Binûn

Fâtır — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فقال: {وبالزبر} أي الأمور المكتوبة من الصحف ونحوها من السنن والأسرار {وبالكتاب} أي جنس الكتاب كالتوراة والإنجيل {المنير *} أي الواضح في نفسه الموضح لطريق الخير والشر كما أنك أتيت قومك بمثل ذلك وإن كان طريقك أوضح وأظهر، وكتابك أنور وأبهر وأظهر وأشهر.

Şöyle buyurdu: {وَبِالزُّبُرِ} “ve sahifelerle” yani sahifelerden ve benzeri sünnetlerden ve sırlardan yazılmış metinlerle, {وَالْكِتَابِ} “ve kitapla” yani Tevrat ve İncil gibi kitap cinsiyle, {الْمُنِيرِ} “aydınlatıcı” yani bizzat kendisi açık olan, hayır ve şer yolunu açıklayan [kitapla gelmişlerdi]. Nitekim sen de kavmine bunun benzeriyle geldin; gerçi senin yolun daha açık ve daha belirgin, senin kitabın ise daha nurlu, daha parlak, daha zahir ve daha meşhurdur.

ولما سلاه، هدد من خالفه وعصاه بما فعل في تلك الأمم فقال، صارفاً القول إلى الإفراد دفعاً لكل لبس، مشيراً بأداة التراخي إلى أن طول الإمهال ينبغي أن يكون سبباً للإنابة لا للاغترار بظن الإهمال: {ثم أخذت} أي بأنواع الأخذ {الذين كفروا} أي ستروا تلك الآيات المنيرة بعد طول صبر الرسل عليهم ودعائهم لهم. ولما كان أخذ من قص أخباره منهم عند العرب شهيراً، وكان على وجوه من النكال معجبة، سبب عنه السؤال بقوله: {فكيف كان نكير *} أي إنكاري عليهم، أي أنه إنكار يجب السؤال عن كيفية لهوله وعظمه، كما قال القشيري: ولئن أصروا على سنتهم في الغي فلن تجد لسنتنا تبديلاً في الانتقام والخزي.

Onu teselli edince, o ümmetlere yaptıklarıyla kendisine muhalefet edip isyan edenleri tehdit etti ve her türlü şüpheyi gidermek için sözü tekil şahsa çevirerek, mühletin uzunluğunun ihmal edildiği zannıyla aldanmaya değil, tevbe ve yönelişe sebep olması gerektiğine terâhi (aralıklı olma) edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {ثُمَّ أَخَذْتُ} “Sonra yakaladım” yani çeşitli cezalandırma türleriyle [yakaladım], {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenleri” yani elçilerin onlara uzun süre sabretmelerinden ve onları davet etmelerinden sonra o aydınlatıcı ayetlerin üzerini örtenleri [yakaladım]. Onlardan haberleri anlatılanların cezalandırılması Araplar nezdinde meşhur olduğundan ve hayret verici ceza çeşitleriyle gerçekleştiğinden, bundan dolayı şu sözüyle bir soru sordu: {فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “Beni inkâr etmek / cezalandırmam nasılmış?” yani onlara olan inkârım/cezalandırmam [nasılmış]; yani dehşetinden ve büyüklüğünden ötürü nasıllığı sorulması gereken bir cezalandırmadır. Nitekim Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Eğer azgınlık yolundaki âdetlerine devam ederlerse, intikam ve zillete dair sünnetimizde (yasalarımızda) asla bir değişiklik bulamazsın.'

ولما كان من من أغرب الأشياء الدالة على تمام القدرة الدال على الوحدانية أن يكون شيء واحد سبباً لسعادة قوم وهداهم، وشقاوة قوم وضلالهم وعماهم وكان ذلك، امراً دقيقاً وخطباً جليلاً، لا يفهمه

Tevhide delalet eden tam kudretin en hayret verici delillerinden biri de, tek bir şeyin bir kavmin saadeti ve hidayetine, diğer bir kavmin ise şekaveti, sapkınlığı ve körlüğüne sebep olmasıdır. Bu durum son derece ince bir mesele ve büyük bir iştir; onu anlamaz,

حق فهمه إلا أعلى الخلائق، ذكر المخاطب بهذا الذكر ما يشاهد من آيته، فقال على طريق الإستخبار لوصول المخاطب إلى رتبة أولي الفهم بما ساق من ذلك سبحانه على طريق الإخبار في قوله: {الله الذي أرسل الرياح} ولفت القول إلى الاسم الأعظم دلالة على عظمة ما في حيزه: {ألم تر أن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {أنزل من السماء} أي التي لا يصعد إليها الماء ولا يستمسك عن الهبوط منها في غير أوقاته إلا بقدرة باهرة لا يعجزها شيء {ماء} أي لا شيء يشابهه في مماثلة بعضه لبعض، فلا قدرة لغيره سبحانه على تمييز شيء منه إلى ما يصلح لشيء دون آخر.

hakkıyla ancak yaratılmışların en üstünleri [anlar]. Bu zikirle muhatap olana bizzat şahit olduğu ayetini hatırlatarak, {اللهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ} “Rüzgârları gönderen Allah'tır” ayetinde ihbar yoluyla sevk ettiği hakikatlerle muhatabın anlayış sahipleri mertebesine ulaşması sebebiyle istihbar (bilgi isteme/dikkat çekme) yoluyla şöyle buyurdu; kapsamındaki şeyin azametine delalet etmesi için de sözü İsm-i Âzam'a çevirdi: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ} “Görmedin mi ki muhakkak Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah], {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ} “gökten indirmiştir” yani hiçbir şeyin aciz bırakamayacağı apaçık bir kudret olmaksızın suyun kendisine yükselemediği ve vakti dışında oradan inmekten alıkonulamadığı [gökten], {مَاءً} “bir su” yani parçalarının birbirine benzemesinde hiçbir şeyin kendisine benzemediği [bir su indirmiştir]. O halde O'ndan (Subhânehû) başkasının, bu suyun bir kısmını diğerine değil de bir şeye yarayacak şekilde ayırt etmeye gücü yetmez.

ولما كان أمراً فائتاً لقوى العقول، نبه عليه بالالتفات إلى مظهر العظمة فقال: {فأخرجنا} أي بما لنا من العظمة {به} أي الماء من الأرض {ثمرات} أي متعددة الأنواع {مختلفاً ألوانها} أي ألوان أنواعها وأصنافها وهيئاتها وطبائعها، فالذي قدر على المفاوتة بينها وهي من ماء واحد لا يستبعد عليه أن يجعل الدلائل بالكتاب وغيره نوراً لشخص وعمى لآخر.

Bu durum akılların gücünü aşan bir iş olduğu için, azamet makamına iltifat ederek buna dikkat çekti ve şöyle buyurdu: {فَأَخْرَجْنَا} “Böylece çıkardık” yani azametimizle [çıkardık], {بِهِ} “onunla” yani o su ile yerden, {ثَمَرَاتٍ} “ürünler” yani çeşitli türlerde, {مُخْتَلِفاً أَلْوَانُهَا} “renkleri farklı farklı” yani türlerinin, çeşitlerinin, şekillerinin ve tabiatlarının renkleri [farklı ürünler çıkardık]. Bir tek sudan oldukları halde bunların arasında farklılık meydana getirmeye kadir olan [Zat] için, kitap ve diğer delilleri bir kimse için nur, bir başkası için ise körlük kılması uzak görülemez.

ولما ذكر تنوع ما عن الماء وقدمه لأنه الأصل في التلوين كما أنه الأصل في التكوين، أتبعه التلوين عن التراب الذي هو أيضاً شيء واحد، فقال ذاكراً ما هو أصلب الأرض وأبعدها عن قابلية التأثر وقطعه عن الأول لأن الماء لا تأثير له فيه: {ومن} أي ومما خلقنا من {الجبال جدد} أي طرائق وعلامات وخطوط متقاطعة {بيض وحمر} ولعله عبر عنها بذلك دون طرق إشارة إلى أن من غرابتها أنها لا تخلق ولا تضمحل ألوانها على طول الأزمان كما هو العادة في غالب ما يتقادم عهده، والجد بالفتح، والجدة بالكسر، والجدد بالتحريك: وجه الأرض، وجمعه جدد بالكسر، والجدة بالضم: الطريقة والعلامة والخط في ظهر الحمار يخالف لونه وجمعه جدد كغدة وغدد وعدة وعدد ومدة ومدد والجدد محركة: ما أشرف من الرمل وشبه السلعة بعنق البعير والأرض الغليظة المستوية، والجدجد بالفتح: الأرض المستوية.

Sudan meydana gelenlerin çeşitliliğini zikredip, oluşumda asıl olduğu gibi renklendirmede de asıl olduğu için onu öne alınca, ardından yine tek bir şey olan topraktan meydana gelen renklendirmeyi getirdi ve yeryüzünün en sert ve etkilenme kabiliyetinden en uzak olanını zikrederek -su onda etkili olmadığı için de bunu öncekinden ayırarak- şöyle buyurdu: {وَمِنَ} “Ve yaratmış olduğumuz şeylerdendir”, {الْجِبَالِ جُدَدٌ} “dağlarda yollar/şeritler vardır” yani yollar, işaretler ve kesişen çizgiler [vardır], {بِيضٌ وَحُمْرٌ} “beyaz ve kırmızı”. Çoğu zaman eskidiğinde rengin solup gitmesi âdet olduğu halde, bunların hayret verici yönlerinden birinin de uzun zamanlar geçse dahi renklerinin eskimeyip kaybolmaması olduğuna işaret etmek üzere belki de 'turuk' (yollar) yerine bu kelimeyle ifade etmiştir. Ced (fetha ile), cidde (kesra ile) ve ceded (harekeli olarak): Yeryüzünün yüzeyi demektir; çoğulu cüded (kesra ile) gelir. Cüdde (damma ile): Yol, işaret ve merkebin sırtında rengine muhalif olan çizgi demektir; çoğulu cüded gelir, tıpkı gudde-guded, idde-ided, müdde-müded gibi. Ceded (harekeli olarak): Kumdan yüksek olan yer, devenin boynundaki ur benzeri şişlik ve sert düz arazi demektir. Cedced (fetha ile): Düz arazi demektir.

ولما كان أبلغ من ذلك أن تلك الطرق في أنفسها غير متساوية المواضع في ذلك اللون الذي تلونت به، قال تعالى دالاً على أن كلاً من هذين اللونين لم يبلغ الغاية في الخلوص: {مختلف ألوانها} وهي

Bundan daha beliğ olanı, o yolların bizzat kendilerinin boyandıkları o renkte her yerinin eşit olmamasıdır. Bu sebeple Allah Teâlâ, bu iki renkten her birinin tam bir saflık derecesine ulaşmadığına delalet etmek üzere şöyle buyurdu: {مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا} “renkleri farklı farklı” ve onlar,

من الأرض وهي واحدة. ولما قدم ما كان مستغرباً في ألوان الأرض لأنه على غير لونها الأصلي أتبعه ما هو أقرب إلى الغبرة التي هي أصل لونها.

topraktandır ve o tek bir şeydir. Yeryüzünün asıl renginden farklı olduğu için renklerindeki şaşırtıcı olanı öne alınca, ardından onun asıl rengi olan toza/toprak rengine daha yakın olanı getirdi.

ولما كانت مادة {غرب} تدور على الخفاء الذي يلزمه الغموض أخذاً من غروب الشمس، ويلزم منه السواد، ولذلك يؤكد الأسود بغربيب مبالغة الغرب كفرح أي الأسود للمبالغة في سواده، وكان المقصود الوصف بغاية السواد مخالفة لغيره، قال تعالى عاطفاً على بيض: {وغرابيب} أي من الجدد أيضاً {سود *} فقدم التأكيد لدلالة السياق على أن أصل العبارة «وسود غرابيب سود» فأضمر الأول ليتقدم على المؤكد لأنه تابع، ودل عليه بالثاني ليكون مبالغاً في تأكيده غاية المبالغة بالإظهار بعد الإضمار، وهو معنى قول ابن عباس ﵄: أشد سواد الغرابيب - رواه عنه البخاري، لأن السواد الخالص في الأرض، مستغرب، ومنه ما يصبغ به الثياب ليس معه غيره، فتصير في غاية السواد، وذلك في مدينة فوة ومسير وغيرهما مما داناهما من بلاد مصر.

Garb (غرب) kökü, güneşin batışından (gurûb) alınarak kapalılığın gerektirdiği gizlilik etrafında döndüğü ve bundan da siyahlık lâzım geldiği için -bu sebeple fe'il (فَرِح) veznindeki garbîb kelimesiyle siyah pekiştirilir; yani siyahlığında mübalağa için çok siyah anlamındadır- ve maksat da diğerlerinden farklı olarak aşırı siyahlıkla nitelemek olduğundan, Allah Teâlâ 'bîd' (beyazlar) üzerine atfederek şöyle buyurdu: {وَغَرَابِيبُ} “ve kapkaradır” yani o yollardan bazıları da [böylecedir], {سُودٌ} “simsiyahtır.” İbarenin aslının 've sûdun garâbîbu sûd' olduğuna siyakın delalet etmesinden dolayı tekit öne alınmıştır; birincisi müekkedin önüne geçsin diye gizlenmiştir çünkü o tâbidir, ikincisiyle de ona delalet edilmiştir ki izhardan sonra izmar yoluyla tekitte son derece mübalağa yapılmış olsun. İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) -Buhârî'nin kendisinden rivayet ettiği- 'garâbîbin en şiddetli siyahı' sözünün anlamı da budur. Çünkü yerdeki hâlis siyahlık şaşırtıcıdır; kumaşların kendisiyle boyandığı öyle bir şey vardır ki yanında başka hiçbir şey bulunmaz ve son derece siyah olur; bu da Fuvve, Mesîr ve Mısır beldelerinden bunlara yakın olan yerlerde bulunur.

ولما أكد هذا بما دل على خلوصه، قدم ذكر الاختلاف عليه،

Bunu saflığına delalet eden şeyle tekit edince, farklılığın zikrini onun önüne aldı.

ولما ذكر تعالى ما الأغلب فيه الماء مما استحال إلى آخر بعيد من الماء، وأتبعه التراب الصرف، ختم بما الأغلب فيه التراب مما استحال إلى ما هو في غاية البعد من التراب فقال: {ومن الناس} أي المتحركين بالفعل والاختيار {والدواب} ولما كانت الدابة في الأصل لما دب على الأرض، ثم غلب إطلاقه على ما يركب قال: {والأنعام} ليعم الكل صريحاً {مختلف ألوانه} أي ألوان ذلك البعض الذي أفهمته «من» {كذلك} أي مثل الثمار والأراضي فمنه ما هو ذو لون واحد، ومنه ما هو ذو ألوان مع أن كل ما ذكر فهو من الأراضي متجانس الأعيان مختلف الأوصاف، ونسبته إليها وإلى السماء واحدة فأين حكم الطبائع.

Allah Teâlâ, çoğunluğu su olup sudan uzak başka bir şeye dönüşenleri zikredip ardından sırf toprağı getirince, çoğunluğu toprak olup topraktan son derece uzak bir şeye dönüşenlerle bitirerek şöyle buyurdu: {وَمِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan da” yani fiil ve ihtiyar ile hareket edenlerden, {وَالدَّوَابِّ} “ve hareket eden canlılardan” Canlı (dâbbe) kelimesi aslında yeryüzünde debelenenler için konulmuş olup sonradan binilen hayvanlar için kullanımı galip geldiğinden, hepsini açıkça kapsasın diye şöyle buyurdu: {وَالأَنْعَامِ} “ve davarlardan”, {مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ} “onun renkleri farklı farklıdır” yani 'min' edatının ifade ettiği o kısmın renkleri [farklıdır], {كَذَلِكَ} “bunun gibidir” yani meyveler ve topraklar gibi; kimi tek renklidir, kimi de çeşitli renklere sahiptir. Oysa zikredilenlerin tamamı topraktandır, zatları aynı cinsten fakat vasıfları farklıdır; onların toprağa ve göğe nispeti birdir, o halde tabiatların hükmü nerede kalır?

