ولما أخبر بالجزاء، بين كيفية ما به يطبق بين كتاب الإنزال وكتاب الأعمال، فما حكم به كتاب الإنزال أنفذه الكبير المتعال، فقال مشيراً إلى كتاب الإنزال بأداة القريب لقربه وسهولة فهمه: {هذا كتابنا} أي الذي أنزلناه على ألسنة رسلنا {ينطق} أي يشهد شهادة هي في بيانها كالنطق {عليكم بالحق} أي الأمر الثابت الذي يطابقه الواقع من أعمالكم، ذلك بأن يقول: من عمل كذا فهو كافر، ومن عمل كذا فهو عاص، ومن عمل كذا فهو مطيع، فيطبق ذلك على ما عملتموه فإذا الذي أخبر به الكتاب مطابق لأعمالكم لا زيادة فيه ولا نقص، كل كلي ينطبق على جزئيه سواء بسواء كما نعطيكم علم ذلك في ذلك اليوم، فينكشف أمر جبلاتكم وما وقع منكم من جزئيات الأفعال لا يشذ عنه منه ذرة، وتعلمون أن هذا الواقع منكم مطابق
Karşılığı haber verince, indirilen kitap ile amel kitabı arasındaki karşılaştırmanın nasıl yapılacağını açıkladı; zira indirilen kitabın hükmettiği şeyi Kebîr ve Müteâl (en yüce ve ulu) olan [Allah] infaz etmiştir. Böylece indirilen kitaba, yakınlığı ve anlaşılmasının kolaylığı sebebiyle yakınlık edatıyla işaret ederek şöyle buyurdu: {هذا كتابنا} “İşte bu bizim kitabımızdır” yani elçilerimizin diliyle indirdiğimiz [kitaptır], {ينطق} açıklığı bakımından konuşma gibi bir şehadette bulunarak “konuşur” {عليكم بالحق} “aleyhinize gerçeği [söyler].” Yani amellerinizden vuku bulan gerçekliğin kendisine mutabık olduğu sabit emri [söyler]. Bu da şöyle demesiyledir: Kim şunu yaparsa kâfirdir, kim şunu yaparsa âsidir, kim şunu yaparsa itaatkârdır. Bu, yaptıklarınıza tatbik edilir; bir de bakarsınız ki kitabın haber verdiği şey, fazlası ve eksiği olmaksızın amellerinize tamamen uygundur. Tıpkı o gün bunun bilgisini size vereceğimiz gibi her bir küllî kural, kendi cüz'îsine tastamam uyar; böylece yaratılışınızın mahiyeti ve sizden vuku bulan cüz'î fiiller, zerre kadarı dahi şaşmaksızın açığa çıkar ve sizden sadır olan bu fiillerin,
لما أخبر به الكتاب الذي أنزلناه، فهو حق لأن الواقع طابقه، هذا نطقه عليكم، وأما نطقه لكم فالفضل: الحسنة بعشر أمثالها إلى ما فوق ذلك.
indirdiğimiz kitabın haber verdiği şeye mutabık olduğunu anlarsınız. Gerçeklik ona uyduğu için o haktır. İşte bu, onun aleyhinize konuşmasıdır. Lehine konuşması ise lütuftur: Bir iyiliğe on misli ve daha fazlasıyla [karşılık verilmesidir].
ولما كانت العادة جارية في الدنيا بإقامة الحقوق بكتابة الوثائق، وكانوا كأنهم يقولون: من يحفظ أعمالنا على كثرتها مع طول المدة وبعد الزمان، وكانوا ينكرون أمر الحفظة وغيره مما أتت به الرسل، أكد قوله مجيباً بما يقرب إلى عقل من يسأل عن ذلك: {إنا} على ما لنا من القدرة والعظمة الغنية عن الكتابة {كنا} على الدوام {نستنسخ} أي نأمر ملائكتنا بنسخ أي نقل {ما كنتم} طبعاً لكم وخلقاً {تعملون *} قولاً وفعلاً ونية، فإن كان المراد بالنسخ مطلق النقل فهو واضح، وإن كان النقل من أصل فهو إشارة إلى لوح الجبلات المشار إليه بكنتم أو من اللوح المحفوظ ليطابق به ما يفعله العامل، ومن المشهور بين الناس أن كل أحد يسطر في جبينه ما يلقاه من خير أو شر.
Dünyada hakların belgeler yazılarak tesis edilmesi teamülden olduğu ve onlar sanki: «Sürenin uzunluğu ve zamanın uzaklığıyla birlikte bunca çokluğuna rağmen amellerimizi kim koruyup saklayacak?» der gibi oldukları ve koruyucu meleklerin (hafaza) durumunu ve elçilerin getirdiği diğer şeyleri inkâr ettikleri için, bunu soran kimsenin aklına yaklaştıracak şekilde cevap vererek sözünü pekiştirdi: {إنا} yazmaya muhtaç olmayan kudret ve azametimizle birlikte şüphesiz Biz {كنا} daima {نستنسخ} meleklerimize yazmayı, yani nakletmeyi emrediyorduk {ما كنتم} tabiatınız ve yaratılışınız gereği {تعملون *} söz, fiil ve niyet olarak “yapmakta olduğunuz şeyleri.” Şayet nesihten (istinsah) maksat mutlak nakil ise bu açıktır. Eğer bir asıldan nakil ise bu, "kuntum" ifadesiyle işaret edilen yaratılışlar levhasına veya amel edenin yaptığıyla uyuşması için Levh-i Mahfuz'a işarettir. İnsanlar arasında meşhurdur ki, herkesin karşılaşacağı hayır veya şer alnına yazılmıştır.
