبلون قول النصوح، فإن كان المخاطب لوطاً ﵇، كان ضمير الغيبة

Onların durumlarına ve büyük fısklarına dair anlatılanlar zikredilip haklarındaki iş bitirildikten ve köklerinin kazınmasına hükmedildikten sonra, bunu bilen herkes onların akıldan yoksun olduğuna hükmederdi. Bunun üzerine Allah Subhânehu buna delalet eden şu sözünü getirdi: {لعمرك} “Ömrüne andolsun ki”, yani ey güzel ahlak sahibi, hayatına andolsun ki! O andaki durum onların bu günahtan vazgeçirilmesinin uzak bir ihtimal olduğuna hükmettiği ve bunun tamamen bir sapıklık ve sırf bir inat olduğunu pekiştirmek için teyit ederek şöyle buyurdu: {إنهم لفي سكرتهم} “Şüphesiz onlar sarhoşlukları içinde”, yani cahiliye sapıklıkları içinde; {يعمهون *} “bocalayıp durmaktadırlar”, yani şaşkına dönmüşlerdir ve doğru yolu göremezler; bu yüzden nasihat edenin sözünü kabul etmezler. Eğer muhatap Lût aleyhisselâm ise gayb zamiri...

لقومه، وإن كان المخاطب نبينا صلى الله عليه وعلى آله وسلم - وهو الظاهر - كان الضمير لقومه، وكان التقدير أنهم في خبط بعيد عن السنن في طلبهم إتيان الملائكة كما كان قوم لوط ﵇ يقصدون الالتذاذ بالفاحشة بمن مكن من هلاكهم، فشتان ما بين القصدين! وهيهات لما بين الفعلين! فصار المعنى أن ما قذفوك به أول السورة بهم لابك، لأن من يطلب إتيان الملائكة - مع جواز أن يكون حاله حال قوم لوط ﵇ عند إتيانهم - هو المجنون؛ والعمر - بالفتح: العمر - بالضم، وهو مدة بقاء الشيء حيّاً، لكنه لا يقال في القسم إلا بالفتح لخفته مع كثرة دور القسم، ولذلك حذفوا الذي تقديره: قسمي، والسكرة: غمور السهو للنفس.

...onun kavmine aittir. Eğer muhatap Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ise -ki zâhir olan budur- zamir onun kavmine aittir. Bu takdirde mana şöyle olur: Tıpkı Lût aleyhisselâm'ın kavminin helaklerini getirecek olan kimselerle çirkin fiilden zevk almayı kastettikleri gibi, onlar da meleklerin gelişini talep etmelerinde doğru yoldan son derece uzak bir şaşkınlık içindedirler. İki niyet arasında ne kadar büyük fark vardır! İki fiil birbirinden ne kadar uzaktır! Böylece mana şu oldu: Surenin başında sana attıkları iftira sana değil bizzat kendilerine aittir; çünkü melekler geldiğinde hâlinin Lût aleyhisselâm'ın kavminin hâli gibi olması ihtimali varken meleklerin gelmesini talep eden kimse asıl mecnunun ta kendisidir. ‘Amr’ fetha ile, zamme ile olan ‘umr’ gibidir ve bir şeyin canlı olarak kaldığı süredir; fakat hafifliği ve yeminde çokça dönüp dolaşması sebebiyle yeminde ancak fetha ile söylenir, bu yüzden takdiri ‘kasemî’ (yeminim) olan kelimeyi hazfetmişlerdir. Sekre: Nefsi gafletin kaplamasıdır.

ولما تم ذلك، سبب عن القضاء دابرهم قوله تعالى: {فأخذتهم} أي أخذ انتقام وغلبة {الصيحة} أي التي هي لعظمها وهولها هي الصيحة، وغيرها عدم بالنسبة إليها؛ والأخذ: فعل يصير به الشيء في جهة الفاعل، والصيحة: صوت يخرج من الفم بشدة؛ وقوله: {مشرقين *} أي داخلين في الإشراق، وهو ضياء الشمس

Bu tamamlanınca, köklerinin kazınması hükmünün bir neticesi olarak Allah Teâlâ'nın şu sözü geldi: {فأخذتهم} “Bunun üzerine onları yakalayıverdi”, yani bir intikam ve galebe yakalayışıyla; {الصيحة} “o korkunç ses / çığlık”, yani büyüklüğü ve dehşeti sebebiyle asıl çığlık olan ses; diğer sesler onun yanında yok hükmündedir. Ahz: Bir şeyin failin tasarrufuna geçmesini sağlayan fiildir. Sayha ise: Ağızdan şiddetle çıkan sestir. {مشرقين *} “güneş doğarken”, yani işrak vaktine, güneşin ışığına girerlerken...

عند بزوغها، وتبين به أن وقته يسمى صبحاً لغة، فإن الصبح والصبّاح والإصباح أول النهار، ولعله يطلق عليه إلى وقت الغداء أو الزوال، أو تكون الصيحة وقت الإشراق آخر أمرهم، وقلع المدائن من أماكنها وقت الصبح ابتداء أمرهم؛ ثم بين سبحانه ما تسبب عن الصيحة متعقباً لها فقال: {فجعلنا عاليها} أي مدائنهم {سافلها وأمطرنا} .

...güneş doğduğu vakitte [yakalayıverdi]. Buradan bu vaktin lügatte ‘sabah’ olarak da isimlendirildiği anlaşılır; zira subh, sabbâh ve isbâh günün ilk vaktidir; belki de bu isim öğle veya zeval vaktine kadar da kullanılır. Yahut işrak vaktindeki çığlık onların işinin sonu, şehirlerin yerinden sökülmesi ise sabah vaktindeki işlerinin başlangıcıdır. Sonra Allah Subhânehu çığlığın hemen ardından onun doğurduğu neticeyi açıklayarak şöyle buyurdu: {فجعلنا عاليها} “Böylece oranın üstünü”, yani şehirlerinin üstünü; {سافلها وأمطرنا} “altına getirdik ve yağdırdık”.

ولما كان الزجر في هذه السورة أعظم من الزجر في سورة هود ﵇، لطلبهم أن يأتي بجميع الملائكة، أعاد الضمير على المعذبين لا على مدنهم - كما مضى في سورة هود ﵇ لأن هذا أصرح، فقال: {عليهم} أي أهل المدائن التي قلبت المدائن لأجلهم {حجارة من سجيل} ثم حقق أن ذلك كله شرح لقوله {وليذكر أولوا الألباب} بقوله: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم جداً {لآيات} أي عدة من جهة غمرها بالماء بعد خسفها، ومن جهة كونه مخالفاً لمياه الأرض بالنتن والخباثة، وعدم عيش الحيوان فيه، وعدم النفع به، ومن جهة فظاعة منظرة - وغير ذلك من أمره {للمتوسمين *} جمع متوسم، وهو الناظر في السمة الدالة - وهي الأثر الدال في الوجه - والقرائن القاضية بالخير

Bu suredeki tehdit, bütün melekleri getirmesini talep etmelerinden ötürü Hûd aleyhisselâm suresindekinden daha şiddetli olduğu için -daha açık olması hasebiyle- Hûd aleyhisselâm suresinde geçtiği gibi şehirlerine değil bizzat azap edilenlere zamiri döndürerek şöyle buyurdu: {عليهم} “üzerlerine”, yani şehirleri kendileri yüzünden altüst edilen o şehir halkının üzerine; {حجارة من سجيل} “pişirilmiş balçıktan taşlar [yağdırdık]”. Sonra bütün bunların {وليذكر أولوا الألبab} “ve akıl sahipleri öğüt alsınlar” ayetinin bir açıklaması olduğunu şu sözüyle teyit etti: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”, yani bu son derece büyük işte; {لآيات} “nice ibretler ve deliller vardır”, yere batırıldıktan sonra suyla kaplanması yönüyle, yeryüzünün diğer sularına kokuşmuşluğu ve pisliğiyle muhalif olması, içinde hiçbir canlının yaşamaması ve kendisinden faydalanılmaması yönüyle, manzarasının dehşeti yönüyle ve durumuna ait diğer hususlar yönüyle nice ayetler vardır; {للمتوسمين *} “işaretlerden anlayanlar için”. Mütevessimîn: Yüzdeki belirleyici iz olan alâmete ve hayır ile şerre...

والشر، وكانوا يدعون أنهم أبصر الناس بمثل ذلك، فهو إلهاب لهم وتبكيت؛ ثم بين أن ذلك غير خفي عنهم ولا بعيد عمن أراد الاتعاظ به، فقال جعلاً لهم - لعدم اعتبارهم بها ومع رؤيتهم إياها في كل حين - في عداد المنكرين: {وإنها} أي هذه المدائن {لبسبيل مقيم *} أي ثابت، وهو مع ذلك مبين، فالاعتبار بها في غاية السهولة لقومك، وكانوا يمرون عليها في بعض أسفارهم إلى الشام.

...hükmeden karinelere bakan kimseler olan mütevessimin çoğuludur. Onlar bu gibi şeyleri en iyi anlayan insanlar olduklarını iddia ederlerdi; dolayısıyla bu, onları harekete geçirme ve susturmadır. Sonra bunun onlara gizli olmadığını ve ibret almak isteyen birinden uzak bulunmadığını açıkladı; onları -her an görmelerine rağmen ibret almamaları sebebiyle- inkârcılar konumuna koyarak şöyle buyurdu: {وإنها} “Ve şüphesiz o [şehirler]”, yani bu şehirler; {لبسبيل مقيم *} “hâlâ işlek bir yol üzerindedir”, yani duran, sabit ve apaçık bir yol üzerindedir; dolayısıyla kavmin için ondan ibret almak son derece kolaydır; zira Şam'a yaptıkları bazı yolculuklarında oradan geçiyorlardı.

ولما أشار سبحانه إلى الاستدلال بالتوسم الدال - مما هي عليه من المخالفة لسائر مياه الأرض العذبة الورادة إليها على كثرتها ومع أن البلاد التي هي بها من أبهج البلاد في عذوبة المياه وطراوة الأرض وحسن الأشجار وغير ذلك - على أن لها نبأ هو في غاية الغرابة، وأتبع ذلك سهولة الوصول إليها حثاً على إتيانها بقصد نظرها والاعتبار بها والسؤال عن سبب كونها كذلك، قال تعالى مشيراً إلى زيادة الحث بالتأكيد: {إن في ذلك} أي الأمر العظيم من حالها {لآية} أي علامة عظيمة في الدلالة علينا {للمؤمنين *} أي الراسخين في الصدق والتصديق، فإذا أخبروا أن سبب كونها هكذا أن الله أمر بعض جنده فرفعها ثم قلبها ثم أتبعها الحجارة ثم خسف بها وغمرها

Allah Subhânehu -bulunduğu beldenin tatlı suları, toprağının tazeliği, ağaçlarının güzelliği ve diğer hususlarıyla en göz alıcı beldelerden olmasına ve oraya bolca akmasına rağmen yeryüzünün diğer tatlı sularına aykırı olan durumundan hareketle- son derece hayret verici bir habere sahip olduğuna delalet eden alâmetlere bakarak akıl yürütmeye işaret edip, ardından orayı görüp ibret almak ve neden bu hale geldiğini sormak kastıyla oraya gitmeye teşvik etmek üzere ulaşımının kolay olduğunu zikredince; teşviki daha da artırmaya işaretle pekiştirerek şöyle buyurdu: {إن في ذلك} “Şüphesiz bunda”, yani onun durumundaki bu büyük işte; {لآية} “büyük bir ibret / delil vardır”, bize delalet etme hususunda büyük bir alâmet vardır; {للمؤمنين *} “müminler için”, yani doğruluk ve tasdikte kökleşmiş olanlar için. Zira onlar bu yerin böyle olmasının sebebinin, halkının Peygamberine -sallallâhu aleyhi ve sellem- isyan etmeleri yüzünden Allah'ın ordularından birine emretmesi, onun da orayı kaldırıp altüst etmesi, peşinden taş yağdırması, sonra yere batırıp...

