لا نعرفه إلا من حديث رشدين - وابن حبان في صحيحه والحاكم من وجه آخر - وقال الحاكم: صحيح الإسناد - عن أبي سعيد ﵁ عن النبي ﷺ في قوله {كالمهل} قال:
«Bunu ancak Rüşdîn'in hadisinden bilmekteyiz.» -İbn Hibbân Sahîh'inde ve Hâkim başka bir yoldan rivayet etmiş olup Hâkim: «İsnadı sahihtir» demiştir- Ebû Saîd radıyallâhu anh'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in {كالمهل} “Erimiş maden gibidir” ayeti hakkında şöyle buyurduğu [nakledilmiştir]:
«كعكر الزيت فإذا قرب إلى وجهه سقطت فروة وجهه فيه» {تغلي} أي الشجرة - على قراءة الجماعة بالتأنيث، والطعام على قراءة ابن كثير وحفص عن عاصم ورويس عن يعقوب بالتذكير ولا يعود الضمير على المهل لأنه مشبه به {في البطون *} أي من شدة الحر.
«Zeytinyağı tortusu gibidir; yüzüne yaklaştırıldığında yüzünün derisi onun içine düşer.» {تغلي} “Kaynar”; yani çoğunluğun müennes kıraatine göre ağaç kaynar; İbn Kesîr, Âsım'dan Hafs ve Ya'kûb'dan Ruveys'in müzekker kıraatine göre ise yiyecek kaynar. Zamir 'el-Muhl'e dönmez, çünkü o benzetilendir; {في البطون *} “karınlarda” yani aşırı sıcaktan dolayı.
ولما كان للتذكير بما يعرف شأن عظيم من الإقبال أو التنفير وإن كان دون ما شبه به قال: {كغلي} أي مثل غلي {الحميم *} أي الماء الذي تناهى حره بما يوقد تحته، فهو يثبت كأنه يريد أن يتخلص مما هو فيه من الحر، روى - وقال حسن صحيح - والنسائي وابن ماجة وابن حبان في صحيحه والحاكم - وقال صحيح على شرطهما - عن ابن عباس ﵄ أن النبي ﷺ قال: «لو أن قطرة من الزقوم قطرت في الدنيا لأفسدت على أهل الدنيا
Bilinen şeylerin hatırlatılmasının, benzetilen şeyden daha aşağı olsa bile, [hakka] yönelme veya nefret ettirme hususunda büyük bir tesiri olduğundan şöyle buyurdu: {كغلي} “kaynaması gibi” yani kaynaması misali; {الحميم *} “kaynar suyun” yani altında yakılan ateşle sıcaklığı son noktaya ulaşmış suyun [kaynaması gibi]. Öyle ki su, içinde bulunduğu o sıcaklıktan kurtulmak istercesine çırpınıp durur. Rivayet edildi ki -ve «hasen sahihtir» denildi- Nesâî, İbn Mâce, İbn Hibbân Sahîh'inde ve Hâkim -«her ikisinin şartına göre sahihtir» diyerek- İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu [nakletmişlerdir]: «Eğer zakkumdan bir damla dünyaya damlatılsaydı, dünya ehlinin
معائشهم فكيف بمن يكون هذا طعامه» . ولما كان كأنه قيل: ما للأثيم يأكل هذا الطعام، وما الحامل له عليه وعلى مقاربة مكانه، أجيب بأنه مقهور عليه، يقتضيه صفة العزة فيه الرحمة لإعادته بأن يقال للزبانية: {خذوه} أي أخذ قهر فلا تدعوه يملك من أمره شيئاً {فاعتلوه} أي جروه بقهر بغلظة وعنف وسرعة إلى العذاب والإهانة بحيث يكون كأنه محمول، وقال الرازي في اللوامع: والعتل أن يأخذ بمجامع ثوبه عند صدره يجره، وقراءة الضم أدل على تناهي الغلظة والشدة من قراءة الكسر {إلى سواء} أي وسط {الجحيم *} أي النار التي في غاية الاضطرام والتوقد، وهي موضع خروج الشجرة التي هي طعامه.
geçimlerini altüst ederdi; ya bu yiyeceği olan kimsenin hali nice olur!» Sanki şöyle denilmiş gibidir: Günahkâra ne oluyor da bu yiyeceği yiyor ve onu buna ve onun bulunduğu yere yaklaşmaya sevk eden nedir? Buna, onun buna mecbur bırakıldığı ve zebanilere şöyle denilmesi yönündeki iadesi için rahmet ihtiva eden izzet sıfatının bunu gerektirdiği şeklinde cevap verildi: {خذوه} “Onu tutun” yani öyle bir kahredici tutuşla tutun ki işinden hiçbir şeye mâlik olamasın; {فاعتلوه} “ve onu sürükleyin” yani onu azaba ve zillete doğru, adeta taşınıyormuşçasına zorla, kabalıkla, şiddetle ve hızla çekip sürükleyin. Râzî el-Levâmi'de şöyle demiştir: 'Atele', elbisesini göğsünün hizasından toplayıp çekip sürüklemektir. Zammeli kıraat (u'tulûh), kesreli kıraatten (ı'tilûh) kabalık ve şiddetin son noktasını daha çok gösterir; {إلى سواء} “ortasına doğru” yani tam ortasına; {الجحيم *} “çılgın cehennemin” yani son derece alevlenmiş ve tutuşmuş ateşin ortasına; ki bu, onun yiyeceği olan ağacın çıktığı yerdir.
