{ومن يؤت الحكمة فقد أوتي خيراً كثيراً} [البقرة: ٢٦٩] وإفراطها الجربزة، وهي استعمال الفكر فيما لا ينبغي كالمتشابهات، وعلى وجه لا ينبغي، كمخالفة الشرائع - نعوذ بالله من علم لا ينفع قلت: وهي بجيم ثم مهملة ثم موحدة ثم زاي مأخوذة من الجربز - بالضم، وهو الخب، أي الخداع الخبيث -
{وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا} [el-Bakara: 269] “Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona çok hayır verilmiştir.” [Hikmetin] ifratı cerbezedir; o da müteşâbihat gibi gerekmeyen şeylerde ve şeriatlara muhalefet etmek gibi uygun olmayan bir tarzda aklı/fikri kullanmaktır -faydasız ilimden Allah'a sığınırız-. Derim ki: Bu kelime cim, ardından noktasız ra, ardından be ve ardından ze iledir; ötreli olarak *Cerbez* (الجربز) kelimesinden türemiştir ki o da hilekârlık yani habis aldatıcılıktır-
والله أعلم، وتفريطها الغباوة التي هي تعطيل القوة الفكرية بالإرداة والوقوف عن اكتساب العلوم النافعة، وأما الشجاعة فهي انقياد السبعية للناطقة ليكون إقدامها على حسب الروية من غير اضطراب في الأمور الماثلة، حتى يكون فعلها جميلاً، وصبرها محموداً، وإفراطها التهور، أي الإقدام على ما لا ينبغي، وتفريطها الجبن، أي الحذر عما لا ينبغي، وأما العفة فهي انقياد البهيمة للناطقة، لتكون تصرفاتها بحسب اقتضاء الناطقة، لتسلم عن استعباد الهوى إياها، واستخدام اللذات، وإفراطها الخلاعة والفجور، أي الوقوع في ازدياد اللذات على ما يجب، وتفريطها الجمود، أي السكوت عن طلب الذات بقدر ما رخص فيه العقل والشرع إيثاراً لا خلقة، فالأوساط فضائل، والأطراف رذائل، وإذا امتزجت الفضائل الثلاث حصلت من اجتماعها حالة متشابهة هي العدالة، فبهذا الاعتبار عبر عن العدالة بالوساطة، أي في قوله تعالى: {وكذلك جعلناكم أمة وسطاً} [البقرة: ١٤٣] وإليه أشير بقوله ﵊ «خير الأمور أوساطها» والحكمة في النفس البهيمية بقاء البدن الذي هو مركب النفس الناطقة ليصل إلى كمالها اللائق بها، ومقصدها المتوجه إليه، وفي السبعية كسر البهيمية وقهرها ودفع الفساد المتوقع من استيلائها، واشترط التوسط في أفعالها لئلا تستعبد الناطقة هواهما وتصرفاها
Allah en iyisini bilir. [Hikmetin] tefriti ise iradeyle fıtrî düşünme kuvvetini atıl bırakmak ve faydalı ilimleri kazanmaktan geri durmak olan ahmaklıktır (gabâvet). Şecaate gelince; o, seb‘î (yırtıcı) kuvvetin nâtık (düşünen) kuvvete boyun eğmesidir ki böylece karşılaşılan işlerde bocalamadan, etraflıca düşünmeye uygun olarak atılsın, ta ki fiili güzel, sabrı da övülmüş olsun. Şecaatin ifratı tehevvürdür; yani gerekmeyen şeylere düşüncesizce atılmaktır. Tefriti ise korkaklıktır; yani sakınılmaması gereken şeylerden sakınmaktır. İffete gelince; o, behîmî (hayvânî) kuvvetin nâtık kuvvete boyun eğmesidir ki tasarrufları nâtık kuvvetin gereğine uygun olsun, hevasının onu köleleştirmesinden ve lezzetlerin esiri olmaktan kurtulsun. İffetin ifratı laubalilik ve fısk ü fücurdur; yani lezzetleri gerekenden fazla artırma batağına düşmektir. Tefriti ise hissizlik/donukluktur (cumûd); yani fıtraten değil de kendi tercihiyle aklın ve şeriatın ruhsat verdiği ölçüde lezzeti talep etmekten dahi geri durmaktır. Dolayısıyla orta yollar fazilet, aşırı uçlar ise rezilettir. Bu üç fazilet kaynaştığında, bunların birleşiminden adalet denilen dengeli bir hal meydana gelir. İşte bu mülahazayla Allah Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} [el-Bakara: 143] “Böylece sizi vasat (orta/dengeli) bir ümmet kıldık” buyruğunda adalet 'orta yol' (vesâtet) ile ifade edilmiştir. Peygamber aleyhisselâm'ın: «İşlerin en hayırlısı orta olanıdır» sözüyle de buna işaret edilmiştir. Behîmî nefisteki hikmet, nâtık nefsin bineği olan bedenin bekasını sağlamaktır ki nâtık nefis kendisine layık olan kemale ve yöneldiği maksada ulaşabilsin. Seb‘î kuvvetteki [hikmet] ise behîmî kuvveti kırmak, ona galebe çalmak ve onun hâkimiyetinden doğabilecek fesadı defetmektir. Hevaları nâtık nefsi köleleştirmesin ve onu
عن كمالها ومقصدها - انتهى.
kemalinden ve maksadından saptırmasın diye bu kuvvetlerin fiillerinde orta yollu olmak şart koşulmuştur -[Teftâzânî'nin sözü] bitti-.
ولما انقضت هذه الجمل، رافعة أعناقها على المشتري وزحل، قابلة لمن يريد عملها مع الكسل، والضجر في الفكر والملل، وأين الثريا من يد المتناول، وكان قد أخبر ﷾ في أول السورة أن الآيات المسموعة هدى لقوم وضلال لآخرين، وكان من الغرائب أن شيئاً واحداً يؤثر شيئين متضادين، وأتبع ذلك ما دل على أنه من بالغ الحكمة بوجوه مرضية مشرقة مضيئة، لكنها بمسالك دقيقة وإشارات خفية، إلى أن ختم بالنهي عن التكبر، ورفع الصوت فوق الحاجة، إشارة إلى أن فاعل ما لا حاجة إليه غير حكيم، وكان التكبر على الناس والتعالي عليهم من آثار الفضل في النعمة، وكانت العادة جارية بأن اللك يخضع له تارة لمجرد عظمته، وتارة خوفاً من سطوته، وتارة رجاء لنعمته، أبرز ﷾ غيب ما وصف به الآيات المسموعة من تأثير الضدين في حالة واحدة في شاهد الآيات المرئية على وجه يدل على استحقاقه، لما أمر به لقمان ﵇ من العبادة والتذلل، وأن إليه المرجع، وهو عالم على استحقاقه، لما أمر به لقمان شيء، وأن كل ما ترى خلقه مذكراً بأن النعمة إنما هي منه، فلا ينبغي لأحد أن يفخر بما آتاه غيره، ولو كل فيه إلى نفسه لم يقدر على شيء منه، محذراً من سلبها
Bu cümleler, Müşteri ve Zühal yıldızlarına baş kaldıracak derecede yüce olup, tembellikle, fikirde bıkkınlık ve usançla amel etmek isteyenlere dahi kapısını açık tutarak nihayete erince -oysa Süreyyâ yıldızı ona el uzatanın neresindedir!-; Allah azze ve celle de surenin başında işitilen ayetlerin bir topluluk için hidayet, diğerleri için ise dalalet olduğunu bildirmişken; bir tek şeyin birbirine zıt iki etki doğurması şaşılacak şeylerden olduğu ve bunu, ince yollar ve gizli işaretlerle olsa da aydınlık, parlak ve razı olunan vecihlerle tam bir hikmetten kaynaklandığına delalet eden hususlar takip ettiği; nihayetinde de gereksiz yere iş yapanın hikmet sahibi olmadığına işaret etmek üzere kibirlenmekten ve sesi ihtiyaçtan fazla yükseltmekten nehyetmekle son bulduğu için; insanlara karşı kibirlenmek ve onlara üstünlük taslamak ise nimetteki fazlalıktan ileri geldiği için; adet olduğu üzere bir hükümdara bazen sırf azametinden, bazen satvetinden korkulduğundan, bazen de nimetini umarak boyun eğildiği için; Allah azze ve celle, işitilen ayetler hakkında nitelediği 'aynı anda zıt iki şeyi etkileme' gaybını, görülen ayetlerin şahitliği içerisinde ortaya koydu. Öyle ki bu, Lokman aleyhisselâm'ın emrettiği ibadet ve tezellüle Cenâb-ı Hakk'ın hak kazandığını, dönüşün O'na olduğunu, O'nun her şeyi bildiğini, gördüğün her şeyin O'nun mahlûku olduğunu gösterir ve nimetin yalnızca O'ndan olduğunu hatırlatır; ta ki hiç kimse başkasının kendisine verdiği şeyle övünmesin -zira insan kendi haline bırakılsaydı ondan hiçbir şeye güç yetiremezdi- ve nimetin kibirlenenden çekilip alınıp
عن المتكبر وإعطائها للذليل المحتقر، فقال: {ألم تروا} اي تعلموا علماً هو في ظهوره كالمشاهدة أيها المشترون لهو الحديث، المتكبرون علي المقبلين على الله، المتخلين عن الدنيا، الذين قلنا لهم رداً عن الشرك وإبعاداً عن الهوى والإفك {هذا خلق الله فأروني ماذا خلق الذين من دونه} {أن الله} أي الحائز لكل كمال {سخر لكم} أي خاصة {ما في السماوات} بالإنارة والإظلام، والحر والبرد وغير ذلك من الإنعام، وأكده بإعادة الموصول والجار، لأن المقام حقيق به فقال: {وما في الأرض} بكل ما يصلحكم فتعلموا أن الكل خلقه، ما لأحد ممن دونه فيه شيء، وأنه محيط بكل شيء قدرة وعلماً، فهو قادر على تعسيره فينبئكم بما كنتم تعملون ويحضره لكم وإن كان في أخفى الأماكن {وأسبغ} أي أطال وأوسع وأتم وأفضل عن قدر الحاجة وأكمل {عليكم} أيها المكلفون {نعمه} أي
hor görülen zelile verilmesi konusunda uyararak şöyle buyurdu: {أَلَمْ تَرَوْا} “Görmediniz mi?” Yani apaçıklığı bakımından bizzat müşahede etmek gibi olan bir ilimle bilmediniz mi ey boş lafı satın alanlar! Allah'a yönelen ve dünyadan el etek çeken kimselere büyüklük taslayanlar! Biz onlara şirkten vazgeçirmek, heva ve yalandan uzaklaştırmak için: {هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “İşte bu Allah’ın yaratışıdır; gösterin bana O’ndan başkaları ne yaratmıştır!” demiştik. {أَنَّ اللَّهَ} “Gerçekten Allah” yani her türlü kemale sahip olan Allah {سَخَّرَ لَكُمْ} “sizin hizmetinize vermiştir” yani özellikle sizin için {مَا فِي السَّمَاوَاتِ} “göklerde olanları” aydınlatma, karartma, sıcaklık, soğukluk ve daha başka nimetlerle; makam bunu gerektirdiği için ism-i mevsûl ile harf-i cerri tekrarlayarak bunu pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {وَمَا فِي الْأَرْضِ} “ve yerde olanları” sizin maslahatınıza uygun olan her şeyle [hizmetinize verdi]; ta ki hepsinin O'nun yaratması olduğunu, O'ndan başka hiçbir kimsenin onda bir payı bulunmadığını, O'nun kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşattığını bilesiniz. O, bunu zorlaştırmaya da kâdirdir; böylece yaptıklarınızı size haber verir ve en gizli mekânlarda olsa bile onu sizin karşınıza getirir. {وَأَسْبَغَ} “ve bolca ihsan etmiştir” yani ihtiyaç miktarından fazla olarak uzatmış, genişletmiş, tamamlamış ve mükemmel kılmıştır {عَلَيْكُمْ} “üzerinize” ey mükellefler! {نِعَمَهُ} “nimetlerini” yani
واحدة تليق بالدنيا - في قراءة الجماعة بإسكان العين وتاء تأنيث منصوبة منونة تنوين تعظيم، مشيراً إلى أنها ذات أنواع كثيرة جداً، بما دلت عليه قراءة المدنيين وأبي عمرو وحفص عن عاصم بجعل تاء التأنيث ضميراً له سبحانه مع فتح العين ليكون جمعاً {ظاهرة} وهي ما تشاهدونها متذكرين لها {وباطنة} وهي ما غابت عنكم فلا يحسونها، أو تحسونها وهي خفية عنكم، لا تذكرونها إلا بالتذكير، وكل منكم يعرف ذلك على الإجمال، فاعبدوه لما دعت إليه مجلة لقمان ﵇ لتكونوا من المحسنين، حذراً من سلب نعمه، وإيجاب نقمه، ويجوز أن تكون الآية دليلاً على قوله تعالى: {خلق السماوات بغير عمد ترونها} .
-çoğunluğun kıraatinde ayın harfinin sükûnu ve tazim tenvini taşıyan üstünlü müennes te'si ile tekil olarak- dünyaya layık bir tek nimeti [ihsan etmiştir]. Medinelilerin, Ebû Amr'ın ve Âsım'dan Hafs'ın kıraatinde ise çoğul olması için ayın harfinin fethasıyla müennes te'sinin Cenâb-ı Hakk'a ait bir zamir kılınmasıyla delalet ettiği üzere, onun pek çok türü olduğuna işaret edilmektedir: {ظَاهِرَةً} “görünen” ki bunlar hatırlayıp müşahede ettiğiniz nimetlerdir, {وَبَاطِنَةً} “ve gizli [nimetlerini]” bunlar da sizden gayb olan ve hissetmediğiniz yahut hissettiğiniz halde size gizli kalan, ancak hatırlatılınca farkına vardığınız nimetlerdir. Sizin her biriniz bunu icmâlî olarak bilmektedir. Öyleyse Lokman aleyhisselâm'ın sahifelerinin davet ettiği şey uyarınca O'na kulluk edin ki muhsinlerden olasınız; O'nun nimetlerini çekip almasından ve azabını gerekli kılmasından sakının! Bu ayetin, Allah Teâlâ'nın: {خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا} “Gökleri gördüğünüz gibi direksiz yaratmıştır” buyruğuna bir delil olması da caizdir.
ولما كان التقدير: ومع كون كل منكم أيها الخلق يعرف أن ذلك نعمة منه سبحانه تعالى وحده فمن الناس من أذعن وأناب وسلم لكل ما دعا إليه كتابه الحكيم على لسان رسوله النبي الكريم فكان من الحكماء الحسنين فاهتدى عطف عليه قوله مظهراً موضع ضمير المخاطبين مما يشير إليه النوس: {ومن الناس} أي الذين هم أهل للاضطراب، ويمكن أن يكون حالاً من {ألم تروا} ويكون
Takdirî anlam şöyle olunca: “Ey mahlûkat! Her birinizin bunun yalnızca ve bizzat O Subhânehu ve Teâlâ'dan gelen bir nimet olduğunu bilmesiyle birlikte, insanlardan kimi boyun eğdi, yöneldi ve O'nun Hakîm Kitabı'nın, Kerîm Nebisi olan Resulü'nün lisanıyla davet ettiği her şeye teslim oldu, böylece muhsin olan hikmet sahiplerinden olup hidayete erdi”; insan kelimesinin kökündeki dalgalanma ve kararsızlığa işaret eden muhatap zamirinin yerini zahir kılarak buna şu buyruğu atfetti: {وَمِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan kimi de vardır ki” yani çalkantı ve kararsızlığa ehil olanlardan. Bu ifadenin {أَلَمْ تَرَوْا} “Görmediniz mi?” buyruğundan bir hâl olması da mümkündür;
{ألم تروا} دليلاً على أول السورة، أي أشير إلى الآيات حال كونها هدى لمن ذكر والحال أن من الناس من يشتري اللهو، ألم تروا دليلاً على أن من الناس المعاند بعد وضوح الدليل أن الله سخر لكم جميع العالم وأنعم عليكم بما أنعم والحال أن من الناس {من يجادل} فلا لهو أعظم من جداله، ولا كبر مثل كبره، ولا ضلال مثل ضلاله، وأظهر لزيادة التشنيع على هذا المجادل، وإشارة إلى قبح المجادلة من غير نظر إلى النعم فقال تعالى: {في الله} المحيط بكل شيء علماً وقدرة.
ve {أَلَمْ تَرَوْا} “Görmediniz mi?” ifadesi surenin başına bir delil olur. Yani: Ayetlere, zikredilen kimseler için hidayet olduğu halde işaret edildi; oysa insanlardan kimi de boş lafı satın almaktadır. Allah'ın bütün âlemi sizin hizmetinize verdiğine ve size bunca nimeti ihsan ettiğine dair delilin açıklığından sonra insanların inat ettiğine bir delil görmediniz mi ki, insanlardan {مَنْ يُجَادِلُ} “tartışıp duran kimse vardır”. Artık onun bu tartışmasından daha büyük bir eğlence/batıl, onun kibri gibi bir kibir ve onun sapıklığı gibi bir sapıklık olamaz! Bu mücadele edeni daha da kınamak ve nimetlere bakmaksızın yapılan mücadelenin çirkinliğine işaret etmek için ism-i celali açıkça zikrederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فِي اللَّهِ} “Allah hakkında [tartışır]” ilim ve kudretçe her şeyi kuşatan Allah hakkında.
ولما كان سبحانه في ظهور وجوده وأوصافه بحيث لا يخفى بوجه، وكان المجادل قد يكون فهماً، قال: {بغير} أي بكلام متصف بأنه غير {علم} أي بل بألفاظ هي في ركاكة معانيها لعدم استنادها إلى حس ولا عقل ملحقة بأصوات الحيوانات العحم، فكان بذلك حماراً تابعاً للهوى.
