Binûn

Ahkâf — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عاد باليمن في حضرموت بموضع يقال له مهرة، إليه ينسب الإبل المهرية، وكانوا أهل عمد سيارة في الربيع، فإذا هاج العود رجعوا إلى منازلهم، وكانوا من قبيلة إرم.

...Âd'ın [yurtları] Yemen'de, Hadramut'ta Mehra denilen bir mevkideydi; Mehra develeri oraya nispet edilir. Onlar ilkbaharda göç eden çadır halkı idiler; otlar kuruyunca yurtlarına dönerlerdi ve İrem kabilesindendiler.'

وقال قتادة: كانوا مشرفين على البحر بأرض يقال لها الشجر، والأحقاف جمع حقف بالكسر، وهو رمل مستطيل مرتفع فيه انحناء، وقال ابن زيد: هو ما استطال من الرمل كهيئة الجبل ولم يبلغ أن يكون جبلاً، وقال في القاموس: وهو الرمل العظيم المستدير، وأصل الرمل، واحقوقف الرمل والظهر والهلال: طال واعوج. ومن الأمر الجلي أن هذه الهيئة لا تكون في بلاد الريح بها غالبة شديدة لأنه لو كان ذلك انسف الجبل نسفاً بخلاف بلاد الجبال كمكة المشرفة، فإن الريح تكون بها غاية في الشدة لأنها إما أن تصك الجبل فتنعكس راجعة بقوة شديدة، أو يكون هناك جبال فتراد بينها أو تنضغط فتخرج مما تجد من الفروج على هيئة مزعجة فينبغي أن يكون أهل الجبال أشد من ذلك حذراً.

Katâde ise şöyle demiştir: 'Eş-Şecer denilen bir arazide denize nazır bir yerde idiler.' el-Ahkāf (الأحقاف), esre ile tekili olan hıkf (حِقْف) kelimesinin çoğuludur; o da uzayıp giden, yüksek ve kavisli kum tepesidir. İbn Zeyd şöyle demiştir: 'O, dağ şeklinde uzayıp giden ancak dağ seviyesine ulaşmayan kumdur.' Kāmûs'ta ise şöyle denmektedir: 'O, büyük ve yuvarlak kumdur, kumun aslıdır.' Kum, sırt ve hilal için 'ihkavkefe' (احقوقف) dendiğinde uzayıp eğrildi [anlamına gelir]. Gayet açıktır ki bu şekil, rüzgârın galip ve şiddetli olduğu beldelerde bulunmaz; zira öyle olsaydı rüzgâr dağı tamamen savururdu. Oysa Mekke-i Mükerreme gibi dağlık beldeler böyle değildir; çünkü orada rüzgâr son derece şiddetli olur. Zira rüzgâr ya dağa çarparak büyük bir kuvvetle geri yansır ya da orada dağlar bulunduğu için aralarında sıkışır ve bulduğu yarıklardan ürkütücü bir şekilde çıkar; bu sebeple dağ halkının bundan daha fazla sakınması gerekir.

ولما ذكر النذير والمنذرين ومكانهم لما ذكر من المقاصد، ذكر

Uyarıcıyı, uyarılanları ve zikredilen maksatlardan ötürü onların mekânını anınca,

أنهم أعرضوا عنه ولم يكن بدعاً من الرسل ولا كان قومه جاهلين بأحوالهم، فاستحقوا العذاب تحذيراً من مثل حالهم، فقال: {وقد} أي والحال أنه قد {خلت} أي مرت ومضت وماتت {النذر} أي الرسل الكثيرون الذين محط أمرهم الإنذار.

onların ondan yüz çevirdiklerini, onun peygamberler arasında ilk ve benzersiz olmadığını ve kavminin de onların durumlarından habersiz olmadığını; dolayısıyla benzer bir durumdan sakındırmak üzere azabı hak ettiklerini zikrederek şöyle buyurdu: {وقد} “Hâlbuki” yani durum şu ki gerçekten {خلت} “gelip geçmişti” yani ömürlerini tamamlayıp vefat etmişti {النذر} “uyarıcılar;” yani işlerinin odak noktası uyarmak olan pek çok peygamber.

