Binûn

Meryem — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما كان إسماعيل ﵊ هو الذي ساعد أباه

İsmâil aleyhisselâm babası

إبراهيم ﵇ في بناء البيت الذي كان من الأفعال التي أبقى الله بها ذكره، وشهر أمره وكان موافقاً لموسى ﵇ في ظهور آية الماء الذي به حياة كل شيء وإن كانت آية موسى ﵇ انقضت بانقضائه، وآيته هو باقية إلى أن يرث الله الأرض ومن عليها، وهي التي كانت سبب حياته وماؤها ببركته أفضل مياه الأرض، وجعل سبحانه آية الماء التي أظهرها له سبب حفظه من الجن والإنس والوحش وسائر المفسدين، إشارة إلى أنه سبحانه يحيي بولده محمد ﷺ الذي غذاه بذلك الماء ورباه عند ذلك البيت إلى أن اصطفاه برسالته، فحسدته اليهود وأمرت بالتعنت عليه - ما لم يحي بغيره، ويجعله قطب الوجود كما خصه - من بين آل إبراهيم ﵇ بالبيت الذي هو كذلك قطب الوجود، ويشفي به من داء الجهل، ويغني به من مرير الفقر، كما جعل ماء زمزم طعام طعم وشفاء سقم، وكان ﷺ آخر من شيد قدرهم، وأعظم من أعلى ذكرهم، عقب ذكره بذلك فقال: {واذكر في الكتاب} أباك الأقرب {إسماعيل} ابن إبراهيم ﵉ الذي هم معترفون بنبوته، ومفتخرون برسالته وأبوته، فلزم بذلك فساد تعليلهم إنكار نبوتك بأنك من البشر، ثم علل ذكره والتنويه بقدره بقوله معلماً بصعوبة الوفاء بالتأكيد:

İbrâhîm aleyhisselâm'a Beyt'in inşasında yardım eden kişi olup bu, Allah'ın onun zikrini baki kıldığı ve şanını yaydığı amellerden biri olduğu; her şeyin hayat bulduğu su mucizesinin ortaya çıkmasında Mûsâ aleyhisselâm ile benzerlik gösterdiği -her ne kadar Mûsâ aleyhisselâm'ın mucizesi onun [hayatının] sona ermesiyle bitmiş, İsmâil'in mucizesi ise Allah yeryüzüne ve üzerindekilere varis oluncaya dek baki kalacak ve onun hayatının sebebi olup bereketiyle suyu yeryüzünün en faziletli suyu olmuşsa da-; ve Allah Teâlâ onun için ortaya çıkardığı su mucizesini cinlerden, insanlardan, vahşi hayvanlardan ve diğer bütün bozgunculardan korunmasının vesilesi kılarak, o su ile beslediği ve risaletiyle seçene kadar o Beyt'in yanında yetiştirdiği evladı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla -ki Yahudiler onu kıskanmış ve ona karşı inatla diretilmesini emretmişti- başkasıyla diriltmediği şeyleri dirilteceğine, tıpkı varlığın kutbu olan Beyt'i İbrâhîm aleyhisselâm ailesi arasından ona tahsis ettiği gibi onu da varlığın kutbu kılacağına, Zemzem suyunu doyuran bir yiyecek ve hastalıklara şifa kıldığı gibi onunla da cehalet hastalığına şifa verip acı fakirlikten kurtararak zenginleştireceğine işaret buyurduğu ve o sallallâhu aleyhi ve sellem onların kadrini en son yücelten ve şanlarını en çok artıran kişi olduğu için, onun zikrinin ardından şöyle buyurdu: {واذكر في الكتاب} “Kitap'ta an”, en yakın atan olan, {إسماعيل} “İsmâil'i de”, İbrâhîm'in oğlu [İsmâil'i aleyhimesselâm] ki onlar onun peygamberliğini itiraf etmekte, risaleti ve atalığıyla övünmektedirler. Dolayısıyla senin peygamberliğini sırf bir beşer olduğun gerekçesiyle inkâr etmelerinin geçersizliği ortaya çıkmış oldu. Ardından onun zikredilmesinin ve kadrinin yüceltilmesinin gerekçesini, teyit ile vefanın zorluğunu bildirerek şöyle açıkladı:

{إنه كان} جبلة وطبعاً {صادق الوعد} في حق الله وغيره لمعونة الله له على ذلك، بسبب أنه لا يعد وعداً إلا مقروناً بالاستثناء كما قال لأبيه حين أخبرهم بأمر ذبحه {ستجدني إن شاء الله من الصابرين} فكن أبي كذلك ولا تقولن لشي إني فاعل ذلك غداً إلا أن يشاء الله، وخصه بالمدح به - وإن كان الأنبياء كلهم كذلك - لقصة الذبح فلا يلزم منه تفضيله {وكان رسولاً نبياً} نبأه الله بأخباره، وأرسله إلى قومه جرهم قاله الأصبهاني. وأتى أهل البراري بدين أبيه إبراهيم عليهما الصلاة والسلام فأحياها الله بنور الإيمان الناشىء عن روح العلم ووصفه بالرسالة زيادة على وصف أخيه إسحاق ﵉ وتقدم في أمر موسى ﵇ سر الجمع بين الوصفين؛ وفي صحيح مسلم وجامع الترمذي - عن واثلة بن الأسقع ﵁ «أن الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل ﵇» وفي رواية الترمذي «أن الله اصطفى من ولد إبراهيم إسماعيل» {وكان يأمر أهله بالصلاة} التي هي طهرة البدن وقرة العين وخير العون على جميع المآرب

{إنه كان} “Şüphesiz o”, yaratılış ve fıtrat olarak, {صادق الوعد} “sözünde sadıktı”; Allah Teâlâ'nın bu hususta ona yardım etmesi sebebiyle hem Allah'ın hakkı hem de başkaları konusunda [böyleydi]. Zira o, kurban edilme emrini kendisine haber verdiğinde babasına: {ستجدني إن شاء الله من الصابرين} “İnşâallah beni sabredenlerden bulacaksın” dediği gibi, istisna (inşâallah deme) ile birlikte olmaksızın hiçbir söz vermezdi. Sen de ey babacığım öyle ol ve Allah dilemedikçe hiçbir şey hakkında 'ben bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme. -Bütün peygamberler böyle olsa da- kurban kıssasından ötürü bu övgüyle özellikle zikredilmiştir; dolayısıyla bundan diğerlerinden üstün olması gerekmez. {وكان رسولاً نبياً} “ve bir resul, bir nebiydi.” Allah Teâlâ onu haberleriyle bilgilendirmiş ve kavmi olan Cürhüm'e elçi olarak göndermiştir; bunu el-İsfahânî söylemiştir. Çöl ehline babası İbrâhîm'in aleyhimesselâm diniyle gelmiş, Allah da onları ilmin ruhundan neşet eden iman nuruyla ihya etmiştir. Kardeşi İshak'ın aleyhimesselâm vasfına ilaveten onun risaletle vasfedilmesi ve iki vasfın birlikte zikredilmesinin hikmeti Mûsâ aleyhisselâm kıssasında geçmişti. Sahîh-i Müslim ve Câmiu't-Tirmizî'de Vâsile b. el-Eskâ'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre: «Şüphesiz Allah, İsmâil'in aleyhisselâm soyundan Kinâne'yi seçti» buyrulmuştur; Tirmizî'nin rivayetinde ise «Allah, İbrâhîm'in soyundan İsmâil'i seçti» şeklindedir. {وكان يأمر أهله بالصلاة} “Ailesine namazı emrederdi”; ki o beden temizliği, göz aydınlığı ve bütün maksatlar için en hayırlı yardımdır,

{والزكاة} التي هي طهرة المال، كما أوصى الله بذلك جميع الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، وتقدم في هذه السورة أنه ﷾ أوصى بذلك عيسى ﵇ {وكان عند ربه} لعبادته على حسب ما أقامته ربوبيته {مرضياً *} فاقتد أنت به فإنه من أجل آبائك، لتجمع بين طهارة القول والبدن والمال، فتنال رتبة الرضا.

{والزكاة} “ve zekâtı [emrederdi]”; ki o malın temizliğidir; nitekim Allah Teâlâ bütün peygamberlere aleyhimüsselâm bunu tavsiye etmiştir ve bu surede O'nun celle celâluhû bunu Îsâ aleyhisselâm'a da tavsiye ettiği geçmişti. {وكان عند ربه} “ve Rabbinin katında idi”, rubûbiyetinin kendisini ikame ettiği veçhile kulluğu sebebiyle, {مرضياً *} “rızaya ermiş [biriydi].” Sen de ona uy; zira o senin en yüce atalarındandır; böylece söz, beden ve mal temizliğini bir araya getirir ve rıza mertebesine ulaşırsın.

ولما كان إسماعيل ﵇ قد رفع بالسكنى حياً إلى أعلى مكان في الأرض رتبة، وكان أول نبي رمى بالسهام، وكان إدريس ﵇ مع رفعته إلى المكان العلي - أول من اتخذ السلاح وقاتل الكفار، وأول من نظر في علم النجوم والحساب، وخط بالقلم، وخاط الثياب ولبس الجبة وكان أغربهم قصة، وأعجبهم أمراً، وأقدمهم زمناً، ختم به هذه القصص تأييداً لهذا النبي الكريم، بما بين له من القصص التي هي أغرب مما أمر اليهود بالتعنت فيه، وإشارة إلى أن الله تعالى يؤتي أتباعه من علوم إدريس الأرضية والسماوية مما يستحق أن يحفظ بالخط ويودع بطون الكتب لضيق الصدور عن حفظه ما لم يؤته أمة من الأمم، وأنه يجمع شملهم، وترهيباً للمتعنتين بأنهم إن لم ينتهوا وضع فيهم السلاح كما فعل إدريس ﵇ بكفار زمانه فقال: {واذكر في الكتاب} أي الجامع

İsmâil aleyhisselâm hayattayken yeryüzünün mertebece en yüce mekânında ikamet ettirilerek yükseltildiği ve ok atan ilk peygamber olduğu; İdrîs aleyhisselâm da -yüce bir mekâna yükseltilmesiyle birlikte- silah edinen ve kâfirlerle savaşan ilk kişi, yıldızlar ve hesap ilmini ilk inceleyen, kalemle ilk yazan, elbiseleri dikip cübbe giyen ilk kişi olduğu, kıssası en ilginç, durumu en hayret verici ve zaman bakımından en eski olduğu için; bu kıssalar, Yahudilerin inatla sorması emredilen şeylerden daha ilginç olan kıssaların kendisine açıklanmasıyla bu Kerîm Nebî'yi desteklemek üzere ve Allah Teâlâ'nın onun ümmetine, İdrîs'in göksel ve yersel ilimlerinden göğüslerin ezberlemeye dar gelmesi sebebiyle yazıyla korunmaya ve kitapların satırlarına emanet edilmeye layık olan öyle ilimleri diğer ümmetlerden hiçbirine vermediği şekilde vereceğine, onların dağınıklığını toparlayacağına işaret etmek ve inatçı inkârcıları şayet vazgeçmezlerse İdrîs aleyhisselâm'ın kendi zamanındaki kâfirlere yaptığı gibi kendilerine de silah doğrultulacağı ile korkutmak maksadıyla İdrîs ile hitama erdirilip şöyle buyruldu: {واذكر في الكتاب} “Kitap'ta an”, yani toplayan [Kitap'ta],

لكل ما يحتاج إليه من القصص المتقدمين والمتأخرين {إدريس} أي الذي هو أبعد ممن تعنت بهم اليهود زماناً، وأخفى منهم شأناً، وهو جد أبي نوح ﵇ واسمه حنوخ بمهملة ونون وآخره معجمة {إنه كان صديقاً} أي صادقاً في أقواله وأفعاله، ومصدقاً بما أتاه عن الله من آياته على ألسنة الملائكة {نبياً *} ينبئه الله تعالى بما يوحيه إليه من الأمر العظيم، رفعة لقدره، فينبىء به الناس الذين أرسل إليهم {ورفعناه} جزاء منا له على تقواه وإحسانه، رفعة تليق بعظمتنا، فأحللناه {مكاناً علياً *} أي الجنة أو السماء الرابعة، وهي التي رآه النبي ﷺ بها ليلة الإسراء؛ قال ابن قتيبة في المعارف: وفي التوراة أن أخنوخ أحسن قدام الله فرفعه إليه - انتهى. وفي نسخة ترجمه التوراة وهي قديمة جداً وقابلتها مع بعض فضلاء الربانيين من اليهود وعلى ترجمة سعيد الفيومي بالمعنى وكان هو القارىء ما نصه: وكانت جميع حياة حنوخ ثلاثمائة وخمساً وستين سنة، فأرضى حنوخ الله ففقد لأن الله غيبه، وفي نسخة

öncekilerin ve sonrakilerin muhtaç olduğu bütün kıssaları [içeren Kitap'ta], {إدريس} “İdrîs'i de”; yani Yahudilerin inatla öne sürdükleri kimselerden zaman bakımından daha uzak ve şanı onlarca daha gizli olan, Nûh aleyhisselâm'ın babasının dedesi olan ve ismi noktasız hâ, nûn ve sonu noktalı hı ile Hanûh olan zatı. {إنه كان صديقاً} “Şüphesiz o, dosdoğru / sıddîk”, yani sözlerinde ve fiillerinde son derece doğru ve meleklerin diliyle Allah'tan kendisine gelen ayetleri tasdik eden, {نبياً *} “bir nebiydi.” Kadrini yüceltmek için Allah Teâlâ'nın kendisine vahyettiği büyük emirleri bildirdiği, onun da kendilerine gönderildiği insanlara haber verdiği [bir peygamberdi]. {ورفعناه} “Ve Biz onu yükselttik”, takvasına ve ihsanına bir mükâfat olarak azametimize yaraşır bir yükseltişle, ve onu yerleştirdik: {مكاناً علياً *} “yüce bir mekâna.” Yani cennete veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in İsrâ gecesinde kendisini gördüğü dördüncü semaya. İbn Kuteybe *el-Maârif* adlı eserinde şöyle demiştir: Tevrat'ta, Ahnûh'un Allah'ın huzurunda iyi davrandığı, Allah'ın da onu Kendisine yükselttiği yazılıdır -nakil bitti-. Tevrat'ın çok eski bir tercüme nüshasında -ki onu Yahudilerin faziletli rabbanîlerinden bazılarıyla ve Saîd el-Feyyûmî'nin mana tercümesi üzerinden karşılaştırdım, okuyan da o idi- metin aynen şöyledir: “Hanûh'un bütün ömrü üç yüz altmış beş yıldı. Hanûh Allah'ı razı etti, sonra kayboldu; çünkü Allah onu gizledi.” Bir başka nüshada:

أخرى: لأن الله قبله، وفي أخرى: لأن الله أخذه. وهو قريب مما قال ابن قتيبة، لأن أصل الكلام عبراني، وإنما نقله إلى العربي المترجمون، فكل ترجم على قدر فهمه من ذلك اللسان، ويؤيد أن المراد الجنة ما في مجمع الزوائد للحافظ نور الدين الهيثمي عن معجمي الطبراني - الأوسط والأصغر إن لم يكن موضوعاً: حدثنا محمد بن واسط ثنا إبراهيم بن عبد الله بن خالد المصيصي ثنا حجاج بن محمد بن أبي غسان محمد بن مطرف عن زيد ابن أسلم عن عبيد الله بن أبي رافع عن أم سلمة ﵂ أن رسول الله ﷺ قال:

“Çünkü Allah onu kabul etti”; bir diğerinde: “Çünkü Allah onu aldı” şeklindedir. Bu, İbn Kuteybe'nin dediğine yakındır; zira sözün aslı İbranicedir ve onu Arapçaya mütercimler aktarmıştır; herkes o dilden anladığı kadarıyla tercüme etmiştir. Kastedilenin cennet olduğunu, Hâfız Nûreddîn el-Heysemî'nin *Mecmau'z-Zevâid* adlı eserinde Taberânî'nin *el-Evsat* ve *es-Sağîr* adlı mu'cemlerinden -şayet uydurma değilse- naklettiği şu rivayet de teyit etmektedir: Bize Muhammed b. Vâsıt anlattı, bize İbrâhîm b. Abdillâh b. Hâlid el-Mıssîsî anlattı, bize Haccâc b. Muhammed b. Ebî Gassân Muhammed b. Mutarrif, Zeyd b. Eslem'den, o Ubeydullâh b. Ebî Râfi'den, o da Ümmü Seleme'den radıyallâhu anhâ rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«إن إدريس ﵇ كان صديقاً لملك الموت فسأله أن يريه الجنة والنار، فصعد بإدريس فأراه النار ففزع منها، وكاد يغشى عليه فالتف عليه ملك الموت بجناحه، فقال ملك الموت: أليس قد رأيتها؟ قال: بلى! ولم أر كاليوم قط، ثم انطلق به حتى أراه الجنة فدخلها فقال له ملك الموت: انطلق! قد رأيتها، قال: إلى أين؟ قال ملك الموت: حيث كنت، قال إدريس: لا والله! لا أخرج منها بعد إذ دخلتها، فقيل لملك الموت: أليس أنت أدخلته إياها وأنه ليس لأحد دخلها أن يخرج منها» .

«İdrîs aleyhisselâm ölüm meleğinin dostu idi. Ondan kendisine cenneti ve cehennemi göstermesini istedi. Melek İdrîs ile birlikte yükseldi ve ona cehennemi gösterdi; İdrîs ondan çok korktu ve neredeyse bayılacaktı, ölüm meleği kanadıyla onu sardı. Ölüm meleği: ‘Onu görmedin mi?’ dedi. İdrîs: ‘Evet! Bugün gibisini asla görmedim’ dedi. Sonra onu götürüp cenneti gösterdi, İdrîs oraya girdi. Ölüm meleği ona: ‘Haydi yürü, onu gördün’ dedi. İdrîs: ‘Nereye?’ dedi. Ölüm meleği: ‘Bulunduğun yere’ dedi. İdrîs: ‘Hayır, Allah'a yemin olsun ki oraya girdikten sonra artık oradan çıkmam!’ dedi. Bunun üzerine ölüm meleğine: ‘Onu oraya sen sokmadın mı? Oraya giren hiç kimse oradan çıkarılmaz’ denildi.»

وقال: لا يروى عن أم سلمة إلا بهذا الإسناد، وقال الحافظ نور الدين: إبراهيم المصيصي متروك.

Ve şöyle dedi: Bu hadis Ümmü Seleme'den sadece bu senetle rivayet edilir. Hâfız Nûreddîn ise şöyle dedi: İbrâhîm el-Mıssîsî metrûktur.