ولما أفهم هذا صار في موضع يحيط به العذاب فيه من جميع الجوانب، بين أن له نوعاً آخر من النكد رتبته في العظمة مما يستحق العطف بأداة التراخي فقال: {ثم صبوا} أي في جميع الجهة التي هي {فوق رأسه} ليكون المصبوب محيطاً بجميع جسمه {من عذاب الحميم} أي العذاب الذي يغلي به الحميم أو الذي هو الحميم نفسه، والتعبير عنه بالعذاب أهول، وهذا في مقابلة ما كان لهم من البركة بما ينزل
Bu durum, onun azabın kendisini her yönden kuşattığı bir yerde olduğunu hissettirince, onun büyüklük bakımından terâhî edatıyla (sümme/sonra) atfedilmeyi hak eden başka bir tür sıkıntısının daha bulunduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {ثم صبوا} “Sonra dökün” yani dökülen şey bütün bedenini kuşatsın diye {فوق رأسه} “başının üzerinden” olan her yönden [dökün]; {من عذاب الحميم *} “o kaynar suyun azabından” yani kaynar suyun kaynamasıyla meydana gelen azaptan veya kaynar suyun bizzat kendisinden [dökün]. Ondan 'azap' diye bahsedilmesi daha dehşet vericidir. Bu, onların dünyadayken gökten inen
من السماء من المطر ليجتمع لهم حر الظاهر بالحميم والباطن بالزقوم.
yağmur sebebiyle nail oldukları berekete karşılıktır; ta ki dışlarının harareti kaynar suyla, içlerinin harareti de zakkumla bir araya gelsin.
ولما علم بهذا أنه لا يملك من أمر نفسه شيئاً، بل وصل إلى غاية الهوان، دل عليه بالتهكم بما كان يظن في نفسه من العظمة التي يترفع بها في الدنيا على أوامر الله، فقيل بناء على ما تقديره: يفعل به ذلك مقولاً له: {ذق} أي من هذا أوصلك إليه تغررك على أولياء الله. ولما كان أولياء الله من الرسل وأتباعهم يخبرون في الدنيا أنه - لإبائه أمر الله - هو الذليل، وكان هذا الأثيم وأتباعه يكذبون بذلك ويؤكدون قولهم المقتضي لعظمته لإحراق أكباد الأولياء حكى له قولهم على ما كانوا يلفظون به زيادة في تعذيبه بالتوبيخ والتقريع معللاً للأمر بالذوق: {إنك} وأكد بقوله: {أنت} وحدك دون هؤلاء الذين يخبرون بحقارتك {العزيز} أي الذي يغلب ولا يغلب {الكريم *} أي الجامع إلى الجود شرف النفس وعظم الإباء، فلا تنفعك عن ستر مساوئ الأخلاق بإظهار معاليها فلست بلئيم أي بخيل مهين النفس خسيس الإباء، فهو كناية عن مخاطبته بالخسة مع إقامة الدليل على ذلك بما هو فيه من المهالك، وقراءة
Bununla onun kendi canına dahi hiçbir şekilde mâlik olamayacağı, bilakis zilletin son noktasına ulaştığı bilinince, dünyadayken kendisinde vehmettiği ve Allâh'ın emirlerine karşı büyüklenmesine sebep olan azametiyle alay edilerek buna işaret edildi. Şöyle takdir edilen bir söze binaen ona böyle yapılacağı söylendi: {ذق} “Tat bakalım!” Yani Allâh'ın veli kullarına karşı böbürlenmenin seni ulaştırdığı şeyi [tat]. Allâh'ın elçileri ve onlara tabi olan veli kullar, dünyada onun Allâh'ın emrine karşı çıkmasından ötürü zelil olduğunu haber verirlerken, bu günahkâr ve yandaşları bunu yalanlıyor ve velilerin yüreğini yakmak için onun büyüklüğünü gerektiren sözlerini tekit ediyorlardı; azarlamak ve kınamak suretiyle azabını artırmak ve tatma emrinin gerekçesini açıklamak üzere onların lafızlarını ona naklederek şöyle buyurdu: {إنك} “Şüphesiz sen” ve şu sözüyle tekit etti: {أنت} “sen” yani senin hakirliğini haber veren bu kimseler değil sadece sen; {العزيز} “çok güçlüsün” yani galip gelen ve asla mağlup olmayan; {الكريم *} “pek cömertsin!” Yani cömertliğe nefis şerefini ve büyük bir onuru cemeden birisin! Kötü ahlakı üstün nitelikleri göstererek örtmek sana fayda vermez, zira sen alçak, yani cimri, nefsi zelil ve onursuz biri değilsin! Bu, içinde bulunduğu helak edici hallerle aleyhine delil ikame edilerek ona alçaklığıyla hitap etmekten kinayedir. Kıraat imamı
الكسائي بفتح «إن» دالة على هذا العذاب قولاً وفعلاً على ما كان يقال له من هذا الدنيا ويعتقد هو أنه حق.
el-Kisâî'nin 'inne'yi fetha ile (enneke) okuması, dünyada ona söylenen ve kendisinin hak olduğuna inandığı şeye binaen bu azabın hem söz hem de fiil olarak gerçekleştiğine delalet eder.
ولما دل على أنه يقال هذا لكل من الأثماء ويفعل به على حدته، دل على ما يعمون به، فقال مؤكداً رداً لتكذيبهم سائقاً لهم على وجه مفهم أنه علة ما ذكر من عذابهم: {إن هذا} أي العذاب قولاً وفعلاً وحالاً {ما كنتم} أي جبلة وطبعاً طبعناكم عليه لتظهر قدرتنا في أمركم دنيا وأخرى {به تمترون *} أي تعالجون أنفسكم وتحملونها على الشك فيه وتردونها عما لها من الفطرة الأولى من التصديق بالممكن لا سيما لمن جرب صدقه وظهرت خوارق العادات على يده بحيث كنتم لشدة ردكم له كأنكم تخصونه بالشك.