بهذا الماء - الذي هو في القذارة وعدم الثمرة مناسب لأفعال أهلها - لأجل عصيانهم رسوله صلى الله علية وعلى آله وسلم، آمنوا حذراً من مثل هذا العذاب إيماناً بالغيب.

...pislik ve faydasızlık bakımından halkının fiillerine tastamam uyan bu su ile kaplaması olduğunu öğrendiklerinde, böyle bir azaptan sakınarak gayba iman ederler.

ولما ذكر هذه القصة، ضم إليها ما هو على طريقها مما عذب قومه بنوع آخر من العذاب يشابه عذاب قوم لوط في كونه ناراً من السماء، فقال مؤكداً لأجل إنكار الكفار أن يكون عذابهم لأجل التكذيب، أو عدّاً لهم - لأجل تماديهم على الغواية مع العلم به - عداد المنكرين: {وإن} أي وإنه {كان} أي جبلة وطبعاً {أصحاب الأيكة} وهم قوم شعيب ﵇؛ والأيكة: الشجرة - عن الحسن، وجمعه الأيك كشجرة وشجر، وقيل: الأيكة: الشجر الملتف {لظالمين *} أي العريقين في الظلم {فانتقمنا منهم} أي بسبب ذلك؛ ثم أخبر عن البلدين لتقاربهما في العذاب والمكان وكونهما على طريق واحدة من طرق متاجر قريش فقال: {وإنهما} أي قرى قوم لوط ومحال أصحاب الأيكة {لبإمام} أي طريق يؤم ويتبع ويهتدي به {مبين *} واضح لمن أراده، بحيث إنه من شدة وضوحه موضح لعظمة الله

Bu kıssayı zikredince, gökten inen bir ateş olması yönüyle Lût kavminin azabına benzeyen başka bir azap türüyle kavmi helak edilmiş olan aynı doğrultudaki kıssayı ona ekledi; kâfirlerin bu azabın yalanlama sebebiyle olduğunu inkâr etmeleri yüzünden pekiştirerek yahut bunu bildikleri halde sapıklıkta ısrar etmeleri sebebiyle onları inkârcılar konumuna koyarak şöyle buyurdu: {وإن} “Ve doğrusu”, {كان} “idi”, yani yaratılış ve tabiatları gereği; {أصحاب الأيكة} “Eyke halkı”, bunlar Şuayb aleyhisselâm'ın kavmidir. Eyke: Hasan'dan nakledildiğine göre ağaç demektir; çoğulu şecere-şecer gibi eykdir. Eyke'nin sık ve birbirine sarılmış ağaçlık olduğu da söylenmiştir; {لظالمين *} “kesinlikle zalimler [idiler]”, yani zulümde kökleşmiş kimselerdi. {فانتقمنا منهم} “Biz de onlardan intikam aldık”, yani bu sebeple; sonra azapta ve mekânda birbirine yakın olmaları ve Kureyş'in ticaret yollarından tek bir yol üzerinde bulunmaları sebebiyle iki beldeden haber vererek şöyle buyurdu: {وإنهما} “Ve şüphesiz her ikisi de”, yani Lût kavminin köyleri ile Eyke halkının yerleri; {لبإمام} “bir yol üzerindedir”, yani yönelinen, takip edilen ve kendisiyle yol bulunan; {مبین *} “apaçık [bir yol üzerindedir]”, oraya gitmek isteyene son derece açıktır; öyle ki açıklığının şiddetinden Allah'ın azametini açıkça gösterir.

وانتصاره لأنبيائه ممن يكذبهم، وهو مع وضوحه مقيم في مكانه لم تندرس أعلامه، ولم تنطمس آثاره، فالآية من الاحتباك: ذكر في الأولى {مقيم} دلالة على حذف مثله ثانياً، وفي الثانية {مبين} دلالة على حذف مثله أولاً.

Ve onları yalanlayanlara karşı peygamberlerine yardım ettiğini [gösterir]. Bu yol, apaçıklığıyla beraber yerinde sapasağlam durmaktadır; alâmetleri silinmemiş, izleri yok olmamıştır. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinde {مقيم} “kalıcı/sabit” zikredilmiş, ikincisinde benzerinin hazfedildiğine delalet etmiştir; ikincisinde ise {مبين} “apaçık” zikredilmiş, birincisinde benzerinin hazfedildiğine delalet etmiştir.

ولما كان ربما قيل: إنه لو كان لأصحاب الأيكة بيوت متقنة لمنعتهم من العذاب؟ عطف عليهم من هم على طريق أخرى من متاجرهم إلى الشام، وكانوا قد طال اغترارهم بالأمل حتى اتخذوا الجبال بيوتاً، وكانت آيتهم في غاية الوضوح فكذبوا بها، تحقيقاً لأن المتعنتين لو رأوا كل آية لقالوا إنما سكرت أبصارنا فقال: {ولقد كذب} .

Şayet "Eyke halkının sağlam evleri olsaydı, onları azaptan korur muydu?" denebileceği için; onların Şam'a giden ticaret yolları üzerindeki bir başka kavmi onlara atfetti. Bunlar, dağları evler edinecek kadar uzun süre emel ile aldanmışlardı ve ayetleri de son derece açıktı fakat onu yalanladılar. Bu, inatçıların her mucizeyi görseler bile "Gözlerimiz perdelendi" diyeceklerini pekiştirmek içindir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {ولقد كذب} “Andolsun yalanladı”.

ولما كان السياق للمكذبين وما وقع لهم بتكذيبهم، قدم فاعل، فقال مشيراً إلى إتقان بيوتهم: {أصحاب الحجر} وهم ثمود قوم صالح ﵇، وديارهم بين المدينة الشريفة والشام {المرسلين *} أي كلهم بتكذيب رسولهم كما كذب هؤلاء المرسلين بتكذيبك، لأن الرسل يشهد بعضهم لبعض بالصدق، فمن كذب واحداً منهم فقد كذب الجميع، وهم في إثبات الرسالة بالمعجزة على حد سواء؛ ثم أتبع ذلك قوله: {وءاتيناهم} أي بعظمتنا على يد رسولهم صالح عليه السلام

Siyak yalanlayanlar ve yalanlamaları sebebiyle başlarına gelenler hakkında olduğu için faili öne alarak, evlerinin sağlamlığına işaretle şöyle buyurdu: {أصحاب الحجر} “Hicr halkı”, bunlar Salih aleyhisselâm'ın kavmi olan Semûd'dur; yurtları Medine-i Münevvere ile Şam arasındadır; {المرسلين *} “peygamberleri [yalanladı]”, yani tıpkı bu [Mekkelilerin] seni yalanlamakla peygamberleri yalanladığı gibi, kendi peygamberlerini yalanlamak suretiyle hepsini [yalanladılar]. Çünkü peygamberler birbirlerinin doğruluğuna şahitlik ederler; onlardan birini yalanlayan hepsini yalanlamış olur ve onlar mucize ile peygamberliği ispat etme hususunda eşittirler. Sonra bunu şu buyruğu izledi: {وءاتيناهم} “Ve onlara vermiştik”, yani azametimizle, peygamberleri Salih aleyhisselâm'ın eliyle,

{ءاياتنا} أي كلها، بإيتاء الناقة وسقيها ودرها وشربها، لأن الممكنات كلها بالنسبة إلى قدرته على حد سواء، فمن كذب بواحدة منها فقد كذب بالجميع {فكانوا} أي كوناً هو كالجبلة {عنها} أي الآيات كلها خاصة، لا عن زينة الدنيا التي تجر إلى الباطل {معرضين *} أي راسخين في الإعراض، لم يؤمنوا بها، التفاتاً إلى قوله تعالى {ولو فتحنا عليهم باباً من السماء} - الآيتين، وتمثيلاً له رداً للمقطع على المطلع؛ ثم أخبر أنهم كانوا مثل هؤلاء في الأمن من العذاب والغفلة عما يراد بهم مع أنهم كانوا أشد منهم فقال: {وكانوا ينحتون} والنحت: قلع جزء بعد حزء من الجسم على سبيل المسح {من الجبال} التي تقدم أنا جعلناها رواسي {بيوتاً ءامنين *} عليها من الانهدام، وبها من لحاق ما يكره، لا كبيوتكم التي لا بقاء لها على أدنى درجة {فأخذتهم} أي فتسبب عن تكذيبهم أن أخذتهم أخذ العذاب والانتقام {الصيحة} حال كونهم {مصبحين *} أي داخلين في الصبح {فما} أي فتسبب عن

{ءاياتنا} “ayetlerimizi”, yani dişi devenin verilmesi, sulanması, sütünün sağılması ve su içmesiyle hepsini. Çünkü O'nun kudretine nispetle bütün imkân dâhilindeki şeyler eşittir; onlardan birini yalanlayan hepsini yalanlamış sayılır; {فكانوا} “böylece oldular”, yani fıtrat gibi yerleşik bir oluşla; {عنها} “onlardan”, yani batıla çeken dünya ziynetinden değil, bilhassa bütün bu ayetlerden; {معرضين *} “yüz çevirenler [oldular]”, yani yüz çevirmede kökleşmiş olarak, onlara iman etmediler. Bu, Allah Teâlâ'nın {ولو فتحنا عليهم باباً من السماء} “Onlara gökten bir kapı açsak da...” iki ayetine bir iltifat ve sonu başa bağlama kabilinden onun bir misalidir. Sonra onların, bu Mekkelilerden daha güçlü olmalarına rağmen, onlar gibi azaptan güvende olma ve kendilerine ne yapılacağından gaflet içinde olduklarını haber vererek şöyle buyurdu: {وكانوا ينحتون} “Ve yontuyorlardı” —Naht (نحت), cisimden sürtme/kazıma yoluyla parça parça koparmaktır— {من الجبال} “dağlardan”, daha önce sabit kıldığımızı zikrettiğimiz [dağlardan]; {بيوتاً ءامنين *} “güven içinde evler”, yıkılmasından emin ve onda hoşlanmadıkları şeylerin başlarına gelmesinden güvende olarak; en ufak bir sarsıntıda ayakta kalamayan sizin evleriniz gibi değil. {فأخذتهم} “Nihayet onları yakaladı”, yani yalanlamaları neticesinde azap ve intikam yakalayışıyla yakaladı; {الصيحة} “o korkunç çığlık”, {مصبحين *} “sabaha girerlerken”, yani sabaha erdikleri vakitte; {فما} “böylece olmadı”, yani o çığlık sebebiyle,

الصيحة أنه ما {أغنى} أي أجزأ {عنهم ما كانوا} أي بجبلاتهم {يكسبون *} من البيوت والأعمال والعدد والآلات الخبيثة، لأنه لا يعجزنا شيء لأنه لا كلفة علينا فيما نفعل {إنما نقول له كن فيكون} وفعلنا بهم ذلك لأنهم كانوا على باطل، فكان تعذيبنا لهم حقاً.

o çığlık sebebiyle; {أغنى} “fayda vermedi”, yani savuşturup yetmedi; {عنهم ما كانوا} “fıtratları gereği... oldukları şeyler”, {يكسبون *} “kazanmakta [oldukları şeyler]”, yani evlerden, amellerden, teçhizattan ve kötü aletlerden. Çünkü hiçbir şey bizi aciz bırakamaz, zira yaptıklarımızda bize hiçbir güçlük yoktur; {إنما نقول له كن فيكون} “Biz ona ancak 'Ol' deriz, o da hemen oluverir”. Onlara bunu yaptık, çünkü onlar batıl üzereydiler; bu yüzden onlara azap etmemiz tam bir hak oldu.