ولما ثبت بهذا البرهان أنه سبحانه فاعل بالاختيار، فهو يفعل فيما يشاء ومن يشاء، ما يشاء فيجعل الشيء الواحد لقوم نوراً ولقوم عمى، وكان ذلك مرغباً في خدمته مرهباً من سطوته ﷾ وتقدس لكل ذي لب، وكان السياق لإنذار من يخشى بالغيب، فثبت أن الإنذار بهذا القرآن يكون لقوم أراد الله خشيتهم خشية، ولقوم أراد الله قسوتهم

Bu delille O'nun (Subhânehû) irade ve ihtiyar ile yapan bir fail olduğu, dilediği şeyde ve dilediği kimsede dilediğini yaptığı, böylece tek bir şeyi bir topluluk için nur, diğer bir topluluk için körlük kıldığı sabit olunca -ve bu durum her akıl sahibi için O'nun hizmetine rağbet ettirici ve satvetinden (celle ve kaddese) korkutucu olunca, siyak da gayba inanarak korkan kimseyi uyarmak üzere kurulunca- bu Kur'an ile yapılan uyarının, Allah'ın korkmalarını dilediği bir kavim için bir haşyet, Allah'ın katılaşmalarını dilediği bir kavim için ise

قسوة، التفت النفس إلى طلب قانون يعرف به من يخشى ومن لا يخشى، فقال على سبيل الاستنتاج من ذلك، دفعاً لظن من يحسب أنه يمكن أن يكون ولي جاهلاً: {إنما يخشى الله} أي الذي له جميع الكمال، ولا كمال لغيره إلا منه، ودل على أن كل من سواه في قبضته وتحت قهره بقوله: {من عباده} ثم ذكر محط الفائدة وهو من ينفع إنذاره فقال: {العلماء} أي لا سواهم وإن كانوا عباداً وإن بلغت عبادتهم ما عسى أن تبلغ، لأنه لا يخشى أحد أحداً إلا مع معرفته، ولا يعرفه جاهل، فصار المعنى كأنه قيل: إنما ينفع الإنذار أهل الخشية، وإنما يخشى العلماء، والعالم هو الفقيه العامل بعلمه، قال السهروردي في الباب الثالث من عوارفه: فينتفي العلم عمن لا يخشى الله، كما إذا قال: إنما يدخل الدار بغدادي، فينتفي دخول البغدادي الدار هذا معنى القراءة المشهورة.

bir katılık olacağı kesinleşmiş oldu. Bunun üzerine nefis, korkan ile korkmayanın kendisiyle bilineceği bir kuralı aramaya yöneldi; O da bundan bir netice olarak, bir velînin cahil olabileceğini zanneden kimsenin zannını bertaraf etmek üzere şöyle buyurdu: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ} “Allah'tan ancak korkar” yani bütün kemale sahip olan ve O'ndan başka hiçbir kimse için O'ndan gelen hariç hiçbir kemal bulunmayan [Allah'tan korkar]. O'ndan başkalarının tamamının O'nun kabzasında ve kahrı altında olduğuna şu sözüyle delalet etti: {مِنْ عِبَادِهِ} “kullarından”. Ardından uyarının fayda vereceği kimseler olan asıl maksadı zikrederek şöyle buyurdu: {الْعُلَمَاءُ} “âlimler” yani her ne kadar ibadet ehli olsalar ve ibadetleri ulaşabileceği en son noktaya varsa da başkaları değil; çünkü bir kimse birinden ancak onu bildiği takdirde korkar, cahil ise O'nu tanıyamaz. Böylece mana sanki şöyle denilmiş gibi oldu: 'Uyarı ancak haşyet ehline fayda verir; haşyet duyanlar ise ancak âlimlerdir.' Âlim ise ilmiyle amel eden fakih kimsedir. Sühreverdî, Avârif'inin üçüncü babında şöyle demiştir: 'Böylece Allah'tan korkmayan kimseden ilim nefyedilmiş olur; nitekim bir kimsenin 'Eve ancak Bağdatlı girer' demesi halinde Bağdatlının eve girişinin nefyedilmesi gibidir.' Meşhur kıraatin manası budur.

ولما كان سبب الخشية التعظيم والإجلال، وكان كل أحد لا يجل إلا من أجله، وكان قد ثبت أن العلماء يجلون الله، وكان سبب إجلالهم له إجلاله لهم، كان هذا معنى القراءة الأخرى، فكان كأنه قيل: إنما ينفع الإنذار من يجهل الله فالله يجله لعلمه، وسئل شيخنا محقق زمانه قاضي الشافعية بمصر محمد بن علي القاياتي عن توجيه هذه القراءة فأطرق يسيراً ثم رفع رأسه فقال:

Korkunun (haşyetin) sebebi tazim ve iclal olduğundan, herkes de ancak kendisini yücelteni yücelttiğinden ve âlimlerin Allah'ı yücelttikleri sabit olup onların O'nu yüceltmelerinin sebebi de O'nun onları yüceltmesi olduğundan, diğer kıraatin manası da bu oldu. Sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Uyarı ancak Allah'ı yücelten kimseye fayda verir; Allah da ilminden ötürü onu yüceltir.' Zamanının muhakkiki, Mısır Şâfiî kadısı olan şeyhimiz Muhammed b. Alî el-Kâyâtî'ye bu kıraatin izahı sorulduğunda bir süre başını eğip düşündü, sonra başını kaldırıp şu beyti okudu:

أهابك إجلالاً وما بك قدرة ... عليّ ولكن مليء عين حبيبها

Sana olan saygımdan çekinirim senden, yoksa üzerimde bir gücün olduğundan değil... Lakin sevgilinin gözü sevgilisiyle doludur.

ولما ثبت بهذا السياق أنه سبحانه فاعل هذه الأشياء المتضادة، علل ذلك ليفيد أن قدرته على كل ما يريد كقدرته عليه بقوله على سبيل التأكيد تنبيهاً على أنه سبحانه لا يعسر عليه شيء وأنه أهل لأن يخشى ولذلك أظهر الاسم الأعظم: {إن الله} أي المحيط بالجلال والإكرام {عزيز} أي غالب على جميع أمره. ولما كان هذا مرهباً من سطوته موجباً لخشيته لإفهامه أنه يمنع الذين لا يخشون من رحمته، رغبهم بقوله: {غفور *} في أنه يمحو ذنوب من يريد منهم فيقبل بقلبه إليه وهو أيضاً من معاني العزة.

Bu siyak ile O'nun (Subhânehû) birbirine zıt bu şeyleri yapan fail olduğu sabit olunca, dilediği her şeye gücünün yetmesinin buna gücünün yetmesi gibi olduğunu ifade etmek üzere bunu gerekçelendirdi; O'na hiçbir şeyin güç gelmeyeceğine ve O'nun korkulmaya layık olduğuna dikkat çekmek üzere tekit yoluyla şöyle buyurdu ve bu sebeple İsm-i Âzam'ı açıkça zikretti: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani celal ve ikramı kuşatmış olan [Allah], {عَزِيزٌ} “mutlak galiptir” yani bütün işine galip gelendir. Bu durum O'nun satvetinden korkutucu ve haşyetini gerektirici olduğundan -çünkü korkmayanları rahmetinden menedeceğini hissettirmektedir- şu sözüyle onları rağbet ettirdi: {غَفُورٌ} “çok bağışlayandır” yani onlardan dilediğinin günahlarını siler ve kalbiyle O'na yönelir; bu da izzetin anlamlarındandır.

ولما تقرر هذا، تشوف السامع إلى معرفة العلماء فكان كأنه قيل: هم الذين يحافظون على كتاب الله علماً وعملاً، فقيل: فما لهم؟ فقال مؤكداً تكذيباً لمن يظن من الكفار وغيرهم من العصاة أنهم من الخاسرين بما ضيعوا من عاجل دنياهم: {إن الذين يتلون} أي يجددون التلاوة كل وقت مستمرين على ذلك محافظين عليه كلما نزل من القرآن شيء وبعد كمال نزوله حتى يكون ذلك ديدنهم وشأنهم بفهم وبغير فهم {كتاب الله} أي الذي لا ينبغي لعاقل أن يقبل على غيره لما له من صفات الجمال والجلال، ولما ذكر السبب الذي لا سبب يعادله،

Bu durum sabit olunca, dinleyen kimse âlimleri tanımaya iştiyak duydu; sanki: 'Onlar ilim ve amel olarak Allah'ın kitabını koruyanlardır' denildi. Bunun üzerine: 'Peki onların mükâfatı nedir?' diye soruldu; O da kâfirlerden ve diğer asilerden, dünyalıklarını zayi ettikleri için onların hüsrana uğrayanlardan olduğunu zannedenleri yalanlayıp tekit ederek şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ} “Şüphesiz okuyanlar” yani Kur'an'dan bir şey indikçe ve indirilmesi tamamlandıktan sonra da her vakit tilaveti yenileyip buna devam edenler ve anlayarak veya anlamayarak bunu kendilerine âdet ve şiar edinenler, {كِتَابَ اللَّهِ} “Allah'ın kitabını” yani cemal ve celal sıfatlarına sahip olduğu için hiçbir akıl sahibinin O'ndan başkasına yönelmemesi gereken [kitabı okuyanlar]. Kendisine hiçbir sebebin denk olmadığı bu sebebi zikredince,

ذكر أحسن ما يربط به، فقال دالاً على المداومة بالتعبير بالإقامة وعلى تحقيق الفعل بالتعبير بالماضي: {وأقاموا الصلاة} أي وهي الناهية عن الفحشاء والمنكر فناجوا الله فيها بكلامه. ولما ذكر الوصلة بينهم وبين الخالق، ذكر إحسانهم إلى الخلائق، فقال دالاً على إيقاع الفعل بالتعبير بالماضي، وعلى الدوام بالسر والعلن لافتاً القول إلى مظهر العظمة تنبيهاً على أن الرزق منه وحده، لا بحول أحد غيره ولا غيره: {وأنفقوا مما رزقناهم} أي بحولنا وقوتنا لا بشيء من أمرهم في جميع ما يرضينا، ودل على مواظبتهم على الإنفاق وإن أدى إلى نفاد المال بقوله: {سراً وعلانية} وعبر في الأول بالمضارع لأن إنزالها كان قبل التمام وتصريحاً بتكرار التلاوة تعبداً ودراسة لأن القرأن كما قال النبي ﷺ:

onun bağlanacağı en güzel şeyi zikretti ve 'ikâme' tabiriyle devamlılığa, geçmiş zaman kipiyle de fiilin gerçekleştiğine delalet ederek şöyle buyurdu: {وَأَقَامُوا الصَّلاَةَ} “ve namazı dosdoğru kılanlar” yani hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyan namazı kılıp orada Allah'a O'nun kelamıyla münacatta bulunanlar. Yaratıcı ile aralarındaki bağı zikredince, yaratılmışlara olan ihsanlarını zikretti; geçmiş zaman kipiyle fiilin işlendiğine, gizli ve açık [tabiriyle] devamlılığa delalet ederek ve rızkın başkasının güç ve kuvvetiyle değil, yalnızca O'ndan olduğuna dikkat çekmek üzere sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: {وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak edenler” yani kendi güç ve iradelerinden hiçbir şeyle değil, bizim güç ve kuvvetimizle bizi razı eden her hususta [infak edenler]. Malın tükenmesine yol açsa dahi infaka devam ettiklerine şu sözüyle delalet etti: {سِرّاً وَعَلاَنِيَةً} “gizli ve açık olarak”. Birincisinde muzari (şimdiki/geniş zaman) kipi kullandı; çünkü indirilmesi tamamlanmadan önceydi ve ibadet ile ders maksadıyla tilavetin tekrarlandığını açıkça belirtmek içindi; zira Peygamber'in ﷺ buyurduğu gibi Kur'an:

«أشد تفلتا من الإبل في عقلها» أخرجه مسلم عن أبي موسى الأشعري ﵁، وفي الثاني والثالث بالماضي حثاً على المبادرة إلى الفعل، وقد تحصل من هذا أنه جعل لفعل القلب الذي هو الخشية دليلاً باللسان وآخر بالأركان وثالثاً بالأموال.

«Bağındaki deveden daha çabuk kaçıp gider.» Bunu Müslim, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir. İkinci ve üçüncüde ise fiile aceleyle yönelmeye teşvik etmek için mazi (geçmiş zaman) kipi kullandı. Buradan şu netice çıkmaktadır: Kalbin ameli olan haşyet için dille bir delil, organlarla ikinci bir delil ve mallarla üçüncü bir delil kılmıştır.

ولما أحلهم بالمحل الأعلى معرفاً أنهم أهل العلم الذي يخشون الله، وكان العبد لا يجب له على سيده شيء، قال منبهاً على نعمة الإبقاء الثاني التي هي أم النعم والنتيجة العظمى المقصودة بالذات: {يرجون} أي

Onların Allah'tan korkan ilim ehli olduğunu bildirerek onları en yüce makama yerleştirince -kulun efendisi üzerinde hiçbir hakkı vacip olmadığından- nimetlerin anası ve bizzat kastedilen en büyük netice olan ikinci ebedî kılma nimetine dikkat çekerek şöyle buyurdu: {يَرْجُونَ} “umarlar” yani,

في الدنيا والآخرة {تجارة} أي بما عملوا {لن تبور *} أي تكسد وتهلك بل هي باقية، لأنها دفعت إلى من لا تضيع لديه الودائع وهي رائجة رابحة، لكونه تام القدرة شامل العلم له الغنى المطلق.

dünyada ve ahirette, {تِجَارَةً} “bir ticaret” yani yaptıkları ameller sebebiyle, {لَنْ تَبُورَ} “asla batmayacak / yok olmayacak” yani kesada uğramayacak ve helak olmayacak; bilakis kalıcıdır; çünkü emanetlerin zayi olmadığı Zat'a teslim edilmiştir ve O tam kudrete, kuşatıcı ilme ve mutlak zenginliğe sahip olduğu için bu ticaret revaçta ve kazançlıdır.

ولما كان المراد بعدم هلاكها حفظها وبقاءها إلى يوم لقائه، علله بقوله، مقتصراً على الضمير لأن السياق للمؤمنين، ولذا لفته إلى ضمير الغيبة لأن إيمانهم بالغيب {ليوفيهم} : أي لنفاقها عنده سبحانه في الدنيا إن أراد أو في الآخرة أو فيهما {اجورهم} أي على تلك الأعمال {ويزيدهم} أي على ما جعله بمنه وبيمنه حقاً لهم عليها {من فضله} أي زيادة ليس لهم فيها تسبب أصلاً، بل سيء بعد ما منّ عليهم بما قابل أعمالهم به مما يعرفون أنه جزاءها مضاعفاً للواحد عشرة إلى ما فوق. ولما كانت أعمالهم لا تنفك عن شائبة ما، وإن خلصت فلم يكن ثوابها لأنها منّ منه سبحانه مستحقاً، علل توفيتهم لها بقوله مؤكداً إعلاماً بأنه لا يسع الناس إلا عفوه لأنه لن يقدر الله أحد حق قدره وإن اجتهد، ولو واخذ أعبد العباد بما يقع من تقصيره أهلكه {إنه غفور} أي بمحو النقص عن العمل {شكور *} أي

Helak olmamasından maksat, O'na kavuşulacak güne kadar korunması ve devam etmesi olduğundan, siyak müminler hakkında olduğu için zamirle yetinerek -ve imanları gayba olduğu için gaib zamirine çevirerek- bunu şu sözüyle gerekçelendirdi: {لِيُوَفِّيَهُمْ} “onlara eksiksiz vermesi için” yani dilerse dünyada, dilerse ahirette veya her ikisinde O'nun (Subhânehû) katında geçerli kılınması için, {أُجُورَهُمْ} “mükâfatlarını” yani o amellerin karşılığını, {وَيَزِيدَهُمْ} “ve onlara artırması için” yani lütuf ve ihsanıyla o amellere karşılık onlar için hak kıldığı şeyin üzerine, {مِنْ فَضْلِهِ} “kendi lütfundan” yani kendilerinin hiçbir şekilde sebep olmadıkları bir fazlalığı [artırması için]; bilakis amellerine karşılık olarak biri ondan fazlasına kadar katlanan bir ceza olduğunu bildikleri şeyleri onlara bahşettikten sonra gelen bir şeydir. Amelleri ne kadar ihlaslı olsa da bir şaibeden uzak kalmadığından ve sevapları O'nun (Subhânehû) bir lütfu olduğu için hak edilmiş olmadığından, insanları ancak O'nun affının kuşatabileceğini -çünkü ne kadar gayret etse de hiç kimse Allah'ı hakkıyla takdir edemez ve kulların en çok ibadet edenini bile kusurlarından ötürü muahaze etse onu helak eder- bildirmek üzere tekit ederek onların haklarını eksiksiz vermesini şu sözüyle gerekçelendirdi: {إِنَّهُ غَفُورٌ} “Şüphesiz O çok bağışlayandır” yani ameldeki eksikliği silendir, {شَكُورٌ} “şükrün karşılığını verendir” yani,

يقبله ويزيد عليه.

onu kabul eder ve üzerine fazlasını verir.

ولما كانت ترجمة الآية أن العلماء هم حملة الكتاب، وبدأ سبحانه بأدنى درجاتهم، وكان ذلك مما يرغب في الكتاب، أتبعه ترغيباً هو أعلى منه، فقال عاطفاً على قوله في تقرير الأصل الثاني الذي هو الرسالة {إنا أرسلناك بالحق} [البقرة: ١١٩] وأكده دفعاً لتكذيب المكذبين به: {والذي أوحينا} أي بما لنا من العظمة {إليك} وبين قدره بمظهر العظمة وقال مبيناً للوحي: {من الكتاب} أي الجامع لخيري الدارين. ولما كان الكتاب لا يطرقه نوع من أنواع التغير لأنه صفة من لا يتغير قال: {هو الحق} أي الكامل في الثبات ومطابقة الواقع له لا غيره من الكلام؛ وأكد حقيته بقوله: {مصدقاً لما بين يديه} أي من الكتب الماضية الآتي لها الرسل الداعون إلى الله المؤيدون بالبراهين الساطعة والأدلة القاطعة.

Ayetin manası âlimlerin kitabın taşıyıcıları olduğu şeklinde olup Allah Teâlâ onların en alt derecesiyle başlayınca -ve bu da kitaba rağbet ettiren bir husus olunca- ardından bundan daha üstün olan bir rağbet ettirmeyi getirdi; ikinci asıl olan risaleti takrir sadedindeki {إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ} “Şüphesiz biz seni hak ile gönderdik” [el-Bakara: 119] sözüne atfederek ve onu yalanlayanların tekzibini bertaraf etmek üzere tekit ederek şöyle buyurdu: {وَالَّذِي أَوْحَيْنَا} “Ve vahyettiğimiz şey” yani azametimizle [vahyettiğimiz], {إِلَيْكَ} “sana” ve azamet makamıyla onun kadrini beyan edip vahyi açıklayarak şöyle buyurdu: {مِنَ الْكِتَابِ} “Kitap'tan” yani iki yurdun hayrını toplayan [Kitap'tan], {هُوَ الْحَقُّ} “hakkın ta kendisidir” Değişmeyen Zat'ın sıfatı olduğu için kitaba hiçbir değişim türü arız olamayacağından böyle buyurdu; yani sebatta ve gerçeğe uygunlukta tam olandır, başka sözler değil. Onun hak oluşunu şu sözüyle tekit etti: {مُصَدِّقاً لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “kendisinden öncekileri doğrulayıcı olarak” yani apaçık deliller ve kesin bürhanlarla desteklenmiş olarak Allah'a davet eden elçilerin getirdiği geçmiş kitapları [doğrulayıcı olarak].