Bunun günahkârlardan her birine ayrı ayrı söyleneceğine ve yapılacağına delalet edince, onların hepsini kapsayan şeye delalet etti ve yalanlamalarını reddederek, kendilerine zikredilen azaplarının gerekçesi olduğunu hissettirecek bir üslupla onları sevk ederek tekitli bir şekilde şöyle buyurdu: {إن هذا} “Şüphesiz bu” yani söz, fiil ve durum olarak bu azap; {ما كنتم} “olduğunuz şeydir” yani dünya ve ahirette durumunuz üzerinde kudretimiz aşikâr olsun diye sizi üzerinde yarattığımız fıtrat ve huy gereği; {به تمترون *} “hakkında şüphe edip durduğunuz” yani kendinizi zorlayıp onda şüpheye sevk ettiğiniz, özellikle doğruluğu tecrübe edilmiş ve elinde harikulade haller zuhur etmiş kimselere karşı mümkün olanı tasdik etmekten ibaret olan ilk fıtratınızdan kendinizi çevirdiğiniz şeydir; öyle ki onu şiddetle reddetmeniz sebebiyle adeta sadece onda şüpheye düşüyordunuz.
ولما وصف سبحانه ما للمبالغ في المساوئ وأفرده أولاً إشارة إلى قليل في قوم هذا النبي الكرمي الذي تداركهم الله بدعوته تشريفاً له وإعلاء لمقداره، وجمع آخراً ذاكراً من آثار ما استحق به ذلك من مشاركة في أوزاره، ففهم أن وصفه انقضى، ومر ومضى، فتاقت النفس إلى تعرف ما لأضداده الذين خالفوه في مبدئه ومعاده، قال مؤكداً لما لهم من التكذيب: {إن المتقين} أي
Allâh Teâlâ, kötülükte aşırı giden kimsenin akıbetini vasfedip, Allâh'ın şerefini yüceltmek ve kadrini artırmak için davetiyle imdada yetiştirdiği bu Kerîm Peygamber'in kavminden az bir zümreye işaret etmek üzere önce tekil getirince, sonra da günahlarına ortak olarak bunu hak etmesinin eserlerini zikredip çoğul getirdi. Böylece onun vasfının bittiği, geçip gittiği anlaşıldı ve nefis, başlangıç ve dönüş gününde ona muhalefet eden zıtlarının halini öğrenmeye iştiyak duydu. Bunun üzerine onların yalanlamalarını tekit ederek şöyle buyurdu: {إن المتقين} “Şüphesiz takva sahipleri” yani
العريقين في هذا الوصف {في مقام} أي موضع إقامة لا يريد الحال فيه تحولاً عنه {أمين *} أي يأمن صاحبه فيه من كل ما لا يعجبه.
bu vasıfta kökleşmiş olanlar; {في مقام} “bir makamdadırlar” yani oraya yerleşenin asla ayrılmak istemeyeceği bir ikamet yerinde; {أمين *} “güvenli [bir makamda].” Yani sahibinin hoşuna gitmeyen her türlü şeyden emin olduğu [bir yerde].
ولما كان الوصف بعد الوصف شديد الترغيب في الشيء، قال مبدلاً من «مقام» : {في جنات} أي بساتين تقصر العقول عن إدراك وصفها كل وصفها {وعيون *} كذلك بحيث تقر بها العيون، ولما كان قد أشار إلى وصف ما للباطن من لذة النظر ولباس الأكل والشرب، أتبعه كسوة الظاهر وما لكل من القرب فقال: {يلبسون} .
Sıfatın peşinden başka bir sıfatın gelmesi o şeye karşı aşırı bir rağbet uyandırdığından, 'makam' kelimesinden bedel olarak şöyle buyurdu: {في جنات} “bahçelerdedirler” yani akılların vasfını tam manasıyla kavramaktan aciz kaldığı bahçelerde; {وعيون *} “ve pınarlardadırlar;” yine gözlerin aydınlanacağı pınarlarda. İç âlemin bakma lezzeti ile yeme ve içme elbisesine dair vasfına işaret edince, bunun ardından dış âlemin giysisini ve her birine sunulan yakınlığı zikrederek şöyle buyurdu: {يلبسون} “Giyinirler”.
ولما وصف ما أعد لهم من اللبس في الجنة، دل على الكثرة جداً بقوله: {من سندس} وهو ما رق من الحرير يعمل وجوهاً، وزاد صنفاً آخر فقال: {وإستبرق} وهو ما غلظ منه يعمل بطائن، وسمي بذلك لشدة بريقه. ولما كان وصف الأثماء بما لهم من القبض الشاغل لكل منهم عن نفسه وغيره بعد ما تقدم في الزخرف في آية الأخلاء ما أعلم بكونهم مدابرين وصف أضدادهم بما لهم من البسط مع الاجتماع فقال: {متقابلين *} أي ليس منهم أحد يدابر الآخر لا حساً ولا معنى، وود أن كلاًّ منهم يقابل الآخر ناظراً إليه، فإذا
Cennette kendileri için hazırlanan elbiseleri vasfedince, bunun son derece çok olduğuna şu sözüyle delalet etti: {من سندس} “ince ipekten”; ki bu, dış yüzeyler için yapılan ince ipektir. Başka bir tür daha ekleyerek şöyle buyurdu: {وإستبرق} “ve parlak kalın ipekten”; ki bu da astar olarak yapılan kalın ipektir; parlaklığının şiddetinden dolayı bu ismi almıştır. Zuhruf Suresi'nde dostlar ayetinde geçenlerden sonra günahkârların her birini kendisinden ve başkasından alıkoyan darlık haliyle vasfedilmesi onların birbirine sırt çevirdiğini bildirince, onların zıtlarını bir araya gelmekle beraber genişlik haliyle vasfederek şöyle buyurdu: {متقابلين *} “karşılıklı otururlar.” Yani ne hissen ne de mânen hiçbiri diğerine sırt çevirmez; her biri diğerine yönelip ona bakmayı arzu eder. Ne zaman ki
أرادوا النساء حالت الستور بينهم.
kadınları arzulayacak olsalar, aralarına perdeler gerilir.