ولما كان المتعنت ربما قال: ما له يخلقهم ثم يهلكهم وهو عالم حين خلقهم أنهم يكذبون؟ وكانت هذه الآية ملتفتة - مع ما فيها من ذكر الأرض - إلى تلك التي أتبعها ذكر الخافقين، استدلالاً على الساعة، قال على ذلك النمط: {وما خلقنا} أي على عظمتنا {السماوات} أي على ما لها من العلو والسعة {والأرض} على ما بها من المنافع والغرائب {وما بينهما} من هؤلاء المكذبين وعذابهم، ومن المياه والرياح والسحاب المسبب عنه النبات وغير ذلك {إلا بالحق} أي خلقاً ملتبساً بالحق، فيتفكر فيه من وفقه الله فيعلم النشأة الآخرة بهذه النشأة الأولى، أو بسبب الحق من إثبات ثوابت الأمور ونفي مزلزلها، لتظهر عظمتنا بإنصاف المظلوم من الظالم، وإثابة الطائع وعقاب العاصي في يوم الفصل - إلى غير ذلك من الحكم كما قال تعالى {ولله ما في السماوات وما في الأرض ليجزي الذين أساؤوا بما عملوا ويجزي الذين أحسنوا بالحسنى} [النجم: ٣١] فمن أمهلناه في الدنيا أخذنا منه الحق بعد قيام الساعة، فلا بد من فعل ذلك {وإن الساعة لآتية} لأجل إقامة الحق لا شك في إتيانها لحكم علمها سبحانه فيظهر فيها كل ذلك، ويمكن أن يكون التقدير: فما أغنى عنهم ما كانوا يكسبون، وما فعلنا ذلك إلا بالأمر من قولنا «كن» وهو الحق {وما خلقنا السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق} أي بالأمر {ألا له الخلق والأمر} [الأعراف: ٥٤] يعني أنه لا مشقة علينا في شيء من ذلك، وسنعدم ذلك بالحق إذا أردنا قيام الساعة، وأن الساعة لآتيه، لأنا قد وعدنا بذلك، وليس بينكم وبين كونها إلا أن نريد فتكون كما كان غيرها مما أردناه {فاصفح الصفح} أي فأعرض - بسبب تحقق الأخذ بثارك - الإعراض {الجميل *} بالحلم ولإغضاء وسعة الصدر، في مثل قولهم {ياأيها الذي نزل عليه الذكر إنك لمجنون} فإنه لا بد من الأخذ لك منهم بالحق ولو لم يكن لك نصرة إلا في ذلك اليوم لكانت كافية؛ ثم علل هذا الأمر بقوله: {إن ربك} أي المحسن إليك الآمر لك بهذا {هو}

İnatçı kimsenin: “Onları yaratırken yalanlayacaklarını bildiği halde niçin yaratıp sonra helak ediyor?” demesi muhtemel olduğu ve bu ayet -içindeki yer zikriyle birlikte- kıyamete delil getirmek üzere iki ufkun zikrinin ardından gelen ayete iltifat ettiği için, o üslup üzere şöyle buyurdu: {وما خلقنا} “Biz yaratmadık” yani yüceliğimizle [birlikte], {السماوات} “gökleri” yani sahip olduğu yükseklik ve genişliğe rağmen, {والأرض} “ve yeri” sahip olduğu faydalar ve ilginçliklerle beraber, {وما بينهما} “ve ikisi arasındakileri de” bu yalanlayanları, onların uğrayacağı azabı, suları, rüzgârları, bitkilerin yetişmesine sebep olan bulutları ve diğer şeyleri, {إلا بالحق} “ancak hak ile” yani hakla iç içe geçmiş bir yaratılışla [yarattık]; öyle ki Allah'ın muvaffak kıldığı kimse bu konuda tefekkür eder de bu ilk yaratılış vesilesiyle ahiretteki ikinci yaratılışı bilir. Yahut sabit ilkelerin yerleştirilmesi ve sarsıcı şeylerin giderilmesi şeklindeki hak sebebiyle; ta ki hüküm gününde zalimden mazlumun hakkı alınarak, itaatkâra mükâfat, asiye ceza verilerek yüceliğimiz ortaya çıksın -nitekim Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu gibi daha başka hikmetler için-: {ولله ما في السماوات وما في الأرض ليجزي الذين أساؤوا بما عملوا ويجزي الذين أحسنوا بالحسنى} “Göklerde ve yerde olanlar Allah’ındır; kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da en güzeliyle mükâfatlandırsın diye.” [en-Necm: 31] Dünyada mühlet verdiğimiz kimseden kıyamet koptuktan sonra hakkı alırız; dolayısıyla bunu yapmak kaçınılmazdır. {وإن الساعة لآتية} “Ve şüphesiz o saat mutlaka gelecektir” hakkı ikame etmek için; Sübhan olan Allah'ın bildiği hikmetler sebebiyle onun gelmesinde hiçbir şüphe yoktur, böylece bütün bunlar onda tecelli edecektir. Takdirin şöyle olması da mümkündür: Kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda vermedi ve biz bunu ancak «Ol» sözümüzdeki emir ile yaptık ki o da haktır. {وما خلقنا السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق} “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık” yani emirle; {ألا له الخلق والأمر} “Haberiniz olsun ki yaratma da emir de O’na aittir.” [el-A'râf: 54] Yani bunlardan hiçbirinde bizim için bir meşakkat yoktur. Kıyametin kopmasını dilediğimizde hak ile bunları yok edeceğiz ve kıyamet mutlaka gelecektir; çünkü biz bunu vaat ettik. Sizinle onun gerçekleşmesi arasında, bizim sadece dilememizden başka bir şey yoktur; dilediğimizde dilediğimiz diğer şeyler gibi hemen oluverir. {فاصفح الصفح} “O halde sen bağışla” yani intikamının alınmasının kesinleşmiş olması sebebiyle yüz çevir, öyle bir yüz çeviriş ki {الجميل *} “güzelce” hilmle, görmezden gelmeyle ve göğüs genişliğiyle; onların {ياأيها الذي نزل عليه الذكر إنك لمجنون} “Ey kendisine zikir indirilen! Sen mutlaka bir mecnunsun!” sözleri gibi durumlarda. Çünkü hak üzere onlardan senin hakkının alınması kaçınılmazdır; senin için sadece o günde bir yardım olsa bile bu yeterli olurdu. Sonra bu emrin gerekçesini şu sözüyle açıkladı: {إن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin” yani sana ihsanda bulunan ve sana bunu emreden [Rabbin], {هو} “O'dur”

أي وحده {الخلاّق} المتكرر منه هذا الفعل في كل وقت بمجرد الأمر، فلا عجب في إيجاد ما ينسب إليه من إبداع الساعة أو غيرها، وهو لذلك عالم بأحوالكم أجمعين وما يكون منها صلاحاً لك على غاية الحكمة، لأن المصور أعلم بالصورة من ناظرها والمتبصر فيها، وصانع الشيء أدرى به من مشتريه، وباني البيت أخبر به من ساكنه، وهو الذي خلق كل ما تراه منهم فهو فعله فسلم له.

yani yalnızca O; {الخلاّق} “Hakkıyla Yaratandır”, bu fiil sadece bir emirle her vakit kendisinden tekrar eden zattır. Dolayısıyla Kıyamet'i veya başka şeyleri var etmek gibi O'na nispet edilen şeylerin icat edilmesinde şaşılacak bir şey yoktur. Bu sebeple O, hepinizin hallerini ve bunlardan senin için en üstün hikmetle hayırlı olanı bilendir. Çünkü şekil veren, o şekle bakıp onu inceleyenden daha iyi bilir; bir şeyi yapan onu satın alandan, evi inşa eden onu içinde oturandan daha iyi tanır. Onlardan gördüğün her şeyi yaratan O'dur, dolayısıyla bu O'nun fiilidir; öyleyse O'na teslim ol.