ولما دل سبحانه على أن العلم هو الحقيقة الثابتة، وما عداه فهو محو وباطل، ودل على أن التالين لكتابه الذي هو العلم هم العلماء، وغيرهم وإن كانوا موجودين فهم بالمعدومين أشبه، ودل على أن الكتب الماضية وإن كانت حقاً لكنها ليست في كمال القرآن، لأن الأمر

O (Subhânehû) ilmin sabit hakikat olduğuna, onun dışındakilerin ise silinip giden ve batıl olduğuna; ilim olan O'nun kitabını okuyanların âlimler olduğuna, onların dışındakilerin mevcut olsalar bile yok hükmünde sayılacağına ve geçmiş kitaplar her ne kadar hak olsalar da Kur'an'ın kemalinde olmadıklarına delalet edince -çünkü bir iş

ما دام لم يختم فالزيادة متوقعة فيه بخلاف ما إذا وقع الختم فإنه لا يكون بعده زيادة ترتقب، وكان ربما تراءى لأحد في بعض المتصفين بذلك غير ذلك، قال تعالى إعلاماً بأن العبرة بما عنده لا بما يظهر للعباد، وأكده تنبيهاً على أن هذا المعنى مما تعقد عليه الخناصر وإن تراءى لأكثر الناس خلافه، أظهر الاسم الأعظم لحاجة المخبرين هنا إليه لأنهم البر والفاجر: {إن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال. ولما كان الإنسان أعلم بمن يربيه ولا سيما إن كان مالكاً له قال: {بعباده لخبير} أي عالم أدق العلم وأتقنه ببواطن أحوالهم {بصير *} أي بظواهر أمورهم وبواطنها أي فهو يسكن الخشية والعلم القلوب على ما أوتوا من الكتاب في علمه وتلاوته وإن تراءى لهم خلاف ذلك، فأنت أحقهم بالكمال لأنك أخشاهم وأتقاهم، فلذلك آتيناك هذا الكتاب، فأخشاهم بعدك أحقهم بعلمه.

mühürlenmediği müddetçe onda artış beklenir; mühürleme vaki olduğunda ise artık ondan sonra beklenecek bir artış olmaz- ve belki bir kimseye bununla nitelenen bazıları hakkında bunun aksi görünebileceğinden, Allah Teâlâ itibarın kullara görünenle değil, Kendi katındakiyle olduğunu bildirmek üzere buyurdu ve insanların çoğuna aksi görünse bile bu mananın sımsıkı sarılınması gereken bir hakikat olduğuna dikkat çekmek için tekit etti. Burada haber verilenler hem iyi hem kötü kimseler olduğu için buna muhtaç olduklarından İsm-i Âzam'ı açıkça zikretti: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah]. İnsan kendisini yetiştiren kimseyi -özellikle de onun sahibi ise- en iyi bilen olduğu için şöyle buyurdu: {بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ} “kullarından hakkıyla haberdardır” yani onların iç hallerini en ince ve en sağlam şekilde bilendir, {بَصِيرٌ} “hakkıyla görendir” yani onların açık ve gizli hallerini görendir; dolayısıyla insanlara bunun aksi görünse bile, kitaptan kendilerine verilen ilim ve tilavet nispetinde kalplere haşyeti ve ilmi O yerleştirir. Sen onların en çok korkanı ve en çok sakınanı olduğun için kemale en layık olanısın; işte bu yüzden bu Kitab'ı sana verdik; senden sonra onların en çok korkanı da onun ilmine en layık olanıdır.

ولما كان معنى الوصفين: فنحن نيسر لتلاوة كتابنا من يكون قابلاً للعلم الذي هو عمود الخشية بما تعلمه منه بخبرنا وبصرنا، وكان الذي ضم إلى التلاوة الفهم في الذروة العليا من العلم، قال عطفاً على هذا الذي

Bu iki vasfın manası: 'Biz haberdar olmamız ve görmemizle bildiğimiz üzere, Kitabımızın tilavetine ancak haşyetin direği olan ilmi kabule ehil olan kimseyi muvaffak kılarız' şeklinde olunca ve tilavete anlamayı da ekleyen kimse ilmin en yüksek zirvesinde yer aldığından, siyakın takdirine

أرشد السياق إلى تقديره مشيراً بأداة العبد إلى علو رتبة أهل هذا القسم، وهم هذه الأمة الأمية على اختلاف مراتب إرثهم مع تراخي إرثهم عمن قبلهم، صارفاً القول إلى مظهر العظمة لاقتضاء الحال لها في نزع شيء من قوم وإثباته لآخرين: {ثم أورثنا} أي ملكنا بعظمتنا ملكاً تاماً وأعطينا عطاء لا رجوع فيه، وعبر في غير هذه الأمة {ورثوا الكتاب} [الأعراف: ١٦٩] فانظر فوق ما بين العبارتين تعرف الفرق بين المقامين، ويجوز أن يكون التقدير بعد ما أوحينا إليك: وأورثناكه ثم أورثناه، ولكنه أظهر دلالة على الوصف تنبيهاً على تناهي جمعه للكتب الماضية وإعلاماً بأن «من» في {أوحينا إليك من} للبيان فقال: {الكتاب} أي القرآن باتفاق المفسرين، قال الأصفهاني - الجامع لكل كتاب أنزلنا، فهو أم لكل خير، وقال ابن عباس كما نقله ابن الجوزي: إن الله أورث أمة محمد كل كتاب أنزله {الذين اصطفينا} أي فعلنا في اختيارهم فعل من يجتهد في ذلك {من عبادنا} أي أخلصناهم لنا وهم بنو إسماعيل ومن تبعهم، يعني أمة محمد ﷺ نقله البغوي عن ابن عباس ﵄، ونقل عن ابن جرير أنه قال: الإرث: انتقال شيء من قوم إلى قوم، فثم هنا للترتيب، لأن إيتاء هذه الأمة متراخ عن إيتاء

irşad ettiği bu manaya atfederek; önceki ümmetlerden sonra mirasçı olmalarına rağmen bu kısım ehlinin -ki onlar miras derecelerinin farklılığıyla birlikte bu ümmî ümmettir- mertebelerinin yüceliğine uzaklık edatıyla işaret edip bir şeyi bir kavimden alıp başkalarına vermede durumun bunu gerektirmesi sebebiyle sözü azamet makamına çevirerek şöyle buyurdu: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا} “Sonra miras bıraktık” yani azametimizle tam bir mülkiyetle malik kıldık ve geri dönüşü olmayan bir bağışla verdik. Bu ümmetten başkası hakkında {وَرِثُوا الْكِتَابَ} “Kitaba vâris oldular” [el-A'râf: 169] diye ifade buyurmuştur; iki ibare arasındaki farka bak ki iki makam arasındaki farkı anlayasın. 'Sana vahyettikten sonra: Onu sana miras bıraktık, sonra da onu miras bıraktık' şeklinde takdir edilmesi de caizdir; ancak geçmiş kitapları bütünüyle kendisinde topladığının zirvede olduğuna dikkat çekmek ve {أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ} ayetindeki 'min' edatının beyan için olduğunu bildirmek üzere vasfa delalet etmesi daha açıktır; şöyle buyurdu: {الْكِتَابَ} “Kitab'ı” yani müfessirlerin ittifakıyla Kur'an'ı. el-İsfahânî: 'İndirdiğimiz her kitabı kendisinde toplayandır, dolayısıyla o her hayrın anasıdır' demiştir. İbn Abbâs da İbnü'l-Cevzî'nin naklettiğine göre şöyle demiştir: 'Allah indirdiği her kitabı Muhammed'in ümmetine miras bırakmıştır.' {الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا} “seçtiğimiz kimselere” yani onları seçerken bu hususta gayret gösteren kimsenin fiili gibi yaptık, {مِنْ عِبَادِنَا} “kullarımızdan” yani kendimiz için ihlaslı kıldığımız kimselere; onlar İsmâil'in soyu ve onlara tabi olanlardır; yani Muhammed'in ﷺ ümmetidir. Bunu Begavî, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) nakletmiştir. İbn Cerîr'den de şöyle dediği nakledilmiştir: 'Miras, bir şeyin bir kavimden başka bir kavme intikal etmesidir. Buradaki 'sümme' (sonra) kelimesi tertip içindir; çünkü bu ümmete verilmesi, diğer ümmetlere verilmesinden sonradır

الأمم ونقله إليهم بعد إبطال تلك الأديان، ونسخ تلك الكتب إلا ما وافق القرآن فمعنى الإيراث أنه نزع تلك الكتب من الأمم السالفة وأعطاها لهذه الأمة على الوجه الذي رضيه لها وهذا الإيراث للمجموع لا يقتضي الاختصاص بمن يحفظ جميع القرآن بل يشمل من يحفظ منه جزءاً ولو أنه الفاتحة فقط، فإن الصحابة رضوان الله تعالى أجمعين لم يكن كل واحد منهم يحفظ جميع القرآن ونحن على القطع بأنهم مصطفون.

ve o dinlerin iptal edilmesinden, Kur'an'a uygun olanlar müstesna o kitapların neshinden sonra onlara nakledilmesidir. O halde miras bırakmanın manası; o kitapları geçmiş ümmetlerden çekip alması ve bu ümmete onlar için razı olduğu şekilde vermesidir. Bütüne yönelik olan bu miras bırakma, Kur'an'ın tamamını ezberleyen kimseye mahsus olmayı gerektirmez; bilakis sadece Fâtiha bile olsa ondan bir cüz ezberleyen kimseyi de kapsar. Zira sahâbenin -Allah Teâlâ hepsinden razı olsun- her biri Kur'an'ın tamamını ezberlemiş değildi; bununla birlikte biz onların seçilmiş (mustafâ) kimseler olduğunu kesinlikle bilmekteyiz.'

ولما كان اكثر الناس لا ينفك عن تقصير كثير لما جبل الإنسان عليه من النقصان، فكان من فيه ذلك يخرج نفسه من هذا القسم، قال معرفاً له بمقداره مؤنساً له بما فتح له من أنواره مستجلباً له إلى حضرة قدسه ومعدن أسراره مقسماً أهل هذا القسم وهم أهل الفهم إلى ثلاثة أقسام مقدماً الأدنى لأنهم الأكثر ولئلا يحصل اليأس، ويصدع القلوب خوف البأس: {فمنهم} أي فتسبب عن إيراثنا لهم أن كان منهم كما هو مشاهد {ظالم لنفسه} أي بالتفريط والتهاون في توفية الحق لما يقتضيه حاله من العمل غير متوق للكبائر، وهذا القسم هم أكثر الوارث وهم المرجئون لأمر الله.

İnsanın fıtratındaki noksanlık sebebiyle insanların çoğu pek çok kusurdan uzak kalamadığından ve kendisinde bu kusur bulunan kimse kendisini bu kısımdan çıkaracağından; ona kadrini bildirerek, kendisine açtığı nurlarla gönlünü ferahlatıp onu kudsiyet huzuruna ve sırlarının madenine çekerek, bu kısmın ehli olan anlayış ehlini üç kısma ayırdı; çoğunluğu oluşturdukları için, ümitsizlik hâsıl olmasın ve azap korkusu kalpleri parçalamasın diye en alt derecedekileri öne alarak şöyle buyurdu: {فَمِنْهُمْ} “Onlardan kimi” yani onlara miras bırakmamızın bir neticesi olarak -bizzat müşahede edildiği üzere- onlardan kimi, {ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “nefsine zulmedendir” yani büyük günahlardan sakınmayarak, amel bakımından halinin gerektirdiği hakkı tam olarak yerine getirmede kusur ve gevşeklik göstermek suretiyle [nefsine zulmedendir]. Bu kısım, mirasçıların çoğunluğudur ve onlar Allah'ın emrine bırakılanlardır (mürcevne li-emrillâh).

ولما كان ترك الإنسان للظلم في غاية الصعوبة، نبه على ذلك بصيغة الافتعال فقال: {ومنهم مقتصد} أي متوسط في العمل غير باذل

İnsanın zulmü terk etmesi son derece zor olduğundan, iftiâl kalıbıyla buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} “onlardan kimi de orta yoldadır” yani bütün gayretini sarf etmeksizin amelde orta yolu tutandır;

لجميع الجهد إلا أنه مجتنب للكبائر فهو مكفر عنه الصغائر، وهم الذين خلطوا عملاً صالحاً وآخر سيئاً {ومنهم سابق بالخيرات} أي العبادات وجميع أنواع القربات، موف للمقام الذي أقيم به حقه كلما ازداد قرباً ازداد عملاً، لا يكون سابقاً إلا وهو هكذا، وهم السابقون الأولون من المهاجرون والأنصار والذين اتبعوهم بإحسان، ويؤيد هذا قول الحسن: السابق من رجحت حسناته، والمقتصد من استوت حسناته وسيئاته، والظالم من رجحت سيئاته. وختم بالسابقين لأنهم الخلاصة وليكونوا أقرب إلى الجنات كما قدم الصوامع في سورة الحج لتكون أقرب إلى الهدم وآخر المساجد لتقارب الذكر وقدم في التوبة السابقين عقيب أهل القربات من الإعراب وأخر المرجئين وعقبهم بأهل مسجد الضرار، وقدم سبحانه في الأحزاب المسلمين ورقى الخطاب درجة درجة إلى الذاكرين الله كثيراً، فهو سبحانه تارة يبدأ بالأدنى وتارة بالأعلى بحسب ما يقتضيه الحال كما هو مذكور في هذا الكتاب في محاله، وهذا على تقدير عود الضمير في {منهم} على {الذين} لا على {العباد} وهو مع تأيده بالمشاهدة وإن السياق لأن أهل العلم

ancak o büyük günahlardan kaçınır, dolayısıyla küçük günahları bağışlanır. Bunlar salih bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştıran kimselerdir. {وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ} “Onlardan kimi de hayırlarda öne geçendir” yani ibadetlerde ve her türlü yakınlık vesilelerinde öne geçendir; yerleştirildiği makamın hakkını tam olarak verendir, yakınlığı arttıkça ameli artar; ancak böyle olan kimse öne geçen (sâbık) olabilir. Bunlar Muhacirler ve Ensar'dan ilk öne geçenler ile onlara güzellikle tabi olanlardır. Hasan[-ı Basrî]'nin şu sözü de bunu teyit etmektedir: 'Sâbık, iyilikleri ağır basandır; muktesıd, iyilikleri ve kötülükleri eşit olandır; zâlim ise kötülükleri ağır basandır.' Özü teşkil ettikleri ve cennetlere daha yakın olsunlar diye sâbıkûn ile bitirdi; nitekim Hac sûresinde yıkılmaya daha yakın olsun diye manastırları öne almış, zikre yakın olsun diye mescidleri sona bırakmıştır; Tevbe sûresinde de bedevilerden kurbet ehlinin hemen ardından sâbıkûn'u öne almış, mürceûn'u sona bırakıp arkalarından Mescid-i Dırâr ehlini getirmiştir; Ahzâb sûresinde ise müslümanları öne almış ve hitabı derece derece Allah'ı çokça zikredenlere kadar yükseltmiştir. Dolayısıyla O (Subhânehû), bu kitapta yerlerinde zikredildiği üzere, halin gereğine göre bazen en alttan bazen de en üstten başlar. Bu açıklama, {مِنْهُمْ} ayetindeki zamirin {الْعِبَادِ} (kullar) kelimesine değil, {الَّذِينَ} kelimesine dönmesi takdirine göredir. Bu durum müşahede ile teyit edildiği ve siyak da ilim ehlinin

هو التالون لكتاب الله مؤيد بأحاديث لا تقصر - وإن كانت ضعيفة - عن الصلاحية لتقوية ذلك، فمنها ما رواه البغوي بسنده عن ابن الخطاب ﵁ أنه قرأ هذه الآية على المنبر وقال: قال رسول الله ﷺ: «سابقنا سابق، ومقتصدنا ناج، وظالمنا مغفور له» وبسنده عن أبي الدرداء ﵁ ان رسول الله ﷺ قرأ هذه الآية وقال: «أما السابق بالخيرات فيدخل الجنة بغير حساب، وأما المقتصد فيحاسب حساباً يسيراً، وأما الظالم لنفسه فيحبس في المقام حتى يدخله الهم ثم يدخل الجنة» - ثم قرأ {الحمد لله الذي أذهب عنا الحزن} . وروي بغير إسناد عن أسامة بن زيد ﵄ قال: قال رسول الله ﷺ: «كلهم من هذه الأمة» وقال ابن الجوزي بعد أن ذكر حديث عمر ﵁ بغير سند: وروى الترمذي عن أبي سعيد الخدري ﵁ عن رسول الله ﷺ في هذه الآية قال: «كلهم في الجنة»

Allah'ın Kitabı'nı okuyanlar olduğunu gösterdiği gibi, -zayıf da olsalar- bunu kuvvetlendirmeye elverişlilikten geri kalmayan hadislerle de teyit edilmiştir. Bunlardan biri, Begavî'nin kendi senediyle İbnü'l-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiği hadistir; o minberde bu ayeti okumuş ve şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Bizden öne geçenimiz (sâbık) öndedir, orta yolu tutanımız (muktesıd) kurtulmuştur, nefsine zulmedenimiz ise bağışlanmıştır.» Yine kendi senediyle Ebü'd-Derdâ'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ bu ayeti okumuş ve şöyle buyurmuştur: «Hayırlarda öne geçene gelince, hesapsız cennete girer; orta yolu tutana gelince, kolay bir hesapla hesaba çekilir; nefsine zulmedene gelince, keder içine düşene kadar durakta tutulur, sonra cennete girer.» - Sonra {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} ayetini okumuştur. Senetsiz olarak Üsâme b. Zeyd'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Onların hepsi bu ümmettendir.» İbnü'l-Cevzî, Ömer'in (radıyallâhu anh) hadisini senetsiz olarak zikrettikten sonra şöyle demiştir: Tirmizî, Ebû Saîd el-Hudrî'den (radıyallâhu anh), Resûlullah'ın ﷺ bu ayet hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Onların hepsi cennettedir.»