ولما كان هذا أمراً يبهر العقل، فلا يكاد يتصوره، قال مؤكداً له: {كذلك} أي الأمر كما ذكرنا سواء لا مرية فيه. ولما كان ذلك لا يتم السرور به إلا بالأزواج قال: {وزوجناهم} أي قرناهم كما تقرن الأزواج، وليس المراد به العقد لأنه فعل متعد بنفسه وهو لا يكون في الجنة لأن فائدته الحل، والجنة ليست بدار كلفة من تحليل أو تحريم، وذكر مظهر العظمة تنبيهاً على كمال الشرف {بحور} أي على حسب التوزيع بجواري بيض حسان نقيات الثياب {عين *} أي واسعات الأعين.
Bu durum aklı hayrete düşüren ve neredeyse tasavvur bile edilemeyen bir husus olunca, onu tekit ederek şöyle buyurdu: {كذلك} “İşte böyledir;” yani durum tastamam zikrettiğimiz gibidir, onda hiçbir şüphe yoktur. Mutluluk ancak eşlerle kemale ereceğinden şöyle buyurdu: {وزوجناهم} “ve onları eşleştirdik” yani eşlerin bir araya getirilmesi gibi onları bir araya getirdik. Bundan kasıt nikâh akdi değildir; zira o geçişli bir fiildir ve cennette bulunmaz; çünkü onun faydası helal kılmaktır, cennet ise helal kılma veya haram kılma gibi bir mükellefiyet yurdu değildir. Azamet zamirinin zikredilmesi şerefin kemaline dikkat çekmek içindir; {بحور} “hurilerle” yani taksime göre beyaz tenli, güzel, temiz elbiseli cariyelerle; {عين *} “iri gözlü.” Yani gözleri geniş olan [hurilerle].
ولما كان الإنسان في الدنيا يخشى كلفة النفقات، وصف ما هنالك من سعة الخيرات فقال: {يدعون} أي يطلبون طلباً هو بغاية المسرة {فيها بكل} لا يمتنع عليهم صنف من الأصناف ببعد مكان ولا فقد أوان، ولا غير ذلك من الشأن، وقال: {فاكهة} إيذاناً بأن ذلك مع سعته ليس فيها شيء لإقامة البينة وإنما هو للفتكه ومجرد التلذذ. ولما كان التوسع في التلذذ يخشى منه غوائل جمة قال: {آمنين *} أي وهم في غاية الأمن من كل مخوف.
İnsan dünyada harcamaların külfetinden korktuğu için, oradaki nimetlerin genişliğini vasfederek şöyle buyurdu: {يدعون} “İsterler” yani son derece büyük bir sevinçle talep ederler; {فيها بكل} “orada her türlüsünü”; uzak bir mekân, mevsiminin geçmesi veya başka herhangi bir sebeple hiçbir tür kendilerinden esirgenmez. {فاكهة} “meyvenin” buyurması; bu nimetin genişliğiyle birlikte, orada bedeni ayakta tutmak için zorunlu hiçbir şeyin bulunmadığına, bilakis tamamen zevk alma ve sırf lezzetlenme gayesi taşıdığına dikkat çekmek içindir. Lezzetlere dalmaktan pek çok afetin doğmasından korkulacağı için şöyle buyurdu: {آمنين *} “güven içinde olarak.” Yani korkulacak her türlü şeyden tam bir emniyet içinde olarak.