ولما كان إحكام المصنوعات لا يتم إلا بالعلم، قال تعالى: {العليم *} أي البالغ العلم بكل المعلومات، فلا ترى أفعالهم وأقوالهم إلا منه سبحانه لأنه خالقها، وقد علمت أنه لا يضيع مثقال ذرة فاعتمد عليه في أخذ حقك، فإنه نعم المولى ونعم النصير، ولا يخفي عليه شيء منه؛ ويدل على ما قلته آية يس

Sanatların sağlamlığı ancak ilimle kemale ereceği için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {العليم *} “Hakkıyla Bilendir”, yani bilinen her şeyi eksiksiz bilendir. Dolayısıyla onların fiillerini ve sözlerini ancak Sübhânehu'dan bil, çünkü onları yaratan O'dur. Zerre ağırlığınca bir şeyin bile zayi olmayacağını bildin; öyleyse hakkını alma hususunda O'na güven; şüphesiz O, ne güzel mevla ve ne güzel yardımcıdır, O'na bundan hiçbir şey gizli kalmaz. Söylediğime Yâsîn suresindeki şu ayet delalet eder:

{أو ليس الذي خلق السماوات والأرض بقادر على أن يخلق مثلهم بلى وهو الخلاّق العليم} [يس: ٨١] أو يقال: فما أغنى عنهم ما كانوا يكسبون شيئاً مما أردنا من الحق، لأنا ما خلقنا عذابهم إلا بالحق كما خلقناهم بالحق، فلم يمتنع علينا شيء من ذلك {وما خلقنا السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق} أي بسبب إقامة الحق وإظهار أمرنا في العدل، ولولا أن سلطنا بعض الناس على بعض لم يظهر

{أو ليس الذي خلق السماوات والأرض بقادر على أن يخلق مثلهم بلى وهو الخلاّق العليم} “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir? Elbette [öyledir]! O, hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir.” [Yâsîn: 81]. Yahut şöyle denilir: Kazanmakta oldukları şeyler, bizim dilediğimiz haktan hiçbir şeyi onlardan savuşturamadı; çünkü biz onları hak ile yarattığımız gibi azaplarını da ancak hak ile yarattık. Dolayısıyla bundan hiçbir şey bizi engelleyemedi. {وما خلقنا السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق} “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile”, yani hakkı ikame etmek ve adalet konusundaki emrimizi ortaya koymak sebebiyle [yarattık]. İnsanların bir kısmını diğerine musallat kılmasaydık,

لهم منا هذه الصفة غاية الظهور، فنحن نعجل من الحق الذي خلقنا ذلك بسببه على قيام الساعة - ما شئنا من الابتلاء والانتقام كما فعلنا ممن قصصنا أمرهم، ونؤخر من ذلك ما بقي إلى قيام الساعة {وإن الساعة لآتية} لا شك فيها، فلا ندع هناك شيئاً من الحقوق إلا أقمناه {فأصفح الصفح الجميل} فلا بد من الأخذ لك بحقك إما في الدنيا وإما في الآخرة أن أي لأن {ربك هو الخلاّق} أي الفاعل للخلق مرة بعد مرة، لا تنفذ قدرته ولا تهن كلمته {العليم} التام العلم، فهو قادر على ذلك عالم بوجه الحكمة فيه في وقته وكيفيته، فهو يعيد الخلائق في الساعة كما بدأهم، ويستوفي إذ ذاك جميع الحقوق ويؤتيك في ذلك اليوم ما يقر به عينك.

bizden olan bu sıfat onlara en açık şekilde görünmezdi. Biz, Kıyamet'in kopmasına kadar bu varlığı kendisi sebebiyle yarattığımız haktan —kıssalarını anlattığımız kimselere yaptığımız gibi— imtihan ve intikamdan dilediğimizi öne alırız; bundan geriye kalanı ise Kıyamet'in kopmasına erteleriz. {وإن الساعة لآتية} “Ve şüphesiz o Kıyamet mutlaka gelecektir”, onda hiçbir şüphe yoktur; orada haklardan ikame etmediğimiz hiçbir şey bırakmayız. {فأصفح الصفح الجميل} “O halde güzel bir yüz çevirmeyle yüz çevir”; zira dünyada yahut ahirette senin hakkının alınması kaçınılmazdır. Şüphesiz, yani çünkü; {ربك هو الخلاّق} “senin Rabbin O yaratandır”, yani yaratma fiilini tekrar tekrar yapandır; O'nun kudreti tükenmez, kelimesi zaafa uğramaz; {العليم} “Hakkıyla Bilendir”, ilmi tam olandır. O, buna kadirdir; vaktinde ve keyfiyetinde hikmetin ne olduğunu bilendir. O, mahlukatı ilk başta yarattığı gibi Kıyamet'te de iade edecektir; o vakit bütün hakları tastamam alacak ve o gün sana gözünü aydın kılacak şeyleri verecektir.

ولما ذكر صفة العلم بصيغة المبالغة، أتبعها ما آتاه في هذه الدار من مادة العلم بصيغة العظمة، فقال عطفاً على ما قدرته مما دل عليه السياق: {ولقد آتيناك} مما يدل على علمنا {سبعاً من المثاني} وهي الفاتحة الجامعة على وجازتها جميع معاني القرآن فتثني في النزول فإنها نزلت مرتين، وتثني في كل ركعة من الصلاة، وهي ثناء على الله

İlim sıfatını mübalağa sığasıyla zikredince, buna bu dünyada verdiği ilim maddesini azamet sığasıyla ekleyerek siyakın delalet ettiği takdire atfen şöyle buyurdu: {ولقد آتيناك} “Andolsun sana verdik”, ilmimize delalet eden şeylerden; {سبعاً من المثاني} “tekrarlanan yediyi”, o da kısalığına rağmen Kur'an'ın bütün manalarını toplayan Fâtiha'dır. Nüzulde tekrarlanmıştır, zira iki defa inmiştir; namazın her rekatında tekrarlanır; Allah'a

والصالحين من عباده، وهي مقسومة بين الله وعبده، وتثني فيه مقاصدها، ويورد كل معنى من معانيها فيه بطرق مختلفة في إيضاح الدلالة عليه في قوالب الألفاظ وجواهر التراكيب الهادية إليه - وغير ذلك من التثنية {والقرآن العظيم *} أي الحاوي لجميع علوم الأولين والآخرين مما في جميع الكتب السالفة وغيره.

ve O'nun salih kullarına bir övgüdür; Allah ile kulu arasında taksim edilmiştir; içindeki maksatları tekrarlanır; lafız kalıpları ve ona ileten terkiplerin cevherleri içinde manalarından her bir mana, delaletini açıklamak üzere farklı yollarla onda zikredilir —ve daha başka tekrarlanma [özellikleri taşır]— {والقرآن العظيم *} “ve o Yüce Kur'an'ı [verdik]”, yani geçmiş bütün kitaplardaki ve diğerlerindeki öncekilerin ve sonrakilerin bütün ilimlerini kapsayan [Kur'an'ı].

ولما كان ما أوتيه وما سيؤتاه أعظم ما أوتيه مخلوق، اتصل به قوله: {لا تمدن عينيك} أي مداً عظيماً بالتمني والاشتهاء المصمم، ولذلك ثنى العين احتزازاً عن حديث النفس {إلى ما متعنا} أي على عظمتنا {به أزواجاً} أي أصنافاً {منهم} أي أهل الدنيا؛ أو يقال: إنه لما كان المقصود لكل ذي لب إنما هو التبليغ بدار الفناء إلى دار البقاء، المؤكد إتيانها في الآية السابقة، وكان القرآن - كما تقدم - كفيلاً بذلك، وسلاه صلى الله عليه وعلى آله وسلم عما يؤذونه من أقوالهم، وتبين من ذلك علو درجته، توقع السامع ذكر ما

Kendisine verilen ve verilecek olan şeyler bir mahluka verilenlerin en büyüğü olduğu için şu buyruk buna bağlandı: {لا تمدن عينيك} “Sakın gözlerini dikme”, yani arzulayarak ve kesin bir iştiha ile büyük bir dikmeyle dikme. Bu sebeple nefsin fısıltısından sakındırmak için göz ikil olarak zikredildi; {إلى ما متعنا} “faydalandırdığımız şeylere”, yani azametimizle; {به أزواجاً} “kendilerini sınıflar”, yani fırkalar; {منهم} “onlardan”, yani dünya ehlinden; yahut şöyle denilir: Her akıl sahibinin gayesi, önceki ayette gelişi tekit edilen beka yurduna fena yurdundan ulaşmaktan ibaret olunca ve Kur'an da —daha önce geçtiği üzere— buna kefil olup Peygamber'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- onların inciten sözlerine karşı teselli edince ve bundan mertebesinin yüceliği açığa çıkınca, dinleyen kimse kendisine

أسبغ عليه من النعم فقال تعالى؛ أو يقال: إنه لما أمره سبحانه بالصبر على أذاهم، علل ذلك مما معناه أنهم خلقه، وأنه منفرد بالخلق، وهو بليغ العلم بأفعالهم مريد لها، فليس الفعل في الحقيقة إلا له، وعلى المحب أن يرضى بفعل حبيبه من حيث إنه فعله، ولما كان التقدير: فهو الذي خلقهم، وعلم قبل خلقهم ما يفعلون، عطف عليه تسلية له صلى عليه وعلى آله وسلم قوله {ولقد آتيناك} أي بما لنا من العظمة كما أتينا صالحاً ما تقدم {سبعاً من المثاني} يكون كل سبع منها كفيلاً بإغلاق باب من أبواب النيران السبعة، وهي أم القرآن الجامعة لجميع معاني القرآن التي أمرنا بإعادتها في كل ركعة، زيادة في حفظها، وتبركاً بلفظها، وتذكيراً لمعانيها، تخصيصاً لها عن بقية الذكر الذي تكلفنا بحفظه {و} آتيناك {القرآن العظيم} الجامع لجميع معاني الكتب السماوية المتكفلة بخيري الدارين مع زيادات لا تحصى، المشار إلى عظمته أول السورة بالتنوين ووصفه بأنه مبين للبراهين الساطعة على نبوتك، والأدلة القاطعة على رسالتك، الدالة على الله الموصلة إليه، والآية مع ذلك دليل على العلم المختتم به ما قبلها، فكأنه قيل: فماذا أعمل؟

bolca bahşedilen nimetlerin zikredilmesini bekledi, böylece Allah Teâlâ buyurdu; yahut şöyle denilir: Sübhânehû ona eziyetlerine sabretmesini emrettiğinde, bunu onların O'nun mahluku olduğu, yaratmada tek olduğu, fiillerini bihakkın bildiği ve onları dilediği manasıyla gerekçelendirdi. Hakikatte fiil ancak O'nundur; sevene düşen ise, sevgilisinin fiili olması hasebiyle sevgilisinin fiilinden razı olmaktır. Takdir: "Onları yaratan ve yaratmadan önce ne yapacaklarını bilen O'dur" şeklinde olunca, Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- teselli olmak üzere şu buyruğu ona atfetti: {ولقد آتيناك} “Andolsun sana verdik”, yani Salih'e daha önce geçen şeyleri verdiğimiz gibi azametimizle; {سبعاً من المثاني} “tekrarlanan yediyi”, öyle ki bunlardan her bir yedi cehennemin yedi kapısından birini kapatmaya kefil olur; o da Kur'an'ın bütün manalarını toplayan ve korunmasını artırmak, lafzıyla teberrük etmek ve manalarını hatırlatmak için, korumasını üstlendiğimiz Zikir'in geri kalanından tahsis edilerek her rekatta tekrarlamasını emrettiğimiz Ümmü'l-Kur'an'dır (Fâtiha); {و} “ve” sana verdik; {القرآن العظيم} “Yüce Kur'an'ı”, iki cihanın hayrını üstlenen semavi kitapların bütün manalarını sayısız fazlalıklarla toplayan, surenin başında tenvinle ve peygamberliğine parlak burhanları, risaletine kesin delilleri açıklayan, Allah'a delalet edip O'na ulaştıran mübin vasfıyla azametine işaret edilen [Kur'an'ı]. Ayet bununla beraber, bir öncekinin kendisiyle son bulduğu ilme bir delildir. Sanki şöyle denildi: "Öyleyse ne yapayım?"

فقيل في معنى {ذرهم يأكلوا} : {لا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجاً منهم} اكتفاء بهذا البلاغ العظيم الذي من تحلى به وأشربه قلبه أراه معايب هذه الدار فبغضه فيها وأشرف به على ما أمامه {ولا تحزن عليهم} لكونهم لم يؤمنوا فيخلصوا أنفسهم من النار، ويقوى بهم جانب الإسلام، وكأن هذا هو الصفح المأمور به، وهو الإعراض عنهم أصلاً ورأساً إلا في أمر البلاغ.