وروى حديث أبي الدرداء ﵁ الحافظ ابن عساكر في الكنى من تأريخ دمشق في ترجمة أخي زياد أو أبي زياد. وأما على عود الضمير على العباد

Ebü'd-Derdâ'nın (radıyallâhu anh) hadisini Hâfız İbn Asâkir de Târîhu Dımaşk'ın künyeler kısmında Ahî Ziyâd veya Ebî Ziyâd'ın biyografisinde rivayet etmiştir. Zamirin 'kullara' dönmesi takdirine gelince;

فقال ابن عباس ﵄: السابق المؤمن المخلص، والمقتصد المرائي، والظالم الكافر نعمة الله غير الجاحد لها، وقال قتادة: الظالم أصحاب المشأمة، والمقتصد أصحاب الميمنة، والسابقون المقربون.

İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: 'Sâbık, ihlaslı mümindir; muktesıd, riyakârdır; zâlim ise Allah'ın nimetini inkâr etmeksizin nankörlük eden kâfirdir.' Katâde ise şöyle demiştir: 'Zâlim, amel defteri soldan verilenlerdir (ashâb-ı meş'eme); muktesıd, amel defteri sağdan verilenlerdir (ashâb-ı meymene); sâbıkûn ise mukarrebûn (Allah'a en yakın olanlar)dır.'

ولما كان هذا ليس في قوة العبد في مجاري العادات، ولا يؤخذ بالكسب والاجتهادات، أشار إلى عظمته بقوله: {بإذن الله} أي بتمكين من له القدرة التامة والعظمة العامة والفعل بالاختيار وجميع صفات الكمال وتسهيله وتيسره لئلا يأمن أحد مكره تعالى، قال الرازي في اللوامع: ثم من السابقين من يبلغ محل القربة فيستغرق في وحدانيته، وهو الفرد الذي اهتز في ذكره - انتهى. ثم زاد عظمة هذا الأمر بياناً، فقال مؤكداً تكذيباً لظنون الجاهلين لأن السابق كلما علا مقامه في السبق قل حظه من الدنيا، فرأى الجاهلون أنه مضيع لنفسه: {ذلك} أي السبق أو إيراث الكتاب {هو} مشيراً بأداة البعد مخصصاً بضمير الفصل {الفضل الكبير *} .

Bu durum, âdetlerin cereyanında kulun gücü dahilinde olmadığından, kesb ve gayretlerle elde edilemeyeceğinden, hiç kimse Allah Teâlâ'nın mekrinden emin olmasın diye şu sözüyle onun azametine işaret etti: {بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izniyle” yani tam kudrete, genel azamete, iradeyle fiil işlemeye ve bütün kemal sıfatlarına sahip olan Zat'ın imkân vermesi, kolaylaştırması ve muvaffak kılmasıyla [öne geçendir]. Râzî, Levâmi' adlı eserinde şöyle demiştir: 'Sonra sâbıkûndan öyleleri vardır ki kurbet (yakınlık) makamına ulaşır ve O'nun vahdaniyetinde istiğrak haline erer; işte o, O'nun zikriyle vecd bulan ferttir.' - İktibas sona erdi. Sonra bu işin azametinin beyanını artırarak; sâbık olan kimsenin öne geçmedeki makamı yükseldikçe dünyadan nasibi azaldığı ve cahiller onun kendisini zayi ettiğini gördükleri için cahillerin zanlarını tekzip etmek üzere tekit ederek şöyle buyurdu: {ذَلِكَ} “İşte bu” yani öne geçmek yahut Kitab'ın miras bırakılması, {هُوَ} “ta kendisidir” -uzaklık edatıyla işaret edip fasl zamiriyle tahsis ederek- {الْفَضْلُ الْكَبِيرُ} “büyük lütfun.”

ولما ذكر تعالى أحوالهم، بين جزاءهم ومآلهم، فقال مستأنفاً جواباً لمن سأل عن ذلك: {جنات} أي هي مسببة عن سبب السبق الذي هو الفضل، ويصح كونها بدلاً من الفضل لأنه سببها،

Allah Teâlâ onların hallerini zikredince, mükâfatlarını ve varacakları yeri beyan ederek bunu soran kimseye bir cevap olmak üzere sözü istînâf edip şöyle buyurdu: {جَنَّاتُ} “cennetlerdir” Yani bu cennetler, lütuf olan öne geçme sebebinin bir neticesidir; lütfun sebebi olduğu için ondan bedel olması da sahihtir,

فكان كأنه هو الثواب {عدن} أي إقامة بلا رحيل لأنه لا سبب للرحيل عنها {يدخلونها} أي الثلاثة أصناف، ومن دخلها لم يخرج منها لأنه لا شيء يخرجه ولا هو يريد الخروج على أن الضمير ل «الذين» ومن قال ل «عبادنا» خص الدخول بالمقتصد والسابق - هذا على قراءة الجماعة بفتح الياء وضم الخاء، وعلى قراءة أبي عمرو بالبناء للمفعول يكون الضمير للسابق فقط، لأنهم يكونون في وقت الحساب على كثبان المسك ومنابر النور فيستطيبون مكانهم، فإذا دعوا إلى الجنة أبطؤوا فيساقون إليها كما في آخر الزمر.

böylece sanki mükâfatın bizzat kendisi olmuş gibi olur. {عَدْنٍ} “Adn [cennetleridir]” yani oradan ayrılmak için hiçbir sebep bulunmadığından ötürü göç etmeksizin kalınan yerdir. {يَدْخُلُونَهَا} “oraya girerler” yani bu üç sınıf [girerler]; oraya giren kimse ise oradan çıkarılmaz, çünkü onu çıkaracak hiçbir şey yoktur ve kendisi de çıkmak istemez. Bu, zamirin {الَّذِينَ} kelimesine ait olması durumundadır; zamirin {عِبَادِنَا} kelimesine ait olduğunu söyleyen kimse ise girişi muktesıd ve sâbık olanlara tahsis etmiştir. Bu, çoğunluğun yâ harfinin fethası ve hı harfinin dammesiyle okuduğu kıraate göredir. Ebû Amr'ın meçhul (edilgen) okuyuşuna göre ise zamir sadece sâbık olanlara ait olur; çünkü onlar hesap vaktinde misk tepeleri ve nurdan minberler üzerinde bulunurlar ve yerlerini pek hoş bulurlar; cennete davet edildiklerinde ise yavaş davranırlar ve Zümer sûresinin sonunda olduğu gibi oraya sevk edilirler.

ولما كان الداخل إلى مكان أول ما ينظر إلى ما فيه من النفائس قال: {يحلّون فيها} أي يلبسون على سبيل التزين والتحلي {من أساور} ولما كان للإبهام ثم البيان مزيد روعة النفس، وكان مقصود السورة إثبات القدرة الكاملة لإثبات اتم الإبقاءين، شوق إلى الطاعة الموصلة إليه بأفضل ما نعرف من الحلية، فقال مبيناً لنوع الأساور: {من ذهب ولؤلؤاً} ولما كانت لا تليق إلى على اللباس الفاخر، قال معرفاً أنهم حين الدخول يكونون لابسين: {ولباسهم فيها حرير *} .

Bir mekâna giren kimsenin ilk baktığı şey oradaki kıymetli eşyalar olduğundan şöyle buyurdu: {يُحَلَّوْنَ فِيهَا} “Orada süslenirler” yani süslenmek ve takınmak suretiyle takarlar, {مِنْ أَسَاوِرَ} “bileziklerle”. Önce müphem bırakıp sonra açıklamak nefiste daha büyük bir hayranlık uyandırdığından ve sûrenin maksadı da iki bekā halinden en tam olanını ispat etmek için tam kudreti ispat etmek olduğundan, bildiğimiz en faziletli süslerle oraya ulaştıracak itaate şevk vererek bileziklerin türünü açıklayıp şöyle buyurdu: {مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً} “altından ve inciden”. Bunlar ancak lüks ve değerli bir elbise üzerinde güzel duracağından, girdikleri anda giyinmiş vaziyette olacaklarını bildirerek şöyle buyurdu: {وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ} “ve oradaki elbiseleri ipektir.”

ولما كان المقتصد والسابق يحزنون لكمالهم وشدة شفقتهم على الظالم إذا قوصص، جمع فقال معبراً بالماضي تحقيقاً له: {وقالوا} أي

Kemallerinden ve zâlim olan kimse cezalandırıldığında ona duydukları aşırı şefkatten ötürü muktesıd ve sâbık olanlar hüzünleneceğinden, cem (çoğul) kipi kullanarak ve kesinliğini bildirmek üzere geçmiş zaman kipiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {وَقَالُوا} “Ve derler ki” yani,

عند دخولهم: {الحمد} أي الإحاطة بأوصاف الكمال {لله} أي الذي لم تمام القدرة {الذي أذهب} أي بدخولنا هذا {عنا الحزن} أي هذا النوع بكماله، فلا نحزن على شيء كان فاتنا، ولا يكون لنا حزن أبداً لأنا صرنا في دار لا يفوت فيها شيء أصلاً ولا ينفى.

girişleri anında: {الْحَمْدُ} “Hamd” yani kemal sıfatlarının tamamıyla kuşatılmış övgü, {لِلَّهِ} “Allah'a mahsustur” yani tam kudrete sahip olan [Allah'a], {الَّذِي أَذْهَبَ} “gideren” yani bu girişimizle gideren, {عَنَّا الْحَزَنَ} “bizden hüznü” yani bu hüznün bütün türünü [gideren Allah'a mahsustur]. Artık elimizden kaçan hiçbir şeye üzülmeyiz ve ebediyen hiçbir hüznümüz olmaz; zira artık hiçbir şeyin elden kaçmadığı ve yok edilmediği bir yurda ulaştık.

ولما كانوا عالمين بما اجترحوه من الزلات أو الهفوات أو الغفلات التي لولا الكرم لأدتهم إلى النار، عللوا ما صاروا إليه معها بقولهم، مؤكدين إعلاماً بما عندهم من السرور بالعفو عن ذنوبهم، وأن ما أكدوه حقيق بأن يتغالى في تأكيده لما رأوا من صحته وجنوا من حلو ثمرته: {إن ربنا} أي المحسن إلينا مع إساءتنا {لغفور} أي محاء للذنوب عيناً وأثراً للصنفين الأولين {شكور *} أي على ما وهبه للعبد من حسن طاعته ووفقه له من الأعمال الحسنة فجعله به سابقاً، ثم وصفوه بما هو شكر له فقالوا: {الذي أحلنا دار المقامة} أي الإقامة ومكانها وزمانها التي لا يريد النازل بها على كثرة النازلين بها - ارتحالاً منها، ولا يراد به ذلك، ولا شيء فيها يزول فيؤسف عليه.

Lütuf ve kerem olmasaydı kendilerini cehenneme sürükleyecek olan işledikleri kusurları, hataları veya gafletleri bildiklerinden, bunlarla birlikte eriştikleri bu hali, günahlarının affedilmesinden duydukları sevinci bildirerek ve doğruluğunu görüp tatlı meyvesini devşirdikleri için tekit ettikleri şeyin son derece tekit edilmeye layık olduğunu belirterek tekitli bir şekilde şöyle gerekçelendirdiler: {إِنَّ رَبَّنَا} “Şüphesiz Rabbimiz” yani kötülüklerimize rağmen bize ihsanda bulunan [Rabbimiz], {لَغَفُورٌ} “elbette çok bağışlayandır” yani ilk iki sınıf için günahları hem zatı hem eseriyle tamamen silendir, {شَكُورٌ} “şükrün karşılığını verendir” yani kuluna bahşettiği güzel itaate ve muvaffak kıldığı salih amellere karşılık verip bu sayede onu öne geçenlerden kılandır. Sonra O'na bir şükür olmak üzere O'nu şu vasıfla niteleyerek şöyle dediler: {الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ} “bizi kalınacak yurda yerleştiren [O'dur]” yani oraya konaklayanların çokluğuna rağmen oraya inenin oradan göç etmek istemediği, kendisi için de böyle bir şeyin istenmediği ve içinde esef edilecek hiçbir şeyin zayi olmadığı ebedî ikamet yurduna ve onun mekânına ve zamanına [yerleştirendir].

وكان المالك المطلق لا يجب عليه شيء ولا استحقاق لمملوكه عليه بوجه قال: {من فضله} أي بلا عمل منا فإن حسناتنا إنما كانت منّاً منه سبحانه، لو لم يبعثنا عليها وييسرها لنا لما كانت.

Mutlak Mâlik'e hiçbir şey vacip olmadığından ve memlûkünün hiçbir şekilde O'nun üzerinde bir hak sahipliği bulunmadığından şöyle dediler: {مِنْ فَضْلِهِ} “kendi lütfundan” yani bizim amelimiz olmaksızın; zira bizim iyiliklerimiz ancak O'nun (Subhânehû) bir lütfuydu; eğer bizi onlara sevk etmeseydi ve onları bize kolaylaştırmasaydı hiçbiri meydana gelmezdi.

ولما تذكروا ما شاهدوه في عرصات القيامة من تلك الكروب والأهوال، والأنكاد والأثقال، التي أشار إليها قوله تعالى: {وإن تدع مثقلة إلى حملها} الآية، استأنفوا قولهم في وصف دار القرار: {لا يمسنا} أي في وقت من الأوقات {فيها نصيب} أي نصب بدن ولا وجع ولا شيء {ولا يمسنا فيها لغوب *} أي كلال وتعب وإعياء وفتور نفس من شيء من الأشياء، قال أبو حيان: هو لازم من تعب البدن. فهي الجديرة لعمري بأن يقال فيها:

Allah Teâlâ'nın {وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا} “Yükü ağır olan kimse onu taşımaya çağırsa...” ayetinin işaret ettiği kıyamet meydanlarında şahit oldukları o sıkıntıları, dehşetleri, kederleri ve ağırlıkları hatırladıklarında, karar yurdunun vasfı hakkında sözü istînâf ederek şöyle dediler: {لاَ يَمَسُّنَا} “Bize dokunmaz” yani hiçbir vakitte dokunmaz, {فِيهَا نَصَبٌ} “orada hiçbir yorgunluk” yani hiçbir beden yorgunluğu, ağrı ve benzeri bir şey [dokunmaz], {وَلاَ يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ} “ve orada bize hiçbir usanç/bitkinlik de dokunmaz.” Yani hiçbir şeyden ötürü bir bitkinlik, zahmet, dermansızlık ve nefsânî gevşeklik [dokunmaz]. Ebû Hayyân: 'Bu, beden yorgunluğunun ayrılmaz bir sonucudur' demiştir. Ömrüme yemin olsun ki orası hakkında şu beytin söylenmesine ne kadar da layıktır:

علينا لا تنزل الأحزان شاحتها ... لو مسها حجر مسته سراء

Üzerimize inmez hüzünler oranın avlusunda... Ona bir taş dokunsa, o taşa sevinç dokunurdu.

ولما بيّن ما هم فيه من النعمة، بيّن ما لأعدائهم من النقمة، زيادة في سرورهم بما قاسوه في الدنيا من تكبرهم عليهم وفجورهم فقال: {والذين كفروا} أي ستروا ما دلت عليه عقولهم من شموس الآيات وأنوار الدلالات {لهم نار جهنم} أي بما تجهموا أولياء الله الدعاء إليهم. ولما كانت عادة النار إهلاك من دخلها بسرعة، بيّن أن حالها على غير ذلك زيادة في نكالهم وسوء مآلهم فقال مستأنفاً: {لا يقضى} أي لا يحكم وينفذ ويثبت من حاكم ما {عليهم} أي بموت {فيموتوا} أي فيتسبب عن القضاء موتهم، وإذا راجعت ما مضى في سورة سبحان من

Onların içinde bulundukları nimeti beyan edince, dünyada onların kendilerine karşı sergiledikleri kibir ve fısk sebebiyle çektikleri sıkıntılardan ötürü sevinçleri artsın diye düşmanlarının maruz kalacağı cezayı beyan ederek şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlere gelince” yani akıllarının delalet ettiği ayetlerin güneşlerini ve delillerin nurlarını örten kimselere [gelince], {لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ} “onlar için cehennem ateşi vardır” yani Allah'ın dostlarına ve onlara yapılan davete karşı yüzlerini ekşitmeleri sebebiyle [bu ateş vardır]. Ateşin âdeti içine gireni hızla helak etmek olduğundan, cezalarının şiddeti ve akıbetlerinin kötülüğü artsın diye oradaki durumlarının böyle olmadığını beyan etmek üzere sözü istînâf ederek şöyle buyurdu: {لاَ يُقْضَى} “Hüküm verilmez” yani hiçbir hâkim tarafından hükmedilip infaz edilmez ve sabit kılınmaz, {عَلَيْهِمْ} “onlar hakkında” yani bir ölümle, {فَيَمُوتُوا} “ki böylece ölsünler” yani verilen hüküm sonucunda ölümleri meydana gelsin. Sübhân (İsrâ) sûresinde geçen,

قوله {فلا يملكون كشف الضر عنكم} [الإسراء: ٥٦] وما يأتي إن شاء الله تعالى في المرسلات من قوله: {ولا يؤذن لهم فيعتذرون} [المرسلات: ٣٦] علمت سر وجوب النصب هنا لأنه لو رفع لكان المعنى أن موتهم ينبغي إن قضي عليهم أو لم يقض وذلك محال.

{فَلاَ يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ} “Onlar sizden sıkıntıyı kaldırmaya güç yetiremezler” [el-İsrâ: 56] ayeti ile Mürselât sûresinde inşâallahu teâlâ gelecek olan {وَلاَ يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} “Onlara izin de verilmez ki özür dilesinler” [el-Mürselât: 36] ayetini hatırlarsan, buradaki nasbın (fethanın) vücubundaki sırrı anlarsın; zira şayet ref (ötre) olsaydı mana, haklarında hüküm verilse de verilmese de ölmelerinin gerekeceği şeklinde olurdu ki bu muhaldir.