Cenâb-ı Hak, varlığının ve sıfatlarının apaçıklığı bakımından hiçbir vecihle gizli kalmayacak derecede aşikâr olduğu ve tartışan kimse de bazen anlayışlı olabildiği için şöyle buyurdu: {بِغَيْرِ} “olmaksızın” yani öyle bir sözle ki niteliği şudur: {عِلْمٍ} “bir ilim” bilakis manalarının zayıflığı sebebiyle ne hisse ne de akla dayandığı için dilsiz hayvanların seslerine katılan lafızlarla [tartışır]; böylece o, hevasına uyan bir eşek durumuna düşmüştür.
ولما كان المعنى قد يظهر لبعض القاصرين، لوروده على لسان من لا يعتبر، فإذا أضيف إلى كبير، تؤمل ولم يبادر إلى رده لاستعظامه، فظهر على طول حسه، قال معبراً بأداة النفي الحقيقة به، لأن الموضع لها، وعدل عنها اولاً لئلا يظن أن المذموم إنما هو المجادل إذا كان غير متصف بالعلم
Mananın, itibar edilmeyen birinin lisanından sadır olması sebebiyle bazı kavrayışı kıt kimselere kapalı kalması; fakat büyük bir zata nispet edildiğinde üzerinde düşünülüp büyüklüğü sebebiyle hemen reddedilmeye kalkışılmaması ve zamanla hissinin/anlamının ortaya çıkması mümkün olduğu için, makam ona ait olduğundan, durumu en iyi ifade eden nefy edatını kullanarak buyurdu. İlkinde ise, kınananın sırf ilimle nitelenmemiş olan tartışmacı olduğu zannına kapılınmasın diye bundan sarf-ı nazar etmişti
وإن كان جداله متصفاً بالعلم: {ولا هدى} أي وارد عمن عهد منه سداد الأقوال والأفعال بما أبدى من المعجزات والآيات البينات، فوجب أخذ اقواله مسلمة وإن لم يظهر معناها.
her ne kadar tartışması ilimle nitelenmiş olsa bile: {وَلَا هُدًى} “ve bir rehber olmaksızın” yani ortaya koyduğu mucizeler ve apaçık delillerle söz ve fiillerinde doğruluk üzere olduğu bilinen kimseden gelmiş [bir hidayet olmaksızın]; zira böyle bir zatın sözlerini, anlamı ilk bakışta anlaşılmasa bile teslimiyetle kabul etmek vaciptir.
ولما كان القول قد يكون مقبولاً لاستناده إلى الله تعالى وإن لم يكن اصلاً معقولاً، قال: {ولا كتاب} أي من الله؛ ووصفه بما هو لازمه لا ينفك عنه فقال: {منير*} أي بين غاية البيان، مبين لغيره على عادة بيان الله ﷾، أو يكون أريد بالوصف الإعجاز لإظهاره قطعاً أنه من الله، فإنه ليس كل كتاب الله كذلك.
Söz, aklen kavranabilir bir aslı olmasa bile Allah Teâlâ'ya isnat edildiği için makbul olabileceğinden şöyle buyurdu: {وَلَا كِتَابٍ} “ve bir kitap da bulunmaksızın” yani Allah'tan gelen; sonra o kitabı kendisinden asla ayrılmayan vasfıyla niteleyerek şöyle buyurdu: {مُنِيرٍ} “aydınlatıcı” yani son derece açık, Allah azze ve celle'nin beyan adetine uygun olarak başkasını da açıklayıcı; yahut bu vasıfla, onun kesin olarak Allah katından olduğunu ortaya koyan icaz kastedilmiştir; zira Allah'ın her kitabı böyle [icaz sahibi] değildir.
ولما كان المجادل بغير واحد من هذه الثلاثة تابعاً هواه مقلداً مثله قطعاً، وكان حال المجادلين هذا لظهور أدلة الوحدانية عجباً، عجب منهم تعجيباً آخر بإقامتهم على الضلال مع إيضاح الادلة فقال: {وإذا قيل} أي من أيّ قائل كان. ولما كان ضلال الجمع أعجب من ضلال الواحد، وكان التعجيب من جدال الواحد تعجيباً من جدال الاثنين فأكثر من باب الأولى، أفرد أولاً وجمع هنا فقال: {لهم} أي للمجادلين هذا الجدال: {اتبعوا ما} أي ابذلوا جهدكم في تبع الذي، وأظهر لزيادة التشنيع أيضاً فقال: {أنزل الله} الذي خلقكم وخلق آباءكم الأولين، وهو الذي لا عظيم إلا هو {قالوا}
Bu üç şeyden biri olmaksızın tartışan kimse kesinlikle hevasına uyan ve kendi gibileri taklit eden biri olduğundan ve vahdaniyet delillerinin apaçıklığına rağmen bu tartışmacıların hali pek şaşırtıcı bulunduğundan, delillerin açıklığına rağmen sapıklıkta ısrar etmelerinden ötürü onlara bir başka şekilde hayret ifade ederek şöyle buyurdu: {وَإِذَا قِيلَ} “Onlara denildiği zaman” yani söyleyen her kim olursa olsun. Topluluğun sapıklığı tek kişinin sapıklığından daha şaşırtıcı olduğu ve tek kişinin tartışmasına şaşmak iki veya daha fazla kişinin tartışmasına evleviyetle şaşmayı gerektirdiği için, önce tekil getirmiş, burada ise çoğul yaparak şöyle buyurmuştur: {لَهُمْ} “onlara” yani bu tartışmayı yürütenlere: {اتَّبِعُوا مَا} “Tâbi olun şuna ki” yani tâbi olmak için bütün cehdinizi sarf edin o şeye ki; yine kınamayı artırmak için açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {أَنْزَلَ اللَّهُ} “Allah’ın indirdiğine” sizi ve önceki atalarınızı yaratan ve O'ndan başka hiçbir büyük bulunmayan Allah'ın indirdiğine [tâbi olun denildiğinde], {قَالُوا} “Dediler ki”
جموداً: لا نفعل {بل نتبع} وإن جاهدنا بالأنفس والأموال {ما وجدنا عليه آباءنا} لأنهم أثبت منا عقولاً، وأقوم قيلاً، وأهدى سبيلاً.
katı bir taassupla: 'Bunu yapmayız, {بَلْ نَتَّبِعُ} “Bilakis biz uyarız” canlarımız ve mallarımızla mücadele etsek bile {مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} “babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye” çünkü onlar akılca bizden daha sağlam, sözce daha doğru ve yolca daha hidayet üzeredirler.'
ولما كانوا لا يسلكون طريقاً حسياً بغير دليل، كان التقدير: أتتبعونهم لو كان الهوى يدعوهم فيما وجدتموهم عليه إلى ما يظن فيه الهلاك، لكونه بغير دليل، فعطف عليه قوله: {أو لو كان الشيطان} أي البعيد من الرحمة المحترق باللعنة، وهو أعدى اعدائهم، دليللهم فهو {يدعوهم} إلى الضلال فيوقعهم فيما يسخط الرحمن فيؤديهم ذلك {إلى عذاب السعير*} وعبر بالمضارع تصويراً لحالهم في ضلالهم وأنه مستمر، وأطلق العذاب على سببه.
Onlar delilsiz hiçbir hissî yola gitmediklerine göre takdirî mana şöyledir: “Delilsiz olduğu için helak ihtimali taşıyan bir hususta hevaları onları babalarınızı üzerinde bulduğunuz şeye çağırıyor olsa da mı onlara uyacaksınız?” Buna şu buyruğu atfetti: {أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ} “Ya şeytan onları çağırıyor idiyse de mi?” yani rahmetten uzak, lanetle yanmış ve onların en azılı düşmanı olan şeytan onların kılavuzu olup da, {يَدْعُوهُمْ} “onları çağırıyor [idiyse de mi]” sapıklığa çağırıp Rahman'ı gazaplandıran şeylerin içine düşürerek bu durum onları {إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ} “çılgın alevli cehennem azabına” sürüklüyor olsa da mı? Sapıklıklarındaki hallerini ve bunun sürekliliğini tasvir etmek için muzâri fiil kullandı ve azap lafzını sebebine ıtlak etti.
ولما كان التقدير: فمن جادل في الله فلا متمسك له، عطف عليه قوله في شرح حال أضدادهم: {ومن يسلم} أي في الحال أو الاستقبال {وجهه} أي قصده وتوجهه وذاته كلها. ولما كان مقصود السورة إثبات الحكمة، عدى الفعل ب «إلى» تنبيهاً على إتقان الطريق بالوسائط من النبي أو الشيخ وحسن الاسترشاد في ذلك، فقال معلقاً بما تقديره: ساتراً وواصلاً {إلى الله} الذي له صفات الكمال،
Takdirî mana: “Allah hakkında tartışanın tutunacak hiçbir dalı yoktur” şeklinde olunca, onların zıtlarının durumunu açıklamak üzere buna şu buyruğu atfetti: {وَمَنْ يُسْلِمْ} “Kim teslim ederse” yani şimdiki zamanda veya gelecekte {وَجْهَهُ} “yüzünü/özünü” yani kastını, yönelişini ve bütün zatını. Surenin maksadı hikmeti ispat etmek olduğundan, nebi veya mürşid gibi vasıtalarla yolun sağlam tutulmasına ve bu hususta güzelce rehberlik aranmasına dikkat çekmek için fiili 'ilâ' harf-i cerri ile geçişli kıldı ve takdiri 'koruyarak ve ulaşarak' olan manaya bağlayarak şöyle buyurdu: {إِلَى اللَّهِ} “Allah’a” bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah'a,
فلم يبق لنفسه أمر أصلاً، فهو لا يتحرك إلا بأمر من أوامره سبحانه {وهو} أي والحال أنه {محسن} أي مخلص بباطنه كما أخلص بظاهره فهو دائماً في حال الشهود {فقد استمسك} أي أوجد الإمساك بغاية ما يقدر عليه من القوة في بادئه الأمور لترقية نفسه من حضيضها إلى أوج الروح على أيدي المسلكين الذين اختارهم لدينه، العارفين بأخطار السير وعوائق الطريق {بالعروة الوثقى} التي هي أوثق ما يتمسك به فلا سقوط له أصلاً، فليسررك شكره فإن ربه يعليه إلى كل مراد ما دام متمسكاً بها تمثيلاً لحال هذا السائر بحال من سقط في بئر، أو أراد أن يرقى جبلاً، فادعى له صاحبه حبلاً ذا عرى فأخذ بأوثقها، فهو يعلو به إذا جره صديقه. وهو قادر على جره لا محالة من غير انفصام، لأن متمسكه في غاية الإحكام.
artık kendi nefsi için hiçbir buyruk bırakmamış olur; o ancak Subhânehu'nun emirlerinden bir emirle hareket eder; {وَهُوَ} “ve kendisi” yani şu halde iken: {مُحْسِنٌ} “muhsin olarak” yani zahirinde ihlaslı olduğu gibi batınında da ihlaslı olup daima müşahede hâlindedir; {فَقَدِ اسْتَمْسَكَ} “muhakkak ki yapışmıştır” yani nefsini çukurundan ruhun zirvesine yükseltmek için, O'nun dini için seçtiği ve seyrin tehlikelerini ve yolun engellerini bilen kılavuzların elleri üzerinde, işlerin başlangıcında gücünün yettiği son derece kuvvetle tutunmuştur {بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى} “en sağlam kulpa” ki o tutunulacak kulpların en sağlamıdır, artık onun için asla düşüş yoktur. Onun şükrü seni sevindirsin; zira Rabbi, ona tutunduğu müddetçe onu her muradına yükseltir. Bu durum, kuyuya düşen veya bir dağa tırmanmak isteyen, arkadaşı da kendisine kulpları olan bir ip uzatıp o da en sağlam kulpu tutan kimsenin haline benzetilmiştir; arkadaşı onu çektiğinde onunla yukarı çıkar. Arkadaşı kopma olmaksızın onu muhakkak çekmeye kâdirdir, çünkü tutunduğu yer son derece sağlamdır.
ولما كان الكل صائرين إليه، رافدين عليه: من استمسك بالأوثق، ومن استمسك بالأوهى، ومن لم يتمسك بشيء، إلا أن الأول صائر مع السلامة، وغيره مع العطب، قال مظهراً تعظيماً للأمر ولئلا يقيد بحيثية عاطفاً على ما تقديره: فيصير إلى الله سالماً، فإلى الله عاقبته لا محال: {وإلى الله} أي الملك الأعظم وحده تصير {عاقبة الأمور *} أي كما أنه كانت منه بادئتها، وإنما خص العاقبة لأنهم مقرون بالبادئة.
En sağlama tutunan da, en çürüğe tutunan da, hiçbir şeye tutunmayan da hepsi O'na varacak ve O'na yönelecek olduğundan -şu kadar var ki birincisi selametle, diğerleri ise helakle varacaktır-; işi yüceltmek ve belli bir kayıtla sınırlandırmamak için takdiri 'böylece Allah'a selametle varır, akıbeti muhakkak Allah'adır' manasına atıfla açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {وَإِلَى اللَّهِ} “Ve ancak Allah’adır” yani yalnızca o En Büyük Hükümdar'a varacaktır {عَاقِبَةُ الْأُمُورِ} “işlerin sonu” tıpkı başlangıcının O'ndan olduğu gibi. Akıbeti tahsis etti; zira onlar başlangıcı zaten kabul etmektedirler.
ولا ذكر المسلم ذكر الكافر فقال: {ومن كفر} أي ستر ما أداه إليه عقله من أن الله لا شريك له، وأنه لا قدرة لأحد سواه، ولم يسلم وجهه إليه، فتكبر على الدعاة وأبى أن ينقاد لهم، اتباعاً لما قاده إليه الهوى. بأن جعل لنفسه اختياراً وعملاً فعل القوي القادر، فقد ألقى نفسه في كل هلكة لكونه لم يتمسك شيء {فلا يحزنك} أي يهمك ويوجعك، وأفرد الضمير باعتبار لفظ من لإرادة التنصيص على كل فرد فقال: {كفره} كائناً من كان فإنه لم يَفُتك شيء فيه خير ولا معجز لنا ليحزنك، ولا تبعة عليك بسببه، وفي التعبير هنا بالماضي وفي الأول بالمضارع بشارة بدخول كثير في هذا الدين، وأنهم لا يرتدون بعد إسلامهم، وترغيب في الإسلام لكل من كان خارجاً عنه، فالآية من الاحتباك: ذكر الحزن ثانياً دليلاً على حذف ضده أولاً، وذكر الاستسماك أولاً دليلاً على حذف ضده ثانياً.
Müslümanı zikredince kâfiri de zikredip şöyle buyurdu: {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” yani aklının kendisine ulaştırdığı 'Allah'ın ortağı olmadığı ve O'ndan başka kimsenin kudreti bulunmadığı' hakikatini örter, yüzünü O'na teslim etmez, davetçilere karşı kibirlenip hevasının kendisini sürüklediği şeye uyarak onlara boyun eğmeyi reddederse; güçlü ve kâdir olanın fiili gibi kendisine bir tercih ve amel alanı açmak suretiyle hiçbir şeye tutunmadığı için nefsini her türlü helake atmış olur. {فَلَا يَحْزُنْكَ} “artık seni üzmesin” yani sana tasa ve keder vermesin. Her bir ferdi bizzat kastetmek üzere 'men' lafzına binaen zamiri tekil getirerek buyurdu: {كُفْرُهُ} “onun inkârı” her kim olursa olsun; zira seni üzecek şekilde içinde hayır olan hiçbir şey elinden kaçmış değildir, Bizi aciz bırakan bir durum da yoktur ve bundan ötürü sana bir sorumluluk da terettüp etmez. Burada geçmiş zaman (mâzi), ilkinde ise geniş zaman (muzâri) kipiyle ifade edilmesinde, bu dine pek çok kimsenin gireceğine, Müslüman olduktan sonra irtidat etmeyeceklerine dair bir müjde ve dinin dışındaki herkes için İslam'a bir teşvik vardır. Ayette ihtibâk sanatı mevcuttur: İkincide hüznün zikredilmesi birincide zıddının hazfedildiğine; birincide sımsıkı tutunmanın zikredilmesi ikincide zıddının hazfedildiğine delildir.
ولما كان الحزن بمعنى الهم، حسن التعليل بقوله التفاتاً إلى مظهر العظمة التي هذا من أخفى مواضعها، وجمع لأن الإحاطة بالجمع أدل على العظمة: {إلينا} أي خاصة بما لنا من العظمة التي لا تثبت لها الجبال
Hüzün tasa/kaygı manasında olduğundan, bu makamın en gizli yerlerinden biri olan azamet makamına iltifat ederek yapılan gerekçelendirme pek güzel düşmüştür; topluluğu kuşatmak azamete daha çok delalet ettiği için çoğul kipiyle şöyle buyurdu: {إِلَيْنَا} “Bizedir” yani dağların bile karşısında duramadığı azametimizle yalnızca Bize aittir
{مرجعهم} أي رجوعهم وزمانه ومكانه أي معنى في الدنيا وحساً يوم الحساب، لا إلى غيرنا، ولما بين أنهم في قبضته، وأنه لا بد من بعثهم، بين أن السبب في ذلك حسابهم لتظهر الحكمة فقال: {فننبئهم} بسبب إحاطتنا بأمرهم وعقب رجوعهم {بما عملوا} أي ونجازيهم عليه إن أردنا.
{مَرْجِعُهُمْ} “onların dönüşü” yani dönmeleri, bunun zamanı ve mekânı; dünyada mana olarak, hesap gününde ise bizzat hissî olarak dönüşleri başkasına değil, Bizedir. Onların kabzasında olduğunu ve muhakkak diriltileceklerini açıklayınca, bundaki sebebin hikmetin ortaya çıkması için hesaba çekilmeleri olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {فَنُنَبِّئُهُمْ} “Böylece onlara haber veririz” durumlarını tam olarak kuşatmamız sebebiyle ve dönüşlerinin hemen akabinde {بِمَا عَمِلُوا} “yaptıklarını” yani dilersek onları bununla cezalandırırız.