قلت وفي لسان الميزان لتلميذه شيخنا حافظ العصر ابن حجر عن الذهبي أنه كذاب، وعن ابن حبان أنه كان يسوي الحديث، أي يدلس تدليس التسوية. وفي تفسير البغوي عن وهب قريب من هذا، وفيه أنه سأل ملك الموت أن يقبض روحه ويردها إليه بعد ساعة، فأوحى الله إليه أن يفعل، وفيه أنه احتج في امتناعه من الخروج بأن كل نفس ذائقة الموت وقد ذاقه، وأنه لا بد من ورود النار وقد وردها، وأنه ليس أحد يخرج من الجنة، فأوحى الله إلى ملك الموت: بإذني دخل الجنة - يعني: فخلِّ سبيله - فهو حي هناك. وفي تفسير البغوي أيضاً عن كعب وغيره أن إدريس ﵇ مشى ذات يوم في حاجة فأصابه وهج الشمس فقال: يا رب! فكيف بمن يحملها؟ اللهم! خفف عنه من ثقلها، فخفف عنه فسأل ربه عن السبب فأخبره فسأل أن يكون بينهما خلة، فأتاه فسأله إدريس ﵇ أن يسأل ملك الموت أن يؤخر أجله، فقال: لا يؤخر الله نفساً إذا جاء أجلها، وأنا مكلمه، فرفع إدريس ﵇ فوضعه عند مطلع الشمس، ثم أتى ملك الموت وكلمه فقال: ليس ذلك إليّ، ولكن إن أحببت أعلمته أجله

Ben derim ki: Talebesi, asrımızın hafızı İbn Hacer'in *Lisânü'l-Mîzân* adlı eserinde Zehebî'den onun yalancı olduğu, İbn Hibbân'dan da hadisi tesviye ettiği, yani tesviye tedlisi yaptığı nakledilmiştir. Begavî'nin tefsirinde Vehb'den buna yakın bir rivayet vardır; orada İdrîs'in ölüm meleğinden ruhunu kabzetmesini ve bir saat sonra kendisine geri vermesini istediği, Allah'ın da meleğe bunu yapmasını vahyettiği zikredilir. Yine orada İdrîs'in cennetten çıkmamaya gerekçe olarak 'her nefis ölümü tadacaktır' hükmünü gösterip kendisinin onu tattığını, cehenneme mutlaka uğranacağını ve kendisinin oraya uğradığını, cennete giren hiç kimsenin oradan çıkarılmayacağını delil getirdiği; bunun üzerine Allah'ın ölüm meleğine: ‘O cennete Benim iznimle girdi -yani onu serbest bırak-’ diye vahyettiği, dolayısıyla onun orada diri olduğu belirtilir. Yine Begavî'nin tefsirinde Kâ'b ve başkalarından rivayet edildiğine göre, İdrîs aleyhisselâm bir gün bir ihtiyacı için yürürken güneşin sıcağına maruz kaldı ve: “Ey Rabbim! Onu taşıyanın hâli nicedir? Allahım! Onun ağırlığını ondan hafiflet” dedi. Bunun üzerine o hafifletildi; melek Rabbine bunun sebebini sordu, O da haber verdi. Bunun üzerine melek aralarında dostluk olmasını diledi ve İdrîs'e geldi. İdrîs aleyhisselâm ondan ölüm meleğine ecelini geciktirmesini sormasını istedi. Melek: “Eceli geldiği zaman Allah hiçbir nefsi ertelemez; fakat ben onunla konuşurum” dedi. İdrîs'i aleyhisselâm alıp güneşin doğduğu yere koydu. Sonra ölüm meleğine gelip onunla konuştu. Ölüm meleği: “Bu benim elimde değil; fakat dilersen ecelini ona bildiririm

فيتقدم في نفسه، قال: نعم! فنظر في ديوانه فقال: إنك كلمتني في إنسان ما أراه يموت أبداً، قال: وكيف ذلك؟ قال: لا أجده يموت إلا عند مطلع الشمس، قال: فإني أتيتك وتركته هناك، قال: انطلق فلا أراك تجده إلا وقد مات، فوالله ما بقي من أجل إدريس ﵇ شيء، فرجع الملك فوجده ميتاً. ومن جيد المناسبات أن إسماعيل وإدرس عليهما الصلاة والسلام اشتركا في البيان بالعلم واللسان، فإسماعيل ﵇ أول من أجاد البيان باللسان، وإدريس ﵇ أول من أعرب الخطاب بالكتاب، فقد روى الطبراني عن ابن عباس ﵄ أن النبي ﷺ قال: «أول من فتق لسانه بهذه العربية إسماعيل ﵇»

de kendisi için hazırlık yapar” dedi. Melek: “Evet!” dedi. Ölüm meleği divanına (defterine) baktı ve: “Sen bana öyle bir insandan bahsettin ki onun asla öleceğini sanmıyorum” dedi. Melek: “Bu nasıl olur?” dedi. O da: “Onun ölüm vaktini ancak güneşin doğduğu yerde buluyorum” dedi. Melek: “Ben sana onun yanından geldim ve onu orada bıraktım” dedi. Ölüm meleği: “Git, zira onu ancak ölmüş bulacağını sanıyorum” dedi. Allah'a yemin olsun ki İdrîs'in aleyhisselâm ecelinden geriye hiçbir şey kalmamıştı. Melek döndüğünde onu ölmüş buldu. Güzel münasebetlerdendir ki İsmâil ve İdrîs aleyhimesselâm ilim ve lisan ile beyanda ortak olmuşlardır: İsmâil aleyhisselâm lisan ile beyanı en güzel yapan ilk kişidir; İdrîs aleyhisselâm ise yazıyla hitabı ilk ifade eden kişidir. Nitekim Taberânî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bu Arapça ile dili ilk çözülen kişi İsmâil'dir aleyhisselâm.»

ولأحمد عن أبي ذر ﵁ أن النبي ﷺ قال: «أول من خط بالقلم إدريس ﵇» .

Ahmed'in Ebû Zerr'den radıyallâhu anh rivayetine göre ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kalemle ilk yazı yazan kişi İdrîs'tir aleyhisselâm» buyurmuştur.

ولما انقضى كشف هذه الأخبار، العلية المقدار، الجليلة الأسرار، شرع سبحانه ينسب أهلها بأشرف نسبهم، ويذكر أمتن سببهم هزاً

Kadr-i yüce ve sırları ulu olan bu haberlerin açıklanması sona erince, Allah Teâlâ bu haberlerin ehlini en şerefli nesepleriyle nispet etmeye ve aralarındaki en sağlam bağı zikretmeye başladı;

لمن وافقهم في النسب إلى الموافقة في السبب فقال: {أولئك} أي العالو الرتب، الشرفاء النسب {الذين أنعم الله} بما له من صفات الكمال التي بها أقام آدم ﵇ وهم في ظهره، مع ما طبعه عليه من الأمور المتضادة حتى نجاه من مكر إبليس، ونجى بها نوحاً ﵇ وهم في صلبه من ذلك الكرب العظيم، وإبراهيم ﵇ وهم في قواه مع اضطرام النار وإطفاء السن وإصلاد العظم، وأعلى بها إسرائيل ﵇ وبنيه في سوط الفراق وامتهان العبودية وانتهاك الاتهام حتى كان أبناؤه معدن الملوك والأنبياء، ومحل الأتقياء والأصفياء، إلى غير ذلك من جليل الأنبياء وعظيم الأصطفاء والاجتباء {عليهم} بما خصهم به من مزيد القرب إليه، وعظيم المنزلة لديه؛ وبين الموصول بقوله: {من النبيين} أي المصطفين للنبوة الذين أبنأهم الله بدقائق الحكم، ورفع محالهم بين الأمم، وأنبؤوا الناس بجلائل الكلم، وأمروهم بطاهر الشيم.

nesepte onlara uyanları o bağda da uymaya teşvik ederek şöyle buyurdu: {أولئك} “İşte onlar”, yani mertebeleri yüce, nesepleri şerefli olanlar, {الذين أنعم الله} “Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerdir”, kemal sıfatlarıyla ki onlar henüz sulbündeyken Âdem'i aleyhisselâm fıtratına koyduğu zıt şeylerle birlikte ikame edip İblis'in tuzağından kurtarmış; onlar henüz sulbündeyken Nûh'u aleyhisselâm o büyük sıkıntıdan kurtarmış; onlar henüz bedeninde iken İbrâhîm'i aleyhisselâm alev alev yanan ateşe, dişlerin sönmesine ve kemiklerin katılaşmasına rağmen kurtarmış; İsrâîl'i aleyhisselâm ve oğullarını ayrılık kırbacı, kölelik zilleti ve töhmetlerin çiğnenmesi içinde yüceltmiş, öyle ki oğulları kralların ve peygamberlerin kaynağı, takva sahiplerinin ve seçkinlerin makamı olmuştur; ve bunlardan başka peygamberlerin büyüklükleri, seçilme ve intihap edilmelerinin azametine dair hususlar vardır; {عليهم} “onlara [nimet verdiği]”, Kendisine olan yakınlık fazlalığı ve katındaki yüce mertebe ile onları özel kıldığı şeylerle. İsmi mevsûlü şu buyruğuyla açıkladı: {من النبيين} “peygamberlerden”; yani peygamberlik için seçilen, Allah'ın kendilerine hikmetin inceliklerini bildirdiği, ümmetler arasındaki makamlarını yükselttiği, insanlara yüce kelamları haber veren ve onlara tertemiz ahlakı emreden kimselerdir.

ولما كانوا بعض بني آدم الذين تقدم أنا كرمناهم، قال إشارة إلى ما في ذلك من النعمة عليهم وهم يرونها: {من ذرية ءادم} صفينا أبي البشر الذي خلقه الله من التراب بيده، وأسجد له ملائكته، وإدريس أحقهم بذلك.

Onlar, daha önce kendilerini mükerrem kıldığımızı belirttiğimiz Âdemoğullarının bir kısmı oldukları için, kendilerine verilen ve bizzat müşahede ettikleri nimete işaret ederek şöyle buyurdu: {من ذرية ءادم} “Âdem'in zürriyetinden”, seçkin kıldığımız, Allah'ın kudret eliyle topraktan yarattığı ve meleklerini kendisine secde ettirdiği insanlığın babasının [zürriyetinden]; İdrîs buna en layık olanlarıdır.

ولما كان في إنجاء نوح ﵇ وإغراق قومه من القدرة الباهرة ما لا يخفى، نبه عليه بنون العظمة في قوله مشيراً إلى أعظم النعمة عليهم

Nûh'un aleyhisselâm kurtarılmasında ve kavminin boğulmasında gizli kalmayacak derecede apaçık bir kudret bulunduğu için, onlara olan en büyük nimete işaret eden azamet nunu ile dikkat çekerek

بالتبعيض، وإلى أن نبيهم من ذريته كما كان هو من ذرية إدريس ﵇ الذي هو من ذرية آدم، فكما كان كل منهم رسولاً فكذلك هو وإبراهيم أقربهم إلى ذلك: {وممن حملنا مع نوح} صفينا أول رسول أرسلناه بعد افتراق أهل الأرض وإشراكهم، من خلص العباد، وأهل الرشاد، وجعلناه شكوراً، وإبراهيم أقربهم إلى ذلك {ومن ذرية إبراهيم} خليلنا الذي كان له في إعدام الأنداد ما اشتهر به من فضله بين العباد، وإسماعيل وإسحاق أولاهم بذلك، ثم يعقوب {وإسراءيل} صفينا، وهم الباقون: موسى وهارون وزكريا ويحيى وعيسى ابن مريم بنت داود - على جميعهم أفضل الصلاة والسلام - فكما كان هؤلاء رسلاً وهم من ذرية إبراهيم الذي هو من ذرية نوح فكذا نبيكم الذي هو من ذرية إسماعيل الذي هو من إبراهيم لصلبه وهو أول أولاده كما كان إسرائيل من ذريته، فالإرسال من ذرية من هو ابنه لصلبه أولى من الإرسال من ذرية من بينه وبينه واسطة، وإلا كان بنو إسرائيل أشرف منكم وأبوهم أشرف من أبيكم، فلا تردوا الكرامة، يا من يتنافسون في المفاخرة والزعامة {وممن هدينا} إلى أقوم الطرق {واجتبينا} أي فعلنا بهم فعل من يتخير الشيء وينتقيه بأن أسبغنا عليهم من النعم ما يجل عن الوصف؛ وعطف الأوصاف بالواو إشارة إلى التمكن فيها.

kısmiyet (teb'îd) yoluyla ve peygamberlerinin de Âdem'in zürriyetinden olan İdrîs'in aleyhisselâm zürriyetinden olduğu gibi onun zürriyetinden olduğuna, her biri peygamber olduğu gibi onun da öyle olduğuna ve İbrâhîm'in buna en yakın olduğuna işaretle şöyle buyurdu: {وممن حملنا مع نوح} “ve Nûh ile beraber taşıdıklarımızdan”, yeryüzü halkının ayrılığa düşüp şirk koşmasından sonra gönderdiğimiz ilk resul olan seçkin kulumuzun, ihlaslı kullar ve doğru yol ehli arasından [taşıdıklarımızdan] ki onu çok şükreden kıldık; İbrâhîm buna en yakın olanlarıdır. {ومن ذرية إبراهيم} “ve İbrâhîm'in zürriyetinden”, putları yok etme hususundaki fazileti kullar arasında meşhur olan Halîl'imizin [zürriyetinden]; İsmâil ve İshak buna en layık olanlarıdır, sonra da Yâkub gelir. {وإسراءيل} “ve İsrâîl'in [zürriyetinden]”, seçkin kulumuzun [zürriyetinden]; bunlar da geriye kalanlardır: Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Dâvûd'un kızı Meryem'in oğlu Îsâ -hepsine salât ve selamın en faziletlisi olsun-. Nitekim bunlar Nûh'un zürriyetinden olan İbrâhîm'in zürriyetinden resuller oldukları gibi, peygamberiniz de İsrâîl onun zürriyetinden olduğu gibi İbrâhîm'in bizzat kendi sulbünden olan ilk evladı İsmâil'in zürriyetindendir. Doğrudan kendi sulbünden olan evladının zürriyetinden peygamber gönderilmesi, aralarında vasıtalar bulunan kimsenin zürriyetinden gönderilmesinden daha evladır; aksi takdirde İsrâiloğulları sizden, babaları da sizin babanızdan daha şerefli olurdu. O halde ey övünme ve liderlikte yarışanlar, bu ikramı geri çevirmeyin! {وممن هدينا} “ve doğru yola ilettiğimiz”, en dosdoğru yollara, {واجتبينا} “ve seçtiğimiz kimselerden”; yani kendilerine tarif edilemeyecek kadar bol nimetler ihsan ederek bir şeyi seçip ayıran kimsenin yaptığını kendilerine yaptığımız kimselerden. Vasıfların vâv ile atfedilmesi, o vasıflarda kökleşmiş olmaya işarettir.

ولما ذكر ما حباهم به، ذكر ما تسبب عن ذلك فقال مستأنفاً {إذا تتلى عليهم ءايات الرحمن} العام النعمة، فكيف بهم إذا أعلاهم جلال أو خصتهم رحمة من جلائل النعم، من فيض الجود والكرم، فسمعوا خصوص هذا القرآن {خروا سجداً} للمنعم عليهم تقرباً إليه، لما لهم من البصائر المنيرة في ذكر نعمه عليهم وإحسانه إليهم {وبكياً *} خوفاً منه وشوقاً إليه، فوصفهم بسرعة الخشوع من ذكر الله الناشىء عن دوام الخضوع والناشىء عنه الإسراع بالسجود في حالة البكاء، وجعلهما حالتين بالعطف بالواو لعراقة المتحلي بهما في كل منهما عل انفراده، وعبر بالاسم في كل من السجود والبكاء، إشارة إلى أن خوفهم دائم كما أن خضوعهم دائم لعظمة الكبير الجليل، لأن تلك الحضرة لا تغيب عنهم أصلاً، وإن حصل غير البكاء فللتأنيس لمن أرسلوا إليه ليوصلوه إلى قريب من رتبتهم بحسن عشرتهم على تفاوت المراتب، وتباين المطالب، وحذف ذكر الأذقان لدلالتها -

Onlara bahşettiği şeyleri zikredince, bundan kaynaklanan neticeyi zikrederek sözün akışı içinde şöyle buyurdu: {إذا تتلى عليهم ءايات الرحمن} “Kendilerine Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman”, nimeti umumi olan [Rahmân'ın]; nitekim kendilerini bir celal kapladığında veya cömertlik ve kerem feyzinden büyük nimetlerden özel bir rahmet kendilerine tahsis edildiğinde ve bu Kur'an'ın hususiyetini işittiklerinde halleri nasıl olur? {خروا سجداً} “secde ederek kapanırlardı”, kendilerine nimet verene yakınlaşmak üzere, O'nun kendilerine olan nimetlerini ve ihsanını zikretme hususunda aydınlık basiretlere sahip oldukları için, {وبكياً *} “ve ağlayarak.” O'ndan korkarak ve O'na iştiyak duyarak. Böylece onları, devamlı boyun eğmekten neşet eden ve ağlama hâlinde secdeye varmayı netice veren Allah'ın zikrinden dolayı çabucak huşûa kapılmakla vasfetti. Bu ikisini vâv ile atfederek iki ayrı hâl kılması, bu vasıflarla donanan kimsenin her birinde müstakil olarak kökleşmiş olmasındandır. Hem secde hem de ağlama için isim kalıbı kullanılması, onların korkularının da tıpkı o Yüce ve Celîl olanın azametine karşı boyun eğmelerinin daimî olduğu gibi sürekli olduğuna işarettir; zira o ilahî huzur kendilerinden asla kaybolmaz. Şayet ağlamaktan başka bir hâl hâsıl olursa, bu da mertebelerin farklılığı ve taleplerin çeşitliliği nispetinde güzel muameleleriyle kendilerini kendi mertebelerine yakın bir dereceye ulaştırmak için gönderildikleri kimselere ünsiyet vermek içindir. Çenelerin zikredilmesinin hazfedilmesi ise -

كما تقدم في سبحان - على نوع دهشة، فهي - وإن أعلت صاحبها عمن لم يبلغها - حالة دون مقام الراسخين في حضرة الجلال، لأنهم - مع كونهم في الذروة من مقام الخوف - في أعلى درجات الكمال من حضور الفكر وانشراح الصدر - لتلقي واردات الحق وإلقائها إلى الخلق، انظر إلى ثبات الصديق ﵁ لعلو مقامه عن غيره - عند وفاة النبي ﷺ مع أنه أوفاهم من المحبة مشرباً، وأصفاهم مورداً، وأوفرهم حزناً، وأكثرهم غماً وهماً، حتى أنه اعتراه لذلك مرض السل حتى مات به وجداً وأسفاً ومن هنا تعلم السر في إرسال النبي ﷺ الأنبجانية التي ألهت في الصلاة بأعلامها في الصلاة إلى أبي جهم لأنه ﵁ ربما كان من أهل الجمع في الصلاة فلا يرى غيره سبحانه فناء عن كل فان بخلاف النبي فإنه لكماله متمكن في كل من مقامي الجمع والفرق في كل حالة ولهذا يرى من خلفه في الصلاة ولا يخفى عليه خشوعهم.

İsrâ suresinde geçtiği üzere- bir tür dehşete delalet etmesindendir. Bu durum -sahibini ona ulaşamayanlardan üstün kılsa da- Celal huzurunda rüsuh sahibi olanların makamından daha aşağı bir mertebedir. Zira onlar -korku makamının zirvesinde olmalarına rağmen- Hakk'ın vâridâtını telakki etmek ve halka ulaştırmak için fikir huzuru ve göğüs genişliği bakımından kemalin en üst derecelerindedirler. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatı anında Sıddîk'ın radıyallâhu anh -makamının diğerlerinden üstünlüğü sebebiyle- gösterdiği sebata bak! Halbuki o, sevgi meşrebi en vefalı, pınarı en saf, hüznü en bol, keder ve tasası en çok olanıydı; hatta bu yüzden verem hastalığına yakalanmış ve derin üzüntü ve kederden dolayı vefat etmiştir. Buradan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in, çizgileri namazda kendisini meşgul eden enbicaniye hırkasını Ebû Cehm'e göndermesindeki sırrı anlarsın; çünkü o radıyallâhu anh namazda cem ehlinden idi ve fani olan her şeyden fena bularak O'ndan subhânehu başkasını görmezdi. Nebî ise böyle değildir; zira o, kemali sebebiyle her durumda hem cem hem de fark makamlarında temkin sahibidir; bundan ötürü namazda arkasındakileri görür ve onların huşûu kendisine gizli kalmaz.