Bunun üzerine {ذرهم يأكلوا} “Bırak onları yesinler” manasında şöyle denildi: {لا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجاً منهم} “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz şeylere sakın gözlerini dikme”; kendisiyle süslenen ve kalbine sindiren kimseye bu dünyanın ayıplarını gösterip onu bundan soğutan ve önündeki şeyleri temaşa ettiren bu yüce tebliğ ile yetinerek. {ولا تحزن عليهم} “Onlara üzülme”, iman edip nefislerini ateşten kurtarmadıkları ve onlarla İslam'ın tarafı güçlenmediği için; sanki emrolunan af (safh) budur; o da tebliğ işi müstesna, onlardan bütünüyle ve tamamen yüz çevirmektir.

ولما أمره في عشرتهم بما أمر، أتبعه أمره بعشرة أصحابه ﵃ بالرفق واللين فقال تعالى: {واخفض} أي طأطىء {جناحك للمؤمنين *} أي العريقين في هذا الوصف، واصبر نفسك معهم، واكتفِ بهم، فإن الله جاعل فيهم البركة، وناصرك ومعز دينك بهم، وغير محوجك إلى غيرهم، فمن أراد شقوته فلا تلتفت إليهم، وهذا كناية عن اللين، وأصله أن الطائر إذا ضم الفرخ إليه بسط جناحه ثم قبضه عليه - قاله أبو حيان؛ وفي الجزء العاشر من الثقفيات عن أبي هريرة ﵁ أن رسول الله صلى الله عليه وعلى

Onlarla muamele hususunda emrettiği şeyi emredince, bunun peşinden ashabı -radıyallâhu anhüm- ile muamelesinde yumuşaklık ve nezaketi emrederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {واخفض} “Ve indir”, yani alçalt; {جناحك للمؤمنين *} “kanadını müminlere”, yani bu vasıfta kökleşmiş olanlara; onlarla beraber nefsini sabırlı kıl ve onlarla yetin. Zira Allah onların içine bereket koyacak, onlar vasıtasıyla sana yardım edip dinini aziz kılacak ve seni başkalarına muhtaç etmeyecektir. Kendi bedbahtlığını isteyen kimseye ise iltifat etme. Bu, yumuşaklıktan kinayedir; aslı şudur ki, kuş yavrusunu yanına almak istediğinde kanadını açar, sonra onun üzerine kapatır —bunu Ebû Hayyân söylemiştir—. es-Sakafiyyât'ın onuncu cüzünde Ebû Hureyre'den -radıyallâhu anh- rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

آله وسلم قال:

-

«المؤمن لين حتى تخاله من اللين أحمق» .

«Mümin o kadar yumuşaktır ki, yumuşaklığından dolayı onu ahmak zannedersin.»

ولما كان الغالب على الخلق التقصير، قال له: {وقل} أي للفريقين، مؤكداً لما للكفار من التكذيب، ولما للمؤمنين به من طيب النفس: {إني أنا} أي لا غيري من المنذرين بالأعداء الدنيوية {النذير المبين *} لمن تعمد التقصير، إنذاري منقذ له من ورطته، لأنه محتف بالأدلة القاطعة.

Kullarda kusur galip olduğu için ona şöyle dedi: {وقل} “Ve de ki”, yani her iki gruba, kâfirlerin yalanlamasını ve müminlerin O'na olan gönül hoşluğunu teyit ederek: {إني أنا} “Şüphesiz ben, evet ben”, yani dünyevi düşmanlarla uyaran başkası değil; {النذير المبين *} “apaçık bir uyarıcıyım”, kasten kusur işleyen kimse için; benim uyarım onu içine düştüğü vartadan kurtarır, zira kesin delillerle kuşatılmıştır.

ولما ذكر ما التحم بقصة أصحاب الحجر المقتسمين على قتل رسولهم، وختمه بالإنذار الذي هم أهله، عاد إلى تتميم أمرهم فشبههم بمن كذب من هذه الأمة فقال: {كما} أي كذب أولئك وآتيناهم آياتنا فأعرضوا عنها ففعلنا بهم من العذاب ما هم أهله مثل ما {أنزلنا} أي بعظمتنا من الآيات {على المقتسمين *} أي مثلهم من قريش حيث اقتسموا شعاب مكة، ينفرون الناس عنك ويفرقون القول في القرآن، فلا تأس عليهم لتكذيبهم وعنادهم مع رؤيتهم الآيات البينات، فإن سنتنا جرت بذلك فيمن أردنا شقوته كقوم صالح؛ ثم قال: {الذين} أي مع أنهم تقاسموا على قتلك واقتسموا طرق مكة للتنفير عنك {جعلوا القرءان} بأقوالهم {عضين *} أي قسموا القول فيه والحال

Peygamberlerini öldürmek üzere yeminleşen Hicr halkının kıssasına bağlanan hususları zikredip layık oldukları uyarı ile bunu noktalayınca, onların durumunu tamamlamaya dönüp bu ümmetten yalanlayan kimselere onları benzetti ve şöyle buyurdu: {كما} “Nitekim”, yani onlar yalanladılar, kendilerine ayetlerimizi verdik fakat onlardan yüz çevirdiler; biz de onlara hak ettikleri azabı uyguladık, tıpkı {أنزلنا} “indirdiğimiz gibi”, yani azametimizle indirdiğimiz ayetleri; {على المقتسمين *} “o bölücülere/yeminleşenlere”, yani Kureyş'ten onların benzeri olanlara; zira Mekke'nin yollarını bölüşüp insanları senden uzaklaştırıyor ve Kur'an hakkında farklı farklı sözler söylüyorlardı. Apaçık ayetleri gördükleri halde yalanlamaları ve inat etmeleri sebebiyle onlara üzülme; zira Salih'in kavmi gibi bedbahtlığını dilediğimiz kimseler hakkındaki sünnetimiz böyle cereyan etmiştir. Sonra şöyle buyurdu: {الذين} “Onlar ki”, yani seni öldürmek üzere yeminleşmelerine ve senden uzaklaştırmak için Mekke yollarını bölüşmelerine rağmen; {جعلوا القرءان} “Kur'an'ı kıldılar”, sözleriyle; {عضين *} “kısım kısım [kıldılar]”, yani onun hakkındaki sözü parçalara ayırdılar; oysa durum şudur ki,

أنه جامع المعاني، لا متفرق المباني - منتظم التأليف أشد انتظام. متلائم الارتباط أحكم التئام، كما قدمنا الإشارة إليه بتسميته كتاباً وقرآناً، وختمنا بأن ذلك على وجه الإبانة لاخفاء فيه، فقولهم كله عناه، فقالوا: سحر، وقالوا: شعر، وقالوا: كهانة، وقالوا: أساطير الأولين - وغير ذلك، أنزلنا عليهم آياتنا البينات وأدلتنا الواضحات، فأعرضوا عنها واشتغلوا بما لا ينفعهم من التعنت وغيره دأب أولئك فليرتقبوا مثل ما حل بهم، ومثلهم كل من تكلم في القرآن بمثل ذلك مما لا ينبغي من العرب وغيرهم؛ وروى البخاري عن ابن عباس ﵄ {جعلوا القرآن عضين} قال: هم أهل الكتاب: اليهود والنصارى، جزؤوه أجزاء فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه. وسيأتي معنى هذه اللفظة {فوربك} أي فتسبب عن فعلهم هذا أنا نقسم بالموجد لك، المدبر لأمرك، المحسن إليك بإرسالك {لنسئلنهم أجمعين *} أي هؤلاء وأولئك {عما كانوا} أي كوناً هو جبلة لهم {يعملون *} أي من تعضية القرآن وغيرها لأنا نسأل كلاًّ عما صنع {فاصدع}

o, manaları toplayandır, yapıları dağınık değildir; son derece muntazam bir dizilişe sahiptir; daha önce kitap ve Kur'an olarak isimlendirilmesine işaret ettiğimiz ve bunun hiçbir kapalılık olmaksızın apaçık bir beyan tarzında olduğunu belirttiğimiz üzere son derece sağlam bir irtibatla birbiriyle uyumludur. Onların sözlerinin tamamı ise inattır; kimi "sihir", kimi "şiir", kimi "kâhinlik", kimi de "öncekilerin masalları" dediler ve daha başka şeyler söylediler. Biz onlara apaçık ayetlerimizi ve aşikâr delillerimizi indirdik; onlar ise bunlardan yüz çevirip öncekilerin âdeti olduğu üzere inatçılık gibi kendilerine fayda vermeyen şeylerle meşgul oldular. O halde başlarına gelenlerin benzerini beklesinler! Kur'an hakkında Araplardan ve diğerlerinden böyle uygunsuz sözler söyleyen herkes de onların benzeridir. Buhârî'nin İbn Abbas'tan -radıyallâhu anhümâ- rivayet ettiğine göre {جعلوا القرآن عضين} hakkında şöyle demiştir: "Onlar Kitap ehlidir: Yahudiler ve Hristiyanlar. Onu parçalara ayırdılar; bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ettiler." Bu kelimenin anlamı gelecektir. {فوربك} “Rabbine andolsun ki”, yani onların bu fiili sebebiyle, seni var eden, işini tedbir eden, seni peygamber göndermekle sana ihsanda bulunan [Rabbin] adına yemin ediyoruz ki; {لنسئلنهم أجمعين *} “onların hepsine mutlaka soracağız”, yani bunlara da onlara da; {عما كانوا} “oldukları şeyleri”, yani fıtratları gereği [yaptıklarını]; {يعملون *} “yapmakta [oldukları şeyleri]”, yani Kur'an'ı parçalamaktan ve diğer şeylerden yaptıklarını; zira biz herkese yaptığını soracağız. {فاصدع} “O halde açıkça haykır”,