ولما ذكر الأمان، وكان أخوف ما يخاف أهل الدنيا الموت، قال: {لا يذوقون فيها} أي الجنة {الموت} أي لا يتجدد لهم أوائل استطعامه فكيف بما وراء ذلك. ولما كان المراد نفي ذلك على وجه يحصل معه القطع بالأمن على أعلى الوجوه، وكان الاستثناء معيار العموم، وكان من المعلوم أن ما كان في الدنيا من ذوق الموت الذي هو معنى من المعاني قد استحال عوده، قال معللاً معلقاً على هذا المحال: {إلا الموتة} ولما كان المعنى مع إسناد الذوق إليه لا يلبس لأن ما قبل نفخ الروح ليس مذوقاً، عبر بقوله: {الأولى} وقد أفهم التقييد بالظرف أن النار يذاق فيها الموت، والوصف بالأولى أن المذوق موتة ثانية، فكان كأنه قيل: لكن غير المتقين ممن كان عاصياً فيدخل النار فيذوق فيها موتة أخرى - كما جاء في الأحاديث الصحيحة، ويجوز أن يجعل وصف المتقين أعم من الراسخين وغيرهم، فيكون الحكم على المجموع، أي أن الكل لا يذوقون، وبعضهم - وهم من أراد الله من العصاة - يذوقونه في غيرها وهو النار، ويجوز أن تكون الموتة الأولى كانت في الجنة المجازية فلا يكون تعليقاً بمحال، وذلك أن المتقي لم يزل
Emniyeti zikredince ve dünya ehlinin en çok korktuğu şey ölüm olunca şöyle buyurdu: {لا يذوقون فيها} “Orada tatmazlar” yani cennette; {الموت} “ölümü;” yani onun tadının başlangıçları dahi onlar için yenilenmez, nerede kaldı ki ötesi! Buradaki maksat, en üst derecede güven hissini kesinleştirecek şekilde bunu nefyetmek olduğu, istisna da umumun miyarı sayıldığı ve mânevî bir hal olan dünyadaki ölüm tadının geri dönmesinin imkânsız olduğu bilindiği için, bu imkânsızlığa bağlayıp gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إلا الموتة} “o ölüm müstesna”; tatmanın ona isnat edilmesiyle birlikte mana karışıklığa yol açmayacağı için -zira ruh üflenmeden önceki hal tadılan bir şey değildir- şöyle ifade buyurdu: {الأولى} “ilk [ölüm].” Mekân zarfıyla kayıtlanması, cehennemde ölümün tadılacağını; 'ilk' sıfatıyla nitelenmesi ise tadılanın ikinci bir ölüm olacağını hissettirmiştir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: Ancak takva sahiplerinin dışındaki günahkâr kimseler ateşe girerler ve orada -sahih hadislerde geldiği üzere- başka bir ölümü tadarlar. Takva sahipleri vasfının, dinde kökleşmiş olanları ve diğerlerini kapsayacak şekilde genel kılınması da caizdir; bu durumda hüküm topluluğun geneline ait olur; yani onların hepsi tatmaz, ancak Allâh'ın dilediği günahkârlardan bir kısmı onu cennetin dışında, yani ateşte tadar. İlk ölümün mecâzî cennette gerçekleşmiş olması da caizdir; bu durumda imkânsıza bağlama olmaz. Şöyle ki: Takva sahibi kimse dünyada vesile olduğu ameller ve Allâh'ın onun hakkında cennete dair geçmiş hükmü sebebiyle
فيها في الدنيا مجازاً بما له من التسبب وبما سبق من حكم الله له بها، قال ﷺ: «المؤمن إذا عاد أخاه لم يزل في خرفة الجنة حتى يرجع، قيل: وما خرفة الجنة؟ قال: جناها» «وإذا مررتم برياض الجنة فارتعوا» وكذا المحكوم له بما هو فيها عند الموت وبعده بما له من التمتع بالنظر ونحوه من الأكل للشهداء وغير ذلك مما ورد في الأخبار الصحيحة، ومن ذلك ما رواه البخاري عن أنس ﵁ أن عمه النضر ﵁ قال يوم أحد: يا سعد بن معاذ الجنة ورب النضر إني لأجد ريحها من دون أحد، ثم قاتل حتى قتل. ثم يكون تمام ذلك النعيم بالجنة بعد البعث، قال ابن برجان: الدنيا إذا تحققت في حق المؤمن المتقي وتتبع النظر فيها فإنها جنة صغرى لتوليه سبحانه إياهم فيها وقربه منهم ونظره إليهم وذكرهم له وعبادتهم إياه وشغلهم به وهو معهم أينما كانوا.
mecâzen sürekli cennettedir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Mümin, din kardeşini ziyaret ettiğinde dönünceye kadar cennet hurfesinde kalmaya devam eder. 'Cennet hurfesi nedir?' denildi; 'Onun meyvesidir' buyurdu.» «Cennet bahçelerine uğradığınızda faydalanınız.» Aynı şekilde ölüm anında ve sonrasında rü'yetten lezzet alma ve şehitler için yemek yeme gibi sahih haberlerde gelen hususlarla kendisinin orada olduğuna hükmedilen kimse de böyledir. Nitekim Buhârî'nin Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre, amcası Nadr radıyallâhu anh Uhud günü şöyle demiştir: «Ey Sa'd b. Muâz! Nadr'ın Rabbine andolsun ki cennetin kokusunu Uhud'un berisinden alıyorum!» Sonra öldürülünceye kadar savaştı. Sonra bu nimetin tamamı dirilişten sonra cennette olacaktır. İbn Berrecân dedi ki: Takva sahibi mümin açısından hakikati kavrandığında ve etraflıca bakıldığında dünya küçük bir cennettir; çünkü Allâh Teâlâ dünyada onları dost edinmiş, onlara yaklaşmış, onlara nazar etmiş; onlar da O'nu zikretmiş, O'na ibadet etmiş ve nerede olurlarsa olsunlar O kendileriyle beraberken O'nunla meşgul olmuşlardır.