ولما كان من المقاصد العظيمة تبكيت اليهود، لأنهم أهل الكتاب وعندهم من علوم الأنبياء ما ليس عند العرب وقد استرشدوهم واستنصحوهم، فقد كان أوجب الواجبات عليهم محض النصح لهم، فأبدى سبحانه من تبكيتهم ما تقدم إلى أن ختمه بأن جميع الأنبياء كانوا لله

En büyük gayelerden biri Yahudileri susturup ilzam etmek olduğundan -zira onlar ehl-i kitaptır ve peygamberlerin ilimlerinden Araplarda olmayan şeylere sahiptirler; Araplar da onlardan yol gösterme ve nasihat istemişlerdi, dolayısıyla onlara düşen en kesin vecibe sırf nasihat etmekti- Allah Teâlâ, bütün peygamberlerin Allah'a

سجداً ولأمره خضعاً، عقب ذلك بتوبيخ هو أعظم داخل فيه وهو أشد مما تقدم لمن خاف الله ورسله فقال: {فخلف من بعدهم} أي في بعض الزمان الذي بعد هؤلاء الأصفياء سريعاً {خلف} هم في غاية الرداءة {أضاعوا الصلاة} الناهية عن الفحشاء والمنكر التي هي طهرة الأبدان، وعصمة الأديان، وأعظم الأعمال، بتركها أو تأخيرها عن وقتها والإخلال بحدودها، فكانوا لما سواها أضيع، فأظلمت قلوبهم فأعرضوا عن داعي العقل {واتبعوا} أي بغاية جهدهم {الشهوات} التي توجب العار في الدنيا والنار في الآخرة، فلا يقربها من يستحق أن يعد بين الرجال، من تغيير أحكام الكتاب وتبديل ما فيه مما تخالف الأهواء كالرجم في الزنا، وتحريم الرشى والربا، ونحو ذلك، وأعظمه كتم البشارة بالنبي العربي الذي هو من ولد إسماعيل {فسوف يلقون} أي يلابسون - وعدا لا خلف فيه بعد طول المهلة - جزاء فعلهم هذا {غيّاً *} أي شراً يتعقب ضلالاً عظيماً، فلا يزالون في عمى عن طريق الرشاد لا يستطيعون إليه سبيلاً، وهم على بصيرة من أنهم على خطأ وضلال، ولكنهم مقهورون على ذلك بما زين لهم منه حتى صارت لهم فيه أتم رغبة، وذلك أعظم الشر، ولم يزل سبحانه يستدرجهم بالنعم إلى

secde eden ve O'nun emrine boyun eğen kimseler olduğu ile bitirdiği ana kadar onların ilzam edilmesine dair hususları ortaya koyduktan sonra, bunun hemen peşinden, Allah'tan ve resullerinden korkanlar için bundan öncekilerden daha şiddetli ve kapsamı daha geniş bir kınama getirerek şöyle buyurdu: {فخلف من بعدهم} “Onların ardından yerlerine geçti”, yani bu seçkin kullardan sonraki zamanların birinde hızla, {خلف} “bir nesil”, son derece kötü [bir nesil]; {أضاعوا الصلاة} “namazı zayi ettiler”; hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyan, bedenlerin temizliği, dinlerin koruyucusu ve amellerin en büyüğü olan [namazı], onu terk ederek veya vaktinden sonraya bırakarak ve sınırlarını ihlal ederek [zayi ettiler]. Dolayısıyla namaz dışındaki şeyleri daha çok zayi ettiler; kalpleri karardı ve aklın çağrısından yüz çevirdiler; {واتبعوا} “ve uydular”, yani var güçleriyle, {الشهوات} “şehvetlere”; dünyada utanç, ahirette ateş gerektiren, erkekler arasında sayılmayı hak eden kimsenin asla yaklaşmayacağı [şehvetlere]; Kitab'ın hükümlerini değiştirmek ve zinada recm, rüşvet ve faizin haramlığı gibi hevalarına aykırı olan hususları tahrif etmek gibi ve bunların en büyüğü de İsmâil'in soyundan gelecek olan Arap Nebî ile müjdelemeyi gizlemektir. {فسوف يلقون} “ileride karşılaşacaklardır”, yani uzun bir mühletin ardından asla cayılmayacak bir vaat olarak içine düşeceklerdir, bu yaptıklarının cezası olarak: {غيّاً *} “büyük bir sapıklıkla / ceza ile.” Yani büyük bir sapıklığı takip eden bir şerle; böylece doğru yola karşı sürekli bir körlük içinde kalırlar ve ona hiçbir yol bulamazlar. Hata ve dalalet üzere olduklarını bildikleri halde, kendilerine süslü gösterilen şeylerle buna mecbur kalmışlar ve ona karşı tam bir arzu duyar olmuşlardır. İşte bu, şerrin en büyüğüdür. Allah Teâlâ onları nimetlerle derece derece azaba sürüklemeye devam etti,

أن قطعوا بالظفر والغلبة حتى أناخت بهم سطوات العزة، فأخذوا على غرة، ولا أنكأ من الأخذ على هذه الصفة بعد توطين النفس على الفوز، وهو من وادي قوله

ta ki zafer ve galibiyetten kesinlikle emin olduklarında izzetin şiddetli darbeleri üzerlerine çöktü ve ansızın yakalandılar. Nefsi kazanmaya şartlandırdıktan sonra bu şekilde yakalanmaktan daha acı verici bir şey yoktur. Bu da şu buyruğun kabilindendir:

{ونحشرهم يوم القيامة على وجوههم عمياً وبكماً وصماً} [الإسراء: ٩٧] مع قوله {أسمع بهم وأبصر} وجزاء من كان هذا ديدنه في الدنيا والآخرة معروف لكل من له أدنى بصيرة أنه العار ثم النار، وأيضاً فإن من ضل أخطأ طريق الفلاح من الجنة وغيرها فخاب، ومن خاب فقد هلك؛ قال أبو علي الجبائي: والغي هو الخيبة في اللغة - انتهى. ويجوز أن يراد بالغي الهلاك، إما من قولهم - أغوية - وزن أثفية - أي مهلكة، وإما من تسمية الشيء باسم ما يلزمه.

{ونحشرهم يوم القيامة على وجوههم عمياً وبكماً وصماً} [İsrâ: 97] “Kıyamet gününde onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşrederiz” ve {أسمع بهم وأبصر} “Onlar ne iyi işitir, ne iyi görürler!” [Meryem: 38]. Dünyada ve ahirette âdeti bu olan kimsenin cezasının önce rezillik, sonra da cehennem ateşi olduğu en az basiret sahibi olan herkesçe bilinir. Ayrıca sapan kişi, cennet ve benzeri kurtuluş yollarını kaybetmiş, hüsrana uğramıştır; hüsrana uğrayan ise helak olmuştur. Ebû Alî el-Cübbâî şöyle demiştir: Lügatte gayy (غَيّ), hüsran demektir -nakil bitti-. Gayy ile helakin kastedilmiş olması da caizdir; bu ya 'esfiye' vezninde helak edici yer anlamına gelen 'uğviyye' (أُغْوِيَّة) kelimesinden, ya da bir şeyin lazım geldiği şeyin ismiyle adlandırılmasındandır.

ولما أخبر تعالى عنهم بالخيبة، فتح لهم باب التوبة، وحداهم إلى غسل هذه الحوبة، بقوله: {إلا من تاب} أي مما هو عليه من الضلال، بإيثار سفساف الأعمال، على أوصاف الكمال، فحافظ على الصلاة، وكف نفسه عن الشهوات {وءامن} بما أخذ عليه به العهد {وعمل} بعد إيمانه تصديقاً له {صالحاً} من الصلوات والزكاة وغيرها، ولم يؤكدهما لما أفهمته التوبة من إظهار عمل الصلاة التي هي أم العبادات {فأولئك} العالو الهمم، الطاهرو الشيم {يدخلون الجنة} التي وعد المتقون {ولا يظلمون} من ظالم ما

Allah Teâlâ onların hüsrana uğradıklarını haber verince, kendilerine tövbe kapısını açtı ve şu buyruğuyla onları bu günahtan arınmaya teşvik etti: {إلا من تاب} “Ancak tövbe eden müstesna”; yani kemal vasıflarına karşı bayağı amelleri tercih ederek içinde bulunduğu sapıklıktan [dönen], namazı kılan ve nefsini şehvetlerden alıkoyan, {وءامن} “ve iman eden”, kendisinden söz alınan şeylere, {وعمل} “ve yapan”, imanından sonra onu tasdik etmek üzere, {صالحاً} “salih amel”; namaz, zekât ve benzeri amellerden. İbadetlerin anası olan namaz amelinin açığa vurulması tövbenin anlamından anlaşıldığı için bu ikisini ayrıca teyit etmedi. {فأولئك} “İşte onlar”, himmetleri yüce, ahlakları tertemiz olanlar, {يدخلون الجنة} “cennete girecekler”, takva sahiplerine vaat edilen [cennete], {ولا يظلمون} “ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır”, hiçbir zalim tarafından,

{شيئاً *} من أعمالهم؛ ثم بينها بقوله: {جنات عدن} أي إقامة لا ظعن عنها بوجه من الوجوه {التي وعد الرحمن} الشامل النعم {عباده} الذين هو أرحم بهم من الوالدة بولدها؛ وعبر عنهم بوصف العبودية للإشعار بالتحنن، وعداً كائناً {بالغيب} الذي لا اطلاع لهم عليه أصلاً إلا من قبلنا، فآمنوا به فاستحقوا ذلك بفضله سبحانه على إيمانهم بالغيب.

{شيئاً *} “hiçbir şey”, amellerinden hiçbir eksiltme yapılmayacaktır. Sonra onu şu buyruğuyla açıkladı: {جنات عدن} “Adn cennetlerine”; yani hiçbir şekilde oradan ayrılınmayacak ebedî ikametgâhlara, {التي وعد الرحمن} “Rahmân'ın vaat ettiği”, nimetleri her şeyi kuşatan [Rahmân'ın], {عباده} “kullarına”, kendilerine bir annenin evladına olan merhametinden daha merhametli olduğu [kullarına]. Şefkat ve merhameti hissettirmek için onlar hakkında kulluk vasfı kullanılmıştır; [bu vaat], {بالغيب} “gaybda” olan bir vaattir ki bizim tarafımızdan bildirilmedikçe ona hiçbir şekilde muttali olamazlar; fakat onlar buna iman etmiş ve gayba imanları sebebiyle Allah'ın lütfuyla bunu hak etmişlerdir.

ولما كان من شأن الوعود الغائبة - على ما يتعارفه الناس بينهم - احتمال عدم الوقوع، بين أن وعده ليس كذلك بقوله: {إنه كان} أي كوناً هو سنة ماضية {وعده مأتيّاً *} أي مقصوداً بالفعل، فلا بد من وقوعه، فهو كقوله تعالى {إن كان وعد ربنا لمفعولاً} [الإسراء: ١٠٨] .

İnsanların kendi aralarında bildikleri üzere gaybî vaatlerin gerçekleşmeme ihtimali bulunduğundan, O'nun vaadinin böyle olmadığını şu buyruğuyla açıkladı: {إنه كان} “Şüphesiz O'nun”, yani geçerli bir sünnet olarak, {وعده مأتيّاً *} “vaadi yerine gelecektir / gelinecektir”; yani fiilen kastedilendir, dolayısıyla mutlaka vuku bulacaktır. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {إن كان وعد ربنا لمفعولاً} [İsrâ: 108] “Rabbimizin vaadi mutlaka yerine getirilir.”

ولما كانت الجنة دار الحق، وكان أنكأ شيء لذوي الأقدار الباطل، وكان أقل ما ينكأ منه سماعه، نفى ذلك عنها أبلغ وجه فقال: {لا يسمعون فيها لغواً} أي شيئاً ما من الباطل الذي لا ثمرة له. ولما كانت السلامة ضد الباطل من كل وجه، قال: {إلا} أي لكن {سلاماً} لا عطب معه ولا عيب ولا نقص أصلاً فيه، وأورد على صورة الاستثناء من باب قول الشاعر:

Cennet hak yurdu olduğundan, kadir kıymet sahipleri için en incitici şey batıl olduğundan ve bundan duyulan en küçük incinme de onu işitmek olduğundan, bunu en beliğ şekilde oradan nefyederek şöyle buyurdu: {لا يسمعون فيها لغواً} “Orada boş bir söz işitmezler”, yani hiçbir semeresi olmayan batıl bir sözden hiçbir şey işitmezler. Esenlik her yönden batılın zıddı olduğu için şöyle buyurdu: {إلا} “ancak”, fakat, {سلاماً} “selam [işitirler]”; beraberinde hiçbir helak, ayıp ve kusur bulunmayan [söz işitirler]. Bu, şairin şu sözü kabilinden istisna suretinde getirilmiştir:

ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب

Onlarda hiçbir ayıp yoktur, şu kadar var ki kılıçlarında ... Birliklerle çarpışmaktan çentikler vardır.

ويحسن أن يراد باللغو مطلق الكلام؛ قال في القاموس: لغا لغواً: تكلم. أي لا يسمعون فيها كلاماً إلا كلاماً يدل على السلامة، ولا يسمعون شيئاً يدل على عطب أحد منهم ولا عطب شيء فيها.

Lağv (لَغْو) ile mutlak sözün kastedilmiş olması da güzeldir; *el-Kâmûs*ta: “Lağâ lağven (لَغَا لَغْوًا): Konuştu” denilmiştir. Yani orada esenliğe delalet eden sözden başka hiçbir söz işitmezler ve ne onlardan birinin ne de oradaki bir şeyin helakine delalet eden hiçbir şey duymazlar.

ولما كان الرزق من أسباب السلامة قال: {ولهم رزقهم} أي على قدر ما يتمنونه ويشتهونه على وجه لا بد من إتيانه ولا كلفة عليهم فيه ولا يمن عليهم به {فيها بكرة وعشياً *} أي دواماً، لا يحتاجون إلى طلبه في وقت من الأوقات، وفي تفسير عبد الرزاق عن مجاهد: وليس فيها بكرة ولا عشي، لكنهم يؤتون به على ما كانوا يشتهون في الدنيا. أي أنهم خوطبوا بما يعرفون كما أشار إليه تأخير الظرف إذ لو قدم لأوهم بعدهم عن ذلك بالجنة.

Rızık esenliğin sebeplerinden olduğu için şöyle buyurdu: {ولهم رزقهم} “Ve rızıkları da onlarındır”, yani arzulayıp iştah duydukları ölçüde, mutlaka gelecek şekilde, kendilerine hiçbir meşakkat olmaksızın ve başa kakılmaksızın, {فيها بكرة وعشياً *} “orada sabah akşam.” Yani devamlı olarak; hiçbir vakitte onu talep etmeye ihtiyaç duymazlar. Abdürrezzâk'ın tefsirinde Mücâhid'den nakledildiğine göre: “Orada ne sabah vardır ne de akşam; fakat dünyada arzuladıkları vakitlere göre kendilerine getirilir.” Yani bildikleri kavramlarla kendilerine hitap edilmiştir; nitekim zarfın (bükraten ve aşiyyâ) tehir edilmesi de buna işaret etmektedir, zira öne alınsaydı cennette bundan uzak oldukları vehmini verebilirdi.

ولما باينت بهذه الأوصاف دار الباطل، أشار إلى علو رتبتها وما هو سببها بقوله: {تلك الجنة} بأداة البعد لعلو قدرها، وعظم أمرها {التي نورث} أي نعطي عطاء الإرث الذي لا نكد فيه من حين التأهل له بالموت ولا كد ولا استرجاع {من عبادنا} الذين أخلصناهم لنا، فخلصوا عن الشرك نية وعملاً {من كان} أي جبلة وطبعاً {تقياً *} أي مبالغاً في التقوى، فهو في غاية الخوف منا لاستحضاره أنه عبد؛ قال الرازي في اللوامع: وما تقرب أحد إلى ربه بشيء أزين عليه من ملازمة العبودية وإظهار الافتقار، والعبد يكون ذليلاً بأوصافه،

Bu vasıflarla batıl yurdundan tamamen ayrılınca, kadrinin yüceliğine ve [oraya varis olmanın] sebebine işaret ederek şöyle buyurdu: {تلك الجنة} “İşte o cennet”, kadrinin yüceliği ve şanının büyüklüğü sebebiyle uzaklık edatıyla [ifade edilerek], {التي نورث} “Bizim miras kılacağımız [cennettir]”, yani ölümle ona ehil olunduğu andan itibaren içinde hiçbir keder, zahmet ve geri alma bulunmayan bir miras bağışıyla vereceğimiz, {من عبادنا} “kullarımızdan”, Kendimiz için ihlaslı kıldığımız, niyet ve amelce şirkten arınmış olan, {من كان} “olan kimselere”, yani fıtrat ve seciye olarak, {تقياً *} “takva sahibi”; yani takvada ileri giden, kul olduğunu hatırında tuttuğu için Bizden son derece korkan [kimselere]. Râzî *el-Levâmi‘*de şöyle demiştir: “Hiç kimse Rabbine, kulluğa mülazemet etmek ve muhtaçlığını izhar etmekten daha süsleyici bir şeyle yakınlaşmamıştır; kul kendi vasıflarıyla zelil,

عزيزاً بأوصاف الحق تعالى - انتهى.

Hakk Teâlâ'nın vasıflarıyla aziz olur” -nakil bitti-.

وذلك إشارة إلى سبب إيراثها التقوى.

Bu da cennete varis kılınmanın sebebinin takva olduğuna işarettir.

ولما كرر سبحانه الوصف بالتقى في هذه السورة ثلاث مرات، وختمه بأنه سبب للمقصود بالذات، وهو الراحة الدائمة بالوراثة لدار الخلد على وجه الإقامة المستمرة، وصفة الملك الذي لا كدر فيه بوجه ولا تخلف عن مراد، أتبعه ما بعده إشارة إلى ما تنال به التقوى، وهو الوقوف مع الأمر مراقبة للأمر على {وبالحق أنزلناه} [الإسراء: ١٠٥] لأنه لما كان العلم واقعاً بأن جميع سورة الكهف شارحة لمسألتين من مسائل قريش، وبعض سورة سبحان شارح للثالثة، ولطول الفصل صدرت قصة ذي القرنين بقوله {ويسألونك} إعلاماً بعطفها على مسألة الروح المصدرة بمثل ذلك، وجاءت سورة مريم كاشفة - تبكيتاً لأهل الكتاب الكاتمين للحق - عن أغرب من تلك القصص وأقدم زماناً وأعظم شأناً من أخبار الأنبياء المذكورين ومن أسرع التبديل بعدهم بإضاعة الصلاة واتباع الشهوات، فثبت بذلك أن هذا كله مرتب لإجابة سؤالهم وأنه كلام الله قطعاً، إذ لو كان من عند النبي ﷺ ما وعدهم الإجابة في الغد إلا وهو قادر عليها، لما هو معلوم قطعاً من رزانة عقله، وغزارة فطنته، ومتانة رأيه، ولو قدر على ذلك ما تركهم يتكلمون في عرضه بما الموت أسهل منه، لما علم منه من الشهامة والأنفة والبعد عما يقارب الشين، وبان بذلك أن الله سبحانه وعز شأنه ما أجمل أمر الروح

Allah Teâlâ bu surede takva vasfını üç defa tekrarlayıp onu asıl maksadın sebebi kılarak tamamlayınca -ki o asıl maksat, sürekli ikamet suretiyle ebediyet yurduna varis olmakla elde edilen daimi rahatlık ve içinde hiçbir keder bulunmayan, murada aykırı düşmeyen mülk vasfıdır- bunun ardından gelen kısmı, takvanın ne ile elde edileceğine işaret olarak ekledi; o da {وبالحق أنزلناه} [İsrâ: 105] “Biz onu hak olarak indirdik” ayeti üzere emri gözeterek emrin yanında durmaktır. Çünkü Kehf suresinin tamamının Kureyş'in sorularından ikisini açıkladığı, İsrâ suresinin bir kısmının üçüncüsünü açıkladığı bilindiğinde; aradaki fasılanın uzunluğundan dolayı Zülkarneyn kıssası, benzer şekilde başlayan ruh meselesine atfedildiğini bildirmek üzere {ويسألونك} “Sana soruyorlar” buyruğuyla başlamıştır. Meryem suresi ise -hakkı gizleyen ehl-i kitabı susturmak için- bu kıssalardan daha ilginç, zaman bakımından daha eski, şan bakımından daha büyük olan mezkûr peygamberlerin haberlerini ve onların ardından namazı zayi edip şehvetlere uyarak ne kadar çabuk tahrifata saptıklarını açıklamak üzere gelmiştir. Böylece bütün bunların onların sorularına cevap olarak tertip edildiği ve kesinlikle Allah'ın kelamı olduğu sabit olmuştur; zira şayet Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in katından olsaydı, aklının kemali, anlayışının zenginliği ve reyinin sağlamlığı kesin olarak bilindiğinden, ancak muktedir olduğu takdirde onlara ertesi gün cevap vermeyi vaat ederdi. Şayet buna gücü yetseydi, şecaati, haysiyeti ve kusur sayılacak şeylerden uzaklığı bilindiği halde, ölümün kendisinden daha hafif kalacağı şekilde onların kendi ırzında konuşmalarına meydan vermezdi. Böylece şanı yüce olan Allah'ın ruh meselesini kapalı bırakmasının