أي اجهر بعلو وشدة، فارقاً بين الحق والباطل بسبب ذلك {بما تؤمر} به من القرآن وكتاب مبين {وأعرض} أي إعراض من لا يبالي {عن المشركين *} بالصفح الجميل عن الأذى والاجتهاد في الدعاء، ويؤيد أن قوله {كما} راجع إلى قصة صالح ومتعلق بها - وإن لم أر من سبقني إليه - ذكرُ الوصف الذي به تناسبت الآيتان وهو الاقتسام، ثم وصف المقتسمين بالذين جعلوا القرآن عضين، لئلا يظن أنهم الذين تقاسموا في بيات صالح، أي أتينا أولئك الآيات المقتضية للإيمان فما كان منهم إلا التكذيب والتقاسم كما أنزلنا على هؤلاء الآيات فما كان منهم إلا ذلك، وإنما عبر في أولئك ب {ءاتيناهم} لأن آياتهم الناقة وولدها والبئر، وهي معطاة محسوسة، لا منزلة معقولة، وقال في هؤلاء أنزلنا إشارة إلى القرآن الذين هو أعظم الآيات، أو إلى الجميع وغلب عليها القرآن لأنه أعظمها، وإلى أنهم مبطلون في جحدهم وأنه لا ينبغي لهم أن يتداخلهم نوع شك في أنه منزل لأنه أعظم من تلك الآيات مع كونها محسوسات، وأما اعتراض ما بينهما من الآيات فمن أعظم أفانين البلاغة، فإنه لما أتم قصة صالح ﵇، علم أنه المتعنتين ربما قالوا: لأيّ شيء يخلقهم ثم يهلكهم مع علمه بعدم

yani hak ile batılı bu sebeple birbirinden ayırarak yüksek sesle ve şiddetle açığa vur; {بما تؤمر} “sana emrolunan şeyi”, Kur'an'dan ve apaçık kitaptan olan şeyleri; {وأعرض} “ve yüz çevir”, aldırmayan kimsenin yüz çevirmesi gibi; {عن المشركين *} “müşriklerden”, eziyetlerine güzelce katlanarak ve davette gayret göstererek. {كما} kelimesinin Salih kıssasına döndüğünü ve onunla bağlantılı olduğunu teyit eden husus —bunu benden önce söyleyen birini görmemiş olsam da— iki ayetin kendisiyle münasebet kurduğu vasfın, yani "bölüşme/yeminleşme" (iktisâm) vasfının zikredilmesidir; sonra da Salih'e gece baskını yapmaya yeminleşen kimseler zannedilmesin diye o bölücülerin "Kur'an'ı parça parça kılanlar" olarak vasfedilmesidir. Yani: Biz onlara imanı gerektiren ayetleri verdik, fakat onların yaptığı yalanlamaktan ve yeminleşmekten ibaret oldu; nitekim bunlara da ayetleri indirdik, bunların yaptığı da bundan ibaret oldu. Ancak öncekiler hakkında {ءاتيناهم} “onlara verdik” buyrulmuştur; çünkü onların ayetleri dişi deve, yavrusu ve kuyu idi; bunlar indirilmiş akli değil, verilmiş hissi mucizelerdir. Bunlar hakkında ise {أنزلنا} “indirdik” buyrulmuştur; bu da ayetlerin en büyüğü olan Kur'an'a yahut hepsine işarettir ve en büyüğü olduğu için Kur'an galip kılınmıştır; ayrıca onların inkârlarında batıl üzere olduklarına, hissi olmalarına rağmen o ayetlerden daha büyük olduğu için onun indirilmiş olduğundan hiçbir şüpheye düşmemeleri gerektiğine işarettir. İkisi arasındaki ayetlerin itiraz (ara cümle) olarak gelmesi ise belagatin en büyük sanatlarındandır. Zira Salih aleyhisselâm'ın kıssasını tamamlayınca, inatçıların belki de: "İcabet etmeyeceklerini bildiği halde niçin onları yaratıp sonra helak ediyor?" diyeceklerini bildi.

إجابتهم؟ فرد عليهم بأنه ما خلق {السماوات والأرض وما بينهما} من هؤلاء المعاندين ومن أفعالهم وعذابهم وغير ذلك {إلا بالحق وأن الساعة لآتية} فيعلم ذلك كله بالعيان من يشك فيه الآن، وذلك حين يكشف الغطاء عن البصائر والأبصار فاصفح عنهم، فإنه لا بد من الأخذ لك بحقك، إن لم يكن في الدنيا ففي يوم الجمع، ثم أكد التصرف بالحكمة بقوله {إن ربك هو الخلاّق العليم} ثم سلاه - عما يضيّقون به صدره من التكذيب بالساعة، وأن الوعد بها إنما هو سحر، ونحو ذلك من القول، ومن افتخارهم بأموالهم ونسبته إلى الحاجة إلى المشي بالأسواق - بما آتاه من كنوز القرآن، وأمره بأن يزيد في التواضع واللين للمؤمنين لتطيب نفوسهم فلا يأسوا على ما فاتهم من الدنيا، وأن ينذر الجميع ويحذرهم من سطوات الله أمثال ما أنزل بالأقدمين، ثم عاد إليهم فشبههم بهؤلاء في التكذيب ليعلم أنهم أجدر منهم بالعذاب لأنهم مشبه بهم، والمشبه به أعلى من المشبه، وذلك لكونهم أشد كفراً لأن نبيهم أعظم وآياته أجل وأكثر، وأجلى وأبهر، فيكون ذلك

Bu yüzden onlara cevap vererek, {السماوات والأرض وما بينهما} “gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri”, yani bu inatçıları, onların fiillerini, azaplarını ve diğer şeyleri; {إلا بالحق وأن الساعة لآتية} “ancak hak ile yarattığını ve o Kıyamet'in mutlaka geleceğini” bildirdi. Böylece şu anda bundan şüphe eden kimse, basiretler ve gözlerden perde kalktığı vakit bunların hepsini ayan beyan bilecektir. O halde onlardan yüz çevir; zira dünyada olmasa bile toplanma gününde senin hakkının alınması kaçınılmazdır. Sonra hikmetle tasarrufta bulunmayı şu buyruğuyla tekit etti: {إن ربك هو الخلاّق العليم} “Şüphesiz senin Rabbin O hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir”. Sonra Kıyamet'i yalanlamakla, onun vaadinin ancak bir sihir olduğunu söylemekle ve benzeri laflarla göğsünü daralttıkları şeylerden, mallarıyla övünmelerinden ve kendisini çarşılarda dolaşmaya muhtaç görmelerinden dolayı, ona bahşettiği Kur'an hazineleriyle onu teselli etti. Müminlere karşı tevazu ve yumuşaklığı artırmasını emretti ki gönülleri hoş olsun da dünyadan kaçırdıklarına üzülmesinler; ayrıca herkesi uyarmasını ve geçmişlerin başına indirdiği benzeri Allah'ın baskınlarından onları sakındırmasını emretti. Sonra yalanlama hususunda onları bunlara benzeterek onlara döndü ki, kendilerine benzetilen kimseler olmaları sebebiyle azaba daha layık oldukları bilinsin. Zira kendisine benzetilen (müşebbehün bih), benzetilenden (müşebbeh) daha üstündür. Bu da onların küfrünün daha şiddetli olmasındandır; çünkü peygamberleri daha büyük, ayetleri daha yüce, daha çok, daha aşikâr ve daha parlaktır. Böylece bu durum,

سبب اشتداد حذرهم، ولك أن تقول ولعله أحسن: إنه تعالى لما ذكر أن ثمود سكنوا الأرض سكنى الآمنين.

onların sakınmasının şiddetlenmesine sebep olur. Şöyle de diyebilirsin ve belki de bu daha güzeldir: Allah Teâlâ, Semûd kavminin yeryüzünde güven içinde oturanlar gibi oturduğunu zikredince,

فأزعجتهم عنها صيحه سلبت أرواحهم، وقلبت أشباحهم، كما سيكون لأهل الأرض قاطبة بنفخة الصور، عند نفوذ المقدور، وكان قد قدم ذكر كثير مما في السماوات والأرض من الآيات والعبر بقوله تعالى {ولقد جعلنا في السماء بروجاً} وما بعد ذلك من الجن والإنس وغيرهما مما جعل ذكر اختراعه دليلاً على الساعة، أتبع ذلك أن سبب خلق ذلك كله وما حواه من الخافقين إنما هو الساعة فقال {وما خلقنا السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق} أي بالأمر الثابت لا بالتمويه والسحر كما أنتم تشاهدون، أو بسبب إقامة الحق وإبانته من الباطل إبانة لا شك فيها يوم الجمع الأكبر، ومن إقامة الحق تنعيم الطائع وتعذيب العاصي، وذلك بعد إتيان الساعة بنفختي الصور {وإن الساعة لآتيه بالحق} أيضاً، وليست سحراً كما تظنون، ولما كان إتيانها لهذا العرض مما يشفي القلب لإدراك الثأر وهو حق لا بد منه، تسبب عنه قوله تعالى {فاصفح الصفح الجميل} .

onları oradan koparan, ruhlarını çekip alan ve cesetlerini altüst eden bir çığlık yakaladı; nitekim takdir olunan hüküm gerçekleştiğinde Sûr'a üflenmesiyle bütün yeryüzü ehline de böyle olacaktır. Allah Teâlâ {ولقد جعلنا في السماء بروجاً} “Andolsun biz gökte burçlar kıldık” buyruğuyla ve bundan sonra cin, insan ve diğer varlıklardan yarattığı şeyleri zikretmeyi Kıyamet'e delil kıldığı için göklerde ve yerde bulunan ayet ve ibretlerin çoğunu daha önce zikretmişti. Bütün bunların ve iki ufkun ihtiva ettiği şeylerin yaratılış sebebinin ancak Kıyamet olduğunu bunun peşinden getirerek şöyle buyurdu: {وما خلقنا السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق} “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık”, yani sizin gördüğünüz gibi göz boyama ve sihirle değil, sabit bir emirle; yahut en büyük toplanma gününde şüpheye yer bırakmayacak bir açıklıkla hakkı ikame etmek ve batıldan ayırmak sebebiyle [yarattık]. Hakkın ikame edilmesinden biri de itaatkâra nimet verilmesi ve asiye azap edilmesidir; bu da Sûr'a iki defa üflenmesiyle Kıyamet'in gelmesinden sonradır. {وإن الساعة لآتيه بالحق} “Ve şüphesiz o Kıyamet de hak ile gelecektir”; zannettiğiniz gibi sihir değildir. Onun bu gaye için gelmesi, intikamı almak suretiyle kalbe şifa verecek bir şey ve kaçınılmaz bir hak olduğundan, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu bundan neşet etti: {فاصفح الصفح الجميل} “O halde güzel bir yüz çevirmeyle yüz çevir”.