ولما صرح بالمبطلين حسب ما اقتضاه الحال كما تقدم، وأشار
Daha önce geçtiği üzere durumun gerektirdiği şekilde batıla sapanları açıkça belirtip
إلى المحقين، صرح بما لوح إيه من أمر المحقين وعطف عليهم أضدادهم، فقال بادئاً بهم على طريق النشر المشوش مفصلاً: {فأما الذين آمنوا} أي من الأمم الجاثية {وعملوا} تصديقاً لدعواهم الإيمان {الصالحات فيدخلهم} أي في ذلك اليوم الذي ذكرنا عظمته وشدة هوله {ربهم} الذي أحسن إليهم بالتوفيق بالأعمال الصالحة المرضية الموصلة {في رحمته} أي تقريبه وإكرامه بجليل الثواب وحسن المآب، وتقول لهم الملائكة تشريفاً: سلام عليكم أيها المؤمنون، ودل على عظيم الرحمة بقوله: {ذلك} أي الإحسان العالي المنزلة {هو} أي لا غيره {الفوز} .
hak üzere olanlara işaret edince, hak üzere olanların durumuna dair ima ettiği şeyi açıkça bildirdi ve zıtlarını da onlara atfetti. Böylece gayrimuntazam neşir (neşr-i müşevveş) yoluyla onlardan başlayıp ayrıntılı olarak şöyle buyurdu: {فأما الذين آمنوا} yani diz çökmüş ümmetlerden “İman edenlere gelince” {وعملوا} iman iddialarını doğrulamak üzere {الصالحات} “ve salih ameller işleyenlere [gelince],” {فيدخلهم} azametini ve dehşetinin şiddetini zikrettiğimiz o günde onları sokacaktır {ربهم} kendilerini [hedefe] ulaştıran razı olunmuş salih amellere muvaffak kılarak kendilerine ihsanda bulunan “Rableri” {في رحمته} “kendi rahmetine” yani yüce sevap ve güzel bir varış yeri ile kendilerine ikramına ve yakınlığına [sokar]. Melekler onlara taltif olarak: «Selam sizlere ey müminler!» derler. Rahmetin büyüklüğüne şu buyruğuyla delalet etti: {ذلك} mertebesi yüce olan bu ihsan {هو} başkası değil, bizzat {الفوز} “kurtuluştur.”
ولما كان السياق لغباوتهم وخفاء الأشياء عليهم قال تعالى: {المبين *} الذي لا يخفى على أحد شيء من أمره، لأنه لا يشوبه كدر أصلاً ولا نقص، بخلاف ما كان من أسبابه في الدنيا، فإنها - مع كونها كانت فوزاً - كانت خفية جداً على غير الموقنين {وأما الذين كفروا} أي ستروا ما جلته لهم مرائي عقولهم وفطرهم الأولى من الحق الذي أمر الله به ولو عملوا جميع الصالحات غير الإيمان، فيدخلهم الملك
Siyak, onların ahmaklığı ve şeylerin onlara gizli kalması bağlamında olduğu için Yüce Allah şöyle buyurdu: {المبين *} durumundan hiçbir şey hiç kimseye gizli kalmayan “apaçık [bir kurtuluştur].” Çünkü ona asla hiçbir keder ve noksanlık karışmaz. Dünyadaki sebeplerinin aksine; zira onlar -bir kurtuluş olmakla birlikte- yakîn sahibi olmayanlara son derece gizliydi. {وأما الذين كفروا} “İnkâr edenlere gelince” yani iman hariç bütün salih amelleri işlemiş olsalar bile, akıllarının aynalarının ve ilk fıtratlarının kendilerine gösterdiği, Allah'ın emrettiği hakkı örtenlere gelince, en büyük Melik onları sokacaktır
الأعظم في لعنته.
kendi lanetine [sokacaktır].
ولما كان هذا الستر سبباً واضحاً في تبكيتهم قال: {أفلم} أي فيقال لهم: ألم يأتكم رسلي، وأخلق لكم عقولاً تدلكم على الصواب من التفكر في الآيات المرئية من المعجزات التي أتوكم بها وأنزل عليكم بواسطتهم آيات مسموعة فلم {تكن آياتي} على ما لها من عظمة الإضافة إليّ وعظمة الإتيان إليكم على ألسنة رسلي الذين هم أشرف خلقي.