ولما كان معنى التضعيف: نفعل معهم فعل منقب عن الأمور مفتش على جليها وخفيها، جليلها ودقيقها، فلا نذر شيئاً منها، علله بقوله معبراً بالاسم الأعظم المفهم للعظمة وغيرها من صفات الكمال التي من أعظمها العلم، لفتاً للكلام عن العظمة التي لا تدل على غيرها إلا باللزوم، مؤكداً لإنكارهم شمول علمه {إن الله عليم} أي محيط العلم بما له من الإحاطة بأوصاف الكمال {بذات الصدور*} أي بالأعمال التي هي صاحبتها، ومضمرة ومودعة فيها، فناشئة عنها ومن قبل أن تبرز إلى الوجود، فكيف بذلك بعد عملها.
Şeddeli ifadenin manası: 'Biz onlara, işleri inceden inceye araştıran, açığını ve gizlisini, büyüğünü ve küçüğünü teftiş eden ve bunlardan hiçbir şeyi bırakmayan birinin muamelesini yaparız' demek olunca; azameti ve en büyüklerinden biri ilim olan diğer kemal sıfatlarını ifade eden İsm-i Âzam ile dile getirerek bunu gerekçelendirdi; sadece lüzum yoluyla başkasına delalet eden azamet kipine sözü çevirerek ve ilminin her şeyi kuşattığını inkâr etmelerine karşı pekiştirerek şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir” yani kemal sıfatlarını kuşatmasıyla ilmi her şeyi kuşatandır {بِذَاتِ الصُّدُورِ} “göğüslerin özünü” yani göğüslerin sahibi olduğu, içinde gizlenen ve emanet edilen, dolayısıyla ondan neşet eden ve henüz vücuda gelmeden önceki amelleri [bilendir]; artık onlar işlendikten sonrasını nasıl bilmesin!
ولما تشوف المسلم إلى إهلاك من هذا شأنه وإلى العلم بمدة ذلك، وكان من طبع الإنسان العجلة، أجاب من يستعجل بقوله عائداً إلى مظهر العظمة التي يتقاضاها إذلال العدو وإعزاز الولي: {نمتعهم قليلاً}
Müslüman, bu durumda olan kimselerin helak edilmesini ve bunun vaktini bilmeyi şiddetle arzulayınca ve insanın tabiatında da acelecilik bulunduğundan, düşmanı zelil etmenin ve dostu aziz kılmanın gerektirdiği azamet makamına dönerek acele eden kimseye şöyle cevap verdi: {نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا} “Onları biraz yararlandırırız”
أي من الزمان ومن الحظوظ وإن جل ذلك عند من لا علم له، فلا تشغلوا أنفسكم بالاستعجال عليهم فإن كل آت قريب.
yani zamandan ve nasiplerden yana az bir şey yararlandırırız; ilmi olmayan kimsenin katında bu büyük görünse bile. Öyleyse onlar hakkında acele ederek kendinizi meşgul etmeyin; zira gelecek olan her şey yakındır.
ولما كان إلجاء المتجبرين إلى العذاب امراً مستبعداً، أشار بأداة البعد إلى ما يحصل عنده من صفات الجلال، التي تذل الرجال، وتدك الجبال، وفيه أيضاً إشارة إلى استطالة المحسنين من تمتيعهم وإن كان قليلاً في الواقع، أو عند الله فقال: {ثم نضطرهم} أي نأخذهم اخذاً لا يقدرون على الانفكاك عنه بنوع حيلة، وأشار إلى طول إذلالهم في مدة السوق بحرف الغاية، فكان المعنى: فنصيرّهم بذلك الأخذ {إلى عذاب غليظ *} أي شديد ثقيل، لا ينقطع عنهم أصلاً ولا يجدون لهم منه مخلصاً من جهة من جهاته، فكأنه في شدته وثقله جرم غليظ جداً إذا برك على شيء لا يقدر على الخلاص منه.
Zorbaların azaba mecbur bırakılması uzak bir ihtimal görüldüğünden, yiğitleri zelil kılan ve dağları un ufak eden celal sıfatlarının tecelli ettiği ana uzaklık edatıyla işaret etti. Bunda ayrıca, muhsinlerin, kâfirlerin bu yararlandırılmasını -gerçekte yahut Allah katında az olsa bile- uzun görmelerine de bir işaret vardır; buyurdu ki: {ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ} “Sonra onları mecbur bırakırız” yani onları hiçbir hile ile kurtulamayacakları bir şekilde yakalarız; sevk edilme müddetince zelil edilmelerinin uzun süreceğine gaye harfi ile işaret etti. Mana şöyle oldu: Bu yakalayışla onları sürükleriz {إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ} “ağır bir azaba” yani şiddetli, katı, kendilerinden asla kesilmeyen ve hiçbir cihetten kurtuluş yolu bulamayacakları bir azaba [sürükleriz]. Sanki o azap, şiddeti ve ağırlığı bakımından, bir şeyin üzerine çöktüğünde o şeyin altından kurtulamadığı son derece ağır/katı bir cisim gibidir.
ولما كان من أعجب العجب مجادلتهم مع إقرارهم بما يلزمهم به
Onların, kendilerini bağlayan hususları itiraf etmelerine rağmen tartışmaları şaşılacak şeylerin en şaşırtıcısı olunca,
قطعاً التسليم في أنه الواحد لا شريك له وأن له جميع صفات الكمال فله الحمد كله، قال: {ولئن} أي يجادلون أو يقولون: بل نتبع آباءنا والحال أنهم أن {سألتهم من خلق السماوات} بأسرها {والأرض} وجميع ما فيها {ليقولن} ولما كان الأنسب للحكمة التي هي مطلع السورة الاقتصار على محل الحاجة، لم يزد هنا على المسند إليه بخلاف الزخرف التي مبناها الإبانة، فقال لافتاً القول عن العظمة إلى أعظم منها فقال: {الله} أي «المسمى بهذا الاسم الذي جمع مسماه بين الجلال والإكرام» فقد أقروا بأن كل ما أشركوا به بعض خلقه ومصنوع من مصنوعاته.
O'nun tek olup ortağı bulunmadığına ve bütün kemal sıfatlarına sahip olduğuna, dolayısıyla bütün hamdlerin yalnızca O'na ait olduğuna kesin olarak teslimiyeti gerektirdiği için şöyle buyurdu: {وَلَئِنْ} “Andolsun ki” yani onlar tartışıyor veya 'Biz babalarımıza uyarız' diyorlar; oysa şayet {سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ} “onlara sorsan: 'Gökleri kim yarattı?' diye” bütünüyle, {وَالْأَرْضَ} “ve yeri” ve içindeki her şeyi [kim yarattı diye], {لَيَقُولُنَّ} “muhakkak diyeceklerdir ki”. Surenin başlangıcı olan hikmete en uygun olanı ihtiyaç miktarıyla yetinmek olduğundan -esası beyan ve açıklama olan Zuhruf suresinin aksine- burada müsnedün ileyh üzerine ziyade yapmadı; sözü azamet makamından ondan daha büyük olana çevirerek şöyle buyurdu: {اللَّهُ} “'Allah!'” yani 'Müsemmâsı celal ve ikramı kendisinde toplayan bu isimle anılan Zat!' Böylece ortak koştukları her şeyin O'nun yarattıklarından bir kısmı ve mahlûkatından bir mahlûk olduğunu bizzat ikrar etmiş oldular.
ولما كانوا يعتقدون أن شركائهم تفعل لهم بعض الأفعال، فلذلك كانوا يرجونهم ويخافونهم، كما أن ذلك واضح في قصة عم أنس الصم وغيرها، أمره ﷺ بأن يعلمهم أنه لا خلق لغيره ولا أمر، بل هو مبدع كل شيء في السماوات والأرض كما أبدعهما، وأن من
Onlar, ortak koştukları putlarının kendileri için bazı fiilleri gerçekleştirdiğine inanıyor, bu yüzden -Sağır Enes'in amcası kıssasında ve diğerlerinde açıkça görüldüğü üzere- onlardan umuyor ve onlardan korkuyorlardı. Bu sebeple O'na ﷺ, O'ndan başkası için ne bir yaratma ne de bir buyruk olmadığını, bilakis yer ve gökleri nasıl yoktan var ettiyse ikisindeki her şeyi de öylece yoktan var edenin O olduğunu; ve
جملة ذلك مما يستحق به الحمد سبحانه قهرهم على تصديقه صلى الله ﵇ بمثل هذا الإقرار وهم في غاية التكذيب، فقال مستأنفاً: {قل الحمد} أي الإحاطة بجميع أوصاف الكمال {لله} أي الذي له الإحاطة الشاملة الكاملة من غير تقييد بخلق الخافقين ولا غيره «الأمر أعظم من مقالة قائل» كما أحاط بما تعلمونه من خلق السماوات والأرض، فهو فاعل الإفعال كلها، كما أنه خالق الذوات كلها، ولا شريك له في شيء من الأمر، كما أنه لا شريك له في شيء من الخلق.
Subhânehu Hazretleri'nin hamde layık olmasının sebeplerinden birinin de, son derece yalanlamakta oldukları halde onları bu tür bir ikrarla Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmeye mecbur bırakması olduğunu onlara bildirmesini emretti. Yeni bir söze başlayarak buyurdu ki: {قُلِ الْحَمْدُ} “De ki: Hamd” yani bütün kemal sıfatlarının kuşatılması {لِلَّهِ} “Allah’a mahsustur” yani doğu ile batının veya başka şeylerin yaratılmasıyla kayıtlı olmaksızın mutlak ve tam kuşatıcılığa sahip olan Allah'a aittir. «Mesele bir söyleyenin sözünden çok daha büyüktür»; tıpkı bildiğiniz göklerin ve yerin yaratılışını kuşattığı gibi, bütün zatların yaratıcısı olduğu gibi bütün fiillerin de failidir; yaratmada hiçbir ortağı olmadığı gibi, hiçbir emirde de ortağı yoktur.
ولما كانوا يظنون أن أصنامهم تصنع شيئاً كما قالت امرأة ذي النور الدوسي ﵁: هل يخشى على الصبية من ذي الشرى، وكما قال قوم ضمام بن ثعلبة ﵁ لما سب آلهتهم: اتق الجذام اتق البرص، وكما قال سادن العزى، وكما قالت ثقيف في طاغيتهم، حتى أنهم قالوا عندما سويت بالأرض، والله ليغضبن الأساس، حتى حمل ذلك المغيرة بن شعبة ﵁ على أن حفر الأساس، وكانوا إذا مستهم الضراء لا سيما في البحر تبرؤوا منها، وأسندوا الأمر إلى من هو له كما هو مضمون التوحيد، فكان ربما قال قائل استناداً إلى ذلك:
Zü'n-Nûr ed-Devsî'nin radıyallâhu anh hanımının: 'Çocuğa Zü'ş-Şerâ'dan bir zarar gelir diye korkulmaz mı?' demesinde, Dımâm b. Sa‘lebe'nin radıyallâhu anh kavminin, o ilahlarına sövdüğünde: 'Cüzzamdan sakın, barastan sakın!' demelerinde, Uzzâ'nın mabed bekçisinin ve Sakîf kabilesinin putları hakkında söylediklerinde olduğu gibi -öyle ki putları yerle bir edildiğinde: 'Vallahi temeller gazaba gelecek' demişler, hatta bu durum Mugîre b. Şu‘be'yi radıyallâhu anh temeli bizzat kazmaya sevk etmiştir- putlarının bir şey yapabileceğini sanıyorlardı. Kendilerine bir sıkıntı dokunduğunda ise -özellikle denizde- onlardan teberrî eder, tevhidin gereği olduğu üzere işi gerçek sahibine havale ederlerdi. Buna dayanarak birisi şöyle diyebilirdi:
إنهم ليعلمون ما أثبت بالتحميد، قال: {بل أكثرهم لا يعلمون *} أي إن الله هو المنفرد بكل شيء كما أنه تفرد بخلق السماوات والأرض، وأنه لا يكون شيء، إلا بإذنه لأنهم لا يعملون بما يعلمون من ذلك، وعلم لا يعمل به عدم، بل العدم خير منه، وكان القليل هم المقتصدون عند النجاة من الشدة كما سيأتي آنفاً، أو يكون المعنى أنه لا علم لهم أصلاً إذ لو كان لهم علم لنفعهم في علمهم بالله، أو في أنهم لا يقرون بتفرده سبحانه بالخلق والرزق، فيكون ذلك موجباً لتناقضهم وملزماً لهم بالإقرار بصدقك غي الحكم بوحدانيته على الإطلاق. ولما أثبت لنفسه سبحانه الإحاطة بأوصاف الكمال، شرع يستدل على ذلك، فقال مبيناً أن ما أخبر أنه صنعه فهو له: {لله} أي الملك الأعظم المحيط بجميع أوصاف الكمال خاصة دون غيره {ما في السماوات} كلها. ولما تحرر بما تقدم أنهم عالمون مقرون بما يلزم عنه وحدانيته، لم يؤكد بإعادة {ما} والجار، بل قال: {والأرض} أي كلها كما كانتا مما صنعه، فلا يصح أن يكون شيء من ذلك له شريكاً.
“Onlar hamd ile sabit olan hakikati pekâlâ biliyorlar.” Buyurdu ki: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilakis onların çoğu bilmezler” yani gökleri ve yeri yaratmada tek olduğu gibi Allah'ın her şeyde tek olduğunu ve O'nun izni olmadan hiçbir şeyin vuku bulmayacağını bilmezler; çünkü bildikleri bu hususla amel etmezler. Amel edilmeyen ilim ise yok hükmündedir, hatta yokluk ondan daha hayırlıdır. Az olan kimseler ise az sonra geleceği üzere sıkıntıdan kurtulduklarında orta yolu tutanlardır. Yahut mana: 'Onların hiçbir ilmi yoktur; zira şayet bir ilimleri olsaydı, bu onlara Allah hakkındaki bilgilerinde fayda verir yahut O Subhânehu'nun yaratmada ve rızık vermede tek olduğunu ikrar etmelerine mani olmazdı; bu da onların çelişkiye düşmelerine ve mutlak olarak O'nun vahdaniyetine hükmetme hususunda senin doğruluğunu ikrara mecbur kalmalarına sebep olurdu' demektir. Cenâb-ı Hak kendisi için kemal sıfatlarını ihata etmeyi ispatlayınca, buna delil getirmeye başlayarak var ettiğini haber verdiği şeylerin bizzat O'na ait olduğunu açıklayıp şöyle buyurdu: {لِلَّهِ} “Allah’a aittir” yani başkasına değil, sadece bütün kemal sıfatlarını kuşatan En Büyük Hükümdar'a aittir {مَا فِي السَّمَاوَاتِ} “göklerde olanların hepsi”. Onların vahdaniyeti gerektiren hususları bilip ikrar ettikleri daha önce açıklandığı için, {مَا} ve harf-i cerri tekrarlayarak tekit etmedi, bilakis şöyle buyurdu: {وَالْأَرْضِ} “ve yerdeki her şey” yani tıpkı ikisinin O'nun sanatından olması gibi tamamı O'nundur; binaenaleyh bunlardan hiçbirinin O'na ortak olması sahih değildir.
ولما ثبت ذلك أنتج قطعاً قوله: {إن الله} أي الملك الأعظم {هو} أو وحده، وأكد لأن ادعائهم الشريك يتضمن إنكار غناه،
Bu durum sabit olunca kesin bir netice olarak şu buyruk ortaya çıktı: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani O En Büyük Hükümdar {هُوَ} “ancak O’dur” veya tek başına O'dur. Şirk iddiaları O'nun zenginliğini (ganî oluşunu) inkârı barındırdığı için tekit getirdi;
ولذلك أظهر موضع الإضمار إشارة إلى أن كل ما وصف به فهو ثابت له مطلقاً من غير تقييد بحيثيته {الغني} مطلقاً، لأن جميع الأشياء له ومحتاجة إليه، وليس محتاجاً إلى شيء أصلاً. ولما كان الغني قد لا يوجب الحمد لله: {الحميد *} أي المستحق لجميع المحامد، لأنه المنعم على الإطلاق، المحمود بكل لسان ألسنة الأحوال والأقوال، ولو كان نطقها ذماً فهو حمد من حيث إنه هو الذي أنطقها، ومن قيد الخرس أطلقها.
bu sebeple, nitelendiği her sıfatın herhangi bir cihetle kayıtlanmaksızın mutlak olarak O'na sabit olduğuna işaret etmek üzere zamir yerine açık ismi getirerek şöyle buyurdu: {الْغَنِيُّ} “Zengin olandır” mutlak manada zengindir; çünkü her şey O'nundur ve O'na muhtaçtır, O ise hiçbir şeye asla muhtaç değildir. Zenginlik bizzat hamdi gerektirmeyebileceğinden şöyle buyurdu: {الْحَمِيدُ} “Övgüye layık olandır” yani bütün övgülere hak kazanandır; çünkü mutlak nimet veren O'dur, hal ve kâl dillerinin her biriyle övülendir; o dillerin telaffuzu zem/kınama olsa bile, onları konuşturan ve dilsizlik bağından kurtaran O olduğu cihetle bu da bir hamddir.