ولما كانت الشدائد في الدنيا تنفرج وإن طال أمدها قال: {ولا يخفف عنهم} وأعرق في النفي بقوله: {من عذابها} أي جهنم. ولما كان ربما توهم متوهم أن هذا العذاب خاص بالذين كانوا في عصره ﷺ من الكفار قال: {كذلك} أي مثل هذا الجزاء العظيم {نجزي} أي بما لنا من العظمة - على قراءة الجماعة بالنون {كل كفور *} أي به ﷺ أو بغيره من الأنبياء ﵈ وإن لم نره لأن ثبوت المعجزة يستوي فيها المسع والبصر، وبنى أبو عمرو الفعل للمفعول إشارة إلى سهولته وتيسره ورفع {كل} .

Dünyadaki sıkıntılar ne kadar uzarsa uzasın nihayetinde ferahlığa kavuştuğu için şöyle buyurdu: {وَلاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمْ} “onlardan hafifletilmez de” ve şu sözüyle nefyi (olumsuzluğu) pekiştirdi: {مِنْ عَذَابِهَا} “onun azabından” yani cehennemin [azabından]. Bir kimse bu azabın sadece Peygamber ﷺ döneminde yaşayan kâfirlere mahsus olduğunu zannedebilir diye şöyle buyurdu: {كَذَلِكَ} “İşte böylece” yani bu büyük ceza gibi, {نَجْزِي} “cezalandırırız” yani azametimizle -çoğunluğun nûn ile okuduğu kıraate göre- [cezalandırırız], {كُلَّ كَفُورٍ} “her nankörü / inkârcıyı.” Yani Peygamber'i ﷺ yahut peygamberlerden (aleyhimüsselâm) bir başkasını bizzat görmesek de inkâr eden herkesi; çünkü mucizenin sübûtunda işitmek ile görmek eşittir. Ebû Amr ise işin kolaylık ve suhuletine işaret etmek üzere fiili meçhul (edilgen) okumuş ve {كُلَّ} kelimesini nâib-i fâil olarak ref etmiştir.

ولما بيّن عذابهم بين اكتئابهم فقال: {وهم} أي فعل ذلك بهم والحال أنهم {يصطرخون فيها} أي يوجدون الصراخ فيها بغاية ما يقدرون عليه من الجهد في الصياح بالبكاء والنواح. ولما بيّن ذلك بيّن قولهم في اصطراخهم بقوله: {ربنا} أي يقولون: أيها المحسن إلينا {أخرجنا} أي من النار {نعمل صالحاً} ثم أكدوه وفسروه

Onların azabını beyan edince, keder ve ıstıraplarını da beyan ederek şöyle buyurdu: {وَهُمْ} “Ve onlar” yani bu onlara yapılırken onlar şu haldedirler: {يَصْطَرِخُونَ فِيهَا} “orada feryat figan bağrışırlar” yani ağlayıp inleyerek bağrışmada güçlerinin yettiği son gayretle orada feryat ederler. Bunu beyan edince, şu sözüyle bu feryatları esnasındaki sözlerini beyan etti: {رَبَّنَا} “Ey Rabbimiz!” yani şöyle derler: Ey bize ihsanda bulunan! {أَخْرِجْنَا} “bizi çıkar” yani ateşten [çıkar], {نَعْمَلْ صَالِحاً} “salih amel işleyelim.” Sonra bunu tekit edip tefsir ettiler

وبينوه بقولهم على سبيل التحسر والاعتراف بالخطأ أو لأنهم كانوا يظنون عملهم صالحاً {غير الذي كنا} أي بغاية جهدنا {نعمل} فتركوا الترقق والعمل على حسبه في وقت نفعه واستعملوه عند فواته فلم ينفعهم، بل قيل في جوابهم تقريراً لهم وتوبيخاً وتقريعاً: {أو لم} أي ألم تكونوا في دار العمل متمكنين من ذلك بالعقول والقوى؟ أو لم {نعمركم} أي نطل أعماركم مع إعطائنا لكم العقول ولم نعاجلكم بالأخذ {ما} أي زماناً {يتذكر فيه} وما يشمل كل عمر يتمكن فيه المكلف من إصلاح شأنه غير أن التوبيخ في الطويل أعظم، وأشار بمظهر العظمة إلى أنه لا مطمع بغيره سبحانه في مد العمر.

ve hasret çekerek, hatalarını itiraf ederek yahut amellerini salih zannettikleri için şu sözleriyle açıkladılar: {غَيْرَ الَّذِي كُنَّا} “daha önce olduğumuzdan başka” yani bütün gayretimizle, {نَعْمَلُ} “işlediğimizden [başka salih amel işleyelim].” Böylece yumuşamayı ve buna göre amel etmeyi fayda vereceği vakitte terk ettiler; vakti geçtikten sonra buna yöneldiler fakat kendilerine fayda vermedi; bilakis onların ikrarını almak, onları azarlamak ve paylamak üzere cevap olarak şöyle denildi: {أَوَلَمْ} “Peki, kılmadık mı?” yani siz amel yurdunda akıllar ve güçlerle buna imkân bulmuş değil miydiniz? Ya da kılmadık mı, {نُعَمِّرْكُمْ} “size ömür vermedik mi?” yani size akıllar verip cezalandırmada acele etmeyerek ömrünüzü uzatmadık mı, {مَا} “kadar” yani bir zaman, {يَتَذَكَّرُ فِيهِ} “öğüt alacak kimsenin öğüt alabileceği” ve bu ifade, mükellefin durumunu düzeltmeye imkân bulduğu her ömrü kapsar; şu kadar var ki uzun ömürdeki azarlama daha büyüktür. Azamet kipiyle de ömrü uzatmada O'ndan (Subhânehû) başkasından hiçbir ümit bulunmadığına işaret etmiştir.

ولما كان التفكر بعد البعث غير نافع لأنه بعد كشف الغطاء، عبر بالماضي فقال: {من تذكر} إعلاماً بأنه قد ختم على ديوان المتذكرين، فلا يزاد فيهم أحد، والزمان المشار إليه قيل: إنه ستون سنة - قاله ابن عباس ﵃، وبوّب له البخاري في أوائل الرقاق من غير عزو إلى أحد، وروى أحمد بن منيع عن أبي هريرة ﵁ أن النبي ﷺ قال: «من عمره الله

Dirilişten sonra tefekkür etmek, perdenin kalkmasından sonra olduğu için fayda vermeyeceğinden geçmiş zaman kipiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {مَن تَذَكَّرَ} “öğüt alacak kimsenin [öğüt alabileceği]” Bu, öğüt alanların divanının mühürlendiğini ve artık onlara hiç kimsenin eklenmeyeceğini bildirmek içindir. İşaret edilen zamanın altmış yıl olduğu söylenmiştir; bunu İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) söylemiştir ve Buhârî de er-Rikâk'ın başlarında bunu kimseye nispet etmeksizin bab başlığı yapmıştır. Ahmed b. Menî' de Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah kime

ستين سنة فقد أعذر الله إليه في العمر» وروى الترمذي وابن ماجه وأبو يعلى عن أبي هريرة أيضاً ﵁ عن النبي ﷺ أنه قال: «أعمار أمتي ما بين الستين إلى السبعين. وأقلهم من يجوز ذلك» .

altmış yıl ömür verirse, artık Allah ömür konusunda onun mazeretini ortadan kaldırmış demektir.» Tirmizî, İbn Mâce ve Ebû Ya'lâ da yine Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Ümmetimin ömürleri altmış ile yetmiş arasındadır. Bunu aşanlar ise pek azdır.»

ولما أشار إلى دليل العقل ابتداء ودواماً، أشار إلى أدلة النقل المنبه على ما قصر عنه العقل، فقال معبراً بالماضي تصريحاً بالمقصود عطفاً على معنى: أو لم نعمركم الذي هو قد عمرناكم: {وجاءكم النذير} أي عنى من الرسل والكتب تأييداً للعقول بالدليل المعقول.

Akıl deliline başlangıç ve devamlılık bakımından işaret ettikten sonra, aklın yetersiz kaldığı hususlara dikkat çeken nakil delillerine işaret ederek, “size ömür vermedik mi” ifadesinin “size kesinlikle ömür verdik” anlamına gelen manasına atıfla ve maksadı açıkça belirtmek üzere geçmiş zaman kipi kullanarak şöyle buyurdu: {وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ} “ve size uyarıcı da gelmişti.” Yani aklı, makul delille teyit etmek üzere peygamberleri ve kitapları kastetti.

ولما تسبب عن ذلك أن عذابهم لا ينفك قال: {فذقوا} أي ما أعددناه لكم من العذاب دائماً أبداً، ولما كانت العادة جارية بأن من أيس من خصمه فزع إلى الاستغاثة عليه، تسبب عن ذلك قوله: {فما} وكان الأصل: لكم، ولكنه أظهر تعليقاً للحكم بالوصف للتعميم فقال: {للظالمين} أي الواضعين الأشياء في غير مواضعها {من نصير *} أي يعينهم ويقوي أيديهم، فلا براح لكم عن هذا الذواق، وهذا عام في كل ظالم، فإن من ثبت له نصر عليه لأن ظلمه في كل يوم يضعف ويهن والحق في كل حين يقوى ويضخم.

Bunun neticesinde azaplarının ayrılmaz hale gelmesi sebebiyle şöyle buyurdu: {فَذُوقُوا} “Öyleyse tadın!” yani sizin için hazırladığımız azabı ebediyen ve daima [tadın]. Âdet, hasmından ümidini kesen kimsenin ona karşı yardım istemeye yönelmesi şeklinde cereyan ettiği için, şu sözü buna terettüp etti: {فَمَا} “artık yoktur” -aslı “sizin için yoktur” şeklindeydi, ancak hükmü genele yaymak amacıyla sıfata bağlayarak açık isimle zikretti ve şöyle buyurdu:- {لِلظَّالِمِينَ} “zalimler için” yani eşyayı yerli yerine koymayanlar için, {مِن نَّصِيرٍ} “hiçbir yardımcı [yoktur].” Yani kendilerine yardım edecek ve ellerini güçlendirecek [hiçbir yardımcı yoktur]; dolayısıyla sizin için bu azabı tatmaktan kurtuluş yoktur. Bu, her zalim hakkında geneldir; zira zalime karşı bir zafer tahakkuk eder; çünkü zulmü her geçen gün zayıflar ve çöker, hak ise her an güçlenir ve büyür.

ولما كان سبحانه عالماً بما نفى وما أثبت، علل ذلك مقرراً سبب دوام عذابهم وأنه بقدر كفرانهم كما قال تعالى {وجزاء سيئة سيئة مثلها} [الشورى: ٤٠] بقوله مؤكداً إشارة إلى أنه لا يجب تمرين النفس عليه لما له من الصعوبة لوقوف النفس مع المحسوسات: {إن الله} أي الذي أحاط بكل شيء قدرة وعلماً {عالم غيب} ولما كانت جهة العلو أعرق في الغيب قال: {السماوات والأرض} فأنتج ذلك قوله مؤكداً لأنه من أعجب الغيب لأنه كثيراً ما يخفى على الإنسان ما في نفسه والله تعالى عالم به، أو هو تعليل لما قبله: {إنه عليم} أي بالغ العلم {بذات الصدور *} أي قبل أن يعلمها أربابها حين تكون غيباً محضاً، فهو يعلم أنكم لو مدت أعماركم لم ترجعوا عن الكفر أبداً، ولو رددتم لعدتم لما نهيتم عنه وأنه لا مطمع في صلاحكم، ولذلك يأمر الملك أن يكتب عند نفخ الروح في الولد أنه ما شقي أو سعيد قبل أن يكون له خاطر أصلاً، وربما كان في غاية ما يكون من الإقبال على الخير فعلاً ونية، ثم يختم له بشر، وربما كان على خلاف ذلك في غاية الفساد، لا يدع شركاً ولا غيره من المعاصي حتى يرتكبها وهو عند الله سعيد لما يعلم من نيته بعد ذلك حين يقبل بقلبه عليه فيختم له بخير

Allah Teâlâ nefyettiği ve ispat ettiği şeyleri bildiği için, azaplarının devam etme sebebini ve bunun inkârları ölçüsünde olduğunu pekiştirerek, nitekim Yüce Allah'ın {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا} “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” [Şûrâ: 40] buyurduğu gibi, nefsin somut şeylere takılıp kalması sebebiyle zorluğundan ötürü nefsin buna alıştırılmasının zorunlu olmadığına işaretle ve tekit ederek şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Allah, {عَالِمُ غَيْبِ} “gaybını bilendir” -yücelik ciheti gayba daha derin olduğu için şöyle buyurdu:- {السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin” Bunun neticesinde, gaybın en şaşırtıcı olanı kabilinden olması hasebiyle tekit ederek şu buyruğu getirdi; zira insana kendi içindekiler çoğu zaman gizli kalır, oysa Allah Teâlâ onu bilmektedir; yahut bu, öncesinin gerekçesidir: {إِنَّهُ عَلِيمٌ} “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir” yani ilmi pek geniştir, {بِذَاتِ الصُّدُورِ} “göğüslerin özünü.” Yani henüz sahipleri bilmeden önce, onlar sırf gayb halindeyken [bilir]. Dolayısıyla O, ömürleriniz uzatılsa bile inkârdan asla dönmeyeceğinizi, geri döndürülseniz dahi yasaklandığınız şeylere yeniden döneceğinizi ve ıslah olmanızdan hiçbir ümit bulunmadığını bilmektedir. Bu sebepledir ki çocuğa ruh üflenirken melek, henüz onda hiçbir düşünce dahi yokken onun şaki mi yoksa said mi olduğunu yazmakla emrolunur. Bazen kişi fiil ve niyet olarak hayra yönelmenin en üst mertebesinde olabilir, sonra da akıbeti şerle mühürlenir; bazen de bunun aksine son derece fasit olup işlemedik hiçbir şirk ve günah bırakmaz, fakat kalbiyle O'na yöneldiğinde sonradan sahip olacağı niyetini Allah bildiği için Allah katında saiddir ve akıbeti hayırla mühürlenir,

فيكون من أهل الجنة، وأما الخواطر بعد وجودها في القلوب فقد يطلع عليها الملك والشيطان.

böylece cennet ehlinden olur. Kalplerde oluştuktan sonraki düşüncelere gelince; melek ve şeytan bunlara muttali olabilir.

ولما كان من أنشأ شيئاً كان أعلم به، وإتقان صنعه يدل على تمام قدرة صانعه، وتمام قدرته ملزوم لتمام علمه، قال: {هو} أي وحده لا شركاؤكم ولا غيرهم {الذي جعلكم} أي أيها الناس {خلائف} جمع خليفة، وهو الذي يقوم بعد الإنسان بما كان قائماً به، والخلفاء جمع خليف - قال الأصبهاني، وقال القشيري: أهل كل عصر خليفة عمن تقدمهم، فمن قوم هم لسلفهم جمال، ومن قوم هم أراذل وأندال، الأفاضل زمانهم لهم محنة، والأراذل هم لزمانهم محنة.

Bir şeyi meydana getiren onu en iyi bilen olduğu, sanatın mükemmelliği sanatkârının kudretinin tamlığına delalet ettiği ve kudretin tamlığı da ilmin tamlığını gerektirdiği için şöyle buyurdu: {هُوَ} “O” yani ortaklarınız veya başkaları değil, yalnızca O, {الَّذِي جَعَلَكُمْ} “sizi kılandır” yani ey insanlar [sizi kılandır], {خَلَائِفَ} “halifeler” Halifenin çoğuludur; o da insanın ardından gelip onun yerine geçen kimsedir. Hulefâ ise halîfin çoğuludur -bunu el-İsfahânî söylemiştir-. Kuşeyrî şöyle demiştir: Her asrın ehli, kendilerinden öncekilerin halifesidir; bazı kavimler geçmişleri için bir güzelliktir, bazıları ise rezil ve aşağılıktır. Faziletli kimselerin zamanı onlar için bir imtihandır; rezil kimseler ise bizzat kendi zamanları için bir imtihandır.

ولما كان المراد توهية أمر شركائهم، وكانت تحصل بسلب قدرتهم على ما مكن فيه سبحانه العابدين من الأرض، أدخل الجار دلالة على أنهم على كثرتهم وامتداد أزمنتهم لا يملؤون مسكنهم بتدبيره لإماتة كل قرن واستخلاف من بعدهم عنهم، ولو لم يمتهم لم تسعهم الأرض مع التوالد على طول الزمان، وهم في الأصل قطعة يسيرة

Maksat onların ortak koştukları varlıkların durumunun acziyetini ortaya koymak olduğundan ve bu da Allah Teâlâ'nın kullarını yeryüzünde muktedir kıldığı şeylerden o ortakların kudretini soyutlamakla gerçekleşeceğinden; onların çokluklarına ve zamanlarının uzunluğuna rağmen, her nesli öldürüp arkalarından gelenleri onların yerine geçirme tedbiri sayesinde meskenlerini tamamen dolduramayacaklarına delalet etmek üzere harf-i cerri dahil etti. Şayet onları öldürmeseydi, zaman boyunca süren üremeyle birlikte yeryüzü onlara dar gelirdi; oysa onlar aslen

من ترابها فقال: {في الأرض} أي فيما أنتم فيه منها لا غيره تتصرفون فيه بما قدرتم عليه، ولو شاء لم يصرفكم فيه، فمن حقه أن تشكروه ولا تكفروه.

onun toprağından küçük bir parçadır; dolayısıyla şöyle buyurdu: {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” yani başka yerde değil, bizzat içinde bulunduğunuz yeryüzünde güç yetirdiğiniz ölçüde tasarrufta bulunursunuz. Dileseydi sizi orada tasarruf sahibi kılmazdı; binaenaleyh O'na şükretmeniz ve O'nu inkâr etmemeniz O'nun hakkıdır.