Bu örtme/inkâr etme durumu onların azarlanması için açık bir sebep teşkil ettiğinden şöyle buyurdu: {أفلم} Yani onlara şöyle denilir: Elçilerim size gelmedi mi? Size getirdikleri mucizelerden oluşan görülen ayetler üzerinde düşünerek doğruya ulaşmanızı sağlayan akıllar yaratmadım mı ve onların vasıtasıyla size işitilen ayetler indirmedim mi ki, {تكن آياتي} Bana nispet edilmesinin azametine ve mahlûkatımın en şereflisi olan elçilerimin diliyle size gelmesinin büyüklüğüne rağmen “ayetlerim olmamış mıydı?”
ولما كانت هذه الآيات توجب الإيمان لما لها من العظمة بمجرد تلاوتها، بني للمفعول قوله: {تتلى} أي تواصل قراءتها من أيّ تال كان، فكيف إذا كانت بواسطة الرسل، تلاوة مستعلية {عليكم} لا تقدرون على رفع شيء منها بشيء يرضاه منصف
Bu ayetler, sırf okunmasıyla dahi sahip olduğu azamet sebebiyle imanı gerektirdiğinden, {تتلى} “okunuyor [değil miydi?]” buyruğu meçhul fiil kalıbında getirildi. Yani okuyan kim olursa olsun aralıksız okunması, hele ki elçiler vasıtasıyla olursa nasıl olur? {عليكم} “size karşı” üstün gelen bir okunuşla [okunuyor değil miydi ki], insaflı bir kimsenin razı olacağı hiçbir gerekçeyle ondan bir şeyi bertaraf etmeye güç yetiremezdiniz.
{فاستكبرتم} أي فتسبب عن تلاوتها التي من شأنها إيراث الخشوع والإخبات والخضوع أن طلبتم الكبر لأنفسكم وأوجدتموه على رسلي وآياتي {وكنتم} خلقاً لازماً {قوماً} أي ذوي قيام وقدرة على ما تحاولونه {مجرمين *} أي عريقين في قطع ما يستحق الوصل، وذلك هو الخسران المبين، والآية من الاحتباك: ذكر الإدخال في الرحمة أولاً دليلاً على الإدخال في اللعنة ثانياً، وذكر التبكيت ثانياً دليلاً على التشريف أولاً، وسره أن ما ذكره أدل على شرف الولي وحقارة العدو {وإذا} أي وكنتم إذا {قيل} من أيّ قائل كان ولو على سبيل التأكيد: {إن وعد الله} الذي كل أحد يعلم أنه محيط بصفات الكمال {حق} أي ثابت لا محيد عنه يطابقه الواقع من البعث وغيره لأن أقل الملوك لا يرضى بأن يخلف وعده فكيف به ﷾ فكيف إذا كان الإخلاف فيه مناقضاً للحكمة {والساعة} التي هي مما وعد به وهي محط الحكمة فهي أعظم ما تعلق
{فاستكبرتم} “Fakat siz büyüklük tasladınız” yani huşu, tevazu ve boyun eğme hasıl etmesi gereken bu tilavet sebebiyle siz nefsiniz için kibir aradınız ve bunu elçilerime ve ayetlerime karşı sergilediniz {وكنتم} ayrılmaz bir ahlak olarak idiniz {قوماً} yeltendiğiniz şeye güç yetiren bir “topluluk” {مجرمين *} birleştirilmesi gereken bağı koparmakta kökleşmiş “günahkârlar idiniz.” İşte apaçık hüsran budur. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinde rahmete girdirilmenin zikredilmesi ikincisinde lanete sokulmaya; ikincisinde azarlamanın zikredilmesi birincisinde taltif edilmeye delildir. Bunun sırrı, zikredilen şeyin dostun şerefine ve düşmanın hakirliğine daha çok delalet etmesidir. {وإذا} ve siz şöyle idiniz: Ne zaman {قيل} tekit yoluyla da olsa söyleyen kim olursa olsun denildiği zaman: {إن وعد الله} herkesin kemal sıfatlarını kuşattığını bildiği “Şüphesiz Allah'ın vaadi” {حق} diriliş ve diğer konulardan gerçekliğin kendisine mutabık olduğu, kaçınılmaz sabit bir “haktır.” Zira kralların en basiti bile vaadinden dönmeye razı olmaz, nerede kaldı ki O Azîz ve Celîl olan [Allah dönsün]! Hele ki vaadinden dönmek hikmete aykırı ise! {والساعة} vaat edilen şeylerden olan ve hikmetin odağı bulunan, dolayısıyla vaadin taalluk ettiği en büyük şey olan “ve o saat (kıyamet)”
به الوعد {لا ريب فيها} بوجه من الوجوه لأنها محل إظهار الملك لما له من الجلال والجمال أتم إظهار {قلتم} راضين لأنفسكم بحضيض الجهل: {ما ندري} أي الآن دراية علم ولو بذلنا جهدنا في محاولة الوصول إليه {ما الساعة} أي نعرف حقيقتها فضلاً عما تخبروننا به من أحوالها.
{لا ريب فيها} hiçbir vechile “onda şüphe yoktur” [denildiğinde], zira o, Melik'in celal ve cemaline ait tecellileri en mükemmel şekilde izhar etme yeridir, {قلتم} cehaletin en aşağı derecesine kendiniz adına razı olarak şöyle “dediniz:” {ما ندري} ona ulaşma çabasında bütün gayretimizi sarf etsek bile şu anda ilim düzeyinde bir idrakle bilmiyoruz, “bilmiyoruz” {ما الساعة} “kıyamet nedir?” Yani onun hallerinden bize haber verdiğiniz şeyler şöyle dursun, onun hakikatini dahi bilmiyoruz.