ولما كان الغني قد يكون ماله محصوراً كما في السماوات والأرض الذي قدم أنه له، والمحمود قد يكون ما يحمد عليه مضبوطاً مقصوراً أثبتت أنه على غير ذلك، بل لا حد لغناه، ولا ضبط لمعلوماته ومقدوراته الموجبة لحمده ولا تناه، فقال: {ولو} أي له الصفتان المذكورتان والحال أنه لو {أنّ ما في الأرض} أي كلها، ودل على الاستغراق وتقصى كل فرد فرد من الجنس بقوله: {من شجرة} حيث وحدها {أقلام} أي والشجرة يمدها من بعدها على سبيل المبالغة سبع شجرات، وأن ما في الأرض من بحر مداد لتلك الأقلام {والبحر} أي والحال أن البحر، وعلى قراءة البصريين بالنصب التقدير: ولو أن البحر {يمده} أي يكون مدداً وزيادة فيه {من بعده} أي
Zenginin malı, daha önce O'na ait olduğu belirtilen göklerde ve yerdekiler gibi sınırlı olabileceği ve övülen zatın övgüye mazhar olduğu hususlar sayılı ve kayıtlı bulunabileceği için, Cenâb-ı Hakk'ın bundan münezzeh olduğunu; bilakis O'nun zenginliğinin sınırı, hamdini gerektiren malumat ve makduratının ise bir zaptı ve sonu olmadığını ispat ederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ} “Ve şayet” yani zikredilen iki sıfat O'na ait iken şu durum vuku bulsaydı: {أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde bulunanların hepsi” -cinsten her bir ferdi kuşatmayı ve tüketmeyi tekil olarak getirdiği şu sözüyle ifade etti:- {مِنْ شَجَرَةٍ} “bütün ağaçlar” {أَقْلَامٌ} “kalem olsaydı” yani mübalağa yoluyla ağacın ardından ona yedi ağaç daha eklense ve yerdeki deniz de bu kalemler için mürekkep olsa; {وَالْبَحْرُ} “deniz de” yani deniz şu halde iken -Basralıların nasb kıraatine göre takdir: 'Şayet deniz de...' şeklindedir- {يَمُدُّهُ} “ona yardım etse/katılsa” yani ona bir takviye ve fazlalık olsa {مِنْ بَعْدِهِ} “ardından” yani
من ورائه {سبعة أبحر} فكتب بتلك الأقلام وذلك المداد الذي الأرض كلها له دواة كلمات الله {ما نفدت} وكرر الاسم الأعظم تعظيماً للمقام فقال مظهراً للإشارة مع التبرك إلى عدم التقيد بشيء وإن جل: {كلمات الله} وفنيت الأقلام والمداد، وأشار بجمع القلة مع الإضافة إلى اسم الذات إلى زيادة العظمة بالعجز عن ذلك القليل فيفهم العجز عن الكلم من باب الأولى، ويتبع الكلمات الإبداع، فلا تكون كلمة إلا الأحداث شأن من الشؤون
arkasından {سَبْعَةُ أَبْحُرٍ} “yedi deniz” ve bütün yeryüzünün hokka olduğu o mürekkeple ve o kalemlerle Allah'ın kelimeleri yazılsaydı, {مَا نَفِدَتْ} “tükenmezdi”. Makamı yüceltmek için İsm-i Âzam'ı tekrarladı ve ne kadar yüce olursa olsun hiçbir şeyle kayıtlanmamaya işaret ve teberrük maksadıyla açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {كَلِمَاتُ اللَّهِ} “Allah’ın kelimeleri”. Kalemler ve mürekkep tükenirdi. Zat ismine izafe edilen cemi kıllet (azlık çoğulu) ile, o az olanı dahi yazmaktan aciz kalmak suretiyle azametin büyüklüğüne işaret etti; böylece kelamı yazmaktan aciz kalmak evleviyetle anlaşılır. Kelimeleri yoktan var etme takip eder; zira her bir kelime ancak işlerden bir işin meydana gelmesidir:
{إنما أمره إذا أراد شيئاً أن يقول له كن فيكون} [يس: ٨٢] وعلم من ذلك نفاد الأبحر كلها لأنها محصورة، فهي لا تفي بما ليس بمحصور، فيا لها من عظمة لا تتناهى! ومن كبرياء لا تجارى، ولا تضاهى، لا جرم كان نتيجة ذلك قوله مؤكداً لأن ادعاءهم الشريك إنكار للعزة، وعدم البعث إنكار للحكمة: {إن الله} أي المحيط بكل شيء قدرة وعلماً من غير قيد أصلاً {عزيز} أي يعجز كل شيء ولا يعجزه شيء {حكيم *} يحكم ما أراده، فلا يقدر أحد على نقضه، ولا علم لأحد من خلقه إلا ما علمه، ولا حكمة لأحد منهم إلا بمقدار ما أورثه، وقد علم أن الآية من الاحتباك: ذكر الأقلام دليلاً على
{إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [Yâsîn: 82] “O bir şeyi dilediğinde, O'nun buyruğu sadece ona 'Ol!' demektir; o da hemen oluverir.” Bundan, bütün denizlerin tükeneceği anlaşılmıştır; çünkü onlar sınırlıdır ve sınırlı olan, sınırsız olana yetmez. Ne tükenmez bir azamet! Ne erişilmez ve eşsiz bir kibriyâ! Kuşkusuz bunun neticesi, onların ortak isnadının izzeti inkâr, dirilişi kabul etmemelerinin ise hikmeti inkâr anlamına gelmesi sebebiyle tekitli olarak buyurduğu şu sözdür: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani hiçbir kayıt olmaksızın kudret ve ilimce her şeyi kuşatan Allah {عَزِيزٌ} “Mutlak güç sahibidir” yani her şeyi aciz bırakır, hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz {حَكِيمٌ} “Hüküm ve hikmet sahibidir” dilediğini muhkem kılar, hiç kimse O'nun hükmünü bozamaz. Yarattıklarından hiç kimsenin O'nun bildirdiğinden başka ilmi, miras bıraktığı ölçüden başka hikmeti yoktur. Ayette ihtibâk sanatı olduğu bilinmektedir: Kalemlerin zikredilmesi
حذف مدادها، وذكر السبعة في مبالغة الأبحر دليلاً على حذفها في الأشجار، وهو من عظيم هذا الفن، وعلم أيضاً من السياق أن المراد بالسبعة المبالغة في الكثرة لا حقيقتها، وأن المراد بجمع القلة في «أبحر» الكثرة، لقرينة المبالغة، وبجمع القلة في {كلمات} حقيقتها لينتظم المعنى، وكل ذلك سائغ شائع في لغة العرب.
mürekkebin hazfedildiğine delildir; denizlerin mübalağasında yedinin zikredilmesi ağaçlarda hazfedildiğine delildir ki bu, bu sanatın en muazzam örneklerindendir. Siyaktan ayrıca anlaşılmıştır ki, yedi sayısı ile kastedilen hakikati değil, çoklukta mübalağadır; 'ebhur' kelimesindeki azlık çoğulu ile mübalağa karinesi sebebiyle çokluk; {كَلِمَاتِ} kelimesindeki azlık çoğulu ile ise mananın intizamı için hakikati kastedilmiştir. Bütün bunlar Arap dilinde caiz ve yaygındır.
ولما ختم بهاتين الصفتين بعد إثبات القدرة على الإبداع من غير انتهاء، ذكر بعض آثارهما في البعث الذي تقدم أول السورة وأثناءها ذكره إلى حذرهم به في قوله «إلينا مرجعهم» فقال: {ما خلقكم} أي كلكم في عزته وحكمته إلا كخلق نفس واحدة، وأعاد النافي نصاًَ على كل واحد من الخلق والبعث على حدته فقال: {ولا بعثكم} كلكم {إلا كنفس} أي كبعث نفس، وبين الأفراد تحقيقاً للمراد، وتأكيداً للسهولة فقال: {واحدة} فإن كلماته مع كونها غير نافدة نافذة، وقدرته مع كونها باقية بالغة، فنسبه القليل والكثير إلى قدرته على حد سواء، لأنه لا يشغله شأن عن شأن، ثم دل على ذلك بقوله مؤكداً لأن تكذيبهم لرسوله وردهم لما شرفهم به يتضمن الإنكار لأن يكونوا بمرأى منه
Nihayetsiz yaratma kudretini ispat ettikten sonra bu iki sıfatla sözü bitirince; surenin başında ve ortasında zikri geçen ve «Dönüşleri Bizedir» buyruğunda kendisiyle uyarıldıkları dirilişte bu iki sıfatın bazı eserlerini zikrederek şöyle buyurdu: {مَا خَلْقُكُمْ} “Sizin yaratılmanız” yani O'nun izzeti ve hikmeti karşısında hepinizin yaratılması ancak tek bir nefsin yaratılması gibidir. Yaratma ve diriltmenin her birini ayrı ayrı bizzat vurgulamak için nefy edatını tekrarlayarak şöyle buyurdu: {وَلَا بَعْثُكُمْ} “ve diriltilmeniz de [başka türlü] değildir” hepinizin diriltilmesi {إِلَّا كَنَفْسٍ} “ancak bir nefis gibi[dir]” yani tek bir nefsin diriltilmesi gibidir; muradı pekiştirmek ve kolaylığını vurgulamak için teki açıkça belirterek şöyle buyurdu: {وَاحِدَةٍ} “tek bir [nefis gibi]”. Zira O'nun kelimeleri tükenmez olmakla birlikte mutlak geçerlidir; kudreti baki olmakla birlikte hedefine ulaşıcıdır. Dolayısıyla az ile çoğun O'nun kudretine nispeti tamamen eşittir; çünkü hiçbir iş O'nu diğer bir işten alıkoymaz. Sonra onların Resulü'nü yalanlamalarının ve kendilerini şereflendirdiği şeyi reddetmelerinin, O'nun görüp işitmesi altında olduklarını inkârı tazammun etmesi sebebiyle tekit ederek buna şöyle delil getirdi:
ومسمع: {إن الله} أي الملك الأعلى الذي له الإحاطة الشاملة {سميع} أي بالغ السمع يسمع كل ما يمكن سمعه من المعاني في آن واحد لا يشغله شيء منها عن غيره {بصير*} بليغ البصر يبصر كذلك كل ما يمكن أن يرى من الأعيان والمعاني، ومن كان كذلك كان المحيط العلم بالغه شامل القدرة تامها، فهو يبصر جميع الأجزاء من كل ميت، ويسمع كل ما يسمع من معانيه، فهو بإحاطة علمه وشمول قدرته يجمع تلك الأجزاء، ويميز بعضها من بعض، ويودعها تلك المعاني، فإذا هي أنفس قائمة كما كانت أول مرة في أسرع من لمح البصر.
ve işitme alanında olduklarını: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani her şeyi kuşatıcı olan o Yüce Hükümdar {سَمِيعٌ} “Hakkıyla işitendir” yani işitilmesi mümkün olan bütün manaları aynı anda kemaliyle işitir; hiçbir ses O'nu diğerinden meşgul etmez {بَصِيرٌ} “Hakkıyla görendir” aynı şekilde görülmesi mümkün olan bütün varlıkları ve manaları kemaliyle görür. Böyle olan bir Zat, ilmi nihayete ermiş ve kudreti tam ve şamil olandır. O, her ölünün bütün zerrelerini görür, onun manalarından işitilen her şeyi işitir. İlminin ihatası ve kudretinin şümulüyle o zerreleri bir araya getirir, birbirlerinden ayırt eder ve o manaları içlerine yerleştirir; bir de bakarsın ki onlar ilk defasındaki gibi göz açıp kapamaktan daha hızlı bir şekilde ayakta duran nefisler oluvermiştir.
ولما قرر هذه الآية الخارقة، دل عليها بأمر محسوس يشاهد كل يوم مرتين، مع دلالته على تسخير ما في السماوات والأرض، وإبطال قولهم: {ما يهلكنا إلا الدهر} [الجاثية: ٢٤] بأنه، هو الذي أوجد الزمان بتحريك الأفلاك، خاصاً بالخطاب من لا يفهم ذلك حق فهمه غيره، أو عاماً كل عاقل، إشارة إلى أنه في دلالته على البعث في غاية الوضوح فقال: {ألم تر} أي يا من يصلح لمثل هذا الخطاب، ويمكن أن يكون للنبي ﷺ لأنه لا يعلم ذلك من المخلوقين حق علمه غيره.
Bu harikulade ayeti ortaya koyunca; göklerde ve yerde olanların boyun eğdirildiğine ve felekleri hareket ettirerek zamanı var edenin bizzat Kendisi olması sebebiyle: {مَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ} [el-Câsiye: 24] “Bizi ancak zaman helak eder” şeklindeki sözlerinin iptaline delalet etmesiyle birlikte, her gün iki defa müşahede edilen hissî bir delille bunu teyit etti; dirilişe delaletinin son derece açık olduğuna işaret etmek üzere, bunu hakkıyla kendisinden başkasının anlayamayacağı zata hitabı tahsis ederek yahut her akıl sahibine genel kılarak şöyle buyurdu: {أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi?” yani ey böyle bir hitaba ehil olan kişi! Bunun Peygamber ﷺ olması da mümkündür; zira bunu yaratılmışlar arasından O'ndan başka hakkıyla bilen yoktur.
ولما كان كان البعث مثل إيجاد كل من الملوين بعد إعدامه، فكان إنكاره إنكارً لهذا، نبه على ذلك بالتأكيد فقال: {أن الله} أي
Diriliş, gece ve gündüzün her birinin yok edildikten sonra yeniden var edilmesine benzediğinden ve dirilişi inkâr etmek bunu inkâr anlamına geldiğinden, tekit ile buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {أَنَّ اللَّهَ} “Allah’ın muhakkak” yani
بجلاله وعز كماله {يولج} أي يدخل إدخالاً لا مرية فيه {الليل في النهار} فيغيب فيه بحيث لا يرى شيء منه، فإذا النهار قد عم الأرض كلها أسرع من اللمح {ويولج النهار} أي يدخله كذلك {في الليل} فيخفي حتى لا يبقى له أثر، فإذا الليل قد طبق الآفاق: مشارقها ومغاربها في مثل الظرف، فيميز سبحانه كلاً منهما - وهو معنى من المعاني - من الآخر بعد إضمحلاله، فكذلك الخلق والبعث في قدرته بعزته وحكمته لبلوغ سمعه ونفوذ بصره، ولما كان هذا معنى من المعاني يتجدد في كل يوم وليلة، عبر فيه بالمضارع.
celali ve kemalinin izzetiyle {يُولِجُ} “soktuğunu” yani şüphe bırakmayacak şekilde girdirdiğini {اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ} “geceyi gündüzün içine” öyle ki gündüzün içinde kaybolur ve ondan hiçbir şey görünmez; bir de bakarsın ki göz açıp kapamaktan daha hızlı bir şekilde gündüz bütün yeryüzünü kaplamıştır; {وَيُولِجُ النَّهَارَ} “gündüzü de soktuğunu” yani aynı şekilde girdirdiğini {فِي اللَّيْلِ} “gecenin içine” öyle ki gündüz gizlenir ve ondan hiçbir iz kalmaz; bir de bakarsın ki aynı zaman zarfında gece bütün ufukları -doğularını ve batılarını- kaplamıştır. Cenâb-ı Hak yok olmasının ardından manalardan bir mana olan bu iki vaktin her birini diğerinden ayırt eder; işte aynı şekilde yaratma ve diriltme de O'nun izzet ve hikmetiyle, işitmesinin kemali ve görmesinin nüfuzuyla kudreti dahilindedir. Bu durum her gün ve gece yenilenen manalardan bir mana olduğu için muzâri fiille ifade edilmiştir.
ولما كان النيران جرمين عظيمين قد صرفنا على طريق معلوم بقدر لا يختلف، عبر فيهما بالماضي عقب ما هما آيتاه فقال: {وسخر الشمس} آية للنهار بدخول الليل فيه {والقمر} آية لليل كذلك! ثم استأنف ما سخرا فيه فقال: {كل} أي منهما {يجري} أي في فلكه سائراً متمادياً وبالغاً ومنتهياً.
İki ışık kaynağı (Güneş ve Ay), şaşmayan bir ölçüyle bilinen bir yörüngede sevk ettiğimiz iki muazzam cisim olduğu için, ayetleri oldukları şeylerin hemen ardından onlar hakkında geçmiş zaman kipiyle buyurdu ki: {وَسَخَّرَ الشَّمْسَ} “Güneşi hizmete boyun eğdirdiğini” gecenin içine girmesiyle gündüzün bir alameti olarak {وَالْقَمَرِ} “ve Ay’ı” aynı şekilde gecenin bir alameti olarak! Sonra neyin içinde boyun eğdirildiklerini yeni bir cümleyle açıklayarak buyurdu: {كُلٌّ} “Her biri” yani ikisinden her biri {يَجْرِي} “akıp gitmektedir” yani yörüngesinde akarak, devam ederek, erişerek ve nihayete ererek.
ولما كان محط مقصود السورة الحكمة، وكانت هذه الدار مرتبطة بحكمة الأسباب والتطوير، والمد في الإبداع والتسيير، كان الموضع لحرف الغاية فقال: {إلى أجل مسمى} لا يتعداه في منازل معروفة في جميع الفلك لا يزيد ولا ينقص، هذا يقطعها في الشهر مرة وتلك
Surenin asıl maksadı hikmet olduğu ve bu dünya yurdu da sebeplerin, evrelerin, yaratış ve sevk edişteki uzatmanın hikmetine bağlı bulunduğu için gaye harfi yerinde gelerek şöyle buyurdu: {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir süreye kadar” bütün felekte artmaksızın ve eksilmeksizin bilinen menzillerde o süreyi aşamaz; bu [Ay] menzilleri ayda bir defa, şu [Güneş] ise
في السنة مرة، لا يقدر منهما أن يتعدى طوره، ولا أن ينقص دوره، ولا أن يغير سيره.
yılda bir defa kat eder; ikisinden hiçbiri haddini aşmaya, devrini eksiltmeye yahut seyrini değiştirmeye güç yetiremez.