ولما ثبت أن ذلك نعمة منه، عمرهم فيه مدة يتذكر فيه من تذكر، تسبب عنه قوله: {فمن كفر} أي بعد علمه بأن الله هو الذي مكنه لا غيره، واحتقر هذه النعمة السنية {فعليه} أي خاصة {كفره} أي ضرره. ولما كان كون الشيء على الشيء محتملاً لأمور، بيّن حاله بقوله مؤكداً لأجل من يتوهم أن بسط الدنيا على الفاجر ربح وإكرام من الله له {ولا} أي والحال لأنه لا {يزيد الكافرين} أي المغطين للحق {كفرهم} أي الذي هم متلبسون به ظانون أنه يسعدهم وهو راسخون فيه غير متمكنين عنه، ولذا لم يقل: لا يزيد من كفر قد يكون كفره غير راسخ فيسلم {عند ربهم} أي المحسن إليهم {إلا مقتاً} أي لأنه يعاملهم معاملة من يبغض ويحتقر أشد بغض واحتقار.

Bunun, öğüt alacak kimsenin öğüt alacağı bir süre boyunca kendilerine ömür verdiği O'ndan bir nimet olduğu sabit olunca, şu buyruğu buna terettüp etti: {فَمَن كَفَرَ} “Artık kim inkâr ederse” yani kendisini muktedir kılanın başkası değil Allah olduğunu bildikten sonra inkâr eder ve bu yüce nimeti küçümserse, {فَعَلَيْهِ} “kendi aleyhinedir” yani yalnızca kendi aleyhinedir, {كُفْرُهُ} “inkârı.” yani zararı. Bir şeyin bir şey üzerinde olması çeşitli ihtimallere açık olduğu için, dünyalığın fasık kimseye yayılmasının bir kazanç ve Allah'tan bir ikram olduğunu vehmeden kimse sebebiyle durumunu tekit ederek açıkladı ve şöyle buyurdu: {وَلَا} “ve artırmaz” yani durum şu ki artırmaz, {يَزِيدُ الْكَافِرِينَ} “kâfirlere” yani hakkı örtenlere, {كُفْرُهُمْ} “inkârları” yani kendilerini mutlu edeceğini zannederek içinde bulundukları ve vazgeçemeyip kökleştikleri [inkârları]; bu sebepledir ki 'inkârı köklü olmayıp teslim olabilecek kimseyi artırmaz' demedi; {عِندَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında” yani kendilerine ihsanda bulunan [Rableri katında], {إِلَّا مَقْتاً} “gazaptan başka bir şey [artırmaz].” Çünkü O, onlara en şiddetli buğzeden ve hor gören kimsenin muamelesiyle muamele eder.

ولما كان المراد من هذه الصفات في حق الله تعالى غاياتها، وكان ذكرها إنما هو تصوير له بأفظع صورها لزيادة التنفير من أسبابها، وكانوا ينكحون نساء الآباء مع أنهم يسمونه نكاح المقت، نبه على أنهم لا يبالون بالتمقت إلى المحسن، فقال ذاكراً للغاية مبيناً أن محط نظرهم

Allah Teâlâ hakkında bu sıfatlardan maksat onların nihai neticeleri olduğundan, bunların zikredilmesi sebeplerinden daha çok nefret ettirmek üzere en çirkin suretiyle tasvir edilmesi kabilinden olduğundan ve onlar 'nikâh-ı makt' (gazap nikâhı) olarak isimlendirmelerine rağmen babalarının kadınlarıyla evlendiklerinden; ihsanda bulunana karşı buğz edilmeye aldırış etmediklerine dikkat çekti. Böylece nihai gayeyi zikrederek ve onları daha fazla azarlamak adına himmetlerini alçaltarak dikkatlerinin odak noktasının

الخسارة المالية تسفيلاً لهممهم زيادة في توبيخهم: {ولا يزيد الكافرين} أي العريقين في صفة التغطية للحق {كفرهم إلا خساراً *} أي في الدنيا والآخرة في المال والنفس وهو نهاية ما يفعله الماقت بالممقوت.

mali kayıp olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ} “kâfirlere artırmaz” yani hakkı örtme sıfatında kökleşmiş olanlara, {كُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَاراً} “inkârları ziyandan başka bir şey [artırmaz].” Yani dünyada ve ahirette mal ve can kaybından başka bir şey artırmaz ki bu da buğzedenin buğzedilene yapacağı şeyin son noktasıdır.

ولما بيّن أنه سبحانه هو الذي استخلفهم، أكد بيان ذلك عندهم بأمره ﷺ بما يضطرهم إلى الإعتراف به فقال: {قل أرءيتم} أي أخبروني {شركاءكم} أضافهم إليهم لأنهم وإن كانوا جعلوهم شركاءه لم ينالوا شيئاً من شركته لأنهم ما نقصوه شيئاً من ملكه، وإنما شاركوا العابدين في أموالهم بالشوائب وغيرها وفي أعمالهم فهم شركاؤهم بالحقيقة لا شركاؤه، ثم بين المراد من عدهم لهم شركاء بقوله: {الذين تدعون} أي تدعونهم شركاء {من دون الله} أي الذي له جميع صفات الكمال.

Onları halife kılanın Kendisi (Subhânehû) olduğunu beyan edince, Peygamber'e ﷺ onları bunu itirafa mecbur bırakacak bir emir vererek bu beyanı onlar nezdinde pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ} “De ki: Gördünüz mü?” yani bana haber verin, {شُرَكَاءَكُمُ} “ortaklarınızı” Onları putlara izafe etti; zira müşrikler onları Allah'a ortak koşmuş olsalar da O'nun mülkünden hiçbir şey eksiltmedikleri için ortaklığından hiçbir şeye nail olamamışlardır; bilakis tapanların mallarına şaibelerle ve amellerine ortak olmuşlardır, dolayısıyla hakikatte O'nun değil onların ortaklarıdırlar. Sonra onları ortak saymalarından muradın ne olduğunu şu buyruğuyla açıkladı: {الَّذِينَ تَدْعُونَ} “yalvardığınız” yani ortak olarak çağırdığınız, {مِن دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan [Allah'tan başka].

ولما كان التقدير: بأي شيء جعلتموهم شركاء في العبادة، ألهم شرك في الأرض، بنى عليه قوله مكرراً لإشهادهم عجز شركائهم ونقص من عبدوه من دونه: {أروني ماذا} أي الذي أو أيّ شيء {خلقوا من الأرض} أي لتصح لكم دعوى الشركة فيهم، وإلا فادعاؤكم ذلك فيهم كذب محض وأنتم تدعون أنكم أبعد الناس منه في

Takdirî mana: “Onları ibadette ne sebeple ortak kıldınız, yeryüzünde bir ortaklıkları mı var?” şeklinde olunca; ortaklarının acziyetine ve O'ndan başka taptıkları şeylerin noksanlığına onları şahit tutmak üzere bu ifadeyi tekrarlayarak şöyle buyurdu: {أَرُونِي مَاذَا} “Bana gösterin neyi” yani hangi şeyi, {خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ} “yaratmışlar yeryüzünden?” Yani onlardaki ortaklık iddianız sahih olsun diye [gösterin]. Aksi takdirde onlar hakkındaki iddianız sırf yalandır; oysa siz

الأمور الهينة فكيف بمثل هذا، ولعل استفهامهم عن رؤية شركائهم تنبيه على أنهم من الامتهان والحقارة بحيث يراهم كل من يقصد رؤيتهم ويعلم أنه لا خلق لهم، والله تعالى، بخلاف ذلك في كل من الأمرين، مترد برداء الكبر محتجب بحجاب الجلال والعز، وكل أحد يعلم أنه خالق لكل مخلوق، فكيف يكون من لا يخلق كمن يخلق.

basit konularda dahi yalandan en uzak insanlar olduğunuzu iddia etmektesiniz, nerede kaldı böylesi bir durum! Ortaklarını görüp görmediklerinin sorulması, belki de onların, görmeyi kasteden herkesin görebileceği ve hiçbir yaratma güçlerinin olmadığını bilebileceği derecede hor ve hakir olduklarına bir uyarıdır. Allah Teâlâ ise her iki hususta da bunun tam aksine, kibriya ridasına bürünmüş, celal ve izzet perdesiyle perdelenmiştir ve herkes bilir ki O, her yaratılmışın yaratıcısıdır. Hal böyleyken yaratmayan, yaratan gibi nasıl olabilir!

ولما نبههم بهذا الأمر الذي ساقه المعلم بأنه لا ينبغي لعاقل أن يدعي شركة لشيء حتى يعلم الشركة وإن جهل عين المشارك فيه، قال مؤكداً لذلك موسعاً لهم في المحال، زيادة في تبكيتهم على ما هم فيه من الضلال: {أم لهم شرك} أي وإن كان قليلاً {في السماوات} أي أروني ما خلقوا في السماوات، فالآية من الاحتباك: حذف أولاً الاستفهام عن الشركة في الأرض لدلالة مثله في السماء ثانياً عليه، وحذف الأمر بالإراءة ثانياً مثله أولاً عليه.

Öğretici bir üslupla sevk edilen bu hususla, ortağın bizzat kendisi bilinmese dahi ortaklık bilinmedikçe aklı başında hiçbir kimsenin bir şey için ortaklık iddia etmemesi gerektiğine dikkat çekince; içinde bulundukları sapıklık hususunda onları daha fazla susturup paylamak üzere imkânsız olanı onlar için genişleterek bunu tekit etti ve şöyle buyurdu: {أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ} “Yoksa onların bir ortaklığı mı var” yani az da olsa [bir ortaklığı mı var], {فِي السَّمَاوَاتِ} “göklerde?” Yani göklerde ne yarattıklarını bana gösterin! Ayette ihtibâk sanatı vardır: Yerdeki ortaklığı sorma kısmı, göklerdeki benzerinin delaletiyle önceden hazfedilmiş; göklerde göstermeyi emretme kısmı ise yerdeki benzerinin delaletiyle sonradan hazfedilmiştir.

ولما أتم التبكيت بالاستفهام عن المرئي، أتبعه التوبيخ بالاستفهام عن المسموع، مؤذناً بالالتفات إلى التكلم بمظهر العظمة بشديد الغضب فقال: {أم آتيناهم} أي الشركاء أو المشركين بهم بما لنا من العظمة {كتاباً} أي دالاً على انه من عندنا بإعجازه أو غير ذلك من البراهين

Görülen şeyler hakkındaki soruyla susturmayı tamamlayınca, şiddetli bir gazapla azamet makamından mütekellim kipine iltifatı hissettirerek işitilen şeyler hakkındaki soruyla azarlamayı bunun peşinden getirdi ve şöyle buyurdu: {أَمْ آتَيْنَاهُمْ} “Yoksa biz onlara verdik mi” yani azametimizle ortaklara yahut onlara ortak koşanlara [verdik mi], {كِتَاباً} “bir kitap” yani mucizesiyle yahut diğer kesin delilleriyle bizim katımızdan olduğuna delalet eden ve kendilerine bir ortaklık sabit kılan [bir kitap],

القاطعة ثبتت لهم شركة {فهم} أي المشركون {على بينة} أي حجة ظاهرة، وبينات - على القراءة الأخرى، أي دلائل واضحات بما في ذلك الكتاب من ضروب البيان {منه} أي ذلك الكتاب على أنا أشركناهم في الأمر حتى يشهدوا لهم هذه الشهادة التي لا يسوغون مثلها في إثبات الشركة لعبد من عبيدهم في أحقر الأشياء فكيف يسوغونها في انتقاص الملك الذي لا خير عندهم إلا منه غير هائبين له ولا مستحين منه.

{فَهُمْ} “onlar da” yani müşrikler de, {عَلَى بَيِّنَةٍ} “açık bir delil üzere midirler?” yani açık bir hüccet üzeredirler -diğer kıraatte beyyinât (بينات) yani o kitaptaki çeşitli beyanlar sayesinde apaçık deliller üzeredirler-, {مِّنْهُ} “ondan?” Yani o kitaptan ötürü, onları bu işe ortak kıldığımıza dair [açık bir delil üzere midirler?] ki onlar için böylesi bir şahitlikte bulunuyorlar; oysa onlar kendi kölelerinden bir köle için en değersiz şeylerde dahi ortaklık ispatında benzer bir şeye cevaz vermezler. Hal böyleyken, kendilerinde bulunan her hayrın yalnızca kendisinden geldiği Mülkün Sahibini, O'ndan korkmayıp haya etmeksizin noksanlaştırmaya nasıl cevaz verirler!

ولما كان التقدير: لم يكن شيء من ذلك فليسوا على بيان، بل على غرور، قال منبهاً لهم على ذميم أحوالهم وسفه آرائهم وخسة هممهم ونقصان عقولهم مخبراً أنهم لا يقدرون على الإتيان بشيء مما به يطالبون وأنه ليس لهم جواب عما عنه يسألون، وأكده لأجل ظنهم أن أمورهم في غاية الإحكام، {بل أن} أي ما {يعد الظالمون} أي الواضعون للأشياء في غير مواضعها {بعضهم بعضاً} أي الأتباع للمتبوعين بأن شركاءهم تقربهم إلى الله زلفى وأنها تشفع وتضر ولا تنفع {إلا غروراً *} .

Takdirî mana: “Bunlardan hiçbiri gerçekleşmemiştir; dolayısıyla onlar açık bir delil üzere değil, bilakis bir aldanış üzeredirler” şeklinde olunca; kötü hallerine, görüşlerinin beyinsizliğine, himmetlerinin düşüklüğüne ve akıllarının noksanlığına dikkat çekerek, kendilerinden talep edilen şeylerden hiçbirini getiremeyeceklerini ve kendilerine sorulan sorulara verecek hiçbir cevapları olmadığını haber vermek üzere ve işlerinin son derece muhkem olduğu yönündeki zanları sebebiyle tekit ederek şöyle buyurdu: {بَلْ إِن} “Hayır, ...den başka bir şey değildir” yani değildir, {يَعِدُ الظَّالِمُونَ} “zalimlerin vaat ettiği” yani eşyayı yerli yerine koymayanların [vaat ettiği], {بَعْضُهُم بَعْضاً} “birbirlerine” yani tâbi olanların tâbi olunanlara ortaklarının kendilerini Allah'a yaklaştıracağını, şefaat edeceğini, zarar ve fayda vereceğini vaat etmeleri, {إِلَّا غُرُوراً} “aldatmadan [başka bir şey değildir].”

ولما بين حقارة الأصنام وكل ما أشركوا به النسبة إلى جلال عظمته، وكانوا لا يقدرون على ادعاء الشركة في الخلق في شيء من ذلك،

Putların ve Allah'a ortak koştukları her şeyin O'nun azametinin celaline nispetle hakirliğini beyan edince ve onlar bu şeylerden hiçbirinde yaratma konusunda ortaklık iddia edemeyecek durumda olduklarından,

وكان ربما أقدم على ادعائه معاند منهم أو من غيرهم، وكان الناس قد توصلوا إلى معرفة شيء من التغيرات الفلكية كالشروق والغروب والخسوف، وكانوا لا علم لهم بشيء من الزلازل والزوال، قال مبيناً عظمته سبحانه بعد تحقير أمر شركائهم معجزاً مهدداً لهم على إقدامهم على هذا الافتراء العظيم مبيناً للنعمة بعدم المعاجلة بالهلاك، وأكده لأن من الناس المكذوب به وهم المعطلة، ومنهم من عمله - وإن كان مقراً - عمل المكذب وهو من ينكر شيئاً من قدرته كالبعث: {إن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {يمسك السماوات} أي على كبرها وعلوها {والأرض} أي على سعتها وبعدها عن التماسك على ما يشاهدون إمساكاً مانعاً من {أن تزولا *} أي بوجه عظيمة وزلزلة كبيرة، أو زوالاً لا تماسك معه لأن ثباتهما على ما هما عليه على غير القياس لولا شامخ قدرته وباهر عزته وعظمته، فإن ادعيتم عناداً أن شركاءكم لا يقدرون على الخلق لعلة من العلل فادعوهم لإزالة ما خلق سبحانه.

onlardan veya başkalarından bir inatçının bunu iddia etmeye kalkışması muhtemel olduğundan, insanlar da doğuş, batış ve tutulma gibi bazı felekî değişiklikleri bilmeye ulaşıp depremler ve zeval hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıklarından; ortaklarının durumunu hakir kıldıktan sonra O'nun (Subhânehû) azametini beyan ederek, bu büyük iftiraya kalkışmalarından ötürü onları aciz bırakıp tehdit ederek ve helak etmekte acele etmemesindeki nimeti açıklayarak şöyle buyurdu; bunu tekit etti zira insanlardan bir kısmı bunu yalanlayan muattıla fırkasıdır, bir kısmı da ikrar etse bile ameli yalanlayanın ameli gibi olan yani diriliş gibi O'nun kudretinden bir şeyi inkâr eden kimsedir: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah, {يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ} “gökleri tutar” yani büyüklüklerine ve yüksekliklerine rağmen, {وَالْأَرْضَ} “ve yeri” yani genişliğine ve müşahede ettikleri üzere kendi kendine tutunmaktan uzak oluşuna rağmen, {أَن تَزُولَا} “yok olup gitmesinler diye” yani büyük bir sarsıntı ve şiddetli bir depremle yahut tutunmanın mümkün olmadığı bir yok oluşla [yok olup gitmesinler diye tutar]. Çünkü O'nun yüce kudreti, göz kamaştırıcı izzeti ve azameti olmasaydı, ikisinin bulundukları hal üzere sabit kalması kıyasa aykırı olurdu. Şayet inat ederek ortaklarınızın birtakım sebeplerle yaratmaya güç yetiremediğini iddia ediyorsanız, haydi O'nun yarattıklarını yok etmeleri için onları çağırın!