ولما كان أمرها مركوزاً في الفطر لا يحتاج إلى كبير نظر، بما يعلم كل أحد من تمام قدرة الله تعالى، فمتى نبه عليها نوع تنبيه سبق إلى القلب علمها، سموا ذلك ظناً عناداً واستكباراً، فقالوا مستأنفين في جواب من كأنه يقول: أفلم تفدكم تلاوة هذه الآيات البينات علماً بها: {إن} أي ما {نظن} أي نعتقد ما تخبروننا به عنها {إلا ظناً} وأما وصوله إلى درجة العلم فلا. ولما كان المحصور لا بد وأن يكون أخص من المحصور فيه كان الظن الأول بمعنى الاعتقاد، ولعله عبر عنه بلفظ الظن تأكيداً لمعنى الحصر، ولذلك عطفوا عليه - تصريحاً بالمراد لأن الظن قد يطلق على العلم - قولهم: {وما نحن} وأكدوا النفي فقالوا: {بمستيقنين *} أي بموجود عندنا اليقين في أمرها ولا بطالبين
Kıyamet meselesi, Yüce Allah'ın kudretinin tamlığına dair herkesin bildiği şeyler sebebiyle fıtratlara yerleştirilmiş olup derin bir incelemeye ihtiyaç duymadığından, ona dair herhangi bir uyarı yapıldığında bilgisi hemen kalbe ulaştığı halde, inat ve kibirlerinden ötürü bunu bir zann olarak isimlendirdiler. Sanki: «Bu apaçık ayetlerin okunması size ona dair bir ilim kazandırmadı mı?» diyen birine cevap olarak yeni bir söze başlayıp şöyle dediler: {إن} yani {نظن} onun hakkında bize haber verdiğiniz şeye inanmıyoruz “Biz zannetmiyoruz” {إلا ظناً} “bir zandan başka.” İlim derecesine ulaşmasına gelince, hayır. Sınırlandırılan (mahsur) şeyin, sınırlandığı çerçeveden (mahsurun fih) daha hususi olması gerektiği için birinci zan "inanç/kanaat" manasındadır. Belki de hasr manasını pekiştirmek için zan lafzıyla ifade edilmiştir. Bundan dolayı -zan bazen ilim manasında da kullanılabildiğinden muradı açıkça belirtmek üzere- şu sözlerini ona atfettiler: {وما نحن} ve nefyi (olumsuzluğu) pekiştirerek şöyle dediler: {بمستيقنين *} “ve biz kesin bir bilgiye de sahip değiliz.” Yani onun hakkında bizde bir yakîn mevcut değildir, biz onun arayışı içinde de değiliz
له - هذا مع ما تشاهدونه من الآيات في الآفاق وفي أنفسكم وما يبث من دابة وما ينبهكم على ذلك من الآيات المسموعة، وهذا لا ينافي آية {إن هي إلا حياتنا الدنيا} لأن آخرها مثبت للظن، فكأنهم كانوا تارة يقوى عندهم ما في جبلاتهم وفطرهم الأولى من أمرها فيظنونها، وتارة تقوى عليهم الحظوظ مع ما يقترن بها من الشبهة المبنية على الجهل فيظنون عدمها فيقطعون به لما للنفس إليه من الميل، أو كانوا فرقتين - والله أعلم.
-bunu da afakta ve kendi nefislerinizde müşahede ettiğiniz ayetlere, yayılan canlılara ve işitilen ayetlerden sizi buna uyaran şeylere rağmen [söylediler]. Bu durum {إن هي إلا حياتنا الدنيا} “O, sadece bizim dünya hayatımızdır” ayetiyle çelişmez; zira onun sonu zannı ispat etmektedir. Sanki onlar bazen yaratılışlarında ve ilk fıtratlarında kıyamete dair var olan şey galebe çalarak onu zannediyorlar, bazen de cehalete dayalı şüphenin eşlik ettiği nefsanî arzular galebe çalarak onun yokluğunu zannediyor ve nefsin ona meyli sebebiyle kesin bir dille inkâr ediyorlardı. Yahut da iki fırka idiler -en doğrusunu Allah bilir-.