ولما بان بهذا التدبير المحكم، في هذا الأعظم، شمول علمه وتمام قدرته، عطف على «أن الله» قوله مؤكداً لأجل أن أفعالهم أفعال من ينكر علمه بها: {وأن الله} أي بما له من صفات الكمال المذكورة وغيرها، وقدم الجار إشارة إلى تمام علمه بالأعمال كما مضت الإشارة إليه غير مرة، وعم الخطاب بياناً لما قبله وترغيباً وترهيباً فقال: {بما تعملون} أي في كل وقت على سبيل التجدد {خبير *} لا يعجزه شيء منه ولا يخفى عنه، لأنه الخالق له كله دقه وجله، وليس للعبد في إيجاده غير الكسب لأنه لا يعلم مقدار الحركات والسكنات في شيء منه، ولو كان هو الموجد له لعلم ذلك لأنه لا يقدر على الإيجاد ناقص العلم أصلاً، وكم أخبر سبحانه في كتبه وعلى لسان أنبيائه بأشياء مستقبلية من أمور العباد، فكان ما قاله كما قاله، لم يقدر أحد منهم أن يخالف في شيء مما قاله، فتمت كلماته، وصدقت إشاراته وعباراته، وهذا دليل آخر على تمام القدرة على البعث وغيره باعتبار أن الخلائق في جميع الأرض يفوتون الحصر، وكل منهم
Bu en muazzam nizamdaki bu muhkem tedbir ile O'nun ilminin ihatası ve kudretinin tamlığı apaçık ortaya çıkınca; onların fiilleri, Allah'ın amellerini bildiğini inkâr eden kimselerin fiili olduğu için tekit ederek «أن الله» ifadesine şunu atfetti: {وَأَنَّ اللَّهَ} “Ve şüphesiz Allah” yani zikredilen ve edilmeyen diğer kemal sıfatlarına sahip olan Allah; defalarca işaret edildiği üzere amelleri tam olarak bildiğine işaret etmek için car-mecrûru öne aldı ve öncekini açıklamak, tergib ve terhibde bulunmak maksadıyla hitabı genel kılarak şöyle buyurdu: {بِمَا تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınızdan” yani her vakit yenilenmek suretiyle işlediklerinizden {خَبِيرٌ} “Hakkıyla haberdardır” ondan hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz ve O'na gizli kalamaz; çünkü küçüğüyle büyüğüyle tamamını yaratan O'dur. Kulun o fiilin var edilmesinde kesbden başka bir payı yoktur; zira kul o fiildeki hareket ve sükûnların miktarını bilmez. Şayet onu var eden kul olsaydı bunu bilirdi; çünkü ilmi noksan olan biri asla yaratmaya güç yetiremez. Cenâb-ı Hak kitaplarında ve peygamberlerinin lisanıyla kulların gelecekteki işlerine dair nice şey haber vermiştir de söyledikleri aynen dediği gibi gerçekleşmiştir; onlardan hiçbiri O'nun söylediği şeylerin hiçbirine muhalefet edememiştir. Böylece O'nun kelimeleri tamamlanmış, işaret ve ibareleri doğru çıkmıştır. Bu da, bütün yeryüzündeki mahlûkatın sayılamayacak kadar çok olduğu ve her birinin
لا ينفك في كل لحظة عن عمل من حركة وسكون، وهو سبحانه الموجد لذلك كله في كل أن دائماً ما تعاقب الملوان، وبقي الزمان، لا يشغله شأن منه على شأن، وقد كان الصحابة ﵃ لما خوطبوا بهذا في غاية العلم به. لما ذكر من دليله، ولما شاهدوا من إخبار النبي ﷺ عن مغيبات تتعلق بأناس غائبين وأناس حاضرين، منهم البعيد جداً والمتوسط والقريب، وغير ذلك من أحوال توجب القطع لهم بذلك، هذا علمهم فكيف يكون عالم المخصوص في هذه الآية بالخطاب ﷺ، مع ما يشاهد من آثاره ﷾، ويطلع عليه من إبداعه في ملكوت السماوات والأرض وغير ذلك مما أطلعه عليه ﷾ من عالم الغيب والشهادة.
her lahzada hareket ve sükûn kabilinden bir amelden asla hali kalmadığı mülahazasıyla, dirilişe ve diğer şeylere dair kudretin tam olduğuna ayrı bir delildir. Gece ile gündüz birbiri ardınca geldikçe ve zaman var oldukça, her anda bütün bunları daima var eden O Subhânehu'dur; hiçbir iş O'nu diğer bir işten alıkoymaz. Ashab-ı Kiram radıyallâhu anhüm kendilerine bu hitap yöneltildiğinde, zikredilen delilinden ötürü ve Peygamber'in ﷺ gerek gaybda gerek hazırda bulunan, kimisi çok uzak, kimisi orta mesafede, kimisi çok yakın olan insanlara dair gaybî haberlerini ve bu hususta kesin kanaat edinmelerini gerektiren diğer halleri müşahede ettikleri için bunu en mükemmel şekilde biliyorlardı. Onların ilmi böyle olunca, Allah'ın azze ve celle eserlerini bizzat müşahede eden, göklerin ve yerin melekûtundaki yaratışına muttali olan ve gayb ve şehadet âleminden O'nun azze ve celle kendisine bildirdiği diğer şeyleri gören, bu ayetteki hitabın muhatabı olan Zat'ın ﷺ ilmi nasıl olur!
ولما ثبت بهذه الأوصاف الحسنى والأفعال العلى أنه لا موجد بالحقيقة إلا الله قال: {ذلك} أي ذكره لما من الأفعال الهائلة والأوصاف الباهرة {بأن} أي بسبب أن {الله} أي الذي لا عظيم سواه {هو} وحده {الحق} أي الثابت بالحقيقة وثبوت غيره في الواقع عدم، لأنه مستفاد من الغير، وليس له الثبوت من ذاته، ومنه ما أشركوا به، ولذلك أفرده بالنص، فقال صارفاً للخطاب
Bu güzel sıfatlar ve yüce fiillerle gerçekte Allah'tan başka hiçbir yaratıcının bulunmadığı sabit olunca şöyle buyurdu: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani O'na ait olan bu dehşetli fiilleri ve göz kamaştırıcı sıfatları zikretmesi {بِأَنَّ} “şundan dolayıdır ki” yani şu sebeptendir ki {اللَّهَ} “Allah” yani O'ndan başka hiçbir büyük bulunmayan Allah {هُوَ} “ancak O” tek başına {الْحَقُّ} “Hakkın ta kendisidir” yani hakikatte sabit olandır; O'nun dışındakilerin varlığı ise gerçekte yokluktur, zira o başkasından alınmıştır ve kendi zatından bir varlığı yoktur. Ortak koştukları şeyler de bundandır; bu sebeple onu açıkça belirterek, Basralıların, Hamza'nın ve Âsım'dan Hafs'ın kıraatinde gazaba işaret etmek üzere önceki hitabı
الماضي إلى الغيبة على قراءة البصريين وحمزة وحفص عن عاصم إيذاناً بالغضب، وقراءة الباقين على الأسلوب الماضي {وأنَّ ما يدعون} أي هؤلاء المختوم على مداركهم، وأشار إلى سفول رتبتهم بقوله: {من دونه} .
gaib kipine çevirerek -diğerlerinin kıraatinde ise önceki üslup üzeredir- şöyle buyurdu: {وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ} “ve onların yalvarıp durdukları şeyler ise” yani idrakleri mühürlenmiş olan bu kimselerin yalvardıkları şeyler; onların mertebelerinin düşüklüğüne şu buyruğuyla işaret etti: {مِنْ دُونِهِ} “O’ndan başka”.
ولما تقدمت الأدلة الكثيرة على بطلان آلهتهم بما لا مزيد عليه، كقوله {هذا خلق الله فأروني ماذا خلق الذين من دونه} وأكثر هنا من إظهار الجلالة موضع الإضمار تنبيهاً على عظيم المقام لم تدع حاجة إلى التأكيد بضمير الفصل فقال: {الباطل} أي العدم حقاً، لا يستحق أن تضاف إليه الإلهية بوجه من الوجوه، وإلا لمنع من شيء من هذه الأفعال مرة من المرات، فلما وجدت على هذا النظام علم أنه الواحد الذي لا مكافئ له.
Onların ilahlarının batıl olduğuna dair: {هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “İşte bu Allah’ın yaratışıdır; gösterin bana O’ndan başkaları ne yaratmıştır!” buyruğu gibi daha fazlası olmayacak derecede pek çok delil geçtiği ve makamın büyüklüğüne dikkat çekmek için zamir makamında lafza-i celal burada fazlaca açıkça zikredildiği için fasıl zamirine ihtiyaç bırakmayarak şöyle buyurdu: {الْبَاطِلُ} “batılın ta kendisidir” yani gerçekte yokluktur; hiçbir vecihle kendisine ilahlığın nispet edilmesine layık değildir; aksi takdirde bu fiillerden birine bir defasında dahi olsa engel olurdu. Mademki bu nizam üzere vücut bulmuştur, bilindi ki O, hiçbir dengi olmayan Tek'tir.
ولما كانوا يعلونها عن مراتبها ويكبرونها بغير حق، قال: {وأن الله} أي الملك الأعظم وحده، ولما كان النيران مما عبد من دون الله، وكانا قد جمعاً علواً وكبراً، وكان ليس لهما من ذاتهما إلا العدم فضلاً عن السفول والصغر، ختم بقوله: {هو العلي الكبير} أي عن أن يداينه في عليائه ضد، أو يباريه في كبريائه ند.
Onlar [o putları] mertebelerinin üstüne çıkardıkları ve haksız yere yücelttikleri için şöyle buyurdu: {وَأَنَّ اللَّهَ} “ve şüphesiz Allah” yani tek başına en büyük Melik olan Allah, -iki nur kaynağı (Güneş ve Ay) Allah'tan başka tapılan şeyler arasında yer aldığı, her ikisi de bir yükseklik ve büyüklüğü kendisinde topladığı ve alçaklık ile küçüklük şöyle dursun bizzat kendi zatlarından sadece yokluğa sahip oldukları için- sözünü şöyle tamamladı: {هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “yücedir, büyüktür” yani O'nun yüceliğine bir zıddın yaklaşmasından veya büyüklüğünde bir dengin O'nunla boy ölçüşmesinden [münezzehtir].
ولما تضمنت الآية ثلاثة أشياء، أتبعها دليلها، فقال منبهاً على أن سيرنا في الفلك مثل سير النجوم في الفلك، وسير أعمارنا في فلك الأيام حتى يولجنا في بحر الموت مثل سير كل من الليل والنهار في فلك الشمس حتى يولجه في الآخر فيذهب حتى كأنه ما كان، ولولا تفرده بالحقية والعلو والكبر ما استقام ذلك، خاصاً بالخطاب أعلى الناس، تنبيهاً على أن هذه لكثرة الألف لها أعرض عن تأملها، فهو في الحقيقة حث على تدبرها، ويؤيده الإقبال على الكل عند تعليلها: {ألم تر أن الفلك} أي السفن كباراً وصغاراً {تجري} أي بكم حاملة ما تعجزون عن نقل مثله في البر، وعبر بالظرفية إشارة إلى أنه ليس لها من ذاتها إلا الرسوب في الماء لكثافتها ولطافته فقال: {في البحر} أي على وجه الماء، وعبر عن الفعل بأثره لأنه أحب فقال: {بنعمت الله} أي برحمة الملك الأعلى المحيط علماً وقدرة وإحسانه، مجدداً ذلك على مدى الزمان عليكم في تعليمكم صنعها حتى تهيأت لذلك على يدي أبيكم نوح العبد الشكور ﵇ {ليريكم من آياته} أي عجائب قدرته ودلائله التي تدلكم على
Ayet üç hususu ihtiva edince, bunların delilini peşinden getirerek, gemideki yolculuğumuzun gökteki yıldızların akıp gitmesi gibi olduğuna, ömrümüzün günler feleğindeki akışının bizi ölüm denizine daldırıncaya kadar gece ve gündüzün her birinin güneş feleğindeki akıp gitmesi ve birinin diğerinin içine sokularak sanki hiç yokmuş gibi kaybolup gitmesi gibi olduğuna dikkat çekerek buyurdu ki -şayet O'nun hak olmada, yücelikte ve büyüklükte tekliği olmasaydı bu düzen ayakta duramazdı; aşırı ünsiyetten dolayı bunun üzerinde düşünmekten yüz çevrildiğine dikkat çekmek üzere hitabı insanların en yücesine tahsis etti ki bu hakikatte onun üzerinde tefekkür etmeye bir teşviktir; bunun gerekçesi zikredilirken herkese yönelinmesi de bunu desteklemektedir-: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ} “Görmedin mi ki gemiler” yani büyük ve küçük gemiler {تَجْرِي} “akıp gitmektedir” yani karada bir benzerini taşımaktan aciz kaldığınız yükleri taşıyarak sizinle birlikte akmaktadır. Suyun letafeti karşısında gemilerin kesafeti sebebiyle kendi zatları gereği suda batmaktan başka bir durumları olmadığına işaret etmek üzere zarfiyet edatıyla ifade ederek: {فِي الْبَحْرِ} “denizde” yani suyun üzerinde buyurdu. Fiili, daha sevimli olduğu için eseriyle ifade ederek şöyle buyurdu: {بِنِعْمَتِ اللَّهِ} “Allah’ın nimetiyle” yani ilmi ve kudretiyle her şeyi kuşatan Yüce Melik'in rahmeti ve ihsanıyla; şükreden bir kul olan babanız Nuh'un aleyhisselâm eliyle bu işe elverişli hale getirilinceye kadar gemi yapımını size öğretmek suretiyle zaman boyunca bu nimeti üzerinizde yenileyerek {لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ} “size ayetlerinden göstersin diye” yani kudretinin harikalarını ve
أنه الحق الذي أثبت بوجوب وجوده ما ترون من الأحمال الثقال على وجه الماء الذي ترسب فيه الإبرة فما دونها، وهي مساوية لغيرها في أن الكل من التراب، فما فاوت بينها إلا هو بتمام قدرته وفعله بالاختيار.
iğne ve ondan daha küçük şeylerin battığı suyun üzerinde, gördüğünüz o ağır yükleri varlığının zorunluluğu ile sabit kılan Hakkın O olduğuna delalet eden delillerini [göstersin diye]. Oysa hepsi topraktan olma hususunda diğerleriyle eşittir; aralarını ancak O, tam kudreti ve ihtiyarî fiiliyle farklı kılmıştır.
ولما كان هذا أمراً إذا جرد النظر فيه عن كونه قد صار مألوفاً بهر العقول وحير الفهوم، أشار إليه بقوله مؤكداً تنبيهاً مما هم فيه من الغفلة عنه، لافتاً الخطاب بعد الجمع إلى الإفراد تنبيهاً على دقة الأمر وأنه - وإن كان يظن أنه ظاهر - لا يفهمه حق فهمه غيره ﷺ: {إن في ذلك} أي الأمر الهائل البديع الرفيع {لآيات} أي دلالات واضحات على ما له من صفات الكمال في عدم غرقه وفي سيرة إلى البلاد الشاسعة، والأقطار البعيدة، وفي كون سيره ذهاباً وإياباً تارة بريحين، وأخرى بريح واحدة، وفي إنجاء أبيكم نوح ﵇ ومن أراد الله من خلقه به وإغراق غيرهم من جميع أهل الأرض، وفي غير ذلك من شؤونه، وأموره وفنونه، ونعمه وفتونه وإن كان أكثر ذلك قد صار مألوفاً لكم فجهلتم أنه من خوارق العادات، ونواقض المطردات، وعلم من ختام التي قبلها أن
Bu durum, alışılagelmiş olmasından soyutlanarak bakıldığında akılları hayrete düşüren ve anlayışları şaşırtan bir husus olduğu için, içinde bulundukları gafletten uyarmak üzere tekit ederek buna işaret etti; meselenin inceliğine ve her ne kadar zahir zannedilse de O'ndan ﷺ başkasının bunu hakkıyla anlayamayacağına dikkat çekmek üzere çoğul hitaptan sonra tekil hitaba yönelerek şöyle buyurdu: {إِنَّ فِي ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda” yani bu dehşetli, eşsiz ve yüce işte {لَآيَاتٍ} “elbette ayetler vardır” yani [geminin] batmamasında, uzak beldelere ve ırak diyarlara doğru yol almasında, gidiş geliş seyrinin bazen iki rüzgârla bazen tek rüzgârla olmasında, babanız Nuh'un aleyhisselâm ve Allah'ın mahlukatından dilediği kimselerin onunla kurtarılmasında ve yeryüzü halkının tamamından diğerlerinin suda boğulmasında, O'nun diğer şanlarında, işlerinde, sanatlarında, nimetlerinde ve imtihanlarında O'nun kemal sıfatlarına dair apaçık deliller vardır. Her ne kadar bunların çoğu sizin için alışılmış hale gelip bunların harikulade hallerden ve alışılagelmiş kuralları bozan durumlardan olduğunu bilmezden gelseniz de. Bir önceki ayetin sonundan anlaşıldı ki,
المراد - بقوله جامعاً لجميع الإيمان الذي هو نصفان: نصف صبر، ونصف شكر، وذلك تمام صفة المؤمن مظهراً موضع لك أو لكم - ما أفاد الحكم بكل من شاركه ﷺ في الوصفين المذكورين: {لكل صبار} إدامة الفكر في هذه النعم واستحضارها في الشدة والرخاء، وأنها من عند الله، وأنه لا يقدر عليها سواه، والإذعان له في جميع ذلك، حفظاً لما دل عليه العقل من أخذ الميثاق بالشكر، وأن لا يصرف الحق إلى غير أهله، فيلزم عليه الإساءة إلى المحسن {شكور *} عليه مبالغ في كل من الصبر والشكر، وعلم من صيغة المبالغة في كل منهما أنه لا يعرف في الرخاء من عظمة الله ما كان يعرفه في الشدة إلا من طبعهم الله على ذلك ووفقهم له وأعانهم عليه بحفظ العهد وترك النقض جرياً مع ما تدعو إليه الفطرة الأولى السليمة، وقليل ما هم، وقال الرازي في اللوامع: وكيفما كان فالصبر هو الثبات في مراكز العبودية، والشكر رؤية النعمة من المنعم الحق وصرف نعمه إلى محابّه.
biri sabır, diğeri şükür olan ve müminin tam sıfatını teşkil eden imanın iki yarısını birden toplayarak "sizin için" veya "senin için" zamiri yerine zahir isim getirmek suretiyle murad edilen şey; zikredilen iki vasıfta O'na ﷺ ortak olan herkes için hükmü ifade eden şu buyruktur: {لِكُلِّ صَبَّارٍ} “çok sabreden herkes için” yani bu nimetler üzerinde sürekli düşünmek, darlıkta ve bollukta bunları hatırda tutmak, bunların Allah katından olduğunu ve O'ndan başkasının bunlara güç yetiremeyeceğini bilmek, şükür ile mîsak alındığına ve hakkın ehlinden başkasına sarf edilmemesi gerektiğine -ki aksi halde iyilik yapana kötülük etmek gerekir- delalet eden aklın gösterdiği şeyi muhafaza etmek gayesiyle bütün bunlarda O'na boyun eğmek; {شَكُورٍ} “çok şükreden” O'na karşı hem sabırda hem de şükürde ileri derecede olandır. Her ikisinde de mübalağa kipi kullanılmasından anlaşıldı ki, bolluk anında Allah'ın azametini, darlık anında bildiği gibi bilenler, ancak Allah'ın fıtratlarını bunun üzerine yarattığı, kendilerini buna muvaffak kıldığı, ilk selim fıtratın çağırdığı çizgiye uygun olarak ahdi koruyup bozmamak suretiyle yardım ettiği kimselerdir; onlar da ne kadar azdır! Râzî, el-Levâmi‘ adlı eserinde şöyle demiştir: "Nasıl olursa olsun sabır, kulluk makamlarında sebat etmektir; şükür ise nimeti hakiki Mün'im'den (nimet verenden) görmek ve O'nun nimetlerini O'nun sevdiği yerlere sarf etmektir."