ولما كان هذا دليل على أنهما حادثتان زائلتان، أتبعه ما هو أبين منه، فقال معبراً بأداة الإمكان: {ولئن زالتا} أي بزلزلة أو خراب {إن} أي ما {أمسكهما} وأكد استغراق النفي بقوله: {من أحد} ولما كان المراد أن غيره سبحانه لا يقدر على إمساكهما في زمن من

Bu durum, her ikisinin de sonradan yaratılmış ve zail olucu olduğuna bir delil teşkil edince, bundan daha açık olanı peşinden getirerek imkân edatıyla ifade etti ve şöyle buyurdu: {وَلَئِن زَالَتَا} “Andolsun eğer onlar zail olursa” yani bir deprem veya yıkılış ile [zail olursa], {إِنْ} “yoktur” yani [tutacak] yoktur, {أَمْسَكَهُمَا} “onları tutacak” Nefyin umumiliğini şu sözüyle tekit etti: {مِنْ أَحَدٍ} “hiçbir kimse” O'ndan (Subhânehû) başkasının ne kadar az olursa olsun hiçbir

الأزمان وإن قل، أثبت الجار فقال: {من بعده} أي بعد إزالته لهما، بل وإذا زلزلت الأرض اضطرب كل شيء عليها والأصنام من جملته، فدل ذلك قطعاً على أن الشركاء مفعولة لا فاعلة.

zamanda onları tutmaya güç yetiremeyeceği kastedildiği için harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {مِّن بَعْدِهِ} “O'ndan başka.” Yani O'nun onları zail etmesinden sonra [tutacak kimse yoktur]. Hatta yer sarsıldığı zaman üzerindeki her şey ve putlar da bunun içinde olmak üzere sarsılır; bu da ortak koştukların fail değil meful olduğuna kesin olarak delalet eder.

ولما كان السياق إلى الترغيب في الإقبال عليه وحده أميل منه إلى الترهيب، وكان كأنه قيل: هو جدير بأن يزيلهما لعظيم ما يرتكبه أهلهما من الآثام وشديد الإجرام، قال جواباً لذلك وأكده لأن الحكم عما يركبه المبطلون على عظمه وكثرتهم مما لا تسعه العقول: {إنه كان} أي أزلاً وأبداً {حليماً} أي ليس من شأنه المعاجلة بالعقوبة للعصاة لأنه لا يستعجل إلا من يخاف الفوت فينتهز الفرص، ورغب في الإقلاع مشيراً إلى أنه ليس عنده ما عند حلماء البشر من الضيق الحامل لهم على أنهم إذا غضبوا بعد طول الأناة لا يغفرون بقوله: {غفوراً *} أي محاء لذنوب من رجع إليه، وأقبل بالاعتراف عليه، فلا يعاقبه ولا يعاتبه.

Siyak, yalnızca O'na yönelmeye teşvik etmeye korkutmaktan daha meyilli olduğundan ve sanki: “O, ehlînin irtikâp ettiği büyük günahlar ve ağır cürümler sebebiyle o ikisini yok etmeye pek layıktır” denilmiş gibi olduğundan; buna cevap olarak ve bâtıl ehlinin işlediği şeylerin büyüklüğü ve çokluğuna rağmen cezalandırmayı ertelemesi akılların alamayacağı bir husus olduğu için tekit ederek şöyle buyurdu: {إِنَّهُ كَانَ} “Şüphesiz O” yani ezelde ve ebedde, {حَلِيماً} “halîmdir” yani asilere hemen ceza vermek O'nun şanından değildir; zira ancak fırsatı kaçırmaktan korkan acele eder ve fırsatları kollar. İnsanların halîm olanlarında bulunan ve uzun mühletten sonra öfkelendiklerinde affetmemelerine sebep olan darlığın O'nun katında bulunmadığına işaretle günahtan vazgeçmeye teşvik ederek şöyle buyurdu: {غَفُوراً} “çok bağışlayıcıdır.” Yani O'na dönen ve günahını itiraf ederek O'na yönelen kimsenin günahlarını silendir; binaenaleyh onu ne cezalandırır ne de kınar.

ولما كان التقدير: فقالوا: إنا لا ندعي أنهم خلقوا شيئاً من

Takdirî mana şöyle olunca: “Onlar dediler ki: Biz onların

السماوات ولا من الأرض ونحن مقرون بأنه لا يمسك السماوات والأرض إلا الله، وإنما نعبدهم لقربونا إلى الله زلفى، كما كان يفعل آباؤنا، ولولا أنه لهم على ذلك دليلاً ما فعلوه، عطف عليه قوله مبيناً ضلالهم في تكذيبهم الرسل بعد ما ظهر من ضلالهم في إشراكهم بالمرسل وهو يمهلهم ويرزقهم دليلاً على حلمه مع علمه: {وأقسموا} أي كفار مكة {بالله} أي الذي لا عظيم غيره {جهد أيمانهم} أي بغاية ما يقدرون عليه من الأيمان، قال البغوي: لما بلغهم - يعني كفار مكة - أن أهل الكتاب كذبوا رسلهم قالوا: لعن الله اليهود والنصارى! أتتهم رسلهم فكذبوهم، لو أتانا رسول لنكونن أهدى ديناً منهم.

göklerden ve yerden bir şey yarattığını iddia etmiyoruz; gökleri ve yeri Allah'tan başkasının tutmadığını da ikrar ediyoruz. Biz onlara ancak babalarımızın yaptığı gibi bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz; şayet bu konuda onların bir delili olmasaydı bunu yapmazlardı.” Bunun üzerine, ilmiyle birlikte hilmine delil teşkil edecek şekilde onlara mühlet verip rızıklandırdığı halde, elçileri gönderene şirk koşmalarındaki sapıklıkları ortaya çıktıktan sonra elçileri yalanlamalarındaki sapıklıklarını da beyan eden şu buyruğunu atfetti: {وَأَقْسَمُوا} “Ve yemin ettiler” yani Mekke kâfirleri [yemin ettiler], {بِاللَّهِ} “Allah'a” yani Kendisinden başka büyük bulunmayan [Allah'a], {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “var güçleriyle” yani yeminlerin en kuvvetlisiyle. Begavî şöyle demiştir: Mekke kâfirlerine, Ehl-i Kitab'ın peygamberlerini yalanladıkları haberi ulaşınca: “Allah Yahudilere ve Hristiyanlara lanet etsin! Onlara peygamberleri geldi de onları yalanladılar. Şayet bize bir peygamber gelseydi, kesinlikle onlardan daha doğru yolda olurduk” dediler.

ولما أخبر عن قسمهم، حكى معنى ما أقسموا عليه دون لفظه بقوله: {لئن جاءهم} وعبر بالسبب الأعظم للرسالة فقال: {نذير} أي من عند الله {ليكونن} أي الكفار {أهدى} أي أعظم في الهدى {من إحدى} أي واحدة من {الأمم} أي السالفة أو من الأمة التي لم تكن في الأمم التي جاءتها النذر أهدى منها، قال أبو حيان: كما قالوا هو أحد الأحدين، وهي إحدى الأحد، يريدون التفضيل

Yeminlerini haber verince, lafzını değil yemin ettikleri şeyin manasını şu buyruğuyla hikâye etti: {لَّئِن جَاءَهُمْ} “Eğer kendilerine gelirse” ve risaletin en büyük sebebini ifade ederek şöyle buyurdu: {نَذِيرٌ} “bir uyarıcı” yani Allah katından [bir uyarıcı], {لَّيَكُونُنَّ} “mutlaka olacaklarına dair” yani kâfirlerin [olacaklarına dair], {أَهْدَى} “daha doğru yolda” yani hidayetçe daha ileri, {مِنْ إِحْدَى} “birinden” yani herhangi birinden, {الْأُمَمِ} “milletlerin.” Yani geçmiş milletlerden yahut kendilerine uyarıcılar gelen milletler içinde en doğru yolda olan ümmetten daha doğru yolda olacaklarına dair [yemin ettiler]. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Nitekim onlar dehâ ve akıl hususunda üstünlüğü kastederek

في الدهاء والعقل. لأنهم أحد أذهاناً وأقوم لساناً وأعظم عقولاً، وألزم لما يدعو إليه العقل، وأطلب لما يشهد بالفضل، وأكدوا بالقسم لأن الناظر لتكذيب أهل العلم بالكتاب يكذبهم في دعوى التصديق قياساً أخروياً، ودل على إسراعهم في الكذب بالفاء فقال: {فلما جاءهم نذير} أي على ما شرطوا وزيادة، وهو محمد ﷺ الذي كانوا يشهدون أنه خيرهم مع كونه خيرهم نفساً وأشرفهم نسباً وأكرمهم في كل خلق أماً وأباً، وأمتنهم في كل مأثرة سبباً {ما زادهم} أي مجيئه شيئاً مما هم عليه من الأحوال {إلا نفوراً *} أي لأنه كان سبباً في زيادتهم في الكفر كالإبل التي كانت نفرت من ربها فضلت عن الطريق فدعاها فازدادت بسبب دعائه نفرة فأعرقت في الضلال فصارت بحيث يتعذر أو يتعسر ردها فتبين أنه لا عهد لهم مع ادعائهم أنهم أوفى الناس، ولا صدق عندهم مع جزمهم بأنهم أصدق الخلق. ولما كانوا قد جبلوا على الضلال، وكان النفور قد يكون لأمر محمود أو مباح، علله بقوله: {استكباراً} أي طلباً لإيجاد الكبر لأنفسهم {في الأرض} أي التي من شأنها السفول

“O, birlerin biridir” yahut “Bu, birlerin biridir” derler. Çünkü onlar zihince daha keskin, lisan bakımından daha düzgün, akılca daha üstün, aklın çağırdığı şeye daha bağlı ve fazilete şahitlik eden şeyi daha çok arayan kimselerdir. Kitap ehli ilim sahiplerinin yalanlamasına bakan kimse, kıyasa binaen onların tasdik davasında yalan söylediklerini düşüneceği için yeminle tekit ettiler. Yalanlamadaki acelelerine fâ harfiyle delalet ederek şöyle buyurdu: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ} “Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince” yani şart koştukları şekilde ve fazlasıyla, bizzat kendilerinin en hayırlıları olduğuna şahitlik ettikleri, şahsı en hayırlı, nesebi en şerefli, her ahlakta ana-baba yönünden en kerim ve her meziyette en muhkem sebeplere sahip olan Muhammed ﷺ gelince; {مَّا زَادَهُمْ} “onlara artırmadı” yani onun gelişi bulundukları hallerden hiçbir şeyi [artırmadı], {إِلَّا نُفُوراً} “uzaklaşmaktan başka bir şey [artırmadı].” Çünkü onun gelişi, sahibinden ürküp yoldan sapan, sahibi kendisini çağırınca çağrısı sebebiyle ürküntüsü daha da artan, sapıklıkta derinleşip geri döndürülmesi imkânsız veya çok zor hale gelen deve misali, inkârlarını artırmalarına sebep oldu. Böylece en vefalı insanlar olduklarını iddia etmelerine rağmen hiçbir ahitlerinin bulunmadığı, mahlukatın en doğru sözlüsü olduklarını kesin bir dille belirtmelerine rağmen hiçbir doğruluklarının olmadığı ortaya çıktı. Sapıklık üzere yaratıldıkları ve nefret/kaçış bazen övülen yahut mubah bir iş için de olabileceği için bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: {اسْتِكْبَاراً} “Büyüklük taslamak amacıyla” yani kendileri için kibir var etme arzusuyla, {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” yani tabiatı alçalmak,

والتواضع والخمول {ومكر السيىء} أي ولأجل مكرهم المكر الذي من شأنه أن يسوء صاحبه وغيره، وهو إرادتهم لإيهان أمر النبي ﷺ وإطفاء نور الله، وقراءة عبد الله {ومكراً سيئاً} يدل على أنه من إضافة الشيء إلى صفته، وقراءة حمزة بإسكان الهمزة بنية الوقف إشارة إلى تدقيقهم المكر وإتقانه وإخفائه جهدهم {ولا} أي والحال أنه لا {يحيق} أي يحيط إحاطة لازمة ضارة {المكر السيىء} أي الذي هو عريق في السوء {إلا بأهله} وإن آذى غير أهله، لكنه لا يحيط بذلك الغير، وعن الزهري أنه قال: بلغنا أن النبي ﷺ قال:

tevazu göstermek ve silik kalmak olan [yeryüzünde], {وَمَكْرَ السَّيِّئِ} “ve kötü tuzaklar [kurarak].” Yani sahibini ve başkalarını üzecek nitelikteki tuzakları sebebiyle; o da Peygamber'in ﷺ davasını zayıflatma ve Allah'ın nurunu söndürme istekleridir. Abdullah'ın {وَمَكْرَاً سَيِّئَاً} şeklindeki kıraati, bunun bir şeyin kendi sıfatına izafe edilmesi kabilinden olduğuna delalet eder. Hamza'nın vakıf niyetiyle hemzeyi sükûn ile okuması ise tuzaklarını bütün gayretleriyle inceltmelerine, sağlamlaştırmalarına ve gizlemelerine işarettir. {وَلَا} “ve ...mez” yani durum şu ki ...mez, {يَحِيقُ} “kuşatmaz” yani ayrılmaz ve zarar verici bir şekilde kuşatmaz, {الْمَكْرُ السَّيِّئُ} “kötü tuzak” yani kötülükte kökleşmiş olan tuzak, {إِلَّا بِأَهْلِهِ} “ancak sahibini.” Başkasına eziyet verse dahi, o başkasını tamamen kuşatıp mahvetmez. Zührî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bize ulaştığına göre Nebî ﷺ şöyle buyurmuştur:

«لا تمكروا ولا تعينوا ماكراً فإن الله يقول هذه الآية، ولا تبغوا ولا تعينوا باغياً يقول الله {إنما بغيكم على أنفسكم} ولا تنكثوا ولا تعينوا ناكثاً قال الله: {ومن نكث فإنما ينكث على نفسه} » .

«Tuzak kurmayın ve tuzak kurana yardım etmeyin; zira Allah bu ayeti buyurmaktadır. Haddi aşmayın ve haddi aşana yardım etmeyin; zira Allah {إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنفُسِكُم} “Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” buyurmaktadır. Ahdi bozmayın ve bozana yardım etmeyin; zira Allah {فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَى نَفْسِهِ} “Kim ahdini bozarsa ancak kendi aleyhine bozmuş olur” buyurmaktadır.»

ولما كان هذا سنة الله التي لا تبديل لها، قال مسبباً عن ذلك: {فهل ينظرون} أي ينتظرون، ولعله جرد الفعل إشارة إلى سرعة الانتقام من الماكر المتكبر، ويمكن أن يكون من النظر بالعين لأنه شبه العلم بالانتقام من الأولين مع العلم بأن عادته مستمرة، لأنه لا مانع له منها لعظيم تحققه وشدة استيقانه وقوة استحضاره بشيء محسوس حاضر لا ينظر شيء غيره في ماض ولا آت لأن غيره بالنسبة إليه عدم. ولما جعل استقبالهم لذلك انتظاراً منهم له، وكان الاستفهام

Bu, Allah'ın değişmeyen sünneti olunca, buna terettüp ettirerek şöyle buyurdu: {فَهَلْ يَنظُرُونَ} “Onlar bekliyorlar mı?” yani intizar mı ediyorlar? Fiili yalın getirmesi, kibirlenen tuzakçıdan intikam almanın süratine işaret olabilir. Gözle bakmak anlamında olması da mümkündür; zira O'nun âdetinin sürekliliğini bilmekle beraber öncekilerden alınan intikamı bilmeyi, kesin gerçekleşmesi, tam yakîni ve güçlü hazır bulunuşu sebebiyle hazır ve somut bir şeye benzetmiştir ki geçmişte ve gelecekte başka hiçbir şeye bakılmaz; zira O'na nispetle başkası yok hükmündedir. Onların buna doğru yönelişlerini bir bekleyiş kılıp soru da

إنكاريا، فكان بمعنى النفي قال: {إلا سنت الأولين} أي طريقتهم في سرعة أخذ الله لهم وإنزال العذاب بهم.

inkârî olunca nefy manasında olarak şöyle buyurdu: {إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ} “öncekilerin kanunundan başkasını?” Yani Allah'ın onları çarçabuk yakalama ve üzerlerine azap indirme usulünden [başkasını mı bekliyorlar?].

ولما كان هذا النظر يحتاج إلى صفاء في اللب وذكاء في النفس، عدل عن ضميرهم إلى خطاب أعلى الخلق، تنبيهاً على أن هذا مقام لا يذوقه حق ذوقه غيره، فسبب عن حصر النظر أو الانتظار في ذلك قوله، مؤكداً لأجل اعتقاد الكفرة الجازم بأنهم لا يتغيرون عن حالهم وأن المؤمنين لا يظهرون عليهم: {فلن تجد} أي أصلاً في وقت من الأوقات {لسنت الله} أي طريقة الملك الأعظم التي شرعها وحكم بها، وهي إهلاك العاصين وإنجاء الطائعين {تبديلاً} أي من أحد يأتي بسنة أخرى غيرها تكون بدلاً لها لأنه لا مكافئ له {ولن تجد لسنت الله} أي الذي لا أمر لأحد معه {تحويلاً *} أي من حالة إلى أخفى منها لأنه لا مرد لقضائه، لأنه لا كفوء له، وفي الآية أن أكثر حديث النفس الكذب، فلا ينبغي لأحد أن يظن بنفسه خيراً ولا أن يقضي على غائب إلا أن يعلقه بالمشيئة تبرؤاً من الحول والقوة لعل الله يسلمه في عاقبته.