ولا أخر الإجابة خمس عشرة ليلة أو أقل أو أكثر من عجز ولا جهل، وثبت بذلك كله وبما بين من صنعه لأهل الكهف ولذي القرنين وفي ولادة يحيى وعيسى وإسحاق عليهم الصلاة والسلام تمام قدرته المستلزم لكمال علمه، وكان الإخبار عن ذلك مطابقاً للواقع الذي ثبت بعضه بالنقل الصحيح وبعضه بأدلة العقل القاطعة، ثبت مضمون قوله تعالى {وبالحق أنزلناه وبالحق نزل} وأن هذا الكتاب قيم لا عوج فيه، فعطف عليه الجواب عن قول النبي ﷺ لجبرئيل ﵊ «لقد أبطات عليّ يا جبرئيل حتى سؤت ظناً» ونحوه مما ذكر في أسباب النزول، فقال على لسان جبرئيل ﵊: {وما نتنزل} أي أنا ولا أحد من الملائكة بإنزال الكتاب ولا غيره {إلا بأمر ربك} المحسن إليك في جميع الأمر في التقديم والتأخير لئلا يقع في بعض الأوهام أنه حق في نفسه، ولكنه نزل بغير أمره سبحانه، ووقع الخطاب مقترناً بالوصف المفهم لمزيد الإكرام تطييباً لقلبه ﷺ وإشارة إلى أنه محسن إليه، ولفظ التنزل مشير إلى الإكرام، وهو التردد مرة بعد مرة ووقتاً غب وقت، ولا يكون إلا لذلك لأن النزول للعذاب يقتضي به الأمر في مثل لمح البصر، وكان هذا عقب ذكر القيامة بذكر الجنة كما كان المعطوف عليه عقب

ve cevabı on beş gece veya daha az yahut daha çok ertelemesinin bir acziyetten veya bilgisizlikten kaynaklanmadığı ortaya çıktı. Bütün bunlarla ve Ashâb-ı Kehf'e, Zülkarneyn'e yaptıklarını, Yahyâ, Îsâ ve İshak'ın aleyhimesselâm doğumlarında gösterdiği fiillerini açıklamasıyla, kâmil ilmini gerektiren tam kudreti sabit oldu. Bu husustaki haberler, bir kısmı sahih nakille, bir kısmı da kesin akli delillerle sabit olan vakıaya tamamen mutabık olunca, Allah Teâlâ'nın: {وبالحق أنزلناه وبالحق نزل} “Biz onu hak olarak indirdik ve o hak ile indi” kavlinin muhtevası ve bu Kitab'ın dosdoğru olup içinde hiçbir eğrilik bulunmadığı sabit oldu. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Cebrâîl'e aleyhisselâm: «Ey Cibrîl! Bana öyle geciktin ki kötü zanda bulundum» demesine ve nüzul sebeplerinde zikredilen benzeri ifadelere verilen cevap buna atfedilerek Cebrâîl'in aleyhisselâm diliyle şöyle buyuruldu: {وما نتنزل} “Biz inmeyiz”, yani ne ben ne de meleklerden biri Kitap indirmek veya başka bir şey için inmeyiz, {إلا بأمر ربك} “ancak Rabbinin emriyle [ineriz]”; öne alma ve erteleme konusundaki bütün işlerde sana ihsanda bulunan [Rabbinin emriyle]. Ta ki zihinlerde onun bizzat hak olduğu ancak Allah'ın emri olmaksızın indiği gibi bir vehim oluşmasın. Hitap, sallallâhu aleyhi ve sellem onun kalbini ferahlatmak ve kendisine ihsanda bulunulduğuna işaret etmek üzere ilave ikramı hissettiren bir vasıfla birlikte vaki olmuştur. 'Tenezzül' lafzı da ikrama işarettir; o da birbiri ardınca ve vakit vakit gelip gitmektir ve bu ancak ikram için olur; zira azap için iniş emri göz açıp kapayıncaya kadar bir anda gerçekleşir. Bu ayet, tıpkı matufun aleyhin

{فإذا جاء وعد الآخرة} [الإسراء: ٧] وكما كان ختام مسائلهم بذكر الآخرة في قوله

{فإذا جاء وعد الآخرة} [İsrâ: 7] “Ahiret vaadi geldiği zaman” ayetinin ardından gelmesi gibi, cennet zikriyle kıyametin zikredilmesinin hemen ardından gelmiştir; nitekim onların sorularının sonu da şu buyruktaki ahiret zikriyle bitmişti:

{فإذا جاء وعد ربي جعله دكاء} [الكهف: ٩٨]- إلى آخر السورة ليكون ذلك أشد تثبيتاً للبعث وأعظم تأكيداً، وإن استطلت هذا العطف مع بعد ما بين المعطوف والمعطوف عليه واستعظمته واستنكرته لذلك واستبعدته فقل: لما كشفت هذه السورة عن هذه القصص الغريبة، وكان المتعنتون ربما قالوا: نريد أن يخبرنا هذا الذي ينزل عليك بجميع أنباء الأقدمين وأخبار الماضين، قال جواباً عن ذلك أن قيل: ما أنزلنا عليك بأخبار هؤلاء إلا بأمر ربك، وما نتنزل فيما يأتي أيضاً إلا بأمر ربك؛ ثم علل ذلك بقوله: {له ما بين أيدينا} أي من المكان والزمان وما فيهما {وما خلفنا} من ذلك {وما بين ذلك} وهو نحن والمكان والزمان اللذان نحن بهما وما فوقه وتحته، ونحن نعلم ذلك ونعمل على حسب ما نعلم، فلا نتصرف في ملكه إلا بأمره {وما كان} على تقدير من التقادير {ربك نسياً *} أي ذا نسيان لشيء من الأشياء فيترك تفصيل أمر الروح، ويؤخر الجواب عن الوقت الذي وعدتهم فيه لخفاء شيء من ذلك عليه، ولا ينسى ما يصلحك فيحتاج إلى مذكر به، ولا ينسى أحداً منا فينزل في وقت نسيانه له بل هو دائم الاطلاع على حركتنا وسكناتنا، فنحن له في غاية المراقبة، وهو سبحانه يصرفنا بحسب الحكمة في كل وقت تقتضيه حكمته، لا يكون شيء من ذلك إلا في الوقت الذي حده له وأراده فيه، ولا يخرج شيء من الأشياء وإن دق عن مراده. ويجوز أن يقال في التعبير بصيغة فعيل أنه لا يتمكن العبد من الغيبة

{فإذا جاء وعد ربي جعله دكاء} [Kehf: 98] “Rabbimin vaadi geldiği vakit, onu yerle bir eder” -surenin sonuna kadar- ki bu, yeniden dirilişi daha güçlü pekiştirsin ve daha büyük teyit etsin. Şayet matuf ile matufun aleyh arasındaki mesafenin uzaklığı sebebiyle bu atfı uzun bulur, bundan dolayı yadırgar ve uzak görürsen şöyle de: Bu sure bu ilginç kıssaları açıklayınca, inatçı inkârcıların: “Sana inen bu varlığın bize öncekilerin ve geçmişlerin bütün haberlerini bildirmesini istiyoruz” demeleri muhtemeldi; buna cevap olarak denildi ki: “Biz sana bunların haberlerini ancak Rabbinin emriyle indirdik; gelecekte de ancak Rabbinin emriyle ineriz.” Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {له ما بين أيدينا} “Önümüzde olanlar O'nundur”, yani mekân ve zamandan ve onların içindekilerden, {وما خلفنا} “ve arkamızda olanlar da”, bunlardan olanlar, {وما بين ذلك} “ve bunların arasında olanlar da”; o da biziz, içinde bulunduğumuz mekân ve zaman, onun üstü ve altıdır. Biz bunu biliriz ve bildiğimize göre amel ederiz; dolayısıyla O'nun mülkünde ancak O'nun emriyle tasarrufta bulunuruz. {وما كان} “ve olmamıştır”, hiçbir takdirde, {ربك نسياً *} “Rabbin unutkan [değildir]”; yani hiçbir şeyi unutan değildir ki ruh meselesinin tafsilatını terk etsin ve bunlardan bir şeyin Kendisine gizli kalması sebebiyle onlara vadettiğin vakitten cevabı geciktirsin. Seni ıslah edecek şeyleri de unutmaz ki Kendisine hatırlatacak birine muhtaç olsun; bizden hiçbirini de unutmaz ki onu unuttuğu bir vakitte insin; bilakis O bizim hareketlerimize ve sükûnlarımıza daima muttalidir. Biz O'na karşı son derece murakabe içindeyiz; O subhânehu hikmetinin gerektirdiği her vakitte hikmetine göre bizi sevk eder. Bunlardan hiçbir şey, O'nun belirlediği ve dilediği vakitten başka bir zamanda olmaz ve en küçük bir şey dahi O'nun muradının dışına çıkmaz. 'Faîl' (فَعِيل) veznindeki ifadenin kullanımı hakkında şöyle de denilebilir: Kul, efendisinden

عن السيد بغير إذنه إلا أن كان بحيث يمكن أن يغفل وأن تطول غفلته وتعظم لكونه مجبولاً عليها، أو أنه لما استلبث الوحي في أمر الأسئلة التي سألوا عنها من الروح وما معها خمس عشرة ليلة أو أكثر أو أقل - على اختلاف الروايات، فكان ذلك موهماً للأغبياء أنه نسيان، وكان مثل ذلك لا يفعله إلا كثير النسيان، نفى هذا الوهم بما اقتضاه من الصيغة ونفى قليل ذلك وكثيرة في السورة التي بعدها ضماً لدليل العقل بقوله

ancak efendisinin gafil olabileceği, gafletinin fıtratında bulunması sebebiyle uzayıp büyüyebileceği bir durumda izinsiz uzaklaşabilir; yahut ruh ve beraberindeki sorular hakkında sordukları meselelerde vahyin -rivayetlerin farklılığına göre- on beş gece veya daha fazla yahut daha az gecikmesi sebebiyle kıt akıllılarda bunun bir unutma olduğu vehmi doğmuş ve böyle bir şeyi ancak çok unutan biri yapabileceği için, bu veznin gerektirdiği mana ile bu vehmi nefyetmiş; azını da çoğunu da bir sonraki surede akli delili ekleyerek şu buyruğuyla nefyetmiştir:

{لا يضل ربي ولا ينسى} [طه: ٥٢] لما اقتضاه السياق، فأتى في كل أسلوب بما يناسبه مع الوفاء بما يجب من حق الاعتقاد، وهذه الآية مع {وبالحق أنزلناه} و {قل لئن اجتمعت الإنس والجن} [الإسراء: ٨٨] مثل {قل فأتوا بعشر سور مثله مفتريات} [هود: ٣]- الآيتين في سورة هود ﵇، على ما قدمت في بيانه غير أن ما جمع هناك فصل هنا في أول الجواب على أسئلتهم بآية {قل لئن اجتمعت} وأثنائه بآية {وبالحق أنزلناه} وآخره بهذه الآية، لتكون الآيات رابطة على هذه الأجوبة وتوابعها وضابطة لها كالشهب والحرس الشديد بالنسبة إلى السماء، فلا يبغيها متعنت من جهة من جهاتها كيداً إلا رد خاسئاً، ولا يرميها بقادح ألا كان رميه خاطئاً.

{لا يضل ربي ولا ينسى} [Tâhâ: 52] “Rabbim şaşmaz ve unutmaz”; zira bağlam bunu gerektirmiştir. Böylece her üslupta, itikadın gerektirdiği hakkı ifa etmekle birlikte ona uygun olanı getirmiştir. Bu ayet, {وبالحق أنزلناه} ve {قل لئن اجتمعت الإنس والجن} [İsrâ: 88] ayetleriyle birlikte; Hûd suresindeki aleyhisselâm {قل فأتوا بعشر سور مثله مفتريات} [Hûd: 13] -iki ayet- gibidir, nitekim açıklamasında belirttiğim üzere. Şu kadar var ki orada bir arada zikredilenler burada onların sorularına verilen cevabın başında {قل لئن اجتمعت} ayetiyle, ortasında {وبالحق أنزلناه} ayetiyle, sonunda da bu ayetle tafsil edilmiştir; ta ki bu ayetler semaya nispetle kayan yıldızlar ve güçlü muhafızlar gibi bu cevapları ve devamını bağlayıp korusun; böylece inatçı hiçbir kimse hiçbir yönden ona hileyle yaklaşamasın, yaklaşırsa da kovulmuş olarak geri dönsün ve ona kusur bulmak için hiçbir ok atamasın, atarsa da oku hedefini şaşırsın.

ولما وصف ﷾ بنفوذ الأمر واتساع العلم على وجه ثبت

Allah celle ve alâ emrin geçerliliği ve ilmin genişliği ile öyle bir şekilde vasfedildi ki,

به ما أخبر به عن الجنة، فثبت أمر البعث، أتبع ذلك ما يقرره على وجه أصرح منه وأعم فقال مبدلاً من {ربك} : {رب السماوات والأرض} اللتين نحن من جملة ما فيهما من عباده {وما بينهما} منا ومن غيرنا من الأحياء وغيرها {فاعبده} بالمراقبة الدائمة على ما ينبغي له من مثلك {واصطبر} أي اصبر صبراً عظيماً بغاية جهدك على كل ما ينبغي الاصطبار عليه كذلك {لعبادته} أي لأجلها فإنها لا تكون إلا عن مجاهدة شديدة؛ ثم علل ذلك بقوله: {هل تعلم له سمياً *} أي متصفاً بوصف من أوصافه اتصافاً حقيقياً، أو مسمى باسمه، العلمَ الواقع موقع لأنه لا مماثل له حتى ولا في مجرد الاسم، وإيراده بصورة الاستفهام كالدعوى بدليلها.

cennet hakkında haber verdiği şeyler ve böylece yeniden diriliş meselesi sabit oldu; bunun ardından bunu daha açık ve daha umumi bir şekilde pekiştiren buyruğunu getirerek {ربك} lafzından bedel olarak şöyle buyurdu: {رب السماوات والأرض} “Göklerin ve yerin Rabbidir”, ki biz de O'nun kulları olarak bu ikisinin içindekilerden biriyiz, {وما بينهما} “ve ikisi arasındakilerin de [Rabbidir]”, bizden ve diğer canlılar ile diğer varlıklardan. {فاعبده} “O halde O'na kulluk et”, senin gibisine yaraşır şekilde daimi bir murakabe ile, {واصطبر} “ve sabret”, yani var gücünle büyük bir sabır göster, aynı şekilde sabredilmesi gereken her şeye, {لعبادته} “O'na kulluk etmekte”; yani O'nun kulluğu uğruna; zira kulluk ancak çetin bir mücahede ile gerçekleşir. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {هل تعلم له سمياً *} “O'nun bir adaşı olduğunu biliyor musun?” Yani O'nun sıfatlarından bir sıfatla hakiki manada vasıflanan veya O'nun ismiyle isimlendirilen birini [biliyor musun]? Bu, O'nun hiçbir benzeri olmadığı, hatta sırf isimde bile benzeri bulunmadığı hakikatinin yerine geçen bir bilgidir; ve bunun soru suretinde getirilmesi, davasını deliliyle ortaya koymak gibidir.

ولما تبين بذلك وبما ذكر في هاتين السورتين مما سألوا عنه ومن غيره شمولُ علمه وتمام قدرته لا سيما في إيجاد البشر تارة من التراب، وتارة من ذكر وأنثى في حكم العدم، وتارة من أنثى بلا ذكر، وثبت ذلك كله، فانكشفت الشبه، وتضاءلت موجبات المراء، وانقمعت مخيلات الفتن، عجب منها في إنكارهم البعث وهم يشاهدون

Bununla ve bu iki surede sorulan şeylerden ve diğerlerinden zikredilen hususlarla O'nun ilminin kuşatıcılığı ve kudretinin tamlığı, bilhassa insanı bazen topraktan, bazen yok hükmündeki bir erkek ve dişiden, bazen de erkek olmaksızın sadece dişiden yaratması açıkça ortaya çıkıp bütün bunlar sabit olunca; şüpheler dağıldı, tartışma sebepleri ortadan kalktı ve fitne vehimleri sindirildi; buna rağmen yeniden dirilişi inkâr etmelerine hayret edildi, zira onlar

ما ذكر من قدرته وعلمه، عاطفاً على التعجب في قولهم {وقالوا ءاذا كنا} تعجيباً أشد من ذلك فقال: {ويقول} بلفظ المضارع المؤذن بالتجدد بعد هذا البيان المقتضي حتماً لاعتقاده البعث فضلاً عن إنكار مرة من المرات، ليخبر عنها بصيغة الماضي، فكيف بالمداومة على ذلك المشار إليها بصيغة المضارع؛ وعبر بالمفرد وإن كان للجنس لأن الإنكار على الواحد يستلزم الإنكار على المتعدد فقال: {الإنسان} أي الذي خلقناه ولم يك شيئاً، مع ما فضلناه به من العقل، ونصبنا له من الدلائل، فشغله الإنس بنفسه عن التأمل في كمال ربه منكراً مستبعداً: {أءذا ما مت} ثم دل على شدة استبعاده لذلك بقوله مخلصاً للام الابتداء إلى التوكيد سالخاً لها عما من شأنها الدلالة عليه من الحال لتجامع ما يخلص للاستقبال: {لسوف أخرج} أي يخرجني مخرج {حياً *} أي بعد طول الرقاد، وتفتت الأجزاء والمواد، وجاء بهذه التأكيدات لأن ما بعد الموت وقت كون الحياة منكرة على زعمه، والعامل في {إذا} فعل من معنى {أخرج} لا هو، لمنع لام الابتداء لعمله فيما قبله؛ ثم قابل إنكاره الباطل بإنكار هو الحق فقال عطفاً على يقول أو على ما تقديره: ألا يذكر ما لنا من تمام القدرة بخلق ما هو أكبر من ذلك من جميع الأكوان: {أو لا يذكر} بإسكان الذال

O'nun zikredilen kudret ve ilmini müşahede ettikleri halde, onların {وقالوا ءاذا كنا} “Öldüğümüz zaman mı... dediler” sözündeki hayrete daha şiddetli bir hayretle atıfta bulunarak şöyle buyurdu: {ويقول} “Ve der”, dirilişe inanmayı kesinlikle gerektiren bu açıklamadan sonra -geçmiş zaman kipiyle haber verilecek şekilde bir defalık bir inkâr şöyle dursun- geniş zaman kipiyle bunu sürekli yenilediklerini bildirerek; ve nitekim geniş zaman kipiyle buna devam ettiklerine işaret edilmiştir; ve cins için olsa da tekil lafızla ifade edilmiştir, çünkü tek bir kişiye yöneltilen inkâr çok sayıdaki kişiye de inkârı gerektirir: {الإنسان} “insan”; yani aklı ile üstün kıldığımız ve kendisine deliller koyduğumuz halde hiçbir şey değilken yarattığımız, fakat kendi nefsiyle meşguliyeti Rabbinin kemali üzerinde tefekkür etmekten kendisini alıkoyan [insan], inkâr ederek ve uzak görerek şöyle der: {أءذا ما مت} “Öldüğüm zaman mı”, sonra bu uzak görmesinin şiddetini, ibtidasız lâm harfini tekit için tahsis edip şimdiki zamana delalet etme özelliğinden sıyırarak ve sırf geleceğe tahsis edilen şeyle birleştirerek şöyle belirtti: {لسوف أخرج} “çıkarılacağım”, yani bir çıkaran beni çıkaracak, {حياً *} “diri olarak?” Yani uzun bir uykudan, parçaların ve maddelerin un ufak olmasından sonra. Bu tekitlerle gelmiştir, çünkü ölümden sonrası, onun zannına göre hayatın imkânsız görüldüğü bir vakittir; {إذا} kelimesindeki amil de {أخرج} fiilinin bizzat kendisi değil, onun anlamındaki bir fiildir; zira ibtida lâm'ı, kendisinden önceki kelimede amel etmesine engeldir. Sonra onun bu batıl inkârını hak olan bir inkârla karşılayarak 'der' fiiline veya 'bütün kâinattan bundan daha büyük olanı yaratmakla sahip olduğumuz tam kudretimizi hatırlamaz mı?' takdirine atıfla şöyle buyurdu: {أو لا يذكر} “Hatırlamaz mı”, zâl harfinin sükûnu ile

على قراءة نافع وابن عامر وعاصم إشارة إلى أنه أدنى ذكر من هذا يرشده إلى الحق، وقراءة الباقين بفتح الذال والكاف وتشديدهما يشير إلى أنه - لاستغراقه في الغفلة - يحتاج إلى تأمل شديد {الإنسان} أي الآنس بنفسه، المجترىء بهذا الإنكار على ربه وقوفاً مع نفسه {أنا خلقناه} وأشار الجار إلى سبقه بالعدم فقال: {من قبل} أي من قبل جدله هذا أي بما لنا من القدرة والعظمة.