ولما كانوا يسارعون إلى الكفر بعد انفصالهم من هذه الآية العظمية، وإلباسهم ههذ النعمة الجسيمة، التي عرفتهم ما تضمنته الآية السالفة من حقيته وحده وعلوه وكبره وبطلان شركائهم، أعرض عنهم
Onlar, bu muazzam mucizeden ayrıldıktan ve önceki ayetin ihtiva ettiği yalnızca O'nun hak oluşu, yüceliği, büyüklüğü ve ortaklarının batıllığı hakikatini kendilerine bildiren bu büyük nimete büründürüldükten sonra inkâra koştukları için,
وجه الخطاب لأنهم لم يرجعوا بعد الوضوح إيذاناً باستحقاق شديد الغضب والعذاب، فقال معجباً عاطفاً على ما تقديره: وأما غير الصبار الشكور فلا يرون ما في ذلك من الآيات في حال رخائهم: {وإذا غشيهم} أي علاهم وهم فيها حتى صار كالمغطى لهم، لأنه منعهم من أن تمتد أبصارهم كما كانت {موج} أي هذا الجنس، ولعله أفرده لأنه لشدة اضطرابه وإيتانه شيئاً في أثر شيء متتابعاً بركب بعضه كأنه شيء واحد، وأصله من الحركة والازدحام {كالظلل} أي حتى كان كأطراف الجبال المظلمة لمن يكون إلى جانبها، وللإشارة إلى خضوعهم غاية الخضوع كرر الأسم الأعظم فقال: {دعوا الله} أي مستحضرين لما يقدر عليه الإنسان من كماله بجلاله وجماله، عالمين بجميع مضمون الآية السالفة من حقيته وعلوه وكبره وبطلان ما يدعون من دونه {مخلصين له الدين} لا يدعون شيئاً سواه بألسنتهم ولا قلوبهم لما اضطرهم إلى ذلك من آيات الجلال، وقسرهم عليه من العظمة والكمال، واقتضى الحال في سورة الحكمة حذف ما دعوا به لتعظيم الأمر فيه لما اقتضاه من الشدائد لتذهب النفس فيه كل مذهب.
apaçık delilden sonra [hakk'a] dönmediklerinden ötürü şiddetli bir gazaba ve azaba müstahak olduklarını bildirmek üzere hitabın yönü onlardan çevrildi. Takdiri; "Çok sabreden ve çok şükreden kimselerin dışındakilere gelince, onlar bolluk hallerinde bundaki ayetleri görmezler" şeklinde olan bir cümleye atıfla, hayret verici durumlarını belirterek şöyle buyurdu: {وَإِذَا غَشِيَهُمْ} “Onları bürüdüğü zaman” yani onlar gemideyken üzerlerini kaplayıp sanki örten bir örtü gibi olduğunda; zira onların bakışlarının eskisi gibi uzanmasına engel olmuştur; {مَوْجٌ} “bir dalga” yani bu cinsten [bir dalga]. Tekil getirmesi muhtemelen şiddetli çalkantısından ve birbiri ardınca kesintisiz gelip birbirine binerek sanki tek bir şeymiş gibi görünmesindendir; aslı ise hareket ve yığılmadan gelir; {كَالظُّلَلِ} “gölgeler gibi” yani yanında bulunan kimseye karanlık dağların kenarları gibi olduğunda. Son derece boyun eğdiklerine işaret etmek için İsm-i Âzam'ı tekrar ederek şöyle buyurdu: {دَعَوُا اللَّهَ} “Allah’a yalvarırlar” yani insanın celal ve cemaliyle O'nun kemaline dair kavrayabildiği şeyleri zihinlerinde hazır tutarak, önceki ayetin ihtiva ettiği hak oluşunu, yüceliğini, büyüklüğünü ve O'ndan başka yalvardıkları şeylerin batıllığını tam anlamıyla bilerek, {مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “dini yalnızca O’na halis kılarak”; celal ayetlerinin kendilerini buna mecbur bırakması, azamet ve kemalin kendilerini buna zorlaması sebebiyle ne dilleriyle ne de kalpleriyle O'ndan başka hiçbir şeye yalvarmazlar. Hikmet suresindeki durum, nefsin her türlü ihtimale gitmesi için o durumun getirdiği şiddetli sıkıntılardan dolayı işin büyüklüğünü belirtmek üzere ne ile dua ettiklerinin hazfedilmesini gerektirmiştir.
ولما كان القتل بالسيف أسهل عندهم من أن يقال عنهم: إنهم
Kılıçla öldürülmek onlar için,
أقروا بشيء هم له منكرون لأجل الخوف خوف السبة بذلك والعار حتى قال من قال: لولا أن يقال إني ما أسلمت إلا جزعاً من الموت فيسب بذلك بني من بعدي لأسلمت. بين لهم سبحانه أنهم وقعوا بما فعلوا عند خوف الغرق في ذلك، وأعجب منه رجوعهم إلى الكفر عند الإنجاء، لما فيه مع ذلك من كفران الإحسان الذي هو عندهم من أعظم الشنع، فقال دالاً بالفاء على قرب استحالتهم وطيشهم وجهالتهم: {فلما نجّاهم} أي خلصهم رافعاً لهم، تنجية لهم عظيمة بالتدريج من تلك الأهوال {إلى البر} نزلوا عن تلك المرتبة التي أخلصوا فيها الدين، وتنكبوا سبيل المفسدين وانقسموا قسمين {فمنهم} أي تسبب عن نعمة الإنجاء وربط بها إشارة إلى أن المؤثر لهذا الانقسام إنما هو الاضطرار إلى الإخلاص في البحر والنجاة منهم أنه كان منهم {مقتصد} متكلف للتوسط والميل للإقامة على الطريق المستقيم، وهو الإخلاص في التوحيد الذي ألجأه إليه الاضطرار، وهم قليل - بما دل عليه التصريح بالتبعيض، ومنهم جاحد للنعمة ملق لجلباب الحياة في التصريح بذلك،
bunun ayıplanması ve utancından korkarak, korku sebebiyle inkâr ettikleri bir şeyi ikrar ettiklerinin söylenmesinden daha kolay geldiği için -nitekim söyleyen kimse: "Ölüm korkusundan dolayı Müslüman oldu denilip benden sonraki çocuklarım bununla ayıplanmayacak olsaydı kesinlikle Müslüman olurdum" demiştir- Allah Teâlâ, boğulma korkusu anında yaptıkları bu davranışla bizzat buna düştüklerini ve bundan daha hayret verici olanının ise kurtarıldıklarında inkâra geri dönmeleri olduğunu açıkladı; zira bunda, kendi nezdlerinde en büyük çirkinliklerden sayılan iyiliğe karşı nankörlük de vardır. Durumlarının ne kadar çabuk değiştiğine, hafifliklerine ve cehaletlerine "fe" harfiyle delalet ederek şöyle buyurdu: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ} “Onları kurtarınca” yani o dehşetlerden kademe kademe onları yücelterek büyük bir kurtarışla halas edip {إِلَى الْبَرِّ} “karaya [ulaştırınca]” dini halis kıldıkları o mertebeden aşağı indiler, bozguncuların yoluna saptılar ve iki kısma ayrıldılar: {فَمِنْهُمْ} “onlardan kimi vardır ki” yani karaya çıkarılma nimetinin bir sonucu olarak ve bu ayrışmaya sebep olan şeyin denizde ihlasa mecbur kalmak ve oradan kurtulmak olduğuna işaretle onlardan kimi {مُقْتَصِدٌ} “orta yolu tutar” orta yolu tutmaya ve dosdoğru yol üzerinde kalmaya meylederek kendisini zorlar ki o da çaresizliğin kendisini mecbur bıraktığı tevhitteki ihlastır; teb'îz (kısmîlik) ifadesinin açıkça belirtilmesinin delaletiyle bunlar pek azdır. Onlardan kimi de nimeti inkâr eden ve bunu açıkça belirtmede hayâ örtüsünü bir kenara atandır;
وهو الأكثر - كما مضت الإشارة إليه ودل عليه ترك التصريح فيه بالتبعيض، وما يقتصد إلا كل صبار شكور، إما حالاً وإما مالاً {وما يجحد} وخوّف الجاحد بمظهر العظمة التي من شأنها الانتقام، فقال صارفاً القول إليه: {بآياتنا} أي ينكرها مع عظمها ولا سيما بعد الاعتراف بها {إلا كل ختار} أي شديد الغدر عظيمه لما نقض من العهد الهادي إليه العقل والداعي إليه الخوف {كفور *} أي عظيم الكفر لإحسان من هو متقلب في نعمه، في سره وعلنه، وحركاته وسكناته، ولا نعمة إلا وهي منه، ومن هنا جاءت المبالغة في الصفتين، وعلم أنهما طباق ومقابلة لختام التي قبلها، وأن الآية من الاحتباك: دل ذكر المقتصد أولاً على «ومنهم جاحد» ثانياً، وحصر الجحود في الكفور ثانياً على حصر الاقتصاد في الشكور أولاً، قال البغوي: قيل: نزلت في عكرمة بن أبي جهل حين هرب ﵁ عام الفتح إلى البحر فجاءهم ريح عاصف - يعني: فقال الركاب على عادتهم: أخلصوا فإن آلهتكم لا تغني عنكم ههنا شيئاً - فقال عكرمة ﵁: لئن أنجاني الله من هذا لأرجعن إلى محمد ولأضعن يدي في يده فسكنت الريح، فرجع عكرمة ﵁ إلى مكة فأسلم وحسن إسلامه، وقال
-daha önce işaret edildiği ve teb'îzin açıkça zikredilmemesinin delalet ettiği üzere- çoğunluk da bunlardır. Zaten ya fiilen ya da netice itibarıyla çok sabreden ve çok şükredenden başkası iktisatlı davranamaz (orta yolu tutamaz). {وَمَا يَجْحَدُ} İnkârcıyı, şanı intikam almak olan azamet tecellisiyle korkutarak sözü ona yöneltti ve şöyle buyurdu: {بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi inkâr etmez” yani büyüklüklerine rağmen, hele de onları ikrar ettikten sonra onları inkâr etmez {إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ} “son derece nankörce sözünden dönen, çok vefasız olandan başkası” yani aklın yol gösterdiği ve korkunun sevk ettiği ahdi bozduğu için hainliği pek şiddetli ve pek büyük olan kimseden başkası; {كَفُورٍ} “son derece nankör olandan başkası” yani gizlisinde ve açığında, hareketinde ve sükûnetinde nimetleri içinde yüzdüğü ve O'ndan başka hiçbir nimet verenin bulunmadığı Zat'ın ihsanına karşı küfrü ve nankörlüğü çok büyük olandan başkası. İki sıfatta da mübalağa buradan gelmektedir. Bilindi ki bu iki sıfat, bir önceki ayetin sonuyla bir tezat ve mukabele teşkil etmektedir ve ayette ihtibâk sanatı vardır: İlk olarak "orta yolu tutan"ın zikredilmesi ikinci olarak "onlardan kimi de inkârcıdır" manasına; ikinci olarak inkârın "kefûr"a has kılınması ise birinci olarak orta yolu tutmanın "şekûr"a has kılındığına delalet etmiştir. Begavî şöyle demiştir: "Bu ayetin, Fetih yılında deniz yoluyla kaçan İkrime b. Ebî Cehil radıyallâhu anh hakkında indiği söylenmiştir. Onlara şiddetli bir fırtına gelmiş -yani yolcular adetleri üzere: 'İhlasla yalvarın, zira ilahlarınız burada size hiçbir fayda sağlamaz' demişlerdi- bunun üzerine İkrime radıyallâhu anh: 'Eğer Allah beni bundan kurtarırsa, mutlaka Muhammed'e döneceğim ve elimi onun eline koyacağım' demiş; rüzgâr dinmiş, İkrime radıyallâhu anh Mekke'ye dönerek Müslüman olmuş ve İslam'ı güzel olmuştur." Şöyle dedi
مجاهد: مقتصد في القول مضمر للكفر، وقال الكلبي: مقتصد في القول أي من الكفار، لأن بعضهم كان أشد قولاً وأعلى في الافتراء من بعض.
Mücâhid: "Sözde orta yollu olan, içten ise inkârı gizleyendir." Kelbî ise: "Kâfirlerden sözde orta yolu tutandır; zira onların bir kısmı sözce diğerlerinden daha şiddetli ve iftirada daha ileriydi" demiştir.
ولما ظهرت بما ذكر في هذه السورة دقائق الحكمة، وانتشرت في الخافقين ألوية العظمة ونفوذ الكلمة، وأعربت ألسن القدرة عن دلائل الوحدانية، فلم تدع شيئاً من العجمة، فظهر كالشمس أنه لا بد من الصيرورة إلى يوم الفصل وختم بالمكذب، أمر سبحانه عباده عامة عاصيهم ومطيعهم بالإقبال عليه، وخوّفهم ما هم صائرون إليه، منادياً لهم بأدنى أوصافهم لما لهم من الذبذبة كما عرف به الحال الذي شرح آنفاً فقال: {يأ أيها الناس} أي عامة، ولفت الكلام إلى الوصف المذكر بالإحسان ترغيباً وترهيباً فقال: {اتقوا ربكم} أي والذي لا إله لكم غيره، لأنه لا محسن إليكم غيره، اتقاء يدوم وأنتم في غاية الاجتهاد فيه، لا كما فعلتم عند ما رأيتم من أهوال البحر.
Bu surede zikredilenlerle hikmetin incelikleri ortaya çıkınca, azamet ve sözün geçerliliği sancakları doğuda ve batıda dalgalanınca, kudret dilleri teklik delillerini açıkça beyan edip hiçbir kapalılık bırakmayınca, ayrım gününe varmanın kaçınılmaz olduğu güneş gibi aşikâr olup [söz] yalanlayanla son bulunca; Allah Teâlâ, asisiyle itaatkârıyla bütün kullarına Kendisine yönelmelerini emretti, az önce açıklanan durumun tanıttığı gibi sahip oldukları bocalama sebebiyle onlara en alt vasıflarıyla nida ederek varacakları şeyle onları korkuttu ve şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ} “Ey insanlar!” yani hepiniz; rağbet ve korku uyandırmak amacıyla sözü ihsanı hatırlatan sıfata yönelterek buyurdu ki: {اتَّقُوا رَبَّكُمْ} “Rabbinizden sakının” yani sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur, çünkü size O'ndan başka ihsanda bulunan yoktur; denizin dehşetini gördüğünüzde yaptığınız gibi değil, son derece gayret içinde bulunarak devamlı bir sakınışla sakının.
ولما كانت وحدة الأله الملك توجب الخوف منه، لأنه لا مكافئ له، وكان أن عهد منه أنه لا يستعرض عبادة لمجازاتهم على
Melik olan İlah'ın tekliği, hiçbir dengi olmadığı için O'ndan korkmayı gerektirdiğinden ve kullarını amellerinden dolayı cezalandırmak için
أعمالهم لا يخشى كما يخشى إذا علم منه أن يستعرضهم قال: {واخشوا يوماً} لا يشبه الأيام، ولا يعد هول البحر ولا غيره عند أدنى هول من أهواله شيئاً بوجه.
onları hesaba çekmeyeceği bilindiğinde, hesaba çekeceği bilindiğindeki gibi korkulmayacağından şöyle buyurdu: {وَاخْشَوْا يَوْمًا} “Ve öyle bir günden korkun ki” o gün hiçbir güne benzemez; onun en küçük dehşeti yanında ne denizin dehşeti ne de başka bir şey hiçbir surette bir değer ifade etmez.
ولما كان المجرم إذا علم أن له عند الملك من يدفع عنه فتر ذلك من خوفه، وكان ما بين الوالد والولد من الحنو والشفقة والعطف والرحمة الداعية إلى المحاماة والنصرة والفداء بالنفس والمال أعظم مما بين غيرهما، فإذا انتفى إغناء أحدهما عن الآخر انتفى غيرهما بطريق الأولى قال: {لا يجزي} أي يغني فيه، ولعله حذف الصلة إشارة إلى أن هذا الحال لهم دائماً إلا أنه سبحانه أقام في هذه الدار أسباباً ستر قدرته بها، فصار الجاهل يحيل الأمر ويسنده إليها، وأما هناك فتزول الأسباب، وينجلي غمام الارتياب، ويظهر اختصاص العظمة برب الأرباب.