ولما وصلوا إلى حد عظيم من العناد، التفت إلى أسلوب الغيبة إعراضاً عنهم إيذاناً بشديد الغضب فقال تعالى: {وبدا} أي ولم يزالوا يقولون ذلك إلى أن بدت لهم الساعة بما فيها من الأوجال، والزلازل والأهوال، وظهر {لهم} غاية الظهور {سيئات ما} ولما كان السياق للكفرة، وكانوا مؤاخذين بجميع أعمالهم فإنه ليس
İnat hususunda çok ileri bir noktaya vardıklarında, şiddetli gazabın bir bildirimi olarak onlardan yüz çevirip gaip üslubuna iltifat etti ve Yüce Allah şöyle buyurdu: {وبدا} Onlar, içindeki korkular, sarsıntılar ve dehşetlerle birlikte kıyamet kendilerine belirip de son derece açığa çıkana kadar bunu söyleyip durdular: {لهم} “onlara [açığa çıktı / göründü]” {سيئات ما} “kötülükleri.” Siyak kâfirler hakkında olduğu ve onlar bütün amellerinden hesaba çekilecekleri için -çünkü onların
لهم أساس صالح يكون سبباً لتكفير شيء مما تقلبوا فيه ولم يقتض السياق خصوصاً مثل الزمر، عبر بالعمل الذي هو أعم من الكسب فقال: {عملوا} فتمثلت لهم وعرفوا مقدار جزائها واطلعوا على جميع ما يلزم على ذلك {وحاق بهم} أي أحاط على حال القهر والغلبة، قال أبو حيان: ولا يستعمل إلا في إلا في المكروه. {ما كانوا} جبلة وخلقاً {به يستهزءون *} أي يوجدون الهزء به على غاية الشهوة واللذة إيجاد من هو طالب لذلك {وقيل} أي لهم على قطع الأحوال وأشدها قولاً لا معقب له، فكأنه بلسان كل قائل: {اليوم ننساكم} أي نفعل معكم بالترك من جميع ما يصلحكم فعل المنسي الذي نقطع عنه جميع إحساننا فيأتيه كل شر {كما نسيتم} وأضاف المصدر إلى ظرفه لما فيه من الرشاقة والبلاغة فقال تعالى: {لقاء يومكم هذا} أي الذي عملتم في أمره عمل الناسي له، ومن نسي لقاء اليوم نسيء لقاء الكائن فيه بطريق الأولى، وقد عابهم الله سبحانه تعالى بذلك أشد
içinde bocaladıkları şeylerden herhangi birinin kefareti olacak salih bir temelleri yoktur ve siyak Zümer Suresi'ndeki gibi özel bir durumu gerektirmediğinden- kesbden (kazanç) daha genel olan amel kelimesiyle ifade ederek şöyle buyurdu: {عملوا} “yaptıkları [şeylerin]” Böylece amelleri karşılarında tecessüm etti, cezalarının miktarını öğrendiler ve buna terettüp eden her şeye vâkıf oldular. {وحاق بهم} kahir ve galip bir şekilde kuşattı -Ebû Hayyân şöyle der: Bu kelime sadece hoşlanılmayan/kötü şeyler hakkında kullanılır-: {ما كانوا} yaratılışları ve tabiatları gereği {به يستهزءون *} onu elde etmek isteyen kimsenin yapması gibi son derece arzu ve lezzet duyarak alay ettikleri “şey [onları kuşatıverdi].” {وقيل} hallerin en kesini ve en şiddetlisinde onlara, ardı arkası kesilmeyen bir söz olarak sanki her bir söyleyenin diliyle şöyle denildi: {اليوم ننساكم} “Bugün sizi unutacağız” yani sizi ıslah edecek her şeyi terk etmek suretiyle, bütün ihsanımızı kendisinden kestiğimiz ve başına her türlü kötülüğün geldiği unutulmuş bir kimseye yapılan muameleyi size yapacağız {كما نسيتم} “tıpkı unuttuğunuz gibi” Zarafet ve belagat taşıdığı için masdarı zarfına muzaf kılarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {لقاء يومكم هذا} “bu gününüze kavuşmayı [unuttuğunuz gibi].” Yani hakkında onu unutan kimsenin amelini işlediğiniz [günü unuttuğunuz gibi]. Gün ile buluşmayı unutan kimse, o gün vuku bulacak şeyle buluşmayı evleviyetle unutmuştur. Yüce Allah onları bununla en şiddetli şekilde
العيب لأن ما عملوه ليس من فعل الحزمة أن يتركوا ما ضرره محتمل لا يعتدون له، وإنما هذا فعل الحمق الذين هم عندهم أسقال لا عبرة لهم ولا وزن لهم، وعبر بالنسيان لأن علمه مركوز في طبائعهم، وعبر في فعله بالمضارع ليدل على الاستمرار، وفي فعلهم بالماضي ليدل على أن من وقع منه ذلك وقتاً ما وإن قل كان على خطر عظيم بتعريض نفسه لاستمرار الإعراض عنه.
ayıplamıştır. Zira onların yaptığı, zararı muhtemel olan bir şeyi terk edip ona hazırlık yapmayan basiretli kimselerin işi değildir; bilakis bu, kendilerine göre hiçbir itibarı ve ağırlığı olmayan ayak takımı ahmakların işidir. Unutma (nisyan) kelimesiyle ifade edilmiştir çünkü bunun bilgisi fıtratlarına yerleştirilmiştir. Kendi fiilini süreklilik bildirsin diye muzari (geniş/şimdiki zaman), onların fiilini ise geçmiş zaman (mazi) kalıbıyla ifade etmiştir ki, bundan az bir süre dahi olsa kendisinden böyle bir şey sadır olan kimsenin, kendisinden sürekli yüz çevrilmesine maruz bırakarak büyük bir tehlike içinde olduğuna delalet etsin.