Nâfi', İbn Âmir ve Âsım kıraatinde, bundan yapılacak en küçük bir hatırlamanın bile onu hakka ileteceğine işaretle; diğerlerinin kıraatinde ise zâl ve kef harflerinin fethi ve şeddesi ile (yezzekkeru) gaflete dalmış olması sebebiyle derin bir tefekküre muhtaç olduğuna işaretle: {الإنسان} “insan”; yani kendi nefsiyle avunan, nefsinin peşine düşerek bu inkârla Rabbine karşı cüret gösteren [insan], {أنا خلقناه} “Bizim kendisini yarattığımızı”; car-mecrur ise onun yoklukla öncelendiğine işaret ederek şöyle buyurdu: {من قبل} “daha önce”, yani bu tartışmasından önce, kudretimiz ve azametimizle [yarattığımızı].

ولما كان المقام لتحقيره بكونه عدماً، أعدم من التعبير عن ذلك ما أمكن إعدامه، وهو النون، لتناسب العبارة المعتبر فقال: {ولم يك شيئاً *} أصلاً، وإنا بمقتضى ذلك قادرون على إعادته فلا ينكر ذلك.

Makam, onun yokluk oluşuyla tahkir edilmesi makamı olduğu için, ifadenin ibret alınana uygun düşmesi maksadıyla ifadeden yok edilmesi mümkün olan şey, yani nûn harfi yok edilerek (yekü) şöyle buyuruldu: {ولم يك شيئاً *} “ve o hiçbir şey değilken.” Yani hiçbir şey değilken; ve Biz bunun gereğince onu yeniden diriltmeye kesinlikle kadiriz, dolayısıyla bu inkâr edilemez.

ولما كان كلام الكافر صورته صورة استفهام، وهو جحد في الحقيقة وإنكار، وكان إنكار المهدَّد لشيء يقتدر عليه المهدد سبباً لأن يحققه لما مقسماً عليه، قال تعالى مجيباً عن إنكاره مؤذناً بالغضب عليهم بالإعراض عنهم مخاطباً لنبيه ﷺ تفخيماً لشأنه وتعظيماً لأمره: {فوربك} المحسن إليك بالانتقام منهم.

Kâfirin sözünün sureti soru suretinde olsa da hakikatte bir inkâr ve reddiyedir; tehdit edilen kimsenin tehdit edenin muktedir olduğu bir şeyi inkâr etmesi ise tehdit edenin ona yeminle o şeyi gerçekleştirmesine sebep olduğundan, Allah Teâlâ onun inkârına cevap vererek, onlardan yüz çevirmek suretiyle onlara olan gazabını bildirerek ve şanını yüceltmek ve kadrini artırmak üzere Nebî'sine sallallâhu aleyhi ve sellem hitap ederek şöyle buyurdu: {فوربك} “Rabbine andolsun ki”, onlardan intikam almak suretiyle sana ihsanda bulunan [Rabbine].

ولما كان الإنكار للبعث يلزم منه الاحتقار، أتى بنون العظمة، استمر في هذا التحلي بهذا المظهر إلى آخر وصف هذا اليوم فقال: {لنحشرنهم} بعد البعث {والشياطين} الذين يضلونهم بجعل كل واحد

Dirilişi inkâr etmek hakareti gerektirdiğinden azamet nûnu ile geldi ve bu günün vasfının sonuna kadar bu tecelli ile devam ederek şöyle buyurdu: {لنحشرنهم} “Onları mutlaka toplayacağız”, dirilişten sonra, {والشياطين} “ve şeytanları da”, kendilerini saptıran [şeytanları]; her birini

منهم مع قرينه الذي أضله، في سلسلة {ثم لنحضرنهم} بعد طول الوقوف {حول جهنم} التي هم بها مكذبون، يحيطون بها لضيق رأسها وبعد قعرها، حال كونهم {جثياً *} على الركب من هول المطلع وشدة الذل، مستوقرين تهيؤوا للمبادرة إلى امتثال الأوامر {ثم لننزعن} أي لنأخذن أخذاً بشدة وعنف {من كل شيعة} أي فرقة مرتبطة بمذهب واحد.

kendisini saptıran yoldaşıyla birlikte bir zincirde [toplayacağız]. {ثم لنحضِرنهم} “Sonra onları hazır bulunduracağız”, uzun bir bekleyişten sonra, {حول جهنم} “cehennemin çevresinde”, kendisini yalanladıkları [cehennemin]; ağzının darlığı ve dibinin derinliği sebebiyle onu kuşatacaklar, şu hâlde olarak: {جثياً *} “diz üstü çökmüş vaziyette.” O dehşetli manzaranın ve şiddetli zilletin korkusundan dizleri üstünde, emirlere derhal uymaya hazır bekler vaziyette. {ثم لننزعن} “Sonra çekip alacağız”, yani şiddetle ve zorla çekip çıkaracağız, {من كل شيعة} “her fırkadan”, yani tek bir mezhebe/yola bağlı her topluluktan.

ولما كان التقدير: لننزعن أغناهم، وهم الذين إذا نظرت إلى كل واحد منهم بخصوصه حكمت بأنه أغنى الناس، علم أنهم بحيث يحتاج إلى السؤال عنهم لإشكال أمرهم فقال: {أيهم أشد على الرحمن} الذي غمرهم بالإحسان {عتياً *} أي تكبراً متجاوزاً للحد، انتزاعاً يعلم به أهل الموقف أنه أقل من القليل، وأوهى أمراً من القتيل، وأن له سبحانه - مع صفة الرحمة التي غمرهم إحسانها وبرها - صفات أخرى من الجلال والكبرياء والجبروت والانتقام.

Takdir: 'Onların en azgınlarını çekip çıkaracağız' şeklinde olduğundan -ki onlar her birine hususi olarak baktığında insanların en azgını olduğuna hükmedeceğin kimselerdir- durumlarının karmaşıklığı sebebiyle haklarında soru sorulmaya ihtiyaç duyulacağı anlaşıldı ve şöyle buyuruldu: {أيهم أشد على الرحمن} “hangisinin Rahmân'a karşı daha şiddetli olduğunu”, kendilerini ihsana boğan [Rahmân'a karşı], {عتياً *} “azgınlıkta [daha ileri gittiğini].” Yani haddi aşan bir kibirle [azgınlık gösterdiğini]. Öyle bir çekip alma ki mahşer halkı onun azdan da az, öldürülmüş kimseden daha aciz olduğunu ve Allah Teâlâ'nın -ihsanı ve iyiliği onları kuşatan rahmet sıfatıyla birlikte- celal, kibriya, ceberut ve intikam gibi başka sıfatlara da sahip olduğunu bilsin.

ولما تقدم ما هو في صورة الاستفهام، أتبعه ما يزيل ما قد يقع بسببه من بعض الأوهام، فقال: {ثم} وعزتنا! {لنحن} لشمول علمنا وكمال قدرتنا وعظمتنا {أعلم} من كل عالم {بالذين هم} لظواهرهم وبواطنهم {أولى بها} أي جهنم {صلياً *} وبالذين هم أولى بكل طبقة من دركاتها من جميع الخلق من المنتزعين وغيرهم، فلا يظن بنا أنا نضع أحداً في غير دركته أو غير طبقته من دركته؛

Soru suretinde olan ifade geçince, bunun sebebiyle doğabilecek bazı vehimleri ortadan kaldıran buyruğunu ekleyerek şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra”, izzetimize andolsun ki! {لنحن} “Biz elbette”, ilmimizin kuşatıcılığı, kudretimizin ve azametimizin kemali sebebiyle, {أعلم} “daha iyi biliriz”, her bilenden [daha iyi], {بالذين هم} “o kimseleri ki”, zahirleri ve batınları itibarıyla, {أولى بها} “oraya en layık olanları”, yani cehenneme, {صلياً *} “yaslanmaya.” Ve çekilip alınanlar ile diğerlerinden bütün yaratılmışlar arasından onun derekelerinden her bir tabakaya en layık olanları [daha iyi biliriz]. Dolayısıyla Bizim herhangi bir kimseyi kendi derekesinden veya o derekedeki tabakasından başkasına koyacağımız zannedilmesin;

وعطف هذه الجمل بأداة البعد مقرونة بنون العظمة لبعد مراتبها وتصاعدها في ذرى العليا وترقيها، تهويلاً للمقام وتعظيماً للأمر لاستبعادهم له، على أنه يمكن أن تكون الحروف الثلاثة للترتيب الزماني، وهو في الأولين واضح، وأما في الثالث فلأن العلم كناية عن الإصلاء، لأن من علم ذنب عدوه - وهو قادر - عذبه، فكأنه قيل: لنصلين كلاًّ منهم النار على حسب استحقاقه لأنا أعلم بأولويته لذلك.

Bu cümlelerin, aralarındaki mertebelerin uzaklığı, yücelerin zirvesine doğru tırmanışı ve yükselişi sebebiyle azamet nûnu ile birlikte uzaklık bildiren bağlaçla [sümme / sonra] birbirine bağlanması; durumu dehşet verici kılmak ve onların bunu uzak görmeleri sebebiyle işin büyüklüğünü vurgulamak içindir. Bununla birlikte bu üç edatın zamansal sıra bildirmesi de mümkündür. Bu, ilk ikisinde açıktır. Üçüncüsünde ise ilim, cehenneme atılmaktan kinayedir; zira düşmanının günahını bilen ve buna muktedir olan kimse ona azap eder. Dolayısıyla sanki şöyle denilmiştir: 'Biz, onların buna daha layık olduğunu en iyi bildiğimiz için her birini hak edişine göre ateşe yaslayacağız.'

ولما كانوا بهذا الإعلام، المؤكد بالإقسام، من ذي الجلال والإكرام، جديرين بإصغاء الأفهام، إلى ما يوجه إليها من الكلام، التفت إلى مقام الخطاب، إفهاماً للعموم فقال: {وإن} أي وما {منكم} أيها الناس أحد {إلا واردها} أي داخل جهنم؛ ثم استأنف قوله: {كان} هذا الورود؛ ولما كان المعنى أنه لا بد من من إيقاعه، أكده غاية التأكيد فأتى بأداة الوجوب فقال: {على ربك} الموجد لك المحسن إليك بإنجاء أمتك لأجلك {حتماً} أي واجباً مقطوعاً به {مقضياً *} لا بد من إيقاعه؛ قال الرازي في اللوامع: ما من مؤمن - إلا الأنبياء - إلا وقد تلطخ بخلق سوء ولا ينال السعادة الحقيقية إلا بعد تنقيته، وتخليصه من ذلك إنما يكون بالنار.

Zülcelâli ve'l-İkrâm olan [Allah] tarafından yeminlerle pekiştirilen bu bildirim sebebiyle, kendilerine yöneltilen söze zihinlerin kulak kesilmesi gerektiğinde, geneli muhatap alıp kavratmak amacıyla hitap makamına yönelerek şöyle buyurdu: {وإن} “Hiçbir kimse yoktur ki”, yani {منكم} “içinizden”, ey insanlar, hiçbir fert [yoktur ki], {إلا واردها} “oraya uğramayacak olsun.” Yani cehenneme girmeyecek [olsun]. Sonra sözüne yeniden başlayarak: {كان} “Bu [uğrayış] olmuştur”, bu uğrama; bunun gerçekleşmesinin kaçınılmaz olduğu kastedildiğinden, son derece pekiştirerek vücup edatını getirdi ve şöyle buyurdu: {على ربك} “Rabbinin üzerine”, seni var eden ve senin hatırına ümmetini kurtararak sana ihsanda bulunan [Rabbinin üzerine], {حتماً} “kesinleşmiş”, yani gerçekleşmesi zorunlu ve kesin, {مقضياً *} “hükme bağlanmış bir borçtur.” Gerçekleşmesi kaçınılmazdır. Râzî, el-Levâmi‘de şöyle der: 'Peygamberler hariç, kötü bir ahlaka bulaşmamış hiçbir mümin yoktur; o kimse bundan arınmadıkça gerçek mutluluğa eremez ve bundan kurtulması da ancak ateşle olur.'

ولما كان الخلاص منها بعد ذلك مستبعداً، قال مشيراً إليه بأداة البعد:

Bundan sonra oradan kurtuluş uzak bir ihtimal olarak görüldüğünden, uzaklık edatıyla ona işaret ederek şöyle buyurdu:

{ثم ننجي} أي تنجية عظيمة على قراءة الجماعة، ومطلق إنجاء على قراءة الكسائي، وكأن ذلك باختلاف أحوال الناس مع أن المطلق لا ينافي المقيد {الذين اتقوا} أي كانوا متقين منها بأن تكون عليهم حال الورود برداً وسلاماً {ونذر الظالمين} أي نترك على أخبث الأحوال الذين وضعوا الأشياء في غير مواضعها واستمروا على ذلك فكانوا في أفعالهم خابطين كالأعمى {فيها جثياً *} كما كانوا حولها لا يهتدون إلى وجه يخلصون به منها.

{ثم ننجي} “Sonra kurtaracağız”, yani cumhurun kıraatine göre büyük bir kurtarışla, Kisâî'nin kıraatine göre ise mutlak bir kurtarışla [kurtaracağız]. Bu durum sanki insanların hâllerinin farklılığına göredir; bununla birlikte mutlak olan, mukayyede zıt değildir. {الذين اتقوا} “sakınanları”, yani uğrama anında ateşin kendilerine serin ve esenlik olması suretiyle ondan sakınmış olanları [kurtaracağız]. {ونذر الظالمين} “Zalimleri ise bırakacağız”, yani eşyayı yerli yerine koymayan ve bunda ısrar edip eylemlerinde kör gibi bocalayan kimseleri en kötü hâlleri üzere terk edeceğiz, {فيها جثياً *} “orada diz üstü çökmüş olarak.” Tıpkı çevresinde bulundukları zamanki gibi, ondan kurtulacakları bir yol bulamayacak hâlde.

ولما كان هذا جديراً بالقبول لقيام الأدلة على كمال قدرة قائله، وتنزهه عن إخلاف القول، لبراءته من صفات النقص، قال معجباً من منكره عاطفاً على قوله {ويقول الإنسان} : {وإذا تتلى عليهم} أي الناس، من أيّ تال كان {ءاياتنا} حال كونها {بينات} لا مرية فيها، بأن تكون محكمات، أو متشابهات قد تبعها البيان بالمحكمات، أو ببيان النبي ﷺ فهي حال مؤكدة أو كاشفة {قال الذين كفروا} بآيات ربهم البينة، جهلاً منهم ونظراً إلى ظاهر الحياة الدنيا الذي هو مبلغهم من العلم {للذين ءامنوا} أي لأجلهم أو مواجهة لهم، إعراضاً عن الاستدلال بالآيات، ووجوه دلالتها

Bu [haber], söyleyeninin kudretinin yetkinliğine dair delillerin bulunması ve noksan sıfatlardan münezzeh olduğu için sözünden dönmekten uzak olması sebebiyle kabul edilmeye layık olduğunda, onu inkâr edenin hâline hayret ederek ve {ويقول الإنسان} “İnsan der ki” sözüne atıfla şöyle buyurdu: {وإذا تتلى عليهم} “Onlara okunduğu zaman”, yani insanlara, okuyan kim olursa olsun, {ءاياتنا} “ayetlerimiz”, şu hâlde iken: {بينات} “apaçık olarak”, muhkem olmalarıyla veya muhkemlerle yahut Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıklamasıyla izahı yapılmış müteşabihler olmalarıyla haklarında hiçbir şüphe bulunmaksızın [okunduğunda]; bu, tekit edici veya açıklayıcı bir hâldir; {قال الذين كفروا} “inkâr edenler dedi ki”, Rablerinin apaçık ayetlerini, cehaletlerinden ve ilimlerinin ulaştığı son nokta olan dünya hayatının zahirine bakmalarından ötürü inkâr edenler [dedi ki], {للذين ءامنوا} “iman edenlere”, yani onlar hakkında veya ayetlerle ve onların apaçık delalet vecihleriyle delil getirmekten yüz çevirip doğrudan yüzlerine karşı,

البينات، بالإقبال على هذه الشبهة الواهية - وهي المفاخرة بالمكاثرة في الدنيا - من قولهم: {أي الفريقين} نحن - بما لنا من الاتساع، أم أنتم - بما لكم من خشونة العيش ورثاثة الحال {خير مقاماً} أي موضع قيام أو إقامة - على قراءة ابن كثير بضم الميم والجماعة بفتحها: {وأحسن ندياً *} مجمعاً ومتحدثاً باعتبار ما في كل من الرجال، وما لهم من الزي والأموال، ويجعلون ذلك الامتحان بالإنغام والإحسان دليلاً على رضى الرحمن، مع التكذيب والكفران، ويغفلون عن أن في ذلك - مع التكذيب بالبعث - تكذيباً مما يشاهدونه منا من القدرة على العذاب بإحلال النقم، وسلب النعم، ولو شئنا لأهلكناهم وسلبنا جميع ما يفتخرون به {وكم أهلكنا} بما لنا من العظمة.

dünyalık çokluğuyla övünmekten ibaret olan şu çürük şüpheye yönelerek şöyle dediler: {أي الفريقين} “İki zümreden hangisi”, sahip olduğumuz geniş imkânlarla biz mi, yoksa geçim sıkıntınız ve perişan hâlinizle siz mi, {خير مقاماً} “makamca daha üstün”, yani durulacak veya ikamet edilecek yer bakımından -İbn Kesîr kıraatinde mim harfinin zammesiyle [mukâmen], cumhurun kıraatinde ise fethasıyla [mekâmen]- {وأحسن ندياً *} “ve meclisçe daha güzeldir?” Yani içindeki adamlar, sahip oldukları kılık kıyafet ve mallar bakımından toplanma ve sohbet yeri olarak [hangisi daha güzeldir]? Onlar, yalanlama ve nankörlüklerine rağmen bu nimet ve ihsanla imtihan edilişi Rahmân'ın rızasına delil saymakta; bununla birlikte -dirilişi inkâr etmenin yanı sıra- cezaları indirip nimetleri çekip alarak azap etme kudretimizden bizzat müşahede ettikleri şeyleri de yalanlamış olduklarından gaflet etmektedirler. Dileseydik onları helak eder ve övündükleri her şeyi ellerinden alırdık: {وكم أهلكنا} “Biz nice [nesilleri] helak ettik”, azametimizle.