Suçlu bir kimse, hükümdarın yanında kendisini savunacak birinin bulunduğunu bildiğinde bu durum onun korkusunu yatıştıracağından; baba ile evlat arasındaki şefkat, merhamet, acıma ve canla malla korumaya, yardıma ve fedakârlığa sevk eden duygu başkaları arasındakinden daha büyük olduğundan; bunlardan birinin diğeri adına bir şey ödeyemeyeceği sabit olunca başkalarının evleviyetle bunu yapamayacağı anlaşıldığından şöyle buyurdu: {لَا يَجْزِي} “ödeyemez” yani o günde fayda sağlayamaz. Herhalde bu durumun onlar için daimi olduğuna işaret etmek üzere sılayı hazfetti; şu kadar var ki Allah Teâlâ bu dünyada kudretini kendileriyle örttüğü sebepler var etmiştir, bu yüzden cahil kimse işi bu sebeplere bağlar ve onlara dayandırır. Orada ise sebepler ortadan kalkar, şüphe bulutları dağılır ve azametin yalnızca Rabler Rabbine ait olduğu açığa çıkar.
ولما كانت شفقة الوالد - مع شمولها لجميع أيام حياته - أعظم فهو يؤثر حياة ولده على حياته ويؤثر أن يحمل بنفسه الآلام والأموال بدأ به فقال: {والد} كائناً من كان {عن ولده} أي لا يوجد منه ولا يتجدد في وقت من الأوقات نوع من أنواع الجزاء
Babanın şefkati -hayatının bütün günlerini kapsamasıyla birlikte- daha büyük olduğu, çocuğunun hayatını kendi hayatına tercih ettiği ve acıları ile maddi külfetleri bizzat kendisi yüklenmeyi yeğlediği için onunla başlayarak şöyle buyurdu: {وَالِدٌ} “hiçbir baba” kim olursa olsun {عَنْ وَلَدِهِ} “çocuğuna” yani ondan hiçbir şekilde herhangi bir karşılık ödeme sadır olmaz ve hiçbir vakitte yenilenmez,
وإن تحقق أن الولد منه، والتعبير بالمضارع إشارة إلى أن الوالد لا يزال تدعوه الوالدية إلى الشفقة على الولد، وتجدد عنده العطف والرقة، والمفعول إما محذوف لأنه أشد في النفي وآكد، وإما مدلول عليه بما في الشق الذي بعده.
çocuğun kendisinden olduğu kesin olarak bilinse bile. Muzari (geniş/şimdiki zaman) kipiyle ifade edilmesi, babalık bağının babayı sürekli çocuğuna şefkat göstermeye çağırdığına, onda merhamet ve inceliği tazelediğine bir işarettir. Mef'ûl (nesne) ise nefyin daha şiddetli ve daha tekitli olması için ya hazfedilmiştir ya da kendisinden sonraki kısımda bulunan ifadeyle delalet edilmiştir.
ولما كان الولد لا يتوقع منه الإغناء عن والده في الهزاهز إلا بعد بلوغه، أخره في عبارة دالة على ثبات السلب العام فقال: {ولا مولود} أي مولود كان {هو جاز عن والده} وإن علم أنه بعضه {شيئاً} من الجزاء، وفي التعبير ب «هو» إشعار بأن المنفي نفعه بنفسه، ففيه ترجية بأن الله قد يأذن له في نفعه إذا وجد الشرط، وعبر هنا بالاسم الفاعل لأن الولد من شأنه أن يكون ذلك له ديدناً لما لأبيه عليه من الحقوق، والفعل يطلق على من ليس من شأنه الاتصاف بمأخذ اشتقاقه، فعبر به في الأب لأنه لاحق للولد عليه يوجب عليه ملازمة الدفع عنه، ويكون ذلك من شأنه ومما يتصف به فلا ينفك عنه، وذلك كما أن الملك لو خاط صح أن يقول في تلك الحال: أنه يخيط، ولا يصح «خياط» لأن ذلك ليس من صنعته، ولا من شأنه.
Çocuğun ise sarsıcı durumlarda babasına fayda sağlaması ancak büluğa erdikten sonra beklenebileceğinden, genel nefyin sabitliğine delalet eden bir ifadeyle onu sonraya bırakarak şöyle buyurdu: {وَلَا مَوْلُودٌ} “hiçbir evlat da” hangi çocuk olursa olsun {هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ} “babası için ödeyici [değildir]” onun bir parçası olduğu bilinse bile {شَيْئًا} “hiçbir şeyi” yani karşılık nevinden hiçbir şeyi. "O" (هُوَ) zamirinin kullanılmasında, bizzat kendisinin sağlayacağı faydanın nefyedildiğine bir işaret vardır; dolayısıyla bunda, şart gerçekleştiğinde Allah'ın ona fayda sağlama hususunda izin verebileceğine dair bir ümit vardır. Burada ism-i fâil kipi kullanılmıştır, çünkü babasının üzerindeki haklarından dolayı bunu yapmak çocuğun daimi bir vasfı ve âdeti olmalıdır; fiil ise türediği kökün ifade ettiği vasıfla muttasıf olması adetinden olmayan kimseler için de kullanılır. Bu sebeple baba hakkında [fiil] kullanılmıştır, zira çocuğun baba üzerinde onu sürekli savunmasını gerektiren, onun ayrılmaz bir vasfı haline gelip kendisinden hiç ayrılmayacak bir hakkı yoktur; tıpkı bir melikin dikiş dikmesi halinde o esnada "dikiyor" denilmesinin doğru olup "terzidir" denilmesinin doğru olmaması gibi, çünkü bu onun sanatı ve daimi işi değildir.
ولما كان من المعلوم أن لسان حالهم يقول: هل هذا اليوم كائن
Onların hal dilinin: "Bu gün gerçekten vuku bulacak mı?" diye sorduğu bilindiğinden,
حقاً؟ أجيب هذا السؤال بقوله مؤكداً لمكان إنكارهم، لأفتاً القول إلى الاسم الأعظم لاقتضاء الوفاء له: {إن وعد الله} الذي له جميع معاقد العز والجلال {حق} يعني أنه سبحانه قد وعد به على جلال جلاله، وعظيم قدرته وكماله، فكيف يجوز أن يقع في وهم فضلاً عن أوهامكم أن يخلفه مع أن أدناكم - أيها العرب كافة - لا يرى أن يخلف وعده وإن ارتكب في ذلك الأخطار، وعانى فيه الشدائد الكبار، فلما ثبت أمره، وكان حبهم لسجن هذا الكون المشهود ينسيهم ذلك اليوم، لما جعل سبحانه في هذا الكون من المستلذات، تسبب عنه قوله: {فلا تغرنكم} مؤكداً لعظم الخطب {الحياة الدنيا} أي بزخرفها، ولا ما يبهج من لا تأمل له من فاني رونقها، وكرر الفعل والتأكيد إشارة إلى أن ما لهم من الألف بالحاضر مُعم لهم عما فيه من الزور، والخداع الظاهر والغرور، فقال مظهراً غير مضمر لأجل زيادةً التنبيه والتحذير: {ولا يغرنكم بالله} الذي لا أعظم منه ولا مكافئ له مع ولايته لكم {الغرور *} أي الكثير الغرور
inkârları sebebiyle tekit edilerek ve yerine getirilmesi O'na vacip olduğu için söz İsm-i Âzam'a yöneltilerek bu soruya şöyle cevap verildi: {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah’ın vaadi” bütün izzet ve celal makamlarına sahip olan Allah'ın [vaadi] {حَقٌّ} “haktır” yani şanı yüce olan Allah, celalinin ululuğu, kudretinin ve kemalinin büyüklüğü ile bunu vadetmiştir. Bütün tehlikeleri göze alsa ve büyük sıkıntılara katlansa bile -ey bütün Araplar- sizin en sıradan olanınız dahi sözünden dönmeyi uygun görmezken, O'nun vadinden döneceği nasıl bir vehme, hele hele sizin vehimlerinize gelebilir? O günün gerçekleşmesi sabit olunca ve bu müşahede edilen âlem zindanına olan sevgileri -Allah Teâlâ'nın bu âlemde var ettiği lezzetler sebebiyle- onlara o günü unutturduğundan, durumun büyüklüğünü tekit ederek bunun peşinden şöyle buyurdu: {فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ} “Sizi sakın aldatmasın” {الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “dünya hayatı” yani süsüyle ve tefekkürü olmayan kimseleri sevindiren o geçici parıltısıyla [sizi aldatmasın]. Fiili ve tekiti tekrar etmesi, içinde bulundukları ana duydukları ünsiyetin, onda bulunan sahtelikleri, aşikâr aldanışı ve gururu görmezden gelmelerine yol açtığına işaret etmek içindir. Uyarı ve sakındırmayı artırmak amacıyla zamir getirmeyip açık isim zikrederek şöyle buyurdu: {وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ} “Allah ile sizi sakın aldatmasın” Kendisinden daha büyüğü ve dengi bulunmayan, üstelik sizin sahibiniz olan Allah ile; {الْغَرُورُ} “o çok aldatıcı” yani aldatması pek çok olan,
المبالغ فيه، وهو الشيطان الذي لا أحقر منه، لما جمع من البعد والطرد والاحتراق مع عداوته بما يزين لكم من أمرها، ويلهيكم به من تعظيم قدرها، وينسيكموه من كيدها وغدرها، وتعبها وشرها، وأذاها وضرها، فيوجب ذلك لكم الإعراض عن ذلك اليوم، فلا تعدونه معاداً، فلا تتخذون له زاداً، لما اقترن بغروره من حلم الله وإمهاله، قال سعيد بن جبير ﵁: الغرة أن يعمل المعصية ويتمنى المغفرة.
bunda aşırıya kaçan, o da kendisinden daha aşağılığı bulunmayan şeytandır; zira o, düşmanlığıyla birlikte [dünya] hayatını size süsleyerek, onun değerini büyüterek sizi oyalamasıyla ve onun tuzağını, hilesini, yorgunluğunu, şerrini, eziyetini ve zararını size unutturmasıyla uzaklığı, kovulmuşluğu ve yanmayı kendisinde toplamıştır. Bu da sizin o günden yüz çevirmenize, onu dönülecek bir yer saymamanıza ve Allah'ın hilmi ve mühlet vermesi onun aldatmasına eşlik ettiği için o gün için azık hazırlamamanıza yol açar. Said b. Cübeyr radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Aldanış (el-Ğırra), günah işleyip bağışlanmayı ummaktır."
ولما كان من الأمر الواضح أن لسان حالهم بعد السؤال عن تحقق ذلك اليوم يسأل عن وقته كما مضى في غير آية، ويأتي في آخر التي بعدها، إنا تعنتاً واستهزاء وإما حقيقة، أجاب عن ذلك ضاماً إليه أخواته من مفاتيح الغيب المذكورة في حديث ابن عمر ﵄ الآتي، لما في ذلك من الحكمة التي سقيت لها السورة، مرتباً لها على الأبعد فالأبعد عن علم الخلق، فقال مؤكداً لما يعتقدون في كهانهم مظهراً الاسم الأعظم غير مضمر لشدة اقتضاء المقام له: {إن الله} أي بما له من العظمة وجميع أوصاف الكمال {عنده} أي خاصة، ولو قيل له مثلاً ما أفاد الحضور، ولو قيل «لديه» لأوهم التعبير بلدي
O günün gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini sorduktan sonra hal dillerinin -birçok ayette geçtiği ve bir sonrakinin sonunda geleceği üzere ya inat ve alay maksadıyla ya da hakikaten- onun vaktini de soracağı açık bir husus olduğundan; bu surenin sevk ediliş gayesi olan hikmetin gereği olarak İbn Ömer'in radıyallâhu anhümâ aşağıda gelecek olan hadisinde zikredilen gaybın anahtarlarından diğerlerini de buna ekleyip mahlukatın ilminden en uzak olandan başlayarak buna cevap verdi. Kâhinleri hakkında inandıkları şeyleri reddetmek üzere tekit ederek ve makamın bunu şiddetle gerektirmesi sebebiyle zamir yerine İsm-i Âzam'ı açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani azameti ve bütün kemal sıfatlarıyla {عِنْدَهُ} “yalnızca O’nun katındadır” yani sadece O'nun nezdindedir; şayet meselâ "O'na aittir" (لَهُ) denilseydi huzur (yanında olma) manasını ifade etmezdi; şayet "katındadır" (لَدَيْهِ) denilseydi, huzur için olan "ledâ" (لَدَى) ifadesi
التي هي للحضور أن ذلك كناية عن قربها جداً، وأوهم أن علمه تعالى يتفاوت تعلقه بالأشياء بخصوص أو عموم لأجل أن «لدى» أخص من عند فكانت عند أوفق للمراد، فإنها أفادت التمكن من العلم مع احتمال تأخرها وسلمت من تطرق احتمال فاسد إليها {علم الساعة} أي وقت قيامها، لا علم لغيره بذلك أصلاً.
onun son derece yakın olduğuna dair bir kinaye vehmi uyandırır ve "ledâ" kelimesinin "ınde"den daha hususi olması sebebiyle Allah Teâlâ'nın ilminin şeylere taallukunun hususilik veya umumilik bakımından farklılık gösterdiği vehmini verirdi. Bu sebeple murada en uygun olanı "ınde" (عِنْدَ) kelimesi olmuştur; zira bu kelime, vaktinin tehir edilmesi ihtimaliyle birlikte ilmin tamlığını ifade etmiş ve bozuk ihtimallerin kendisine yol bulmasından salim kalmıştır; {عِلْمُ السَّاعَةِ} “kıyametin bilgisi” yani onun ne zaman kopacağının bilgisi; O'ndan başkasının bu hususta kesinlikle hiçbir bilgisi yoktur.
ولما كان سبحانه قد نصب عليها أمارات توجب ظنوناً في قربها، وكشف بعض أمرها، عبر تعالى بالعلم، ولما كانوا قد ألحوا في السؤال عن وقتها، وكانت أبعد الخمس عن علم الخلق، وكانت شيئاً واحداً لا يتجزى {فإنما هي زجرة واحدة فإذا هم بالساهرة} [النازعات: ١٣] أبرزها سبحانه في جملة اسمية دالة على الدوام والثبوت على طريق الحصر، وهذا هو المفتاح الأول من مفاتيح الغيب ينفتح به من العلوم ما يجل عن الحصر عن قيام الأنفس بأبدانها، ماثلة على مذاقها بجميع أركانها، وأشكالها وألوانها، وسائر شأنها، وطيران الأرواح بالنفخ إليها واحتوائها عليها على اختلاف أنواعهم، وتغاير صورهم وأطوالهم، وتباين ألسنتهم وأعمالهم، إلى غير ذلك من الأمور، وعجائب المقدور، ثم سعيهم إلى الموقف ثم وقوفهم، ثم حسابهم إلى استقرار الفريقين في الدارين، هذا إلى موجهم
Allah Teâlâ onun yaklaştığına dair zannı gerektiren alametler koyduğu ve durumundan bazı şeyleri açıkladığı için "ilim" lafzıyla ifade buyurmuştur. Onlar vaktini sormakta ısrar ettikleri, beş şey içinde mahlukatın ilminden en uzak olanı o olduğu ve bölünmez tek bir şeyden ibaret bulunduğu için -{فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “O ancak tek bir haykırıştır, bir de bakarsın ki onlar uyanık haldedirler” [Nâziât: 13]- Allah Teâlâ onu hasr yoluyla devamlılık ve sübuta delalet eden bir isim cümlesi içinde ortaya koydu. Bu, gayb anahtarlarının ilkidir; onunla, nefislerin bedenleriyle ayağa kalkışına, bütün rükünleri, şekilleri, renkleri ve diğer bütün halleriyle tatlarına uygun olarak dikilişine, nefih ile ruhların bedenlere doğru uçup türlerinin farklılığına, suret ve boylarının çeşitliliğine, dillerinin ve amellerinin ayrılığına rağmen onları kuşatmasına dair sayılamayacak kadar çok ilimler ve takdirin daha başka harikaları açılır; ardından mahşer yerine koşmaları, sonra orada durmaları, sonra iki fırka iki yurtta kararla kılıncaya kadar hesapları [açığa çıkar]. Buna bir de izdihamın şiddetinden
من شدة الزحام، والكروب العظام بعضاً في بعض. يطلبون من يشفع لهم في الحساب حتى يقوم المصطفى ﷺ المقام المحمود الذي يغبطه به الأولون والآخرون إلى انتقاض السماوات، وانكدار ما فيها من النيرات، ونزول الملائكة بعد قيامهم من منامهم، وهم من لا يحصى أهل سماء منهم، كثرة، كيف وقد أطت السماء وحق لها أن تئط ما فيها موضع قدم إلا وفيه ملك قائم يصلي هذا إلى تبدل الأراضي وزوال الجبال، ونسف الأبنية والروابي والتلال، وغير ذلك مما لا يعلمه حق علمه إلا هو سبحانه.
ve büyük sıkıntılardan dolayı insanların birbirine girmesi eklenir. Nihayet Mustafa ﷺ öncekilerin ve sonrakilerin gıpta edeceği Makam-ı Mahmud'a geçinceye kadar hesapta kendilerine şefaat edecek birini ararlar; buna göklerin yarılması, içlerindeki yıldızların kararıp dökülmesi, uykularından kalktıktan sonra meleklerin inişi -ki onların hiçbir sema ehlinin sayısı çokluktan sayılamaz; nasıl sayılsın ki gök gıcırdamıştır ve gıcırdamak onun hakkıdır; onda ayakta durup namaz kılan bir meleğin bulunmadığı bir ayak basacak yer bile yoktur- buna yeryüzünün değişmesi, dağların yok olması, binaların, tepelerin ve yükseltilerin yerle bir edilmesi ve O'ndan başka kimsenin hakkıyla bilemeyeceği daha nice şeyler eklenir.
{المفتاح الثاني} : آية الله في خلقه على قيام الساعة، وأدل الأدلة عليه وهو إنزال المطر الذي يكشف عن الاختلاط في أعماق الأراضي بالتراب الذي كان نباتاً ثم إعادته نبتاً كما كان من قبل على اختلاف ألوانه، ومقاديره وأشكاله، وأغصانه وأفنانه، وروائحه وطعومه، ومنافعه وطبائعه - إلى غير ذلك من شؤونه، وأحواله وفنونه، التي لا يحيط بها علماً إلا خالقها ومبدعها وصانعها.