Bu nazar/bakış akılda berraklığa ve nefiste zekâya ihtiyaç duyduğundan, bu makamı O'ndan başkasının hakkıyla tadamayacağına dikkat çekmek üzere onların zamirinden mahlukatın en yücesine hitaba yöneldi. Nazar yahut intizarın bunda hasredilmesine binaen, kâfirlerin hallerinden asla dönmeyecekleri ve müminlerin kendilerine üstün gelemeyeceği yönündeki kesin inançları sebebiyle tekit ederek şöyle buyurdu: {فَلَن تَجِدَ} “Asla bulamazsın” yani hiçbir vakitte asla [bulamazsın], {لِسُنَّتِ اللَّهِ} “Allah'ın kanununda” yani En Büyük Hükümran'ın meşru kılıp hükmettiği, asileri helak edip itaatkârları kurtarma yolunda, {تَبْدِيلاً} “bir değişiklik” yani O'na denk kimse bulunmadığından O'nun sünnetinin yerine geçecek başka bir sünnet getirecek bir kimseden [bir değişiklik bulamazsın], {وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ} “ve Allah'ın kanununda asla bulamazsın” yani beraberinde hiç kimsenin hükmü bulunmayan [Allah'ın sünnetinde], {تَحْوِيلاً} “bir sapma/başkalaşma.” Yani O'nun kazasını geri çevirecek ve O'na denk olacak kimse bulunmadığı için bir halden daha gizli bir hale dönüşme [bulamazsın]. Bu ayette nefis konuşmalarının çoğunun yalan olduğuna delil vardır; dolayısıyla hiç kimse kendi hakkında iyi zanda bulunmamalı, gayba dair bir hüküm vermemeli, ancak havl ve kuvvetten teberrî etmek üzere onu meşîete bağlamalıdır; umulur ki Allah akıbetinde onu selamete erdirir.

ولما بيّن أن حالهم موجب ولا بد للإيقاع بهم لما ثبت من أيام الله، وأنكر ذلك عليهم، وكان التقدير: ألم يسمعوا أخبار الأولين المرة وأحوالهم المستمرة من غير تخلف اصلاً في أن من كذب

Allah'ın vuku bulmuş günleri sebebiyle onların bu halinin başlarına azap inmesini zorunlu kıldığını beyan edip bunu onlara inkâr edince; takdirî mana: “Bir elçiyi yalanlayanın kesinlikle cezalandırıldığı hususunda geçmiştekilerin acı haberlerini ve hiç şaşmayan sürekli durumlarını işitmediler mi?” şeklinde olunca,

رسولاً أخذ، فقال عاطفاً عليه استشهاداً على الخبر عن سنته في الأولين بما يذكر من آثارهم: {أولم يسيروا} أي فيما مضى من الزمان {في الأرض} أي التي ضربوا في المتاجر بالسير إليها في الشام واليمن والعراق {فينظروا} أي فيتسبب لهم عن ذلك السير أنه يتجدد لهم نظر واعتبار يوماً من الأيام، فإن العاقل من إذا رأى شيئاً تفكر فيه حتى يعرف ما ينطق به لسان حاله إن خفي عنه ما جرى من مقاله، وأشار بسوقه في أسلوب الاستفهام إلى أنه لعظمه خرج عن أمثاله فاستحق السؤال عن حاله {كيف كان عاقبة} أي آخر أمر {الذين} ولما كان عواقب الدمار في بعض ما مضى من الزمان، أثبت الجار فقال: {من قبلهم} أي على أيّ حالة كان أخذهم ليعلموا أنهم ما أخذوا إلا بتكذيب الرسل فيخافوا أن يفعلوا مثل أفعالهم فيكون حالهم كحالهم، وهذا معنى يس {أنهم إليهم لا يرجعون} [يس: ٣١] سواء كما يأتي أن شاء الله تعالى بيانه. ولما كان السياق لاتصافهم بقوتي الظاهر من الاستكبار والباطن من المكر الضار مكّن قوة الذين خوفهم بمثل مآلهم بوصفهم بالأشدية في جملة حالية فقال: {وكانوا} أي أهلكناهم لتكذيبهم رسلنا والحال أنهم كانوا {أشد منهم} أي من هؤلاء {قوة} في قوتي الاستكبار والمكر الجارّ بعد العار إلى النار.

öncekiler hakkındaki sünnetine dair habere onların anılan kalıntılarını şahit getirerek buna atfen şöyle buyurdu: {أَوَلَمْ يَسِيرُوا} “Gezip dolaşmadılar mı?” yani geçmiş zamanda, {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” yani Şam, Yemen ve Irak'a ticaret amacıyla sefer düzenledikleri yeryüzünde, {فَيَنظُرُوا} “de bakmadılar mı?” yani bu yolculuk neticesinde bir gün olsun kendilerinde bir ibret ve basiret nazarı yenilenmedi mi? Zira akıllı kimse, bir şey gördüğünde, cereyan eden sözü kendisine gizli kalsa bile hal dilinin ne söylediğini bilinceye kadar tefekkür eden kimsedir. Bunu istifham üslubuyla sevk ederek büyüklüğü sebebiyle emsallerinin dışına çıktığına ve durumunun sorulmayı hak ettiğine işaret etti; {كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ} “nasıl oldu sonu” yani nihai akıbeti, {الَّذِينَ} “kimselerin” -helak akıbetleri geçmiş zamanın bir kısmında gerçekleştiği için harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu:- {مِن قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin?” Yani onların yakalanışının nasıl bir hal üzere olduğunu görsünler de sadece elçileri yalanladıkları için helak edildiklerini bilsinler ve onların fiilleri gibi fiiller işleyip durumlarının da onların durumu gibi olmasından korksunlar. Bu, Yâsîn Suresi'ndeki {أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ} “kendilerine dönüp gelmediklerini” [Yâsîn: 31] ayetinin tam anlamıdır; inşâallahu teâlâ beyanı gelecektir. Siyak, onların kibrin zahirî gücü ve zararlı tuzağın bâtınî gücüyle vasıflanmaları hakkında olunca; benzer bir akıbetle korkuttuğu kimselerin gücünü bir hâl cümlesi içinde daha şiddetli olmakla niteleyerek pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {وَكَانُوا} “oysa onlar idiler” yani elçilerimizi yalanladıkları için onları helak ettik, oysa onlar, {أَشَدَّ مِنْهُمْ} “onlardan daha üstün” yani bunlardan daha kuvvetli, {قُوَّةً} “kuvvetçe.” Ar ve utançtan sonra ateşe sürükleyen kibir ve tuzak kuvveti bakımından [daha üstün idiler].

ولما كان التقدير: فما أعجز الله أمر أمة منهم، ولا أمر أحد من أمة حين كذبوا رسولهم، وما خاب له ولي ولا ربح ولا عدو، عطف عليه قوله، مؤكداً إشارة إلى تكذيب الكفرة في قطعهم بأن دينهم لا يتغير، وأنهم لا يغلبون أبداً لما لهم من الكثرة والمكنة وما للمسلمين من القلة والضعف: {وما كان الله} أي الذي له جميع العظمة؛ وأكد الاستغراق في النفي بقوله: {ليعجزه} أي مريداً لأن يعجزه، ولما انتفت إرادة العجز فيه انتفى العجز بطريق الأولى! وأبلغ في التأكيد بقوله: {من شيء} أي قل أو جل! وعم بما يصل إليه إدراكنا بقوله: {في السماوات} أي جهة العلو، وأكد بإعادة النافي فقال: {ولا في الأرض} أي جهة السفل. ولما كان منشأ العجز الجهل، علل بقوله مؤكداً لما ذكر في أول الآية: {إنه كان} أي أزلاً وأبداً {عليماً} أي شامل العلم {قديراً *} أي كامل القدرة، فلا يريد شيئاً إلا كان.

Takdirî mana: “Elçilerini yalanladıklarında onlardan hiçbir ümmetin işi ve bir ümmetten hiçbir ferdin işi Allah'ı aciz bırakamadı; O'nun hiçbir dostu hüsrana uğramadı ve hiçbir düşmanı kazançlı çıkmadı” şeklinde olunca; kâfirlerin, dinlerinin değişmeyeceğine, çoklukları ve güçleri, Müslümanların ise azlığı ve zayıflığı sebebiyle asla mağlup olmayacaklarına dair kesin kanaatlerini yalanlamaya işaretle tekit ederek şu buyruğunu buna atfetti: {وَمَا كَانَ اللَّهُ} “Allah değildir” yani bütün azamete sahip olan Allah, -nefyin umumiliğini şu sözüyle tekit etti:- {لِيُعْجِزَهُ} “Kendisini aciz bırakacak” yani Kendisini aciz bırakmayı murat edecek değildir. O'nun hakkında acizlik iradesi nefyedilince, acizlik evleviyetle nefyedilmiş olur! Şu sözüyle tekitin en üst derecesini getirdi: {مِن شَيْءٍ} “hiçbir şey” yani ister küçük ister büyük olsun [hiçbir şey]! İdrakimizin ulaşabileceği şeyleri şu sözüyle genelledi: {فِي السَّمَاوَاتِ} “göklerde” yani yücelik cihetinde, olumsuzluk edatını tekrarlayarak tekit etti ve şöyle buyurdu: {وَلَا فِي الْأَرْضِ} “ne de yerde.” yani aşağı cihette. Acziyetin kaynağı cehalet olduğundan, ayetin başında zikredileni pekiştirerek gerekçesini şöyle açıkladı: {إِنَّهُ كَانَ} “Şüphesiz O” yani ezelde ve ebedde, {عَلِيماً} “hakkıyla bilendir” yani ilmi her şeyi kuşatandır, {قَدِيراً} “hakkıyla güç yetirendir.” Yani kudreti tamdır; binaenaleyh bir şeyi diledi mi o hemen oluverir.

ولما كانوا يستعجلون بالتوعد استهزاء فيقولون: ما له لا يهلكنا، علم أن التقدير: لو عاملكم الله معاملة المؤاخذ لعجل إهلاككم، فعطف عليه قوله إظهاراً للحكم مع العلم: {ولن يؤاخذ الله} أي بما له من صفات العلو {الناس} أي من فيه نوس أي حركة واضطراب من المكلفين عامة.

Onlar alay ederek tehdidin çabuklaştırılmasını istiyor ve: “Bizi helak etmesine ne engel var?” diyorlardı; bu sebeple takdirî mananın: “Şayet Allah size hesaba çekenin muamelesiyle muamele etseydi helakinizi çabuklaştırırdı” şeklinde olduğu anlaşıldı. Bunun üzerine ilimle birlikte hükmü ortaya koymak üzere şu buyruğunu atfetti: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ} “Eğer Allah cezalandırsaydı” yani yücelik sıfatlarıyla [cezalandırsaydı], {النَّاسَ} “insanları” yani genel olarak mükelleflerden kendisinde hareket ve kıpırdanış bulunan herkesi,

ولما كان السياق هنا لأفعال الجوارح لأن المكر والكبر إنما تكره آثارهما لا الاتصاف بهما، بخلاف الذي هو سياق النحل فإنه ممنوع من الاتصاف وإن لم يظهر به أثر من آثار الجوارح، عبر هنا بالكسب

Buradaki siyak azaların fiillerine dair olduğundan -çünkü tuzak ve kibrin bizzat kendileriyle vasıflanmak değil ancak tesirleri çirkindir; Nahl Suresi'ndeki siyakın aksine, zira orada azaların tesirlerinden bir eser ortaya çıkmasa dahi vasıflanmak yasaklanmıştır- burada kesb (kazanma) lafzıyla ifade etti

وفك المصدر ليخص ما وجد منه بالفعل فقال: {بما كسبوا} أي من جميع أعمالهم سواء كان حراماً أو لا {ما ترك على ظهرها} أي الأرض {من دآبة} أي بل كان يهلك الكل، أما المكلفون فلأنه ليس في أعمالهم شيء يقدره سبحانه حق قدره، لما لهم من النقص ولما له سبحانه من العلو والارتقاء والكمال، وأما غيرهم فإنما خلقوا لهم، والمعاصي تزيل النعم وتحل النقم، وذلك كما فعل في زمان نوح ﵇، لم ينج ممن كان على الأرض غير من كان في السفينة {ولكن} لم يعاملهم معاملة المؤاخذ المناقش، بل يحلم عنهم فهو {يؤخرهم} أي في الحياة الدنيا ثم في البرزخ {إلى أجل مسمى} أي سماه في الأزل لانقضاء أعمارهم ثم لبعثهم من قبورهم، وهو لا يبدل القول لديه لما له من الصفات التي هي أغرب الغريب عندكم لكونكم لا تدركونها حق الإدراك {فإذا جاء أجلهم} أي الفنائي الإعدامي قبض كل واحد منهم عند أجله، أو الإيجابي الإبقائي بعث كلاًّ منهم فجازاه بعمله من غير وهم ولا عجز.

ve fiilen meydana gelen şeyleri tahsis etmek üzere masdarı çözerek şöyle buyurdu: {بِمَا كَسَبُوا} “kazandıkları sebebiyle” yani haram olsun veya olmasın bütün amelleri sebebiyle, {مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا} “onun sırtında bırakmazdı” yani yeryüzünün üzerinde [bırakmazdı], {مِن دَابَّةٍ} “hiçbir canlı.” Bilakis hepsini helak ederdi. Mükelleflere gelince; çünkü onların noksanlığı ve Allah Teâlâ'nın yüceliği, üstünlüğü ve kemali sebebiyle amellerinde O'nun hakkıyla kadrini takdir edecek hiçbir şey yoktur. Diğer canlılara gelince; onlar zaten insanlar için yaratılmıştır ve günahlar nimetleri giderir, azapları indirir. Nitekim Nûh (aleyhisselâm) zamanında böyle yapmış, gemide bulunanlar dışında yeryüzündekilerden hiç kimse kurtulamamıştı. {وَلَكِن} “Fakat” onlara sorgulayıp cezalandıran kimsenin muamelesiyle muamele etmedi, bilakis onlara mühlet verip yumuşak davrandı; dolayısıyla O, {يُؤَخِّرُهُمْ} “onları erteler” yani dünya hayatında, sonra da kabir âleminde [erteler], {إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى} “belirlenmiş bir vakte kadar.” Yani ömürlerinin sona ermesi, ardından kabirlerinden diriltilmeleri için ezelde tayin ettiği bir vakte kadar. Sizin hakkıyla idrak edememeniz sebebiyle size en garip gelen sıfatlara sahip olduğundan O'nun katında söz değiştirilmez. {فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ} “Ecelleri geldiği zaman ise” yani yok edici ecelleri geldiğinde her birinin canını eceli anında alır yahut var edici ve baki kılıcı ecelleri geldiğinde her birini diriltir ve hiçbir yanılma ve acziyet olmaksızın amelinin karşılığını verir.

ولما كانوا ينكرون ما يفمهه ذلك من البعث، أكد فقال: {فإن الله} أي الذي له صفات الكمال الموجد بتمام القدرة وكمال

Onlar bunun ifade ettiği dirilişi inkâr ettikleri için tekit ederek şöyle buyurdu: {فَإِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani kemal sıfatlarına sahip olan, tam kudret ve mutlak

الاختيار {كان} ولم يزل. ولما كان السياق للكسب الذي هو أعم من الظلم قال: {بعباده} الذين أوجدهم ولا شريك له في إيجاد أحد منهم بجميع ذواتهم واحوالهم {بصيراً *} أي بالغ البصر والعلم بمن يستحق العذاب منهم بالكسب ومن يستحق الثواب، فقد انطبق آخرها كما ترى على أولها باستجماع صفات الكمال وتمام القدرة على كل من الإيجاد والإعدام للحيوان والجماد مهما أراد بالاختيار، لما شوهد له سبحانه من الآثار، كما وقع الإرشاد إليه بالأمر بالسير وبغيره وبما ختمت به السورة من صفة العلم على وجه أبلغ من ذكره بلفظه، لما مضى في سورة طه من أن إحاطة العلم تستلزم شمول القدرة، ولا تكون القدرة شاملة إلا إذا كانت عن اختيار، فثبت حينئذ استحقاقه تعالى لجميع المحامد، فكانت عنه سبحانه الرسالات الهائلة الجامعة للعزة والحكمة بالملائكة المجردين عن الشهوات وكل حظ إلى من ناسبهم من البشر بما غلب من جيش عقله على عساكر شهواته ونفسه، حتى صار عقلاً مجرداً صافياً، حاكماً على الشهوات والحظوظ قاهراً كافياً.

ihtiyar ile var eden Allah, {كَانَ} “olmuştur” ve ezelden beri öyledir. Siyak zulümden daha genel olan kesb (kazanma) hakkında olunca şöyle buyurdu: {بِعِبَادِهِ} “kullarını” yani bizzat Kendisinin var ettiği ve onların bütün zat ve hallerini var etmede hiçbir ortağı bulunmayan kullarını, {بَصِيراً} “hakkıyla görendir.” Yani kazandıkları sebebiyle onlardan kimin azabı, kimin ise sevabı hak ettiğini en ileri derecede gören ve bilendir. Gördüğün gibi surenin sonu, kemal sıfatlarını kendisinde toplaması, dilediği zaman ihtiyar ile hayvan ve cemadatı hem var etmeye hem de yok etmeye dair tam kudreti bulunması bakımından başıyla tam bir uyum arz etmiştir; zira O'nun (Subhânehû) müşahede edilen eserleri buna delalet etmektedir; nitekim gezme emriyle ve diğer hususlarla buna irşat edilmiş, surenin sonunda da ilim sıfatı, bizzat lafzıyla zikredilmesinden daha beliğ bir surette yer almıştır. Tâhâ Suresi'nde geçtiği üzere, ilmin kuşatıcılığı kudretin şümulünü gerektirir; kudret ise ancak ihtiyar ile olduğunda şamil olur. Bu durumda Allah Teâlâ'nın bütün övgülere hak kazandığı sabit olmuştur; binaenaleyh şehvetlerden ve her türlü nefsi paydan arınmış melekler vasıtasıyla O'ndan (Subhânehû) gelen izzet ve hikmeti toplayan o azametli risaletler, akıl ordusu şehvet ve nefis askerlerine galip gelip de şehvetler ve nefsi paylar üzerinde hükümran, kahredici ve yetkin saf bir akıl haline gelen insanlardan kendilerine münasip olan kimselere ulaşmıştır.