ولما كانت النفس بخبر الأعلم أوثق، وكان صانع الشيء أعلم به من غيره فكيف إذا كان مع ذلك تام للعلم قال الله تعالى معللاً لذلك {إن ربك} أي المحسن إليك {وهو الخلاّق} أي التام القدرة على الإيجاد والإعدام، الفعال لذلك «العليم» البالغ العلم؛ ولما ختم بهذين الوصفين بعد تقدم الأخبار عما أوتى أهل الحجر من الآيات، وأنه خلق الوجود بالحق لا بالتمويه، وكان ذلك موجباً لتوقع الإخبار عما أوتي هذا النبي الكريم منها لإرشاد أمته، وكانت الآيات إما أن تكون من قسم الخلق كآية صالح، أو من قسم الأمر الذي هو مدار العلم، أشار إلى تفضيله ﷺ بفضل ابنه، فقال عاطفاً على ذلك {ولقد ءاتيناك} أي إن كنا أتينا صالحاً أو غيره آية مضت فلم يبق إلا ذكرها فقد آتيناك {سبعاً من المثاني} وهي الفاتحة التي خصصت بها، ثنى فيها البسملة للمبادىء، والحمدلة للكمالات، والرحمانية والرحيمية فيها للإبداع الأول والمرضي من الأعمال، وملك الدنيا المسمى بالربوبية لكونه مستوراً، وملك يوم الدين، وبينهما رحمانية الإيجاد الثاني بالمعاد ورحيمية الثواب للمرضي من الأسباب،

Nefis en iyi bilenin haberine daha çok güvendiği ve bir şeyi yapan onu başkasından daha iyi bildiği için —kaldı ki bununla beraber ilmi tam olursa nasıl olur?— Allah Teâlâ bunu gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن ربك} “Şüphesiz senin Rabbin”, yani sana ihsanda bulunan; {وهو الخلاّق} “O hakkıyla yaratandır”, yani var etmeye ve yok etmeye tam kudret sahibi olan, bunu hakkıyla yapandır; «العليم» “Hakkıyla Bilendir”, ilmi kemale ermiş olandır. Hicr halkına verilen ayetlerden ve varlığı göz boyamayla değil hak ile yarattığından haber vermesi önceden geçtikten sonra bu iki vasıfla sözü tamamlayınca, bu durum ümmetini irşat etmesi için bu Kerîm Peygamber'e verilen ayetlerden haber verilmesini beklemeyi gerektirdi. Ayetler de ya Salih'in ayeti gibi yaratma (halk) kısmından ya da ilmin mihveri olan emir kısmından olacağı için, oğlunun faziletiyle [Peygamber] ﷺ'in üstünlüğüne işaret ederek buna atfen şöyle buyurdu: {ولقد ءاتيناك} “Andolsun sana verdik”, yani şayet Salih'e veya başkasına geçip giden ve sadece anısı kalan bir ayet verdiysek, sana da verdik; {سبعاً من المثاني} “tekrarlanan yediyi”, o da sana tahsis edilen Fâtiha'dır. Onda başlangıçlar için Besmele'yi, kemalat için Hamdele'yi, ilk icat ve razı olunan ameller için Rahmâniyet ve Rahîmiyeti, gizli olduğu için Rubûbiyet olarak isimlendirilen dünya mülkünü ve din gününün mülkünü tekrarlamıştır; ikisi arasında mead ile ikinci icadın Rahmâniyeti ve razı olunan sebepler için mükâfatın Rahîmiyeti vardır;

والعبادة التي لا تكون إلا مع القدرة والاختيار، والاستعانة الناظرة إلى العجز عن كمال الاقتدار، والهداية بالهادي والمهدي، والضلال في مقابل ذلك بالمضل والضال، وفي ذلك أسرار لا تسعها الأفكار {والقرآن الكريم} الجامع لجميع الآيات مع كونه حقاً ثابتاً لا سحراً وخيالاً، بل هو آية باقية على وجه الدهر، مستمراً أمرها، دائماً تلاوتها وذكرها، تفني الجبال الرواسي وهي باقية، وتزول السماوات والأراضي وهي جديدة، إذا اصطف عسكر الفجرة قالت كل آية منها هل من مبارز؟ وإن رام عدو مطاولة لتحققه بالضعف صاحت لدوام قوتها: إني أناجز فلا تقوم لها قائم، ولا يحوم حول حماها حائم، ولا يروم خوض بحرها رائم.

ancak kudret ve ihtiyar ile olabilecek ibadeti, tam kudretten aciz olmaya bakan yardımı (istiâne), hidayet eden ve hidayete erenle hidayeti, buna mukabil saptıran ve sapanla dalaleti [tekrarlamıştır]. Bunda fikirlerin kuşatamayacağı sırlar vardır. {والقرآن الكريم} “Ve Kerîm Kur'an'ı [verdik]”, bütün ayetleri toplayan; bununla beraber bir sihir ve hayal değil, sabit bir hak olan, bilakis zaman boyunca baki kalan, hükmü devam eden, tilaveti ve zikri daimi olan bir ayettir. Sabit ulu dağlar yok olur o baki kalır; gökler ve yerler zevale erer o ise hep yenidir. Fâsıklar ordusu saf bağladığında, onun her bir ayeti "Var mı er meydanına çıkan?" der. Düşman onun zayıflığını iddia ederek boy ölçüşmeye kalkışırsa, gücünün devamlılığından dolayı: "Ben vuruşmaya hazırım!" diye haykırır. Artık ona karşı duracak kimse çıkamaz, onun koruluğu etrafında kimse dolaşamaz ve onun denizine dalmayı hiçbir kimse arzulayamaz.

ولما كانت هذه الآية لصاحبها مغنية، ولمن فاز بقبولها معجبة مرضية، حسن كل الحسن اتباعها بقوله {لا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجاً منهم} ولما كان كفرهم بعد بيانها إنما هو عناد، قال تعالى «ولا تحزن عليهم» ولما كان الغني بها ربما طن حسن أنفة الغنى، عقبه قوله {واخفض جناحك للمؤمنين} ولما كان ربما ظن أن تلاوتها تغني عن الدعاء لا سيما لمن أعرض، نفى ذلك بقوله {وقل إني أنا النذير المبين} تحريضاً على الاجتهاد في التحذير، وتثبيتاً للمؤمنين وإرغاماً للمعاندين، واستجلاباً لمن أراد الله إسعاده من الكافرين، إعلاماً بأن القلوب للمؤمنين بيد الله ﷾، فلا وثوق مع ذلك بمقبل، ولا يأمن عن مدبر.

Bu ayet sahibini [her şeyden] müstağni kılan, onu kabul etme bahtiyarlığına eren kimseyi hayran bırakan ve hoşnut eden bir mahiyette olunca, peşinden {لا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجاً منهم} “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz geçimliğe gözlerini dikme” buyruğunun gelmesi son derece güzel olmuştur. [Ayetin] açıklanmasından sonra onların inkâr etmelerinin sırf inatçılıktan kaynaklandığı anlaşılınca Yüce Allah «ولا تحزن عليهم» “Onlara üzülme” buyurmuştur. Onunla zenginleşen kimsenin, zenginliğin getirdiği vakar ve sakınmayı güzel zannedebileceği ihtimaline binaen, bunun ardına {واخفض جناحك للمؤمنين} “Müminlere kol kanat ger” buyruğunu getirmiştir. Onun tilavet edilmesinin özellikle yüz çeviren kimseler için davetten müstağni kılacağı zannedilebileceği için de bunu {وقل إني أنا النذير المبين} “Ve de ki: Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım” buyruğuyla nefyetmiştir. [Bu emir], uyarma hususunda gayret göstermeye teşvik etmek, müminleri sebat ettirmek, inatçıları dize getirmek, kâfirlerden Allah'ın hidayetle bahtiyar kılmayı dilediği kimseleri [İslam'a] çekmek ve müminlerin kalplerinin aziz ve celil olan Allah'ın elinde olduğunu, dolayısıyla [hakk'a] yönelene tam bir güven duyulamayacağını, yüz çevirenden de büsbütün ümit kesilemeyeceğini bildirmek içindir.

ولما تم ذلك على هذا النظم الرصين، والربط الوثيق المتين، التفت الخاطر إلى حال من يندرهم، وكان كفار قريش - في تقسيمهم القول في القرآن واقتسامهم طرق مكة لإشاعة ذلك البهتان، تنفيراً لمن أراد الإيمان - أشبه شيء بالمقتسمين على صالح ﵇، قال تعالى {كما} أي آتينا أولئك المقتسمين آياتنا فكانوا عنها معرضين، مثل ما {أنزلنا} آياتنا {على المقتسمين} أي الذين تقاسموا برغبة كبيرة واجتهاد في ذلك {الذين جعلوا القرآن عضين} أي ذا أعضاء أي أجزاء متفاصلة متباينة مثل أعضاء الجزور إذا قطعت، جمع عضة مثل عدة وأصلها عضوة {فوربك لنسئلنهم أجمعين} أي لا يمتنع علينا منهم أحد {عما كانوا يعملون فاصدع} أي بسبب أمرنا لك بالإنذار وإخبارك أنا نسأل كل واحد عما عمل {بما تؤمر وأعرض عن المشركين} .

Söz bu sağlam diziliş ve kuvvetli irtibat üzere tamamlanınca zihin onları uyaran kimsenin haline yöneldi. Kureyş kâfirleri —Kur'an hakkındaki sözü taksim etmeleri ve iman etmek isteyeni uzaklaştırmak maksadıyla bu iftirayı yaymak için Mekke yollarını bölüşmeleri hususunda— Salih aleyhisselâm'a karşı yeminleşenlere her şeyden daha çok benziyordu. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كما} “Nitekim”, yani o yeminleşenlere ayetlerimizi verdik de onlar yüz çevirdiler; tıpkı {أنزلنا} “indirdiğimiz gibi”, ayetlerimizi; {على المقتسمين} “o bölücülere/yeminleşenlere”, yani büyük bir arzu ve gayretle bölüşenlere; {الذين جعلوا القرآن عضين} “Onlar ki Kur'an'ı kısım kısım kıldılar”, yani deve kesilip parçalandığında uzuvlarının ayrılması gibi onu birbirinden ayrı, farklı kısımlara ayırdılar. Iza (عضة) kelimesinin çoğuludur, ıde (عدة) gibidir, aslı udvedir (عضوة). {فوربك لنسئلنهم أجمعين} “Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız”, yani onlardan hiçbiri bizi aciz bırakamaz; {عما كانوا يعملون فاصدع} “yapmakta oldukları şeyleri. O halde açıkça haykır”, yani sana uyarmayı emretmemiz ve herkese yaptığını soracağımızı sana haber vermemiz sebebiyle; {بما تؤمر وأعرض عن المشركين} “sana emrolunan şeyi ve müşriklerden yüz çevir”.

ولما كان هذا الصدع في غاية الشدة عليه صلى الله عليه وعلى آله وسلم لكثرة ما يلقى عليه الأذى، خفف عنه سبحانه بقوله معللاً له: {إنا كفيناك} أي بما لنا من العظمة {المستهزءين *} أي شر الذين هم عريقون في الاستهزاء بك وبما جئت به، فأقررنا عينك بإهلاكهم، وزال عنك ثقل ما آذوك به، وبقي لك أجره، وسنكفيك غيرهم كما كفيناكهم، ثم وصفهم بقوله: {الذين يجعلون مع الله} أي مع ما رأوا من آياته الدالة على جلاله، وعظيم إحاطته وكماله {إلهاً} .

Bu açıkça haykırma, kendisine yapılan eziyetlerin çokluğundan ötürü Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- son derece ağır geldiği için, Sübhânehû bunu gerekçelendirerek şu buyruğuyla onun yükünü hafifletti: {إنا كفيناك} “Şüphesiz biz sana yettik”, yani azametimizle; {المستهزءين *} “o alay edenlere karşı”, yani seninle ve getirdiğin şeyle alay etmede ileri gidenlerin şerrine karşı. Onları helak etmekle senin gözünü aydın kıldık; sana eziyet ettikleri şeyin ağırlığı senden kalktı, ecri ise sana kaldı; onlara yettiğimiz gibi başkalarına karşı da sana yeteceğiz. Sonra onları şu buyruğuyla vasfetti: {الذين يجعلون مع الله} “Onlar ki Allah ile beraber kılarlar”, yani O'nun celaline, azametli kuşatıcılığına ve kemaline delalet eden ayetlerini görmelerine rağmen; {إلهاً} “bir ilah”.