ولما كان تركه على هذا الحال يلزم منه استمرار العذاب، صرح به إيضاحاً له لئلا يظن غير ذلك، فقال مبيناً لحالهم: {ومأواكم النار} ليس لكم براح عنها أصلاً، لأن أعمالكم أدخلتكموها، ولا يخرج منها إلا من أذنا في إخراجه، نحن قد جعلناكم في عداد المنسي فلا يكون من قبلنا لكم فرج {وما لكم} في نفس الأمر سواء أفكرتم وأنتم مكذبون في مدافعة هذا اليوم أو تركتموه ترك المنسي {من ناصرين *} ينقذونكم من ذلك بشفاعة ولا مقاهرة.
Onların bu halde terk edilmeleri azabın devamını gerektirdiğinden, aksinin zannedilmemesi için bunu açıklığa kavuşturmak üzere açıkça zikrederek onların halini beyan sadedinde şöyle buyurdu: {ومأواكم النار} “ve barınağınız ateştir.” Ondan asla ayrılışınız yoktur; zira amelleriniz sizi oraya sokmuştur ve oradan ancak çıkarılmasına izin verdiğimiz kimse çıkar. Biz sizi unutulmuşlar zümresine kattık; dolayısıyla Bizim tarafımızdan sizin için bir kurtuluş olmayacaktır. {وما لكم} sizler yalanlayan kimseler olarak ister bu günü savuşturmayı düşünmüş olun ister unutulmuş gibi terk etmiş olun, işin hakikatinde sizin için yoktur {من ناصرين *} ne bir şefaatle ne de zor kullanarak sizi bundan kurtaracak “hiçbir yardımcı da [yoktur].”
ولما ذكر جزاءهم على ما هو الحق المساوي لأعمالهم طبق الفعل بالفعل، علله بما لزم على أعمالهم فقال: {ذلكم} أي العذاب العظيم {بأنكم اتخذتم} أي بتكليف منكم لأنفسكم وقسر على خلاف
Amellerine denk düşen hak üzere cezalarını fiile fiille karşılık verecek şekilde zikredince, bunu amellerinin gerektirdiği gerekçeyle illetlendirerek şöyle buyurdu: {ذلكم} yani bu büyük azap {بأنكم اتخذتم} aklın gerektirdiğinin, elçilerin getirdiğinin ve ilk fıtratların desteklediğinin aksine,
ما أدى إليه العقل، وجاءت به الرسل، وساعدت عليه الفطر الأول {آيات الله} أي الملك الأعظم الذي لا شيء أعظم منه {هزواً} أي جعلتموها عين ما أنزلت للإبعاد منه {وغرتكم} لضعف عقولكم {الحياة الدنيا} أي الدنية فآثرتموها لكونها حاضرة وأنت كالبهائم لا يعدو نظركم المحسوس فقلتم: لا حياة غيرها ولا بعث ولا حساب، ولو تعقلتم وصفكم لها لأداكم إلى الإقرار بالأخرى.
kendi nefislerinizi zorlayıp baskı altına alarak, kendisinden daha büyüğü olmayan en yüce Melik'in {آيات الله} “Allah'ın ayetlerini” {هزواً} kendisinden uzaklaşılması için indirilen şeyin bizzat kendisi kılarak “alaya almanızdandır.” Akıllarınızın zayıflığı sebebiyle {وغرتكم} “ve sizi aldattı” {الحياة الدنيا} o alçak “dünya hayatı.” Sizler hazırda/peşin olduğu için onu tercih ettiniz ve hayvanlar gibi bakışınız duyularla algılananın ötesine geçmedi; böylece: «Ondan başka hayat yoktur, ne diriliş ne de hesap vardır» dediniz. Şayet ona yaptığınız nitelemeyi akletseydiniz, bu sizi ahireti ikrara götürürdü.
ولما أوصلهم إلى هذا الحد من الإهانة، سبب عنه زيادة في إهانتهم وتلذيذاً لأوليائه الذين عادوهم فيه وإشماتاً لهم بهم: {فاليوم} بعد إيوائهم فيها {لا يخرجون} بمخرج ما {منها} لأن الله لا يخرجهم ولا يقدر غيره على ذلك {ولا هم} خاصة {يستعتبون *} أي يطلب من طالب ما منهم الإعتاب، وهو الاعتذار بما يثبت لهم العذر ويزيل عنهم العتب الموجب للغضب بعمل من الأعمال الصالحات لأنهم في دار الجزاء لا دار العمل.
Onları bu derece bir aşağılanmaya ulaştırınca, aşağılanmalarını artırmak, O'nun uğrunda kendilerine düşmanlık ettikleri dostlarına lezzet vermek ve düşmanlarının bu haline sevinmelerini sağlamak amacıyla buna bağlı olarak şöyle buyurdu: {فاليوم} onların oraya yerleştirilmesinden sonra “Artık bugün” {لا يخرجون} hiçbir şekilde çıkarılmazlar {منها} “oradan [çıkarılmazlar].” Çünkü Allah onları çıkarmaz, O'ndan başkası da buna güç yetiremez. {ولا هم} bilhassa onlar {يستعتبون *} “ne de onların [Rablerini] razı etmeleri istenir.” Yani herhangi bir talep ediciden, salih amellerden bir amelle mazeretlerini ispatlayıp gazabı gerektiren azarı kendilerinden giderecek bir özür dilemeleri talep edilmez; zira onlar amel yurdunda değil, ceza/karşılık yurdundadırlar.