ولما كان المراد استغراق الزمان، لم يأت بالجار إعلاماً بأن المتقدمين كلهم كانوا أرغد عيشاً وأمكن حالاً فقال: {قبلهم من قرن} أي شاهدوا ديارهم، ورأوا آثارهم؛ ثم وصف كم بقوله: {هم} أي أهل تلك القرون {أحسن} من هؤلاء {أثاثاً} أي أمتعة {ورئياً *} أي منظراً، فكأنه قيل: فما يقال لهم؟ فقال: {قل} أي لهم رداً عليهم وقطعاً لمعاذيرهم وهتكاً لشبههم: هذا الذي افتخرتم به لا يدل على حسن الحال في الآخرة، بل على عكس ذلك، فقد جرت عادته سبحانه أنه {من كان في الضلالة} مثلكم كوناً راسخاً بسط له

Zamanın tamamını kapsamak kastedildiğinde, öncekilerin hepsinin daha müreffeh bir hayata ve daha sağlam bir konuma sahip olduğunu bildirmek için harf-i cer getirmeyerek şöyle buyurdu: {قبلهم من قرن} “kendilerinden önceki nesillerden”, yani yurtlarına şahit oldukları ve kalıntılarını gördükleri [nesillerden]. Sonra {كم} kelimesini şu sözüyle niteledi: {هم} “onlar”, yani o asırların halkı, {أحسن} “daha güzeldi”, bunlardan, {أثاثاً} “mal ve eşyaca”, yani eşyalar bakımından, {ورئياً *} “ve gösterişçe.” Yani görünüş bakımından. Sanki şöyle denildi: 'Peki, onlara ne söylenecek?' Bunun üzerine buyurdu ki: {قل} “De ki”, yani onlara bir reddiye, mazeretlerini kesip atma ve şüphelerini boşa çıkarma kabilinden: Sizin kendisiyle övündüğünüz bu durum, ahiretteki hâlin güzelliğine delalet etmez; bilakis bunun tam aksine delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ'nın âdeti şöyle cereyan etmiştir: {من كان في الضلالة} “Kim sapıklık içinde bulunursa”, sizin gibi köklü bir şekilde bulunursa, Allah onun dünyasını genişletir,

في الدنيا وطيب عيشه في ظاهر الحال فيها، ونعم بأنواع الملاذ، وعبر عن أن ذلك لا يكاد يتخلف عن غير من حكم بإلزامه المسكنة من اليهود بلام الأمر، إيذاناً بوجوده وجود المأمور به الممتثل في قوله: {فليمدد} وأشار إلى التحلي لهم بصفة الإحسان بقوله: {له الرحمن} أي العام الامتنان {مداً *} في العاجلة بالبسط في الآثار، والسعة في الديار، والطول في الأعمار، وإنفاقها فيما يستلذ من الأوزار الكبار، فيزيده العزيز الجبار بذلك ضلالة، فيا له من خسار، وتباب وتبار، لمن له استبصار، ولا نزال نمد هل استدراجاً {حتى} وحقق أخذهم بأداة التحقيق فقال: {إذا رأوا} أي كل من كفر بالله بأعينهم وإن ادعوا أنهم يتعاضدون ويتناصرون، ولذلك جمع باعتبار المعنى {ما يوعدون} من قبل الله {إما العذاب} في الدنيا بأيدي المؤمنين أو غيرهم، أو في البرزخ {وإما الساعة} التي هم بها مكذبون، وعن الاستعداد لها معرضون، ولا شيء يشبه أهوالها، وخزيها ونكالها.

orada zahiren hayatını güzelleştirir ve onu türlü lezzetlerle nimetlendirir. Yahudilerden üzerlerine zillet vurulmasına hükmedilenler dışındakilerde bu durumun neredeyse hiç sekteye uğramayacağını, emredilen ve itaat edilen şeyin varlığı gibi kesin bir şekilde bulunacağını bildirmek üzere emir lâmı ile ifade ederek şöyle buyurdu: {فليمدد} “uzatsın da uzatsın”; onlara ihsan sıfatıyla tecelli edildiğine ise şu sözüyle işaret etti: {له الرحمن} “Rahmân ona”, yani lütfu kuşatıcı olan [Allah], {مداً *} “mühlet olarak.” Peşin dünyada eserleri genişleterek, yurtlarda bolluk, ömürlerde uzunluk vererek ve bu ömrü lezzetli görünen büyük günahlar uğrunda harcatmak suretiyle [mühlet versin]. Böylece Azîz ve Cebbâr olan Allah, bununla onun sapıklığını artırır. Basiret sahibi kimseler için bu ne büyük bir hüsran, yıkım ve helaktir! Biz onları derece derece helake yaklaştırmak için mühlet vermeye devam ederiz; {حتى} “nihayet”, tahkik edatıyla onların yakalanışını kesinleştirerek şöyle buyurdu: {إذا رأوا} “gördükleri zaman”, yani Allah'ı inkâr eden her bir fert, birbirlerine arka çıkıp yardımlaştıklarını iddia etseler de kendi gözleriyle gördükleri zaman -bu sebeple mana itibarıyla çoğul getirilmiştir-, {ما يوعدون} “kendilerine vadedilen şeyi”, Allah tarafından [vadedilen şeyi]: {إما العذاب} “ya azabı”, dünyada müminlerin veya başkalarının elleriyle ya da kabir aleminde [verilecek azabı], {وإما الساعة} “ya da kıyameti”; kendisini yalanladıkları ve ona hazırlık yapmaktan yüz çevirdikleri [kıyameti]. Hiçbir şey onun dehşetine, zilletine ve cezasına benzeyemez.

ولما كان الجواب: علموا أن مكانهم شر الأماكن، وأن

Cevap; makamlarının mekânların en kötüsü ve

جندهم أضعف الجنود، عبر عنه بقوله تهديداً: {فسيعلمون} إذا رأوا ذلك {من هو شر مكاناً} أي من جهة المكان الذي قوبل به المقام {وأضعف جنداً *} هم أو المؤمنون، أي أضعف من جهة الجند الذي أشير به إلى النديّ، لأن القصد من فيه، وكأنه عبر بالجند لأن قصدهم المغالبة وما كل من في النديّ يكون مقاتلاً.

ordularının da orduların en zayıfı olduğunu bilmeleri şeklinde olduğundan, bir tehdit olarak bunu şu sözüyle ifade etti: {فسيعلمون} “ileride bileceklerdir”, bunu gördükleri vakit, {من هو شر مكاناً} “kimin mekânca daha kötü olduğunu”, yani makam kelimesinin karşılığı olan yer bakımından [kimin daha kötü olduğunu], {وأضعف جنداً *} “ve taraftarca daha zayıf olduğunu.” Kendileri mi yoksa müminler mi; yani meclis kelimesiyle işaret edilen ordu bakımından kimin daha zayıf olduğunu [bileceklerdir]. Çünkü asıl maksat meclistekilerdir. Ordu kelimesiyle ifade edilmiştir; zira onların amacı üstün gelmektir, oysa mecliste bulunan herkes savaşçı değildir.

ولما كان هذا لكونه استدراجاً زيادة في الضلال، قابله بقوله، عطفاً على ما تقدم تقديره تسبيباً عن قوله {فليمدد} وهو: فيزيده ضلالاً، أو على موضع {فليمدد} : {ويزيد الله} وعبر بالاسم العلم إشارة إلى التجلي لهم بجميع الصفات العلى ليعرفوه حق معرفته {الذين اهتدوا هدى} عوض ما زوى عنهم ومنعهم من الدنيا لكرامتهم عنده مما بسطه للضلال لهوانه عليه؛ فالآية من الاحتباك: ذكر السعة بالمد للضال أولاً دليلاً على حذف الضيق بالمنع للمهتدي ثانياً، وزيادة الهداية ثانياً دليلاً على حذف زيادة الضلال أولاً، وأشار إلى أنه مثل ما خذل أولئك بالنوال، وفق هؤلاء لمحاسن الأعمال، بإقلال الأموال فقال: {والباقيات} ثم وصفها احترازاً من أفعال أهل الضلال بقوله: {الصالحات} أي من الطاعات والمعارف التي شرحت لها الصدور،

Bu durum, derece derece helake yaklaştırma (istidrac) olması sebebiyle sapıklıkta bir artış olduğundan; {فليمدد} “mühlet versin” sözünden kaynaklanan ve takdiri 'böylece onun sapıklığını artırır' şeklinde olan ifadeye yahut {فليمدد} lafzının konumuna atıfla, bunun karşılığı olarak şöyle buyurdu: {ويزيد الله} “Allah artırır”; O'nu hakkıyla tanısınlar diye en yüce sıfatların tamamıyla onlara tecelli etmeye işaret etmek üzere lafza-i celal ile ifade etti: {الذين اهتدوا هدى} “doğru yolda olanların hidayetini”; sapan kimselere O'nun katındaki değersizlikleri sebebiyle genişlettiği şeylerden, O'nun katındaki ikramları sebebiyle müminlerden çekip aldığı ve onları mahrum bıraktığı dünya metaına karşılık olarak [hidayetlerini artırır]. Ayette ihtibak sanatı vardır: Birincide sapan kimse için mühlet verilerek genişliğin zikredilmesi, ikincide hidayete eren kimse için mahrumiyetle darlığın hazfedildiğine delildir; ikincide hidayetin artırılmasının zikredilmesi ise birincide sapıklığın artırılmasının hazfedildiğine delildir. Onları nimetlerle yüzüstü bıraktığı gibi, bunları da mallarını azaltarak güzel amellere muvaffak kıldığına işaret ederek şöyle buyurdu: {والباقيات} “Kalıcı olanlar”; sonra sapanların amellerinden ayırmak üzere onları şöyle niteledi: {الصالحات} “salih amellerdir”; yani göğüslerin kendisiyle ferahladığı,

فأنارت بها القلوب، وسلمت من إحباط الذنوب، فأوصلت إلى علام الغيوب {خير عند ربك} مما متع به الكفرة ومدوا به - على تقدير التنزل إلى تسميته خيراً، وإضافة الرب إليه ﷺ إشارة إلى أنه يربيها تربية تبلغ أقصى ما يرضيه في كل تابعيه؛ ثم بين جهة خيرية هذا بقوله: {ثواباً} أي من جهة الثواب {وخير مرداً *} أي من جهة العاقبة يوم الحسرة وهو كالذي قبله، أو على قولهم: الصيف أحر من الشتاء بمعنى أنه في حره أبلغ منه في برده. فالكفرة يردون إلى خسارة وفناء، والمؤمنون إلى ربح وبقاء.

kalplerin kendisiyle aydınlandığı, günahların amelleri boşa çıkarmasından selamette kalıp gaybları hakkıyla bilene ulaştırdığı taatler ve marifetlerdir. {خير عند ربك} “Rabbinin katında daha hayırlıdır”, -buna hayır adı verilmesi bir tenzili faraziye kabul edilse bile- kâfirlerin kendisiyle faydalandırıldığı ve kendilerine genişletilen şeylerden [daha hayırlıdır]. Rab isminin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e izafe edilmesi, O'nun bütün tabileri hususunda kendisini en çok razı edecek noktaya ulaştıracak bir terbiye ile bunu yetiştireceğine işarettir. Sonra bunun hayırlı oluş yönünü şu sözüyle açıkladı: {ثواباً} “sevapça”, yani mükafat bakımından, {وخير مرداً *} “ve akıbetçe de daha hayırlıdır.” Yani hasret günündeki nihai sonuç bakımından [daha hayırlıdır]. Bu, bir önceki gibidir ya da Arapların 'yaz kıştan daha sıcaktır' sözü kabilindendir; yani yaz kendi sıcağında, kışın kendi soğuğundaki derecesinden daha ileridir anlamındadır. Zira kâfirler hüsran ve yokluğa döndürülürler, müminler ise kazanç ve ebediyete ererler.

ولما تضمن هذا من التهديد بذلك اليوم ما يقطع القلوب، فيوجب الإقبال على ما ينجي منه، عجب من حال من كفر به، موبخاً له، منكراً عليه، عاطفاً على ما أرشد إليه السياق فقال معبراً عن طلب الخير بالرؤية التي هي الطريق إلى الإحاطة بالأشياء علماً وخبرة، وإلى صحة الخبر عنها: {أفرءيت} أي أرأيت الذي يعرض عن هذا اليوم فرأيت {الذي} زاد على ذلك بأن {كفر بآياتنا} الدالات على عظمتنا بالدلالات البينات {وقال} جراءة منه وجهلاً؛ أو يقال:

Bu [ifadeler], o gün hakkında yürekleri parçalayan ve ondan kurtaracak şeylere yönelmeyi gerektiren tehditleri içerdiğinde; onu inkâr edenin hâline hayret edip onu kınayarak, ayıplayarak ve bağlamın işaret ettiği hususa atıfta bulunarak şöyle buyurdu; ilim ve vukufla şeyleri kuşatmanın ve onlardan doğru haber vermenin yolu olan görme (rü'yet) fiiliyle haber talebini ifade ederek: {أفرءيت} “Gördün mü?”, yani bu günden yüz çevireni gördün ve bildin mi, {الذي} “o kimseyi ki”, buna ilaveten bir de {كفر بآياتنا} “ayetlerimizi inkâr etti”, apaçık delillerle azametimize delalet eden [ayetlerimizi]; {وقال} “ve dedi”, cüretinden ve cehaletinden dolayı. Yahut şöyle denilir:

إنه لما هول أمر ذلك اليوم. وهتك أستار مقالاتهم، وبين وهيها، تسبب عن ذلك التعجيبُ ممن يقول: {لأوتين} أي والله في الساعة على تقدير قيامها ممن له الإيتاء هنالك {مالاً وولداً *} أي عظيمين، فلم يكفه في جهله تعجيز القادر حتى ضم إليه إقدار العاجز.

O günün dehşeti vurgulanıp sözlerinin örtüleri kaldırılıp çürüklüğü ortaya konulduğunda, bu durum şu sözü söyleyen kimseye hayret edilmesine sebep oldu: {لأوتين} “Bana mutlaka verilecektir”, yani Allah'a yemin olsun ki, kıyamet koptuğu takdirde orada verme yetkisine sahip olan zat tarafından, {مالاً وولداً *} “mal ve evlat.” Yani çok büyük [mal ve evlat]. Cehaleti sebebiyle Kadîr olanı aciz saymakla yetinmeyip buna bir de acizi muktedir kılmayı ekledi.

ولما كان ما ادعاه لا علم له به إلا بأحد أمرين لا علم له بواحد منهما، أنكر عليه قوله ذلك بقوله: {أطلع الغيب} الذي هو غائب عن كل مخلوق، فهو في بعده عن الخلق كالعالي الذي لا يمكن أحداً منهم الاطلاع عليه، وتفرد به الواحد القهار {أم اتخذ} أي بغاية جهده {عند الرحمن} العام الرحمة بالإنعام على الطائع والانتقام من العاصي ثواباً للطائع {عهداً *} عاهده عليه بأنه يؤتيه ما ذكر بطاعة فعلها له على وجهها ليقف سبحانه فيه عند قوله.

İddia ettiği şey, ancak ikisinden de hiçbir bilgisi bulunmayan iki yoldan biriyle bilinebileceği için, onun bu sözünü şu buyruğuyla reddetti: {أطلع الغيب} “Gayba mı vâkıf oldu?”, yaratılmış her varlıktan gizli olan ve yaratılmışlara uzaklığı sebebiyle hiç kimsenin muttali olamayacağı yüce bir makam gibi olup Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ın tek başına bildiği [gayba mı muttali oldu]? {أم اتخذ} “Yoksa mı edindi?”, yani olanca gayretiyle [mi edindi], {عند الرحمن} “Rahmân'ın katında”, itaatkâra ihsanda bulunup asiden intikam almak suretiyle rahmeti kuşatıcı olan ve itaatkâra mükafat veren [Rahmân'ın katında], {عهداً *} “bir söz?” Allah Teâlâ'nın sözünde durması için, O'na gereği gibi yaptığı bir taat sebebiyle zikredilen şeyleri kendisine vereceğine dair O'ndan bir ahit mi aldı?

ولما كان كل من الأمرين: إطلاع الغيب واتخاذ العهد، وكذا ما ادعاه لنفسه، وما يلزم عن اتخاذ العهد من القرب، منتفياً قال: {كلاًّ} أي لم يقع شيء من هذين الأمرين، ولا يكون ما ادعاه فليرتفع عنه صاغراً.

Her iki durum -gayba muttali olmak ve bir ahit edinmek- ve aynı şekilde kendi lehine iddia ettiği şey ile ahit edinmenin gerektirdiği yakınlık da nefyedilmiş olduğundan şöyle buyurdu: {كلاًّ} “Hayır, asla!” Yani bu iki durumdan hiçbiri vuku bulmamıştır ve iddia ettiği şey de asla olmayacaktır; öyleyse alçalmış bir vaziyette bundan vazgeçsin.

ولما كان النفي هنا عن الواحد مفهماً للنفي عما فوقه اكتفى به، ولما رد ذلك استأنف الجواب لسؤال من كأنه قال: فماذا يكون له؟ بقوله مثبتاً السين للتوكيد في هذا التهديد: {سنكتب ما يقول} أي نحفظه عليه حفظ من يكتبه لنوبخه به ونعذبه عليه بعد الموت فيظهر له بعد طول الزمان أن ما كان فيه ضلال يؤدي إلى الهلاك لا محالة، ويجوز أن تكون السين على بابها من المهلة، وكذا الكتابة، والإعلام بذلك للحث على التوبة قبل الكتابة، وذلك من عموم الرحمة {ونمد له من العذاب مداً *} باستدراجه بأسبابه من كثرة النعم من الأموال والأولاد المحببة له في الدنيا، المعذبة له فيها، بالكدح في جمعها والمخاصمة عليها الموجبة له التمادي في الكفر الموجب لعذاب الآخرة، وإتيان بعضه في إثر بعض {إنما يريد الله أن يعذبهم بها في الدنيا وتزهق أنفسهم وهم كافرون} [التوبة: ٨٥] {ونرثه} بموته عن جميع ذلك؛ ثم أبدل من ضميره قوله: {ما يقول} أي من المال والولد فنحول بينه وبينهم بعد البعث كما فعلنا بالموت كحيلولة الوارث بين الموروث وبين الموروث عنه {ويأتينا} في القيامة {فرداً *} مسكيناً منعزلاً عن كل شيء لا قدرة له على مال ولا ولد، قلا عز له، ولا قوة بشيء منهما؛ روى

Burada bir kişiden nefiy yapılmasının, onun üzerindekilerden de nefyi ifade ettiği anlaşıldığından bununla yetinildi. Bu iddia reddedilince, sanki 'Peki, onun için ne olacak?' diye soran birinin sorusuna cevap olarak bu tehdidi pekiştirmek üzere 'sin' harfini sabit kılarak yeniden başlayıp şöyle buyurdu: {سنكتب ما يقول} “Onun dediklerini yazacağız”, yani ölümden sonra kendisini onunla kınamak ve cezalandırmak için, yazan birinin koruması gibi aleyhine kaydedeceğiz; böylece uzun zaman sonra içinde bulunduğu şeyin kaçınılmaz olarak helake götüren bir sapıklık olduğu ona apaçık görünecektir. 'Sin' harfinin mühlet bildiren asıl manasında olması ve yazmanın da öyle olması caizdir; bunun bildirilmesi ise yazılmadan önce tövbeye teşvik içindir ki bu da rahmetin kuşatıcılığındandır. {ونمد له من العذاب مداً *} “Ve azabını uzattıkça uzatacağız.” Dünyada kendisine sevimli gelen fakat onları toplamak için didinmek ve uğrunda çekişmekle dünyada kendisine azap veren, ahiret azabını gerektiren küfürde ısrara yol açan ve birbiri ardınca gelen bol mal ve evlat gibi sebeplerle onu derece derece helake yaklaştırarak [azabını uzatacağız]. {إنما يريد الله أن يعذبهم بها في الدنيا وتزهق أنفسهم وهم كافرون} “Allah bunlarla ancak dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını ister.” [et-Tevbe: 85]. {ونرثه} “Ve ona mirasçı olacağız”, ölümüyle bütün bunlardan [onu mahrum bırakarak]; sonra onun zamirinden bedel olarak şu buyruğu getirdi: {ما يقول} “söylediği şeylere”, yani mal ve evlada; böylece varisin miras kalan şeyle miras bırakan arasına girmesi gibi, ölümde yaptığımız gibi dirilişten sonra da onunla onlar arasına engel koyacağız. {ويأتينا} “Ve Bize gelecektir”, kıyamet gününde, {فرداً *} “tek başına.” Ne mala ne de evlada gücü yetmeyen, her şeyden soyutlanmış bir zavallı olarak; dolayısıyla bu ikisinden ötürü onun hiçbir izzeti ve kuvveti olmayacaktır. Şöyle rivayet edilmiştir:

البخاري في التفسير عن خباب ﵁ قال: كنت قيناً بمكة فعملت للعاص بن وائل السهمي سيفاً، فجئت أتقاضاه فقال: لا أعطيك حتى تكفر بمحمد، قلت: لا أكفر بمحمد حتى يميتك الله ثم يحييك، وفي رواية: حتى تموت ثم تبعث، قال: وإني لمبعوث من بعد الموت؟ قلت: نعم! قال: فذرني حتى أموت ثم أبعث فسوف أوتى مالاً وولداً فأقضيك، فنزلت هذه الآية {أفرأيت الذي - إلى قوله: فرداً} .

Buhârî Tefsir'de Habbâb radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Mekke'de demirciydim; Âs b. Vâil es-Sehmî için bir kılıç yaptım. Alacağımı istemeye geldim; o da: Muhammed'i inkâr etmedikçe sana vermem, dedi. Ben de: Allah seni öldürüp sonra diriltmedikçe Muhammed'i inkâr etmem, dedim. Bir rivayette ise: Sen ölüp sonra diriltilinceye kadar [inkâr etmem], dedi. O: Ben ölümden sonra diriltilecek miyim? dedi. Ben: Evet! dedim. O da: Beni bırak, öleyim sonra diriltileyim, bana mal ve evlat verilecek de sana borcumu ödeyeceğim, dedi. Bunun üzerine {أفرأيت الذي} ayetinden {فرداً} kavline kadar olan ayetler indi.'