{İkinci Anahtar}: Allah'ın mahlukatı üzerindeki kıyametin kopuşuna dair ayeti ve bunun en açık delilidir ki o da; daha önce bitki olup sonra toprak haline gelmiş olanın yerin derinliklerindeki karışımını açığa çıkaran ve renkleri, ölçüleri, şekilleri, dalları, budakları, kokuları, tatları, faydaları ve tabiatlarıyla daha önce olduğu gibi onu yeniden bitki olarak döndüren yağmurun indirilmesidir -yaratıcısı, mucidi ve sanatkârından başkasının ilmen kuşatamayacağı diğer şanları, halleri ve sanatları da böyledir-.
ولما كانوا ينسبون الغيث إلى الأنواء أسند الإنزال إليه سبحانه ليفيد الامتنان، وعبر بالجملة الفعلية للدلالة على التجدد فقال: {وينزل الغيث} بلام الاستغراق القائمة مقام التسوير ب «كل»
Onlar yağmuru yıldızlara (envalara) nispet ettikleri için, minnet bildirmek üzere indirmeyi Kendisine isnat etti ve yenilenmeye delalet etmesi için fiil cümlesiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} “ve yağmuru indirir” "küll" (bütün) kelimesi yerine geçen istiğrak lâmı ile [getirmiştir].
وقد أفاد ذلك الاختصاص بالعلم بوقته ومكانه ومقداره وغير ذلك من شؤونه، فإن من فعل شيئاً حقيقة لم يعلم أحد وقت فعله وقوعه إلا من قبله.
Bu durum, yağmurun vaktini, mekânını, miktarını ve diğer hallerini bilmenin sadece O'na ait olduğunu ifade etmiştir; zira bir şeyi hakikaten yapan kimse olmadıkça, onun fiilinin gerçekleşme vaktini O'ndan başka hiç kimse bilemez.
{المفتاح الثالث} : علم الأجنة وهو الرتبة الثانية في الدلالة على البعث الكاشف عن تخطيطها وتصويرها، وتشكيلها وتقديرها، على وصفي الذكورة والأنوثة، مع الوضوح أو الإشكال، والوحدة أو الكثرة، والتمام أو النقص - إلى ما هناك من اختلاف المقادير والطبائع، والأخلاق والشمائل، والأكساب والصنائع، والتقلبات في مقدار العمر والرزق في الأوقات والأماكن - وغير ذلك من الأحوال التي لا يحصيها إلا بارئ النسم، ومحيي الرمم. ولما كانت للخلق في ذلك لكثرة الملابسات والمعالجات ظنون في وجود الحمل أولاً، ثم في كونه ذكراً أو أنثى ثانياً، ونحو ذلك بما ضرب عليه من الأمارات الناشئة عن طول التجارب، وكثرة الممارسة، عبر العلم فقال: {ويعلم ما في الأرحام} من ذكر أو أنثى حي أو ميت وغير ذلك، وصيغة المضارع لتجدد الأجنحة شيئاً فشيئاً وقتاً بعد وقت، والكلام في اللام والاختصاص
{Üçüncü Anahtar}: Ceninlerin bilgisidir; bu da öldükten sonra dirilmeye delalet etmede ikinci derecedir. Açıklık veya kapalılıkla, teklik veya çoklukla, tamlık veya noksanlıkla erkeklik ve dişilik vasıfları üzere onların çizilmesini, suretlendirilmesini, şekillendirilmesini ve takdir edilmesini açığa çıkarır -ölçülerin, tabiatların, ahlakın, huyların, kazançların, zanaatların, farklı vakit ve mekânlardaki ömür ve rızık miktarlarındaki değişimlerin ve nefisleri yaratan ve çürümüş kemikleri dirilten Zat'tan başkasının sayamayacağı diğer hallerin farklılığına varıncaya kadar-. İnsanların bu hususta çokça temas ve tecrübe sebebiyle uzun deneyimlerden ve bol pratikten kaynaklanan işaretlerle önce gebeliğin varlığına, sonra da onun erkek veya dişi oluşuna dair zannî bilgileri bulunduğu için ilimle ifade ederek şöyle buyurdu: {وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ} “ve rahimlerde olanı bilir” erkek mi dişi mi, diri mi ölü mü olduğunu ve diğer şeyleri. Muzari kipi, ceninlerin vakit vakit, peyderpey yenilenmesi içindir; lâm ve ilmin tahsisi hususundaki açıklama
بالعلم كالذي قبله سواء.
tıpkı bir önceki gibidir.
{المفتاح الرابع} : الكسب الناشئ عما في الأرحام الفاتح لكنوز السعادة وآفات الشقاوة والمسفر عن حقائق الضمائر في صدقها عند البلاء وكذبها، وعن مقادير العزائم ورتب الغرائز، وعن أحوال الناس عند ذلك في الصداقة والعداوة والذكاء والغباوة والصفاء والكدر والسلامة والحيل، وغير ذلك من الصحة والعلل، في اختلاف الأمور، وعجائب المقدور، في الخيور والشرور، مما لا يحيط به إلا مبدعه، وغارزه في عباده وودعه، ولكون الإنسان - مع أنه ألصق الأشياء وألزمه له - لا يعلمه مع إيساعه الحيلة في معرفته، عبر فيه بالدراية لأنها تدل على الحيلة بتصريف الفكر وإجالة الرأي - كما تقدم في سورة يوسف ﵇ أن مادة «درى» تدور على الدوران، ومن لوازمه إعمال الحيلة وإمعان النظر، فهي أخص من مطلق العلم فقال: {وما تدري نفس} أي من الأنفس البشرية وغيرها {ما} وأكد المعنى ب «ذا» وتجريد الفعل فقال: {ذا تكسب غداً} أي في المستقبل من خير أو شر بوجه من الوجوه، وفي نفي علم ذلك من العبد مع كونه ألصق الأشياء به دليل ظاهر على نفي علم ما قبله عنه لأنه أخفى منه، وقد تقدم إثبات علمه له ﷾، فصار على طريق الحصر،
{Dördüncü Anahtar}: Rahimlerdekilerden neşet eden, saadet hazinelerini ve şekavet afetlerini açan, bela anında kalplerin doğruluğundaki sadakati ve yalanı, azimlerin miktarlarını, fıtratların mertebelerini, insanların o andaki dostluk, düşmanlık, zekâ, ahmaklık, duruluk, bulanıklık, esenlik, çareler ve daha başka sıhhat ve illetler hususundaki hallerini, işlerin farklılığında, hayır ve şerlerdeki takdirin acayipliklerini ortaya çıkaran kazançtır ki bunu ancak onu yoktan var eden, kullarının içine eken ve yerleştiren Zat kuşatabilir. İnsan -kendisine en bitişik ve en lüzumlu şey olmasına rağmen- onu bilmek için her türlü çareye başvurmasına karşın bilemediği için, "dirâyet" lafzıyla ifade edilmiştir; çünkü bu kelime fikri evirip çevirerek ve görüşü işleterek çare bulmaya delalet eder -nitekim Yûsuf aleyhisselâm suresinde "derâ" kökünün dolaşma ve dönüp durma manası etrafında döndüğü, bunun gereklerinden birinin de çare aramak ve derinlemesine düşünmek olduğu, dolayısıyla mutlak ilimden daha özel olduğu geçmişti-. Şöyle buyurdu: {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ} “Hiçbir nefis bilmez” yani insan nefislerinden veya başkalarından hiçbir nefis {مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا} “yarın ne kazanacağını” "zâ" edatıyla ve fiili tecrit ederek manayı pekiştirdi; yani gelecekte hayır veya şerden herhangi bir şekilde ne kazanacağını [bilmez]. İnsana en bitişik şey olmasına rağmen kuldan bunun bilgisinin nefyedilmesinde, bundan öncekinin bilgisinin ondan nefyedildiğine açık bir delil vardır; zira o bundan daha gizlidir. Bunun bilgisinin O'na azze ve celle ait olduğu daha önce sabit olduğundan hasr yoluyla sabit olmuştur.
وعلم أيضاً أنه لا يسند إلى العبد الأعلى طريق الكسب لأنه لو كان مخلوقاً له لعلمه قطعاً، فثبت أنه ﷾ خالقه، فعلم اختصاصه بعلمه من هذا الوجه أيضاً.
Ayrıca bilindi ki bu, kula sadece kesb (kazanma) yoluyla nispet edilir; zira eğer onun tarafından yaratılmış olsaydı onu kesinlikle bilirdi. Böylece onu yaratanın Allah azze ve celle olduğu sabit oldu ve bu yönden de onu bilmenin O'na has olduğu anlaşıldı.
{المفتاح الخامس} : مكان الموت الذي هو ختام الأمر الدنيوي وطي سجل الأثر الشهودي، وابتداء الأمر الأخروي الظهر لأحوال البرزخ في النزول مع المنتظرين لبقية السفر إلى دائرة البعث وحالة الحشر إلى ما هنالك من ربح وخسران، وعز وهوان، وما للروح من الاتصال بالجسد والرتبة في العلو والسفول، والصعود والنزول، إلى ما وراء ذلك إلى ما لا آخر مما لا يعلم تفاصيله وجمله وكلياته وجزئياته إلا مخترعه وبارئه ومصطنعه.
{Beşinci Anahtar}: Dünyevi işin sonu, müşahede edilen izin defterinin dürülmesi, ahiret işinin başlangıcı olan ölüm yeridir; bu da diriliş dairesine ve haşr haline doğru yolculuğun geri kalanını bekleyenlerle birlikte inişte berzah hallerini, oradaki kâr ve zararı, izzet ve zilleti, ruhun bedenle olan irtibatını, yücelik ve alçaklıktaki, yükseliş ve inişteki mertebesini ve bunun ötesinde yaratıcısı, var edicisi ve sanatkârından başkasının ayrıntılarını, toptan halini, külliyatını ve cüz'iyatını bilemeyeceği nihayetsiz şeyleri ortaya çıkarır.
ولما كان لا يعلمه الإنسان بنوع حيلة من شدة حذره منه وحبه لو أنفق جميع ما يمكله لكي يعلمه، عبر عنه عن الذي قبله فقال مؤكداً بإعادة النافي والمسند: {وما تدري} وأظهر لأنه أوضح وأليق بالتعميم فقال: {نفس} أي من البشر وغيره {بأيّ أرض تموت} ولم يقل: بأي وقت، لعدم القدرة على الانفكاك عن الوقت مع القدرة على الانفكاك عن مكان معين، وإحاطة العلم بكراهة كل أحد للموت، فكان ذلك أدل دليل على جهله بموضوع
İnsan, ondan aşırı sakınması ve onu bilmek için sahip olduğu her şeyi infak etmeyi istemesi durumunda bile hiçbir hile ile bunu bilemeyeceğinden, bir öncekinde olduğu gibi ifade edilerek nefyedici edat ve müsned tekrar edilip tekit edilerek şöyle buyruldu: {وَمَا تَدْرِي} “Ve bilemez” daha açık ve genellemeye daha uygun olduğu için zahir isim getirerek buyurdu ki: {نَفْسٌ} “hiçbir nefis” yani insanlardan veya başkalarından hiçbir kimse {بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ} “hangi yerde öleceğini”. Belli bir mekândan ayrılmaya güç yetirilmesine rağmen vakitten ayrılmaya güç yetirilemediği ve herkesin ölümden hoşlanmadığı kesin olarak bilindiği için "hangi vakitte" demedi; zira bu, onun ölüm yeri hakkındaki
موته إذ علم به لبعد عنه ولم يقرب منه، وقد روى البخاري حديث المفاتيح عن ابن عمر ﵄ أن النبي ﷺ قال: «مفاتيح الغيب خمس لا يعلمهن إلا الله، ثم قرأ {إن الله عنده علم الساعة} الآية» ، وله عن أبي هريرة ﵁ في حديث سؤال جبرئيل ﵇ النبي ﷺ عن أشراط الساعة فأخبره ببعضها وقال: «خمس لا يعلمهن إلا الله {إن الله عنده علم الساعة وينزل الغيب} » - إلى آخر السورة، فقد دل الحديث قطعاً على أن الآية فيما ينفرد ﷾ بعلمه، وقد رتبها سبحانه هذا الترتيب لما تقدم من الحكمة وعلم سر إتيانه بها تارة في جملة اسمية وتارة في فعلية، وتارة ليس فيها ذكر للعلم، وأخرى يذكر فيها، ويسند إليه سبحانه، ولكن لا على وجه الحصر، وتارة بنفي العلم من غيره فقط من غير إسناد للفعل إليه، وعلم سر قوله «بأيّ أرض» دون أيّ وقت، كما في بعض طرق الحديث.
cehaletine en açık delildir; çünkü onu bilseydi ondan uzaklaşır, ona yaklaşmazdı. Buhârî, anahtarlar hadisini İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet etmiştir ki Nebî ﷺ şöyle buyurmuştur: «Gaybın anahtarları beştir; onları Allah'tan başkası bilemez» sonra: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır” ayetini okudu. Yine Buhârî'de Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh gelen Cibrîl'in aleyhisselâm Nebî'ye ﷺ kıyametin alametlerini sorması hadisinde, Peygamberimiz ﷺ ona bazı alametleri haber verip: «Beş şey vardır ki onları Allah'tan başkası bilemez: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır; yağmuru O indirir...”» buyurarak surenin sonuna kadar okudu. Bu hadis kesin olarak delalet etmiştir ki ayet, ilmi sadece Allah'a azze ve celle mahsus olan şeyler hakkındadır. Allah Teâlâ daha önce geçen hikmetten dolayı bunları bu sıraya koymuştur. Bunları bazen isim cümlesiyle, bazen fiil cümlesiyle getirmesinin, bazen içinde ilim zikrinin bulunmamasının, bazen zikredilip hasr yoluyla olmaksızın Allah Teâlâ'ya isnat edilmesinin, bazen de fiili O'na isnat etmeksizin sadece başkasından ilmi nefyetmesinin sırrı ve hadisin bazı rivayet yollarında geldiği gibi "hangi vakitte" demeyip "hangi yerde" buyurmasının sırrı anlaşılmış oldu.
ولما كان قد أثبت سبحانه لنفسه اختصاص العلم عن الخلق بهذه الأشياء، أثبت بعدها ما هو أعلم لتدخل فيه ضمناً فيصير مخبراً
Allah Teâlâ bu şeylerin bilgisinin mahlukata değil Kendisine mahsus olduğunu sabit kılınca, bunların zımnen içine girmesi ve böylece onları bildiğini iki kere haber vermiş olması için arkasından daha kapsamlı olanı
بعلمه لها مرتين، فقال على وجه التأكيد لأنهم ينكرون بعض ما يخبر به، وذلك يستلزم إنكارهم لبعض علمه: {إنّ الله} أي المختص بأوصاف الكمال والعظمة والكبرياء والجلال {عليم} أي شامل العلم للأمور كلها، كلياتها وجزئياتها، فأثبت العلم المطلق لنفسه سبحانه بعد أن نفاه على الغير في هذه الخمس تارة نصاً وأخرى بطريق الأولى أو باللازم، فانطبق الدليل على الدعوى - والله الموفق.
sabit kıldı. Haber verdiği şeylerin bir kısmını inkâr ettikleri -ki bu da O'nun ilminin bir kısmını inkâr etmelerini gerektirir- için tekit yoluyla şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani kemal, azamet, kibriya ve celal sıfatlarına sahip olan Allah {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir” yani külliyatıyla ve cüz'iyatıyla bütün işleri ilmi kuşatandır. Böylece bu beş şey hakkındaki ilmi bazen nass ile bazen evleviyet yoluyla veya lüzum yoluyla başkasından nefyettikten sonra mutlak ilmi Kendi zatı için sabit kıldı; böylece delil iddiaya tam olarak mutabık oldu -muvaffak kılan Allah'tır-.
ولما أثبت العلم على هذا الوجه، أكده لأجل ما سيقت له السورة بقوله: {خبير} أي يعلم خبايا الأمور، وخفايا الصدور، كما يعلم ظواهرها وجلاياها، كل عنده على حد سواء، فهو الحكيم في ذاته وصفاته، ولذلك أخفى هذه المفاتيح عن عباده، لأنه لو أطلعهم عليها لفات كثير من الحكم، باختلاف هذا النظام، على ما فيه من الإحكام، فقد انطبق آخر السورة - بإثباته الحكمة بإثبات العلم والخبر مع تقرير أمر الساعة التي هي مفتاح الدار الآخرة - على أولها المخبر بحكمة صفته التي من علمها حق علمها، وتخلق بما دعت إليه وحضت عليه لا سيما الإيقان بالآخرة، كان حكيماً خبيراً عليماً مهذباً مهدياً مقرباً علياً، فسبحانه من هذا كلامه، وتعالى كبرياؤه وعز مرامه، ولا إله غيره وهو اللطيف.
İlmi bu şekilde sabit kılınca, surenin sevk ediliş gayesi gereğince şu buyruğuyla onu pekiştirdi: {خَبِيرٌ} “her şeyden hakkıyla haberdardır” yani açık ve aşikâr olanları bildiği gibi işlerin gizliliklerini ve sinelerin sakladıklarını da bilir; hepsi O'nun katında eşittir. O, zatında ve sıfatlarında Hakîm'dir. Bu sebeple bu anahtarları kullarından gizlemiştir; çünkü eğer onları bunlara muttali kılsaydı, bu muhkem nizamın bozulmasıyla pek çok hikmet elden giderdi. Böylece surenin sonu -ahiret yurdunun anahtarı olan kıyamet meselesini takrir etmekle birlikte ilim ve haberdarlık sıfatını teyit edip hikmeti ispat etmesiyle- O'nun hikmet sıfatını haber veren baş tarafına mutabık düşmüştür ki; bu sıfatı hakkıyla bilen ve onun çağırdığı ve teşvik ettiği ahlakla ahlaklanan, bilhassa ahirete kesin olarak inanan kimse hakîm, habîr, alîm, terbiyeli, hidayete ermiş, yakınlaştırılmış ve yüce bir kimse olur. Sözü bu olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir; O'nun büyüklüğü yücedir, muradı azizdir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur ve O Latîf'tir.