ولما أثبت سبحانه بعده بإثبات الآيات المرئية والمسموعة وإعزاز أوليائه وإدلال أعدائه من غير مبالاة بشيء ولا عجز عن شيء مع الإحاطة التامة بكل شيء قدرة وعلماً، تسبب عن ذلك حتماً قوله تعالى:
Yüce Allah bundan sonra görülen ve işitilen ayetleri ispat ederek, kudret ve ilim bakımından her şeyi tam anlamıyla kuşatmasıyla birlikte hiçbir şeye aldırış etmeksizin ve hiçbir şeyden aciz kalmaksızın dostlarını aziz kılıp düşmanlarını zelil ettiğini ispatlayınca, zorunlu olarak Yüce Allah'ın şu buyruğu buna terettüp etti:
{فلله} أي الذي له الأمر كله {الحمد} أي الإحاطة بجميع صفات الكمال. ولما أبان سبحانه أن ذلك ثابت له لذاته لا لشيء آخر، أثبت أنه لا بالإحسان والتدبير فقال تعالى: {رب السماوات} أي ذات العلو والاتساع والبركات. ولما كان السياق لإثبات الاختصاص بالكمال، وكانوا قد جعلوا له سبحانه ما دل على أنهم لا شبهة لهم في عبادتهم بحصر أمرهم في الهوى، أعاد ذكر الرب تأكيداً وإعلاماً أن له في كل واحد من الخافقين أسراراً غير ما له في الآخر، فالتربية متفاوتة بحسب ذلك، وأثبت العاطف إعلاماً بأن كمال قدرته في ربوبيته للأعلى والأسفل على حد سواء دفعاً لتوهم أن حكمه في الأعلى أمكن لتوهم الاحتياج إلى مسافة فقال تعالى: {ورب الأرض} أي ذات القبول للواردات.
{فلله} bütün emir kendisine ait olan Allah'a mahsustur “Şu halde Allah'a [aittir]” {الحمد} bütün kemal sıfatlarını kuşatan “hamd.” Yüce Allah bunun başka bir şey için değil, bizzat zatı için sabit olduğunu beyan edince, bunun ihsan ve tedbirle de sabit olduğunu bildirmek üzere şöyle buyurdu: {رب السماوات} yücelik, genişlik ve bereketler sahibi olan “göklerin Rabbine.” Siyak kemalin O'na has olduğunu ispata yönelik olduğu ve onlar da işlerini hevalarına hasrederek ibadetlerinde hiçbir tutanakları olmadığına delalet eden şeyleri Yüce Allah'a isnat ettikleri için; Rab ismini tekit amacıyla ve iki ufkun her birinde diğerinde olmayan sırları bulunduğunu, dolayısıyla terbiyenin buna göre farklılık arz ettiğini bildirmek üzere tekrar etti. Mesafe ihtiyacı vehminden ötürü yukarıdaki hükmünün daha muhkem olduğu vehmini bertaraf etmek, yücedeki ve aşağıdakindeki rabliğinde kudretinin kemalinin eşit olduğunu bildirmek üzere atıf harfini sabit kılarak Yüce Allah şöyle buyurdu: {ورب الأرض} üzerine inenleri kabule elverişli olan “ve yerin Rabbine.”
ولما خص الخافقين تنبيهاً على الاعتبار بما فيهما من الآيات لظهورها، عم تنبيهاً على أن له وراء ذلك من الخلائق ما لا يعلمه إلا لله ﷾ فقال مسقطاً العاطف لعدم الاحتياج إليه بعد إثبات استواء الكونين الأعلى والأسفل في حكمه من حيث العلم والقدرة للتنزه عن المسافة،
Açık olmalarından ötürü içlerindeki ayetlerden ibret almaya dikkat çekmek için iki ufku (yeri ve göğü) tahsis edince, bunun ötesinde Yüce ve Celîl olan Allah'tan başkasının bilmediği mahlûkatı bulunduğuna dikkat çekmek üzere genelledi. Mesafeden münezzeh olduğu için ilim ve kudret bakımından yukarı ve aşağı iki âlemin O'nun hükmünde eşit olduğu ispat edildikten sonra atıf harfine ihtiyaç kalmadığından onu düşürerek şöyle buyurdu:
وذلك لا يخرج عنه شيء من الخلق لأنه إما أن يكون علوياً أو سفلياً {رب العالمين *} فجمع ما مفرده يجل على جميع الحوادث لأن العالم ما سوى الله. تنبيهاً على أصنافه وتصريحاً بها وإعلاماً بأنه أريد به مدلوله المطابقي لا البعض بدلالة التضمن، وأعاد ذكر الرب تنبيهاً على أن حفظه للخلق وتربيته لهم ذو ألوان بحسب شؤون الخلق، فحفظه لهذا الجزء على وجه يغاير حفظه لجزء آخر، وحفظه للكل من حيث هو كل على وجه يغاير حفظه لكل جزء على حدته، مع أن الكل بالنسبة إلى تمام القدرة على حد سواء.