ولما أخبر تعالى بالبعث، وذكر أن هذا الكافر يأتيه على صفة الذل، أتبعه حال المشركين مع معبوداتهم، فقال معجباً منهم عاطفاً على قوله ويقول الإنسان: {واتخذوا} أي الكفار، وجمع لأن نفي العز عن الواحد قد لا يقتضي نفيه عما زاد {من دون الله} وقد تبين لهم أنه الملك الأعلى الذي لا كفوء له {ءالهة ليكونوا لهم} أي الكافرين {عزاً *} لينقذوهم من العذاب.

Allah Teâlâ dirilişi haber verip bu kâfirin O'na zillet sıfatıyla geleceğini zikredince, buna müşriklerin ilahlarıyla olan durumunu ekledi ve onların hâline hayret ederek {ويقول الإنسان} “İnsan der ki” sözüne atıfla şöyle buyurdu: {واتخذوا} “Edindiler”, yani kâfirler; tek bir kişiden izzetin nefyedilmesi birden fazlasından nefyedilmesini gerektirmeyebileceği için çoğul kipiyle getirdi, {من دون الله} “Allah'tan başka”, O'nun dengi olmayan en yüce Hükümran olduğu kendilerine apaçık belli olmuşken, {ءالهة ليكونوا لهم} “ilahlar [edindiler] ki kendileri için olsunlar diye”, yani kâfirler için, {عزاً *} “bir izzet [vesilesi].” Kendilerini azaptan kurtarsınlar diye.

ولما بين أنه لا يعزه مال ولا ولد، وكان نفع الأوثان دون ذلك بلا شك، نفاه بقوله: {كلاًّ} بأداة الردع، لأن ذلك طلب للعز من معدن الذل من العبيد الذين من اعتز لهم ذل، فإنهم مجبولون على الحاجة، ومن طلب العز للدنيا طلبه من العبيد لا محالة، فاضطر قطعاً -

Onu ne malın ne de evladın aziz kılamayacağını açıklayınca -putların faydası ise şüphesiz bundan daha aşağıdır- bunu caydırma edatıyla nefyederek şöyle buyurdu: {كلاًّ} “Hayır, asla!” Çünkü bu, kendilerine sığınan kimsenin zelil olacağı, zillet madeni olan kullardan izzet istemektir. Zira onlar muhtaç yaratılmışlardır; kim dünya için izzet ararsa onu kaçınılmaz olarak kullardan ister, dolayısıyla kesinlikle mecbur kalır -

لبنائهم على النقص - إلى ترك الحق واتباع الباطل، فكانت عاقبة أمره الذل وإن طال المدى، فإن الله تعالى ربما أمهل المخذول إلى أن ينتهي في خذلانه إلى أن يستحق لباس الذل؛ ثم بين سبحانه ذلك بما يكون منهم يوم البعث فقال: {سيكفرون} أي الآلهة بوعد لا خلف فيه وإن طال الزمان {بعبادتهم} أي المشركين، فيقولون لهم {ما كنتم إياناً تعبدون} [يونس: ٢٨] {إذ تبرأ الذين اتبعوا من الذين اتبعوا} [البقرة: ١٦٦] {ويكونون عليهم} أي الكفار؛ ووحد إشارة إلى اتفاق الكلمة بحيث إنهم لفرط تضامنهم كشيء واحد فقال: {ضداً *} أي أعداء فيكسبونهم الذل، وكذا يفعل الكفار مع شركائهم ويقولون {والله ربنا ما كنا مشركين} فيقع بينهم العداوة كما قال تعالى {ثم يوم القيامة يكفر بعضهم ببعض ويلعن بعضكم بعضاً} [العنكبوت: ٢٥] .

onların noksanlık üzere yaratılmaları sebebiyle- hakkı terk etmeye ve batıla uymaya; bu yüzden süre ne kadar uzarsa uzasın işinin sonu zillet olur. Zira Allah Teâlâ, yüzüstü bırakılan kimseye mühlet verir de nihayet o yüzüstü bırakılışında zillet elbisesini hak edecek noktaya varır. Sonra Allah Teâlâ, diriliş gününde onlardan sâdır olacak şeyi açıklayarak şöyle buyurdu: {سيكفرون} “İnkâr edeceklerdir”, zaman uzasa da kendisinde dönme olmayan kesin bir vaatle ilahlar [inkâr edeceklerdir], {بعبادتهم} “onların tapınmalarını”, yani müşriklerin [tapınmalarını]. Onlara şöyle diyeceklerdir: {ما كنتم إياناً تعبدون} “Siz bize tapmıyordunuz.” [Yûnus: 28], {إذ تبرأ الذين اتبعوا من الذين اتبعوا} “Uyanlar uyulanlardan uzaklaştığı zaman...” [el-Bakara: 166]. {ويكونون عليهم} “Ve onların aleyhine olacaklardır”, yani kâfirlerin aleyhine; aşırı kenetlenmelerinden dolayı adeta tek bir şey gibi olduklarına ve söz birliği ettiklerine işaret etmek üzere tekil olarak şöyle buyurdu: {ضداً *} “birer hasım.” Yani düşman olacaklar ve onlara zillet kazandıracaklardır. Kâfirler de ortak koştuklarına aynı şeyi yapacak ve {والله ربنا ما كنا مشركين} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” diyeceklerdir; böylece Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi aralarında düşmanlık meydana gelecektir: {ثم يوم القيامة يكفر بعضهم ببعض ويلعن بعضكم بعضاً} “Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edecek ve birbirinize lanet edeceksiniz.” [el-Ankebût: 25].

ولما كان من المستبعد عندهم جواز رجوعهم عنهم فضلاً عن كفرهم بهم، دل على وقوعه بما يشاهد منهم من الأفعال المنافية لرزانة الحلم الناشئة عن وقار العلم، فقال: {ألم تر أنا} بما لنا من العظمة {أرسلنا الشياطين} الذين خلقناهم من النار، إرسالاً مستعلياً بالإبعاد والإحراق {على الكافرين} أي العريقين في الكفر

Onların putlardan vazgeçmelerini, hatta onları inkâr etmelerini kendilerince uzak gördüklerinde, ilmin vakarından neşet eden hilmin ağırbaşlılığına zıt olarak onlardan müşahede edilen fiillerle bunun gerçekleşeceğine delil getirerek şöyle buyurdu: {ألم تر أنا} “Görmedin mi Bizim”, azametimizle, {أرسلنا الشياطين} “şeytanları gönderdiğimizi”, ateşten yarattığımız [şeytanları], uzaklaştırma ve yakma suretiyle üstün kılınmış bir gönderişle, {على الكافرين} “kâfirlerin üzerine?” Yani küfürde kökleşmiş olanların üzerine.

{تؤزهم أزاً *} أي تحركهم تحريكاً شديداً، وتزعجهم في المعاصي والدنايا التي لا يشكون في قباحتها وعظيم شناعتها وهم أشد الناس عيباً لفاعليها وذماً لمرتكبيها إرعاجاً عظيماً بحيث يكونون في تقلبهم ذلك مثل الماء الذي يغلي في القدر، ومثل الشرر المتطاير الذي هو أشد شيء منافاة لطبع الطين وملاءمة لطبع النار، فلما ثبت بذلك المدعى، تسبب عنه النهي عما اتصفوا به من خفة السفه وطيش الجهل فقال: {فلا تعجل عليهم} بشيء مما تريد به الراحة منهم.

{تؤزهم أزاً *} “Onları kışkırttıkça kışkırtan.” Yani onları şiddetle harekete geçiren, çirkinliğinden ve korkunç kötülüğünden asla şüphe etmedikleri ve bunları yapanları insanların en şiddetle ayıplayanı, işleyenleri en çok kınayanı oldukları günahlara ve alçaklıklara doğru onları dehşetli bir şekilde sevk eden [şeytanları gönderdiğimizi]. Öyle ki bu çalkantıları içinde tencerede kaynayan su gibi ve balçığın tabiatına en zıt, ateşin tabiatına ise en uygun olan uçuşan kıvılcımlar gibi olurlar. Böylece iddia edilen husus sabit olunca, onların vasıflandığı sefihliğin hafifliğinden ve cehaletin taşkınlığından nehyetmeyi gerektirerek şöyle buyurdu: {فلا تعجل عليهم} “Onlar hakkında acele etme”, onlardan kurtulmayı arzuladığın herhangi bir hususta.

ولما كانت مراقبة ناصر الإنسان لعدوه في الحركات والسكنات أكبر شاف للولي ومفرح، وأعظم غائط للعدو ومزعج ومخيف ومقلق، علل ذلك بقوله دالاًّ على أن زمنهم قصير جداً بذكر العد: {إنما نعد لهم} بإمهالنا لهم وإدرارنا النعم عليهم {عداً *} لأنفاسهم فما فوقها لا نغفل عنهم بوجه، فإذا جاء أجلهم الذي ضربناه لهم، محونا آثارهم، وأخلينا منهم ديارهم، لا يمكنهم أن يفوتونا، فاصبر فما أردنا بإملائنا لهم إلا إشقاءهم وإرداءهم لا تنعيمهم وإعلاءهم، فهو من قصر الموصوف على صفته إفراداً.

İnsanın yardımcısının, düşmanını hareketlerinde ve duruşlarında gözetlemesi dost için en büyük şifa ve sevinç, düşman için ise en büyük öfke, tedirginlik, korku ve huzursuzluk vesilesi olduğundan; saymayı zikrederek sürelerinin çok kısa olduğuna delaletle bunu şöyle gerekçelendirdi: {إنما نعد لهم} “Biz ancak onlar için sayıyoruz”, onlara mühlet vermemiz ve nimetleri üzerlerine yağdırmamızla, {عداً *} “saydıkça sayıyoruz.” Nefeslerini ve ötesini [sayıyoruz], hiçbir şekilde onlardan gafil değiliz. Onlar için belirlediğimiz ecelleri geldiğinde, izlerini siler ve yurtlarını onlardan boşaltırız; Bizden kaçıp kurtulmaları mümkün değildir. Öyleyse sabret; zira onlara mühlet vermekle amacımız onları nimetlendirmek ve yüceltmek değil, ancak bedbaht etmek ve helake sürüklemektir. Bu, mevsufun kendi sıfatına müstakil olarak hasredilmesindendir (kasr-ı ifrâd).

ولما بين مآل حال الكافرين في آلهتهم ودليله، أتبعه بوقته فقال: {يوم} أي يكفرون بعبادتهم يوم {نحشر المتقين} أي العريقين

Kâfirlerin ilahları karşısındaki durumunun akıbetini ve bunun delilini açıklayınca, buna onun vaktini ekleyerek şöyle buyurdu: {يوم} “O gün”, yani tapınmalarını inkâr edecekleri gün, {نحشر المتقين} “müttakileri toplayacağımız [gün].” Yani kökleşmiş olanları,

في هذا الوصف؛ ولما تقدمت سورة النعم العامة النحل، وأتبعت سورة النعم الخاصة بالمؤمنين وبعض العامة، مثل {ولقد كرمنا بني آدم} [الإسراء: ٧٠] ، ثم سورتي الخاصة بالصالحين الكهف وهذه، قال: {إلى الرحمن} فيدخلهم دار الرضوان، فذكر الاسم الدال على عموم الرحمة، وكرره في هذه السورة تكريراً دل على ما فهمته، وربما أيد ذلك افتتاح النحل بنعمة البيان على هذا الإنسان التي عبر عنها بالخصيم، وختام هذه بالقوم اللد من حيث رد مقطع هذه التي كانت بالنظر إلى النعم شيئاً واحداً على مطلعها {وفداً *} أي القادمين في إسراع ورفعة وعلى، كما تقدم الوفود على الملوك، فيكونون في الضيافة والكرامة.

bu vasıfta [kökleşmiş olanları]. Genel nimetler suresi olan Nahl Suresi öne geçip, ardından müminlere has ve {ولقد كرمنا بني آدم} “Andolsun, Biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” [el-İsrâ: 70] gibi bazı genel nimetlerin suresi, sonra da salihlere has iki sure olan Kehf ve bu sure geldiğinde şöyle buyurdu: {إلى الرحمن} “Rahmân'ın huzurunda”, böylece onları Rıdvan yurduna girdirir. Rahmetin umumiliğine delalet eden ismi zikretti ve anladığım manaya delalet etmek üzere bu surede onu defalarca tekrarladı. Nahl Suresi'nin, hasım olarak nitelenen şu insana beyan nimetinin verilmesiyle başlaması ve bu surenin -nimetler açısından tek bir şey olan bu surenin sonunun başına bağlanması yönüyle- inatçı bir kavimle son bulması da bunu destekler: {وفداً *} “heyet halinde.” Yani kralların huzuruna çıkan heyetler gibi sürat, yücelik ve azamet içinde gelenler olarak; böylece ziyafet ve ikram içinde olurlar.

ولما ذكر ما يدل على كرامة أوليائه، أتبعه ما يدل على إهانة أعدائه فقال: {ونسوق المجرمين} أي بالكفر وغيره من المعصية، كالبهائم سوقاً عنيفاً مزعجاً حثيثاً {إلى جهنم} بسطوة المنتقم الجبار {ورداً *} أي عطاشاً {لا يملكون الشفاعة} أي لا يملك أحد من القسمين أن يَشفَع ولا أن يشفَّع فيه {إلا من اتخذ} أي كلف نفسه واجتهد في أن أخذ {عند الرحمن عهداً *} بما وفقه له من الإيمان والطاعة التي وعده عليها أن يشفع أو أن يشفع فيه؛ فالآية من الاحتباك: ذكر الرحمن أولاً دليلاً على المنتقم ثانياً، وجهنم ثانياً دليلاً

Dostlarının ikramına delalet eden hususu zikredince, buna düşmanlarının uğrayacağı zillete delalet eden şeyi ekleyerek şöyle buyurdu: {ونسوق المجرمين} “Ve suçluları sevk edeceğiz”, yani küfür ve diğer günahlar sebebiyle hayvanlar gibi sert, tedirgin edici ve hızlı bir sevk edişle, {إلى جهنم} “cehenneme”, intikam alan Cebbâr'ın ezici kudretiyle, {ورداً *} “susuz olarak.” {لا يملكون الشفاعة} “Şefaate malik olamazlar”, yani iki fırkadan hiçbiri ne şefaat etmeye ne de kendisine şefaat edilmesine malik olabilir, {إلا من اتخذ} “ancak edinen kimse müstesna”, yani kendisini sorumlu tutup gayret göstererek alan kimse, {عند الرحمن عهداً *} “Rahmân'ın katında bir ahit.” Kendisini muvaffak kıldığı iman ve itaat vesilesiyle ki Allah ona şefaat etmeyi veya kendisine şefaat edilmesini vaat etmiştir. Ayette ihtibak sanatı vardır: Birincide Rahmân'ın zikredilmesi, ikincide intikam alana delildir; ikincide cehennemin zikredilmesi ise

على حذف الجنة أولاً.

birincide cennetin hazfedildiğine delildir.

ولما أبطل مطلق الشفعاء، وكان الولد أقرب شفيع، وكانوا قد ادعوا له ولداً، أبطل دعواهم فيه لينتفي كل شفيع خاص وعام، فينتفي كل عز راموه بشفاعة آلهتهم وغيرها. فقال عاطفاً على قوله: {واتخذوا من دون الله آلهة} موجباً منهم: {وقالوا} أي الكفرة {اتخذ الرحمن} أي الذي لا منعم غيره، فكل أحد محتاج إليه وهو غني عن كل أحد {ولداً *} قالت اليهود: عزير، والنصارى: المسيح، والمشركون: الملائكة، مع قيام الأدلة على استحالته عليه سبحانه؛ ثم استأنف الالتفات إلى خطابهم بأشد الإنكار، إيماء إلى تناهي الغضب فقال: {لقد} أي وعزتي! لقد {جئتم شيئاً إدّاً *} أي عظيماً ثقيلاً منكراً؛ ثم بين ثقله بقوله: {تكاد السماوات} على إحكامها، مع بعدها من أصحاب هذا القول {يتفطرن} أي يأخذن في الانشقاق {منه} أي من هذا الشيء الإدّ {وتنشق الأرض} على تحتها شقاً نافذاً واسعاً {وتخر} أي تسقط سريعاً {الجبال} على صلابتها {هداً *} كما ينفسخ السقف تحت ما لا يحتمله من الجسم الثقيل، لأجل {أن ادعوا} أي سموا {للرحمن} الذي كل ما سواه نعمة منه {ولداً *} هذا المفعول الثاني، وحذف الأول لإرادة العموم {وما ينبغي} أي ما يصح ولا يتصور {للرحمن أن يتخذ ولداً *} لأنه غير محتاج إلى الولد بوجه،

Mutlak şefaatçileri iptal edip evlat da en yakın şefaatçi olduğundan ve onlar da O'na evlat isnat etmiş bulunduklarından; özel ve genel her şefaatçinin nefyedilmesi ve böylece ilahlarının ve başkalarının şefaatiyle arzu ettikleri her izzetin yok olması için O'na isnat ettikleri evlat iddiasını iptal etti. {واتخذوا من دون الله آلهة} “Allah'tan başka ilahlar edindiler” buyruğuna atıfla onlara hayret ederek şöyle buyurdu: {وقالوا} “Ve dediler ki”, yani kâfirler: {اتخذ الرحمن} “Rahmân edindi”, yani kendisinden başka nimet veren bulunmayan, herkesin O'na muhtaç olduğu ve Kendisinin herkesten müstağni bulunduğu [Rahmân], {ولداً *} “bir çocuk.” Yahudiler: 'Üzeyir', Hristiyanlar: 'Mesih', müşrikler ise: 'Melekler' dediler; oysa bunun Allah Teâlâ hakkında imkânsızlığına dair deliller apaçık ortadadır. Sonra öfkenin son noktasına işaret ederek en şiddetli inkârla onlara hitaba dönüp şöyle buyurdu: {لقد} “Andolsun ki”, yani izzetime andolsun ki, {جئتم شيئاً إدّاً *} “ortaya çok çirkin bir şey attınız!” Yani pek büyük, pek ağır ve münker bir şey [attınız]. Sonra onun ağırlığını şu buyruğuyla açıkladı: {تكاد السماوات} “Neredeyse gökler”, sağlamlığına ve bu sözün sahiplerinden uzaklığına rağmen, {يتفطرن} “parçalanacak”, yani çatlayıp yarılmaya başlayacak, {منه} “bundan dolayı”, yani bu pek çirkin sözden ötürü, {وتنشق الأرض} “ve yer yarılacak”, alt kısımlarından boydan boya ve genişçe yarılacak, {وتخر} “ve yıkılıp düşecek”, yani hızla düşecek, {الجبال} “dağlar”, sağlamlığına rağmen, {هداً *} “çöküntü halinde.” Tıpkı tavanın taşıyamayacağı ağır bir cismin altında çöküp parçalanması gibi; şu sebeple: {أن ادعوا} “isnat ettikleri için”, yani ad taktıkları için, {للرحمن} “Rahmân'a”, Kendisinden gayrı her şey O'nun bir nimeti olan [Rahmân'a], {ولداً *} “bir çocuk.” Bu ikinci mef'ûldür; umum ifade etmesi için birincisi hazfedilmiştir. {وما ينبغي} “Oysa yakışmaz”, yani asla doğru ve tasavvur edilebilir değildir, {للرحمن أن يتخذ ولداً *} “Rahmân'a bir çocuk edinmek.” Çünkü O, hiçbir yönden çocuğa muhtaç değildir,

ومع ذلك فهو محال، لأن الولد لا يكون إلا مجانساً للوالد، ولا شيء من النعم بمجانس للمنعم المطلق الموجد لكل ما سواه، فمن دعا له ولداً قد جعله كبعض خلقه، وأخرجه عن استحقاق هذا الاسم، ثم أقام الدليل على غناه عن ذلك واستحالته عليه، تحقيقاً لوحدانيته، وبياناً لرحمانيته، فهدم بذلك الكفر بمطلق الشريك بعد أن هدم الكفر بخصوص الولد فقال: {إن} أي ما {كل من} أي شيء من العقلاء، فهو نكرة موصوفة لوقوعها بعد كل وقوعها بعد رب {في السماوات والأرض} الذين ادعوا أنهم ولد وغيرهم {إلا} .

bununla birlikte bu imkânsızdır; çünkü evlat ancak ana babasıyla aynı cinsten olur. Oysa nimetlerden hiçbir şey, Kendisinden gayrı her şeyi var eden mutlak Nimet Verici ile aynı cinsten olamaz. Dolayısıyla O'na bir evlat nispet eden kimse, O'nu yaratılmışlarından biri gibi kılmış ve O'nu bu isme hak kazanmaktan çıkarmış olur. Sonra O'nun bundan müstağni olduğuna ve bunun O'nun hakkında imkânsızlığına, birliğini perçinlemek ve Rahmâniyetini açıklamak üzere delil getirdi; böylece özel olarak evlat küfrünü yıktıktan sonra mutlak ortak koşma küfrünü de yerle bir ederek şöyle buyurdu: {إن} “Hiçbiri yoktur ki”, yani {كل من} “akıl sahiplerinden her biri”; bu, 'küll' kelimesinden sonra gelmesi sebebiyle 'rab' kelimesinden sonra gelen nekire gibi sıfatlanmış bir nekiredir, {في السماوات والأرض} “göklerde ve yerde olan”, evlat olduğunu iddia ettikleri ve diğerleri, {إلا} “olmasın.”