ولما كان السياق للمتقين قال: {ووقاهم} أي جملة المتقين في جزاء ما اتقوه {عذاب الجحيم *} أي التي تقدم إصلاء الأثيم لها، وأما غير المتقين من العصاة فيدخل الله من أراد منهم النار فيعذر كلاًّ منهم
Bağlam takva sahipleri hakkında olunca şöyle buyurdu: {ووقاهم} “ve onları korumuştur” yani sakındıklarının mükâfatı olarak bütün takva sahiplerini; {عذاب الجحيم *} “o çılgın cehennemin azabından;” ki daha önce günahkârın oraya atılacağı geçmişti. Takva sahibi olmayan asilere gelince; Allâh onlardan dilediğini ateşe sokar ve her birini
على قدر ذنوبه ثم يميتهم فيها ويستمرون إلى أن يأذن الله في الشفاعة فيهم فيخرجهم ثم يحييهم بما يرش عليهم أهل الجنة من ماء الحياة، روى الإمام أحمد في مسنده ومسلم في الإيمان من صحيحه وابن حبان في الشفاعة من سننه والدرامي في صفة الجنة والنار من سننه المشهور بالمسند، وابن أبي حاتم في تفسيره عن أبي سعيد الخدري ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «أما أهل النار الذين هم أهلها» - وقال الدارمي: الذين هم للنار - «فإنهم لا يموتون فيها ولا يحيون، ولكن ناس منكم أصابتهم النار بذنوبهم» ، - أو قال: «بخطاياهم - فأماتهم الله إماتة» ، وقال الإمام أحمد: «فيميتهم إماتة» ، وقال الدرامي: «فإن النار تصيبهم على قدر ذنوبهم فيحرقون فيها حتى إذا كانوا فحماً أذن في الشفاعة فجيء بهم» وقال الدرامي: «فيخرجون من النار ضبائر ضبائر فنبتوا على أنهار الجنة، ثم قيل: يا أهل الجنة، أفيضوا عليهم، فينبتون» ، وقال الدرامي فتنبت لحومهم نبات الحبة في حميل السيل. الضبائر قال عبد الغافر الفارسي في مجمع الرغائب:
günahları ölçüsünde cezalandırır, sonra onları orada öldürür. Allâh onlar hakkında şefaate izin verinceye kadar bu halde kalırlar; sonra onları oradan çıkarır ve cennet ehlinin üzerlerine dökeceği hayat suyu ile onları diriltir. İmam Ahmed Müsned'inde, Müslim Sahîh'inin Îmân bahsinde, İbn Hibbân Sünen'inin Şefaat bahsinde, Dârimî el-Müsned diye meşhur olan Sünen'inin Cennet ve Cehennemin Sıfatı bahsinde ve İbn Ebî Hâtim Tefsir'inde Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Ateş ehli olan asıl cehennemliklere gelince» -Dârimî: 'Ateş için olanlar' dedi- «onlar orada ne ölürler ne de yaşarlar. Fakat sizden birtakım kimselere günahları sebebiyle» -veya şöyle buyurdu: «Hataları sebebiyle ateş dokunur da Allâh onları tam bir öldürüşle öldürür.» İmam Ahmed: «Onları tam bir öldürüşle öldürür» demiştir. Dârimî ise şöyle demiştir: «Ateş onlara günahları ölçüsünde dokunur ve orada kömür haline gelinceye kadar yanarlar; nihayet şefaate izin verilir ve getirilirler.» Dârimî dedi ki: «Ateşten bölük bölük çıkarılırlar da cennet nehirlerinin kenarına saçılırlar. Sonra: 'Ey cennet ehli! Onların üzerine [su] dökün' denilir; onlar da bitiverirler.» Dârimî: 'Etleri, sel birikintisindeki tohumun bitişi gibi biter' dedi. 'Dubâir' hakkında Abdülgâfir el-Fârisî Mecma'u'l-Garâib'de şöyle demiştir:
جمع ضبارة مثل عمارة عمائر: جماعات الناس، وروى أبو يعلى عن أنس ﵁ عن النبي ﷺ قال: «يدخل ناس في النار حتى إذا صاروا فحماً أدخلوا الجنة، فيقول أهل الجنة: من هؤلاء؟ ، فيقال: هؤلاء الجهنميون» ، ولأحمد بن منيع عن أبي سعيد الخدري ﵁ عن النبي ﷺ قال: «يوضع الصراط» فذكر شفاعة المؤمنين في إخوانهم بعد جواز الصراط وإذن الله لهم في إخراجهم، قال: «فيخرجونهم منها فيطرحونهم في ماء الحياة فينبتون نبات الزرع في غثاء السيل» ، ولابن أبي عمر عن عبيد بن عمير ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «يخرج الله قوماً من النار بعد ما امتحشوا فيها وصاروا فحماً فيلقون في نهر على باب الجنة يسمى نهر الحياة، فينبتون فيه كما تنبت الحبة في حميل السيل - أو كما تنبت الثعارير - فيدخلون الجنة، فيقال: هؤلاء عتقاء الرحمن» الثعارير - بالثاء المثلثة والعين والراء المهملتين: نبات كالهليون، وروى الترمذي - وقال: حسن صحيح - وروي من غير وجه عن جابر ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ:
Imâre-amâir gibi dibâre kelimesinin çoğuludur; insan toplulukları demektir. Ebû Ya'lâ, Enes radıyallâhu anh'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: «Bir kısım insanlar ateşe girer; nihayet kömür haline geldiklerinde cennete sokulurlar. Cennet ehli: 'Bunlar kimdir?' der. 'Bunlar cehennemliklerdir' denilir.» Ahmed b. Menî', Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: «Sırat kurulur...» Sıratı geçtikten ve Allâh onlara çıkarılmaları için izin verdikten sonra müminlerin kardeşleri hakkındaki şefaatini zikretti ve buyurdu ki: «Onları oradan çıkarırlar ve hayat suyuna atarlar; onlar da sel çerçöpünün içindeki ekinin bitmesi gibi biterler.» İbn Ebî Ömer, Ubeyd b. Umeyr radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Allâh birtakım insanları orada yanıp kömür olduktan sonra ateşten çıkarır; cennet kapısındaki 'Hayat Nehri' denilen bir nehre atılırlar. Orada, sel birikintisindeki tohumun bitmesi gibi -veya sa'ârîrin bitmesi gibi- biterler ve cennete girerler. Onlar hakkında: 'Bunlar Rahmân'ın azatlılarıdır' denilir.» Sa'ârîr; peltek se, ayın ve noktasız ralar ile kuşkonmaza benzeyen bir bitkidir. Tirmizî rivayet edip «hasen sahihtir» dedi; Câbir radıyallâhu anh'tan başka yollarla da rivayet edildi; o şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:
«يعذب ناس من أهل التوحيد في النار حتى يكونوا فيها حمماً ثم تدركهم الرحمة فيخرجون ويطرحون على أبواب الجنة فيرش عليهم أهل الجنة الماء فينبتون كما تنبت الغثاء في حمالة السيل ثم يدخلون الجنة» .