ولما كانت المعية تفهم الغيرية، ولا سيما مع التعبير بالجعل، وكان ربما تعنت منهم متعنت باحتمال التهديد على تألهه سبحان على سبيل التجريد، أو على دعائه باسم غير الجلالة، لما ذكر المفسرون في قوله {قل ادعوا الله أو ادعوا الرحمن} [الإسراء: ١١٠] الآية آخر سبحان، زاد في الصراحة بنفي كمال كل احتمال بقوله: {ءاخر} قال البغوي: قال ابن عباس ﵄: سجد رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم بمكة ذات ليلة فجعل يقول في سجوده: يا الله يا رحمن،

Birliktelik (maiyyet) başkalık ifade ettiği, özellikle de kılma (ca'l) ifadesiyle kullanıldığı için; ayrıca müfessirlerin İsrâ suresinin sonundaki {قل ادعوا الله أو ادعوا الرحمن} “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin” [İsrâ: 110] ayetinde zikrettikleri üzere, inatçılardan biri Sübhân'ın mücerret olarak ilah edinilmesine yahut lafza-i celal dışındaki bir isimle dua edilmesine tehdidin hamledilme ihtimaliyle inatlaşabileceği için, her ihtimali tamamen nefyederek şu buyruğuyla açıklığı artırdı: {ءاخر} “başka [bir ilah]”. Begavî dedi ki: İbn Abbas -radıyallâhu anhümâ- şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece Mekke'de secdeye vardı ve secdesinde: "Yâ Allah, yâ Rahmân" demeye başladı.

فقال أبو جهل: إن محمداً ينهانا عن آلهتنا وهو يدعو إلهين؟ فأنزل الله هذه الآية يعني آية سبحان، وتسبب عن أخذنا للمستهزئين - وكانوا أعتاهم - أن يهدد الباقون بقولنا: {فسوف يعلمون} أي يحيط علمهم بشدة بطشنا وقدرتنا على ما نريد، ليكون وازعاً لغيرهم، أو يعلم المستهزئون وغيرهم عاقبة أمورهم في الدارين.

Bunun üzerine Ebû Cehil: "Muhammed bizi ilahlarımızdan menediyor da kendisi iki ilaha mı dua ediyor?" dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti, yani İsrâ suresindeki ayeti indirdi. Alay edenleri —ki onların en azgınları idiler— yakalamamız, geride kalanların şu buyruğumuzla tehdit edilmesine sebep oldu: {فسوف يعلمون} “Yakında bilecekler”, yani başkalarına bir caydırıcı olsun diye şiddetli yakalayışımızı ve dilediğimiz şeye olan kudretimizi tam bir ilimle bilecekler; yahut o alay edenler ve başkaları her iki yurtta da işlerinin akıbetini bilecekler.

ولما كان صدعه صلى الله عليه وعلى آله وسلم بذلك على حد من المشقة عظيم وإن أريح من المستهزئين، لكثرة من بقي ممن هو على مثل رأيهم، قال يسليه ويسخي بنفسه فيه: {ولقد نعلم} أي تحقق وقوع علمنا على ما لنا من العظمة {أنك} أي على ما لك من الحلم وسعة البطان {يضيق صدرك} أي يوجد ضيقه ويتجدد {بما يقولون} عند صدعك لهم بما تؤمر، في حقك من قولهم: {ياأيها الذي نزل عليه الذكر} إلى آخره، وفي حق الذي أرسلك من الشرك والصاحبة والولد وغير ذلك {فسبح} بسبب ذلك، ملتبساً {بحمد ربك} أي نزهه عن صفات النقص التي منها الغفلة عما يعمل

Alay edenlerden kurtulmuş olsa bile, onların fikrinde olan pek çok kimse geride kaldığı için Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- bunu açıkça haykırması son derece meşakkatli olduğundan, onu teselli etmek ve bu hususta gönlünü hoş tutmak üzere şöyle buyurdu: {ولقد نعلم} “Andolsun biliyoruz”, yani azametimizle ilmimizin kesin olarak vaki olduğunu biliyoruz; {أنك} “şüphesiz sen”, yani hilmine ve geniş yürekliliğine rağmen; {يضيق صدرك} “göğsün daralıyor”, yani darlığı vuku buluyor ve yenileniyor; {بما يقولون} “onların söyledikleri şeyler sebebiyle”, sana emrolunanı onlara açıkça haykırdığın vakit, senin hakkında {ياأيها الذي نزل عليه الذكر} “Ey kendisine Zikir indirilen!” ayetinin sonuna kadar söyledikleri sözlerden ve seni gönderen [Allah] hakkında şirk, eş ve çocuk isnadı gibi sözlerden ötürü. {فسبح} “O halde tesbih et”, bu sebeple [tesbih et], bürünerek; {بحمد ربك} “Rabbinin hamdiyle”, yani zalimlerin yaptıklarından gaflet etmek gibi eksiklik sıfatlarından O'nu tenzih et;

الظالمون، مثبتاً له صفات الكمال التي منها إعزاز الولي وإذلال العدو {وكن} أي كوناً جبلياً لا انفكاك له {من الساجدين *} له، أي المصلين، أي العريقين في الخضوع الدائم له بالصلاة التي هي أعظم الخضوع له وغيرها من عبادته، ليكفيك ما أهمك فإنه لا كافي غيره، فلا ملجأ إلى سواه، وعبر عنها بالسجود إشارة إلى شرفه وما ينبغي من الدعاء فيه لا سيما عند الشدائد، فقد قال تعالى:

dostunu aziz kılıp düşmanını zelil kılmak gibi kemal sıfatlarını O'na ispat et; {وكن} “ve ol”, yani ayrılmaz fıtri bir oluşla ol; {من الساجدين *} “secde edenlerden”, O'nun için [secde edenlerden], yani namaz kılanlardan; O'na karşı en büyük boyun eğiş olan namazla ve diğer ibadetleriyle O'na sürekli boyun eğmede kökleşmiş olanlardan [ol]. Tâ ki seni kederlendiren şeylere karşı O sana yetsin; zira O'ndan başka yetecek kimse yoktur, O'ndan başkasına sığınılacak yer de yoktur. Namazın şerefine ve onda, bilhassa sıkıntı anlarında yapılması gereken duaya işaret etmek üzere ondan secde diye ifade edilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

{واستعينوا بالصبر والصلاة} [البقرة: ٤٥] وروي أن رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم كان إذا حزبه أمر فزع إلى الصلاة - ذكره البغوي بغير سند، وهو في مسند أحمد وسنن أبي داود عن حذيفة ﵁ قال: كان النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم إذا حزبه أمر صلى. وفي سنن النسائي الكبرى ومسند أحمد عن علي ﵁ قال: لقد رأيتنا ليلة بدر وما فينا إنسان إلا نائم إلا رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم فإنه كان يصلي إلى شجرة ويدعو حتى أصبح. وفي لفظ لأحمد: لقد رأيتنا وما فينا إلا نائم إلا رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم تحت

{واستعينوا بالصبر والصلاة} “Sabır ve namazla yardım dileyin” [Bakara: 45]. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir iş kederlendirdiğinde hemen namaza koşardı —bunu Begavî senetsiz olarak zikretmiştir; Ahmed'in Müsned'inde ve Ebû Dâvûd'un Sünen'inde Huzeyfe'den -radıyallâhu anh- şöyle rivayet edilmiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir iş kederlendirdiğinde namaz kılardı." Nesâî'nin es-Sünenü'l-Kübrâ'sında ve Ahmed'in Müsned'inde Ali'den -radıyallâhu anh- şöyle rivayet edilmiştir: "Bedir gecesi hepimizin uyuduğunu gördüm; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hariç, o bir ağaca doğru namaz kılıyor ve sabaha kadar dua ediyordu." Ahmed'in bir lafzında ise şöyledir: "Bizim hepimizin uyuduğunu gördüm; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ağacın altında

شجرة يصلي ويبكي حتى أصبح. ولأحمد ومسلم وأبي يعلى عن أبي هريرة ﵁ أن النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم قال: «أقرب ما يكون العبد من ربه وهو ساجد» .

sabaha kadar namaz kılıyor ve ağlıyordu." Ahmed, Müslim ve Ebû Ya'lâ'nın Ebû Hureyre'den -radıyallâhu anh- rivayetine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kulun Rabbine en yakın olduğu an, secde halinde olduğu andır.»

ولما أمره بعبادة خاصة، أتبعه بالعامة فقال: {واعبد ربك} أي دم على عبادة المسحن إليك بهذا القرآن الذي هو البلاغ بالصلاة وغيرها {حتى يأتيك اليقين} بما يشرح صدرك من الموت أو ما يوعدون به من الساعة أو غيرها مما {يود الذين كفروا معه لو كانوا مسلمين} قال الرازي في اللوامع: وهذا دليل على أن شرف العبد في العبودية، وأن العبادة لا تسقط عن العبد بحال ما دام حياً - انتهى. وقال البغوي: وهذا معنى ما في سورة مريم ﵍ {وأوصاني بالصلاة والزكاة ما دمت حياً} [مريم: ٣١] فقد انطبق آخر السورة - في الأمر باتخاذ القرآن بلاغاً لكل خير والإعراض عن الكفار - على أولها أتم انطباق، واعتنق كل من الطرفين: الآخر والأول أي اعتناق - والله الموفق للصواب، وإليه المرجع والمآب.

Ona hususi bir ibadeti emredince peşinden umumi olanı getirerek şöyle buyurdu: {واعبد ربك} “Ve Rabbine kulluk et”, yani namazla ve diğer şeylerle tebliğden ibaret olan bu Kur'an ile sana ihsanda bulunana ibadete devam et; {حتى يأتيك اليقين} “sana yakîn gelinceye kadar”, ölümden senin göğsünü ferahlatacak şey yahut kendisiyle tehdit edildikleri Kıyamet veya {يود الذين كفروا معه لو كانوا مسلمين} “İnkâr edenlerin 'Keşke Müslüman olsaydık' diye temenni edecekleri” diğer hususlardan olan şey gelinceye kadar. Râzî Levâmi'de şöyle der: "Bu, kulun şerefinin kullukta olduğuna ve hayatta olduğu müddetçe hiçbir halükârda ibadetin kuldan düşmeyeceğine delildir" —alıntı bitti—. Begavî ise şöyle demiştir: Meryem aleyhasselâm suresindeki {وأوصاني بالصلاة والزكاة ما دمت حياً} “Yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti” [Meryem: 31] ayetinin anlamı da budur. Böylece surenin sonu —Kur'an'ı her hayrın tebliği edinme ve kâfirlerden yüz çevirme emri hususunda— başıyla tastamam örtüşmüş, iki taraf yani son ve ilk birbirine sımsıkı sarılmıştır. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır; dönüş ve varış O'nadır.