ولما كان من العبد من يعصي على سيده، عبر بالإتيان فقال: {ءاتي الرحمن} العام بالإحسان، أي منقاد له طوعاً أو كرهاً في كل حالة وكل وقت {عبداً *} مسخراً مقهوراً خائفاً راجياً، فكيف يكون العبد ابناً أو شريكاً؟ فدلت الآية على التنافي بين العبودية والولدية، فهي من الدليل على عتق الولد والوالد إذا اشتريا.

Kuldan efendisine isyan edenler bulunabileceği için 'gelmek' fiiliyle ifade ederek şöyle buyurdu: {ءاتي الرحمن} “Rahmân'a gelecektir”, ihsanı kuşatıcı olan [Rahmân'a], yani her hâlde ve her vakitte ister istemez O'na boyun eğmiş olarak [gelecektir], {عبداً *} “birer kul olarak.” Boyun eğdirilmiş, kahredilmiş, korkan ve ümit eden olarak. Bir kul nasıl oğul veya ortak olabilir? Böylece ayet, kulluk ile evlatlık arasındaki zıtlığa delalet etmiştir; bu sebeple çocuk ve baba satın alındıklarında hürriyetlerine kavuşacaklarına dair delillerdendir.

ولما كان من المستبعد معرفة الخلائق كلهم، أتبعه بقوله: {لقد} أي والله لقد {أحصاهم} كلهم إحاطة بهم {وعدهم} ولما كان ذلك لا يكاد يصدق، أكده بالمصدر فقال: {عداً *} قبل خلقهم من جميع جهات العبد ولوازمها، فلم يوجد ولم يولد، ولم يعدم أو يصب

Tüm yaratılmışların tek tek bilinmesi uzak görüldüğünden, bunu şu sözüyle takip etti: {لقد} “Andolsun ki”, yani Allah'a yemin olsun ki, {أحصاهم} “onları kuşatmıştır”, hepsini ilmiyle ihata etmiştir, {وعدهم} “ve onları saymıştır”; bu durum neredeyse akıllara sığmayacağı için onu masdarla tekit ederek şöyle buyurdu: {عداً *} “birer birer saymıştır.” Yaratılmalarından önce, saymanın tüm yönleri ve gerekleriyle [saymıştır]. Dolayısıyla yaratılmamış, doğmamış, yok olmamış veya başına bir şey gelmemiş

أحد منهم إلا في حينه الذي عده له، وقد يكون الإحصاء قبل الوجود في عالم الغيب والعد بعد الوجود {وكلهم} أي وكل واحد منهم {ءاتيه يوم القيامة} بعد بعثه من الموت {فرداً *} على صفة الذل، موروثاً ماله وولده الذي كنا أعطيناه في الدنيا قوة له وعزاً، لأنه لا موجود غيره يقدر على حراسة نفسه من الفناء، فهو لا شك في قبضته، فكيف يتصور في بال أو يقع في خيال أن يكون شيء من ذلك له ولداً أو معه شريكاً.

onlardan hiçbir fert yoktur ki, ancak kendisi için sayıp takdir ettiği vaktinde olmuştur. İhsâ (kapsamlı bilgi) var olmadan önce gayb aleminde, sayma (ad) ise var olduktan sonra olabilir. {وكلهم} “Ve onların hepsi”, yani her bir teki, {ءاتيه يوم القيامة} “kıyamet günü O'na gelecektir”, ölümden sonra diriltilmesinin ardından, {فرداً *} “tek başına.” Zillet sıfatı üzere; dünyada kendisine güç ve izzet olsun diye verdiğimiz malına ve evladına mirasçı olunmuş vaziyette [gelecektir]. Çünkü O'ndan başka kendi nefsini yok olmaktan koruyabilecek hiçbir varlık yoktur; dolayısıyla o şüphesiz O'nun kabzasındadır. O hâlde bunlardan herhangi bir şeyin O'na evlat veya O'nunla birlikte ortak olması nasıl akla gelebilir veya hayale sığabilir?

ولما عم بهذا الحكم الطائع والعاصي، وكان ذلك محزناً لأهل الطاعة باستشعار الذل في الدارين، تحركت النفس إلى معرفة ما أفادتهم الطاعة، واستأنف الجواب لذلك مبشراً لهم بقوله: {إن الذين آمنوا وعملوا} تصديقاً لادعائهم الإيمان، الأعمال {الصالحات سيجعل} تحقيقاً عما قليل عند بيعة العقبة {لهم الرحمن} الذي خصهم بالرضا بعد أن عمهم بالنعمة، جزاء على انقيادهم له، لأنه كان إما باختيارهم وإما برضاهم {وداً *} أي حباً عظيماً في قلوب العباد، دالاً على ما لهم عندهم من الود؛ قال الأصبهاني: من غير تودد منهم ولا تعرض للأسباب التي تكسب بها الناس مودات القلوب من قرابة أو صداقة أو اصطناع غيره أو غير ذلك، وإنما هو اختراع ابتدأ اختصاصاً منه لأوليائه بكرامة خاصة كما

Bu hükümle itaatkârı da asiyi de kapsadığında ve bu durum iki yurtta da zillet hissi uyandırarak itaat ehlini mahzun kıldığında; nefis, itaatin onlara ne kazandırdığını öğrenmeye yöneldi. Bunun üzerine sözü onlara müjde vererek yeniden başlatıp şöyle buyurdu: {إن الذين آمنوا وعملوا} “İman edip yapanlar”, iman iddialarını doğrulamak üzere, amellerden {الصالحات} “salih olanları [yapanlar var ya],” {سيجعل} “koyacaktır”, çok yakında Akabe Biatı vaktinde gerçekleşmek üzere, {لهم الرحمن} “Rahmân onlar için”, kendilerini nimetle kuşattıktan sonra rızasıyla da hususi kılan [Rahmân], O'na boyun eğmelerinin karşılığı olarak -çünkü bu ya onların tercihiyle ya da rızalarıylaydı-, {وداً *} “bir sevgi.” Yani kulların kalplerinde, O'nun katındaki sevgilerine delalet eden büyük bir muhabbet [koyacaktır]. Isfehânî şöyle der: 'Onların bir yaranması, yahut akrabalık, dostluk, iyilikte bulunma gibi insanların kalplerindeki sevgiyi kazandıran sebeplere başvurmaları olmaksızın; bu sırf O'nun tarafından dostlarına özel bir ikram olarak bahşettiği doğrudan bir lütuftur; tıpkı

قذف في قلوب أعدائهم الرعب والهيبة إعظاماً لهم وإجلالاً لمكانهم - انتهى. والمراد - والله أعلم - أنه لا يجعل سبحانه في قلب أحد من عباده الصالحين عليهم إحنة، لأن الود - كما قال الإمام أبو الحسن الحرالي: خلو عن إرادة المكروه، وسيأتي إن شاء الله تعالى في سورة الروم ما يزيد ذلك وضوحاً؛ روى الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة ﵁ عن النبي ﷺ قال: «إن الله إذا أحب عبداً دعا جبرئيل فقال: يا جبرئيل! إني أحب فلاناً فأحبه، فيحبه جبرئيل ثم ينادي في أهل السماء: إن الله يحب فلاناً فأحبوه، فيحبه أهل السماء، ثم يوضع له القبول في الأرض، وإن الله إذا أبغض عبداً دعا جبرئيل فقال: يا جبرئيل! إني أبغض فلاناً فأبغضه، فيبغضه جبرئيل ثم ينادي في أهل السماء: إن الله يبغض فلاناً فأبغضوه، فيبغضه أهل السماء ثم يوضع له البغضاء في الأرض» .

onları yüceltmek ve makamlarına hürmet etmek amacıyla düşmanlarının kalplerine korku ve dehşet salması gibi' -alıntı sona erdi-. Kastedilen -en doğrusunu Allah bilir- Allah Teâlâ'nın, salih kullarından hiçbirinin kalbine onlara karşı bir kin koymayacağıdır. Çünkü vedd (sevgi) -İmam Ebü'l-Hasan el-Harrâlî'nin dediği gibi- kötülük iradesinden uzak olmaktır. Rûm Suresi'nde inşallah bunu daha da açıklayacak hususlar gelecektir. Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerleri Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Allah bir kulu sevdiği zaman Cibrîl'e seslenir ve: 'Ey Cibrîl! Ben filanı seviyorum, sen de onu sev!' buyurur. Cibrîl de onu sever, sonra gök ehline seslenir: 'Allah filanı seviyor, siz de onu sevin!' Gök ehli de onu sever. Sonra yeryüzünde onun için bir kabul (sevgi) konur. Allah bir kula da buğzettiği zaman Cibrîl'e seslenir ve: 'Ey Cibrîl! Ben filana buğzediyorum, sen de ona buğzet!' buyurur. Cibrîl de ona buğzeder, sonra gök ehline seslenir: 'Allah filana buğzediyor, siz de ona buğzedin!' Gök ehli de ona buğzeder, sonra yeryüzünde onun için bir buğuz konur.»

ولما كان إنزال هذا القول الثقيل ثم تيسيره حفظاً وعملاً سبباً لما جعل لأهل الطاعة في الدنيا من الود بما لهم من التحلي والتزين بالصالحات، والتخلي والتصون من السيئات، الدال على ما لهم عند مولاهم من عظيم العز والقرب، وكان التقدير: والذين كفروا ليكسبنهم

Bu ağır sözün indirilmesi ve ardından ezberlenmesi ve amel edilmesi bakımından kolaylaştırılması; itaat ehline, salih amellerle bezenip süslenmeleri ve kötülüklerden sıyrılıp korunmaları sebebiyle dünyada verilen sevgiye bir sebep kılındığında -ki bu durum onların Mevlâları katındaki büyük izzet ve yakınlığa delalet eder- ve takdiri mana da şöyle olduğunda: 'İnkâr edenlere ise

الجبار بغضاً وذلاًّ، فأخبر كلاًّ من الفريقين بما له بشارة ونذارة، قال مسبباً عن إفصاح ذلك وإفهامه: {فإنما يسرناه} أي هذا القرآن، الذي عجز عن معارضته الإنس والجان، والكتاب القيم والوحي الذي لا مبدل له بسبب إنزالنا إياه {بلسانك} هذا العربي المبين، العذب الرصين {لتبشر به المتقين} وهم الذين يجعلون بينهم وبين ما يسخط الله وقاية، فلا يبطلون حقاً ولا يحقون باطلاً، ومتى حصلت لهم هفوة بادروا الرجوع عنها بالمتاب، بما لهم عندنا من العز الذي هو ثمرة العز المدلول عليه بما لهم منه في الدنيا، لا لتحزنهم بأن ينزل فيه ما يوهم تسويتهم بأهل المعصية في كلتا الدارين {وتنذر به قوماً لدّاً *} أشد في الخصومة، يريدون العز بذلك، لما لهم عندنا من الذل والهوان الناشىء عن المقت المسبب عن مساوىء الأعمال، وأنا نهلكهم إن لم يرجعوا عن لددهم، والألد هو الذي يتمادى في غيه ولا يرجع لدليل، ويركب في عناد الحق ما يقدر عليه من الشر، ولا يكون هذا إلا ممن يحتقر من يخاصمه ويريد أن يجعل الحق باطلاً، تكبراً عن قبوله، فينطبق عليه ما رواه مسلم في الإيمان عن صحيحه، وأبو داود في اللباس من سننه، والترمذي في البر من جامعه، وابن ماجه في السنة من سننه عن ابن مسعود

Cebbâr olan Allah buğuz ve zillet kazandıracaktır.' Böylece iki fırkanın her birine müjde ve uyarı kabilinden hak ettikleri bildirildiğinde, bunun açıkça beyan edilip kavratılmasına bağlı olarak şöyle buyurdu: {فإنما يسرناه} “Biz onu ancak kolaylaştırdık”, yani insanların ve cinlerin benzerini getirmekten aciz kaldığı bu Kur'an'ı, dosdoğru Kitab'ı ve değiştirilemez vahyi, onu indirmemiz sebebiyle [kolaylaştırdık], {بلسانك} “senin dilinle”, bu apaçık, tatlı ve sağlam Arapça ile, {لتبشر به المتقين} “onunla müttakileri müjdeleyesin diye”; onlar ki Allah'ı gazaplandıran şeylerle aralarına bir kalkan koyarlar, hiçbir hakkı iptal etmez, hiçbir batılı da hak kılmazlar; kendilerinden bir kusur sâdır olduğunda, dünyadaki paylarının delalet ettiği o yüce izzetin meyvesi olan katımızdaki izzet sebebiyle derhal tövbe ederek dönmeye koşarlar. Yoksa her iki yurtta da günah ehliyle eşit tutuldukları vehmini doğuracak şeylerin indirilmesiyle onları mahzun edesin diye değil; {وتنذر به قوماً لدّاً *} “ve onunla inatçı bir kavmi uyarasın diye.” Düşmanlıkta en şiddetli olan, kötü amellerin doğurduğu gazaptan neşet eden katımızdaki zillet ve hakirlik sebebiyle bununla izzet arayan ve eğer inatlarından dönmezlerse onları helak edeceğimiz kimseleri [uyarasın diye]. 'Eledd' (inatçı), sapıklığında ısrar eden, delile kulak asmayan ve hakkın karşısında durmak için elinden gelen her kötülüğe başvuran kimsedir. Bu da ancak tartıştığı kimseyi hor gören, kabul etmekten kibirlendiği için hakkı batıl yapmak isteyen kimseden sâdır olur. Dolayısıyla Müslim'in Sahîh'inin Îmân bahsinde, Ebû Dâvûd'un Sünen'inin Libâs bahsinde, Tirmizî'nin Câmi'inin Birr bahsinde ve İbn Mâce'nin Sünen'inin Sünnet bahsinde İbn Mes'ûd

رضي الله عنه أن النبي ﷺ قال:

radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadis ona tam uyar; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«لا يدخل الجنة أحد في قلبه مثقال حبة من كبر، فقال رجل: إن الرجل يحب أن يكون ثوبه حسناً ونعله حسنة، فقال: إن الله جميل يحب الجمال، الكبر بطر الحق وغمط -» وفي رواية: «وغمص - الناس» وكلاهما بمعنى الاحتقار، ومن كان هذا سبيله مرن على ذلك ومرد عليه، فكان جديراً بأن يركبه الله أبطل الباطل: الكفر عند الموت، فتحرم عليه الجنة، فإن من يرتع حول الحمى يوشك أن يواقعه {سأصرف عن آياتي الذين يتكبرون في الأرض بغير الحق} [الأعراف: ٤٩] فيا ذل من تكبر على الحق! ويا عز من تشرف بالذل للحق والعز على الباطل! ولعمري لقد أجرى الله عادته - ولن تجد لسنة الله تحويلاً أن من تعود الجراءة بالباطل كان ذليلاً في الحق، وإليه يشير قوله تعالى في وصف أحبابه {أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين} [المائدة: ٥٤] .

«Kalbinde zerre ağırlığınca kibir bulunan kimse cennete giremez. Bir adam: Kişi elbisesinin güzel, ayakkabısının güzel olmasını sever, dedi. Bunun üzerine buyurdu ki: Allah güzeldir, güzelliği sever. Kibir; hakkı inkâr etmek ve insanları küçümsemektir -» bir rivayette: «insanları hakir görmektir.» İkisi de küçümsemek manasındadır. Yolu bu olan kimse bunda alışkanlık kazanır ve küstahlaşır; böylece Allah'ın ölüm anında onu en batıl şey olan küfre sürüklemesine müstahak olur ve cennet ona haram kılınır. Zira koruluğun etrafında otlayan kimsenin oraya düşmesi an meselesidir: {سأصرف عن آياتي الذين يتكبرون في الأرض بغير الحق} “Yeryüzünde haksız yere kibirlenenleri ayetlerimden uzaklaştıracağım.” [el-A‘râf: 146]. Hakka karşı kibirlenen ne kadar zelildir! Hakka boyun eğmekle şereflenen ve batıla karşı izzetli olan ne kadar azizdir! Ömrüme andolsun ki Allah'ın âdeti -ki Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın- batıla cüret etmeyi alışkanlık edinen kimsenin hak karşısında zelil olması şeklinde cereyan etmiştir; Allah Teâlâ'nın sevdiklerini vasfederken buyurduğu şu söz de buna işaret etmektedir: {أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين} “Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurludurlar.” [el-Mâide: 54].

ولما كان التقدير بعدما أرشد إليه السياق من مفعول {ينذر} : فإنا قادرون على إهلاكهم وجميع ما نريد منهم، عطف عليه قوله: {وكم أهلكنا} بما لنا من العظمة، ولما كان المراد التعميم، أثبت الظرف

Bağlamın işaret ettiği {ينذر} fiilinin mef'ûlünden sonraki takdir: 'Biz onları helak etmeye ve onlardan dilediğimiz her şeyi yapmaya muktediriz' şeklinde olunca; azametimizle [helak ettiğimizi bildiren] şu sözü ona atfetti: {وكم أهلكنا} “Ve nice [nesilleri] helak ettik”; genelleme kastedildiği için zarfı

عرياً عن الجار، وأكد الخبر بإثبات من بعده فقال: {قبلهم من قرن} كانوا أشد منهم شدة، وأكثر عدة، وأوثق عدة، فلم يبق إلا سماع أخبارهم، ومشاهدة آثارهم؛ ثم قال تصويراً لحالهم، وتقريراً لمضمون ما مضى من مآلهم: {هل تحس منهم من أحد} ببصر أو لمس {أو تسمع لهم ركزاً *} أي صوتاً خفياً فضلاً عن أن يكون جلياً، فقد ختمت السورة بما بدئت به من الرحمة لأوليائه، والود لأصفيائه، والنعمة للذين خلفوا بعدهم من أعدائه، بعد الرحمة للفريقين بهذا الكتاب بشارة ونذارة فحلت الرحمة على أوليائه، وزلت عن أعدائه والله الموفق.

harf-i cersiz getirdi ve haberden sonra 'min' harfini sabit kılarak haberi pekiştirip şöyle buyurdu: {قبلهم من قرن} “kendilerinden önceki nesillerden”; onlar kuvvetçe bunlardan daha çetin, sayıca daha çok ve hazırlıkça daha sağlamdılar; geriye ancak haberlerini işitmek ve kalıntılarını seyretmek kaldı. Sonra onların hâlini tasvir etmek ve geçmiş akıbetlerinin muhtevasını pekiştirmek üzere şöyle buyurdu: {هل تحس منهم من أحد} “Onlardan hiçbirini hissediyor musun?”, gözle görerek veya dokunarak, {أو تسمع لهم ركزاً *} “yahut onlara ait gizli bir ses işitiyor musun?” Yani açık bir ses şöyle dursun, gizli bir ses bile [işitiyor musun]? Böylece sure, bu Kitap vasıtasıyla müjde ve uyarı olarak her iki fırkaya yönelik rahmetten sonra; dostlarına rahmet, seçkin kullarına sevgi ve düşmanlarından onların ardından gelenlere nimet ile başladığı şekilde son buldu; nihayet rahmet O'nun dostlarına indi, düşmanlarından ise uzaklaştı. Muvaffak kılan Allah'tır.