«Tevhid ehlinden bazı kimselere ateşte kömür oluncaya kadar azap edilir. Sonra onlara rahmet ulaşır da çıkarılırlar ve cennet kapılarına atılırlar. Cennet ehli onların üzerine su serper; onlar da sel yığıntısındaki çörçöpün bitmesi gibi biterler, sonra da cennete girerler.»
ولما كان السياق للمتقين، فكان ربما ظن أن هذا الذي فعل بهم حق لهم لا بد ولا محيد عنه، بين أن الأمر على غير ذلك، وأنه سبحانه لو واخذهم ولم يعاملهم بفضله وعفوه لهلكوا، فقال: {فضلاً} أي فعل بهم ذلك لأجل الفضل، ولذلك عدل عن مظهر العظمة فقال تعالى: {من ربك} أي المحسن إليك بكمال إحسانه إلى اتباعك إحساناً يليق بك، قال الرازي في اللوامع: أصل الإيمان رؤية الفضل في جميع الأحوال. ولما عظمه تعالى بإظهار هذه الصفة مضافة إليه ﷺ، زاد في تعظيمه بالإشارة بأداة البعد فقال: {ذلك} أي الفضل العظيم الواسع {هو} أي خاصة {الفوز} أي الظفر بجميع المطالب {العظيم *} الذي لم يدع جهة الشرف إلا ملأها.
Bağlam takva sahipleri hakkında olunca, kendilerine yapılan bu muamelenin kaçınılmaz ve haktan ibaret bir hakları olduğu zannedilebileceğinden, durumun böyle olmadığını, eğer Allâh Teâlâ onları sorguya çekip lütfu ve affıyla muamele etmeseydi helak olacaklarını beyan ederek şöyle buyurdu: {فضلاً} “Bir lütuf olarak” yani onlara bu muameleyi sırf lütfundan ötürü yaptı. Bu yüzden azamet zamirinden dönerek Allâh Teâlâ şöyle buyurdu: {من ربك} “Rabbinden;” yani sana layık bir ihsan ile sana tabi olanlara eksiksiz ihsanda bulunarak sana iyilik eden [Rabbinden bir lütuf olarak]. Râzî el-Levâmi'de şöyle dedi: İmanın aslı, her durumda lütfu görmektir. Allâh Teâlâ bu sıfatı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e izafe ederek onu yüceltince, uzaklık edatıyla işaret ederek tazimini daha da artırdı ve şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu” yani bu pek büyük ve geniş lütuf; {هو} “yalnızca O'dur”; {الفوز} “kurtuluş” yani bütün arzu edilen şeyleri elde ediş; {العظيم *} “büyük.” Şeref cihetlerinden hiçbirini boş bırakmayıp hepsini dolduran [büyük bir kurtuluştur].
ولما قدم سبحانه في هذه السورة ما للقرآن من البركة بما اشتمل عليه من البشارة والندارة والجمع والفرق، وذكرهم بما يقرون به من
Allâh Teâlâ bu surede müjde, uyarı, cem ve farkı ihtiva etmesi yönüyle Kur'an'ın bereketini öne geçirip, onların ikrar ettikleri
أنه مبدع هذا الكون مما يستلزم إقرارهم بتوحيده المستلزم لأنه يفعل ما يشاء من إرسال وإنزال وتنبيه وبعث وغير ذلك، وهددهم بما لا يقدر عليه غيره من الدخان والبطشة، وفعل بعض ذلك، وذكرهم بما يعرفون من أخبار من مضى من قروم القرون وأنهم مع ذلك كله أنكروا البعث، ثم ذكر ما يقتضي التحذير والتبشير - كل ذلك في أساليب فأتت كل المدى، فأعجزت جميع القوى، مع ما لها من المعاني الباهرة، والبدائع الزاهرة القاهرة، سبب عن قوله فذلكة للسورة: {فإنما يسرناه} أي جعلنا له يسراً عظيماً وسهولة كبيرة.
bu kâinatın yaratıcısı olduğu hakikatini kendilerine hatırlatınca -ki bu, elçi gönderme, kitap indirme, uyarma, diriltme ve diğer hususlarda dilediğini yapmasını gerektiren tevhidi ikrar etmelerini zorunlu kılar-; onları duman ve yakalama gibi O'ndan başkasının güç yetiremeyeceği şeylerle tehdit edip bunlardan bazılarını fiilen gerçekleştirince; geçmiş asırların önderlerine dair bildikleri haberleri kendilerine hatırlatıp bütün bunlara rağmen dirilişi inkâr ettiklerini bildirince ve ardından sakındırma ve müjdelemeyi gerektiren hususları zikredince -bütün bunlar son derece etkili üsluplarla, göz kamaştırıcı manalar ve parlak, galebe çalan harikalarla bütün güçleri aciz bırakmıştır-; bu surenin özeti kabilinden şu sözünü gerekçelendirdi: {فإنما يسرناه} “Biz onu sadece kolaylaştırdık” yani ona pek büyük bir kolaylık ve engin bir akıcılık verdik.