ki mahlûkattan hiçbir şey bunun dışına çıkamaz, zira varlık ya ulvîdir ya süflîdir: {رب العالمين *} “Âlemlerin Rabbine [hamdolsun].” Çeşitlerine dikkat çekmek, onları açıkça belirtmek ve tazammun delaletiyle bir kısmı değil mutabakat delaletiyle tamamının kastedildiğini bildirmek için, tekili bütün sonradan yaratılanları kapsayan kelimeyi çoğul yaptı; zira âlem Allah'tan gayrısıdır. Rab ismini; mahlûkatı korumasının ve onları terbiye etmesinin, mahlûkatın durumlarına göre çeşit çeşit olduğuna dikkat çekmek için tekrar etti. Zira O'nun bu cüzü koruması başka bir cüzü korumasından farklı bir şekilde tecelli eder; bütünü bütün olması hasebiyle koruması da her bir cüzü tek başına korumasından farklı bir şekilde tecelli eder. Bununla birlikte tam kudrete nispetle hepsi eşittir.
ولما أفاد ذلك غناه الغنى المطلق وسيادته وأنه لا كفوء له، عطف عليه بعض اللوازم لذلك تنبيهاً على مزيد الاعتناء به لدفع ما يتوهمونه من ادعاء الشركة التي لا يرضونها لأنفسهم فقال: {وله} أي وحده {الكبرياء} أي الكبر الأعظم الذي لا نهاية له: {في السماوات} كلها {والأرض} جميعها اللتين فيهما آيات للمؤمنين، روى مسلم وأبو داود وابن ماجة عن أبي هريرة ومسلم
Bu durum O'nun mutlak zenginliğini, efendiliğini ve hiçbir dengi bulunmadığını ifade edince, kendi nefisleri için dahi razı olmadıkları şirk iddialarından vehmettikleri şeyleri bertaraf etmek amacıyla buna daha fazla ehemmiyet verilmesine dikkat çekerek bunun bazı gereklerini ona atfetti ve şöyle buyurdu: {وله} yalnızca O'na aittir {الكبرياء} sonu olmayan en büyük büyüklük: {في السماوات} bütün “göklerde” {والأرض} müminler için ayetler barındıran “ve yerde [büyüklük yalnız O'nundur].” Müslim, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce, Ebû Hureyre'den; Müslim de
عن أبي سعيد الخدري ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: يقول الله ﷿: «الكبرياء ردائي والعظمة إزاري فمن نازعني واحداً منهما أدخلته النار» ، وفي رواية: عذبته، وفي رواية: قصمته.
Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurur: Kibriyâ Benim ridâm, azamet ise izârımdır. Kim bunlardan birinde Benimle çekişirse onu ateşe atarım.» Bir rivayette: «Ona azap ederim», diğer bir rivayette ise: «Onun belini kırarım (helak ederim)» [buyurmuştur].
{وهو} وحده {العزيز} الذي يغلب كل شيء ولا يغلبه شيء {الحكيم *} الذي يضع الأشياء في أتقن مواضعها ولا يضع شيئاً إلا كذلك كما أحكم أمره ونهيه وجميع شرعه، وأحكم نظم هذا القرآن جملاً وآيات، وفواصل وغايات، وبعد أن حرر معانيه وتنزيله جواباً لما كانوا يعتنون به، فصار معجزاً في نظمه ومعناه وإنزاله طبق أجوبة الوقائع على ما اقتضاه الحال، فانطبق آخرها على أولها بالصفتين المذكورتين، وبالحث على الاعتبار بآيات الخافقين، والتصريح بما لزم ذلك من الكبرياء المقتضية لإذلال الأعداء وإعزاز الأولياء - والله الهادي إلى الصواب وإله المرجع والمآب - والله أعلم بمراده.
{وهو} yalnızca O'dur {العزيز} her şeye galip gelen ve hiçbir şeyin kendisine galip gelemediği “Azîz (mutlak güç sahibi)” {الحكيم *} her şeyi en sağlam yerine koyan ve emrini, nehyini ve bütün şeriatını muhkem kıldığı gibi hiçbir şeyi bundan başka türlü koymayan “Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibi).” Bu Kur'an'ın nazmını cümleler ve ayetler, fasılalar ve gayeler halinde muhkem kılmış; onların önem verdikleri şeylere bir cevap olarak manalarını ve indirilişini tahrir ettikten sonra o; nazmında, manasında ve durumun gerektirdiği şekilde olayların cevaplarına tam uygun olarak indirilmesinde mucize olmuştur. Böylece bu surenin sonu, zikredilen iki sıfatla, iki ufuktaki ayetlerden ibret almaya teşvikle ve düşmanları zelil edip dostları aziz kılmayı gerektiren kibriyanın lüzumunu açıkça beyan etmek suretiyle başıyla uyum sağlamıştır. Doğruya ulaştıran Allah'tır, dönüş ve varış yeri O'nadır. Allah muradını en iyi bilendir.