ولما كان الإنسان كلما زادت فصاحته وعظمت بلاغته، كان كلامه أبين وقوله أعذب وأرصن وأرشق وأمتن، وكان ﷺ أفصح الناس وأبعدهم لذلك من التكلف، أضافه إليه فقط فقال: {بلسانك} أي هذا العربي المبين وهم عرب تعجبهم الفصاحة {لعلهم يتذكرون *} أي ليكونوا عند من يراهم وهو عارف بلسانهم ممن شأنه كشأنهم على رجاء من أن يتذكروا أن هذا القرآن شاهد
İnsanın fesahati arttıkça ve belağatı büyüdükçe sözü daha açık, ifadesi daha tatlı, daha sağlam, daha zarif ve daha metin olacağından; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de insanların en fasîhi ve bu sebeple yapmacıklıktan en uzak olanı bulunduğundan, dili sadece ona izafe ederek şöyle buyurdu: {بلسانك} “senin dilinle” yani apaçık bu Arapça ile; onlar da fesahatten hoşlanan Araplardır; {لعلهم يتذكرون *} “öğüt alsınlar diye;” yani dillerini bilen ve durumları kendi durumları gibi olan kimselerin gözünde, bu Kur'an'ın mucizeliğiyle
بإعجازه بصحة ما فيه من التوحيد والرسالة وغيرهما مما سبق إليك وجلى عليك وإلا لقدروا هم وهم أفصح الناس على معارضة شيء منه فيتذكروا ما غفلوا عنه من أنه عزيز بإهلاكه الجبابرة، وأنه حكيم بنصبه الآيات لأنبيائه وتأييدهم بالمعجزات، ومن أن الكبير منهم لا يرضى أن يطعن أحد في كبريائه ولا أن يترك من له عليه حكم وهو تحت قهره أن يبغي بعضهم على بعض ثم لا ينصر المظلوم منهم على ظالمه ويأخذ بيده حتى لا يستوي المحسن بالمسيء، فإذا تذكروا ذلك مع ما يعرفون من قدرة الملك وكبريائه وحكمته علموا قطعاً أنه لا بد من البعث للتمييز بين أهل الصلاح والفساد، والفصل بين جميع العباد، فتسبب عن ذلك قوله: {فارتقب} أي ما رجيتك به من تذكرهم المستلزم لهدايتهم.
sana önceden bildirilen ve sana açıklanan tevhid, peygamberlik ve diğer hakikatlerin doğruluğuna şahitlik ettiğini düşünsünler diye [bunu kolaylaştırdık]. Aksi takdirde, insanların en fasîhi oldukları halde onun benzerini getirmeye güç yetirebilirlerdi; böylece zorbaları helak etmesi sebebiyle O'nun Azîz olduğunu, peygamberleri için ayetler koyması ve onları mucizelerle desteklemesi sebebiyle O'nun Hakîm olduğunu; içlerinden büyük bir kimsenin büyüklüğüne laf edilmesine razı olmayacağını, emri altındaki ve hâkimiyeti altındaki kimselerin birbirine zulmetmesine ve ardından iyilik yapanla kötülük yapan bir olmasın diye mazluma zalime karşı yardım edip elinden tutmamasına razı olmayacağını hatırlayıp gafil oldukları şeyleri düşünürlerdi. Hükümranın kudretini, azametini ve hikmetini bilmeleriyle birlikte bunu düşündüklerinde, iyilerle bozguncuları ayırt etmek ve bütün kullar arasında hüküm vermek için dirilişin mutlaka gerçekleşeceğini kesin olarak anlarlar. Bundan dolayı şu sözü gerekçelendi: {فارتقب} “Artık gözetle!” Yani onların hidayete ermelerini gerektiren öğüt almaları hususunda sana vadettiğim şeyi [gözetle].
ولما كانوا يظهرون تجلداً ولدداً أنهم لا يعبؤون بشيء من القرآن ولا غيره مما يأتي به ولا يعدون شيئاً منه آية، أخبر عما يبطنون من خوفهم وانتظارهم لجميع ما يهددهم به مؤكداً لأجل ظن من حمل تجلدهم على أنه جلد فقال: {إنهم} وزاد الأمر بالإخبار بالاسم الدال على الثبات والدوام فقال: {مرتقبون *} أي تكليفهم أنفسهم المراقبة وإجهادهم أفكارهم في ذلك دائم لا يزايلهم بل قد قطع قلوبهم وملأ صدورهم، فقد انطبق آخر السورة على أولها، بل وعلى المراد من مجملها ومفصلها، بذكر الكتاب والأرتقاب لأنواع العذاب - والله الهادي إلى الصواب، إنه الكريم الوهاب.
Onlar Kur'an'dan veya Peygamber'in getirdiği başka şeylerden hiçbir şeye aldırmadıklarını ve ondan hiçbir şeyi ayet saymadıklarını inat ve tahammül gösterisiyle ortaya koyduklarında; Allâh Teâlâ, onların bu tahammül gösterisini gerçek bir dayanıklılık sananların zannını gidermek için tekitli olarak içlerinde gizledikleri korkuyu ve kendilerini tehdit ettiği bütün şeyleri bekleyişlerini haber verip şöyle buyurdu: {إنهم} “Şüphesiz onlar da”; ve sebat ile devamlılığa delalet eden isim kalıbıyla haber vererek meseleyi pekiştirip şöyle buyurdu: {مرتقبون *} “gözetlemektedirler.” Yani kendilerini gözetlemeye mecbur kılmaları ve bu hususta zihinlerini yormaları süreklidir, yakalarını bırakmaz; bilakis kalplerini parçalamış ve göğüslerini doldurmuştur. Böylece surenin sonu başıyla, hatta Kitap'ın zikredilmesi ve azap çeşitlerinin gözetlenmesiyle surenin icmali ve tafsili meramıyla tastamam örtüşmüştür. Doğruya ulaştıran Allâh'tır; şüphesiz O, Kerîm'dir, bol lütuf sahibi olan Vehhâb'dır.