ولما لم يكن إرسالهم بالفعل مستغرقاً لجميع الأزمنة، أدخل الجار فقال: {من بين يديه} أي قبله كنوح وشيث وآدم ﵊ فما كان بدعاً منها {ومن خلفه} أي الذين أتوا من بعده فما كنت أنت بدعاً منهم. ولما أشار إلى كثرة الرسل، ذكر وحدتهم في أصل الدعاء، فقال مفسراً للإنذار معبراً بالنهي: {ألا تعبدوا} أي أيها العباد المنذرون، بوجه من الوجوه، شيئاً من الأشياء {إلا الله} الملك الذي لا ملك غيره ولا خالق سواه ولا منعم إلا هو، فإني أراكم تشركون به من لم يشركه في شيء من تدبيركم، والملك لا يقر على مثل هذا.

Onların fiilen gönderilmesi bütün zamanları kesintisiz kaplamadığı için harf-i cerri dahil ederek şöyle buyurdu: {من بين يديه} “Önünden” yani Nûh, Şît ve Âdem -aleyhimüsselâm- gibi ondan öncekiler; dolayısıyla o, bu peygamberler arasında bir ilk değildi {ومن خلفه} “ve ardından...” yani ondan sonra gelenler; dolayısıyla sen de onlardan bağımsız bir ilk değilsin. Resullerin çokluğuna işaret edince, davetin aslındaki birliklerini zikretti ve nehiy lafzıyla inzarın açıklamasını yaparak şöyle buyurdu: {ألا تعبدوا} “'Yalnızca Allah'a kulluk edin' diye;” yani ey uyarılan kullar, hiçbir şekilde ve hiçbir varlığı kulluk konusu yapmayın {إلا الله} “Allah'tan başkasına.” O, kendisinden başka mülk sahibi olmayan, O'ndan başka yaratıcı ve O'ndan başka nimet verici bulunmayan yegâne Hükümrandır. Çünkü ben sizin, işlerinizin idaresinde hiçbir ortaklığı bulunmayan kimseleri O'na ortak koştuğunuzu görüyorum; oysa gerçek Hükümran böylesi bir duruma asla rıza göstermez.

ولما أمرهم ونهاهم، علل ذلك فقال محذراً لهم من العذاب مؤكداً لما لهم من الإنكار لاعتمادهم على قوة أبدانهم وعظيم شأنهم: {إني أخاف عليكم} لكونكم قومي وأعز الناس علي {عذاب يوم عظيم *} لا يدع جهة إلا ملأها عذابه، إن أصررتم على ما أنتم فيه من الشرك.

Onlara emredip onları nehyedince, bedenlerinin gücüne ve şanlarının büyüklüğüne güvenmelerinden kaynaklanan inkârlarına binaen bu durumu pekiştirerek ve onları azaptan sakındırarak bunun gerekçesini açıkladı: {إني أخاف عليكم} “Doğrusu ben sizin adınıza korkuyorum,” çünkü siz benim kavmimsiniz ve insanlar içinde bana en değerli olanlarsınız, {عذاب يوم عظيم} “büyük bir günün azabından!” Eğer içinde bulunduğunuz şirkte ısrar ederseniz, hiçbir tarafı bırakmayıp her yeri azabıyla dolduracak [bir günün azabından].

ولما تشوف السامع إلى جوابهم عن هذه الحكمة، أجيب بقوله تعالى: {قالوا} أي منكرين عليه: {أجئتنا} أي يا هود {لتأفكنا} أي تصرفنا عن وجه أمرنا إلى قفاه {عن آلهتنا} فلا نعبدها ولا نعتد بها. ولما كان معنى الإنكار النفي، فكان المعنى: إنا لا ننصرف عنها، سببوا عنه قولهم {فأتنا بما تعدنا} سموا الوعيد وعداً استهزاء به. ولما كان ذلك معناه تكذيبه، زادوه وضوحاً بقولهم معبرين بأداة الشك إشارة إلى أن صدقه في ذلك من فرض المحال: {إن كنت} أي كما يقال عنك. كوناً ثابتاً {من الصادقين *} في أنك رسول من الله وأنه يأتينا بما تخافه علينا من العذاب إن أصررنا. ولما تضمن قولهم هذا نسبة داعيهم ﵊ إلى ما لا دلالة لكلامه عليه بوجه، وهو ادعاء العلم بعذابهم والقدرة عليه وتكذبيه في كل منهما اللازم منه أمنهم اللازم منه ادعاؤهم العلم بأنهم لا يعذبون، وكانوا كاذبين في جميع ذلك كان كأنه قيل:

Dinleyen kimse bu hikmetli söze onların ne cevap verdiğini merak edince, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla cevap verildi: {قالوا} “Dediler ki:” yani ona karşı çıkarak: {أجئتنا} “Bize geldin mi,” yani ey Hûd! {لتأفكنا} “bizi çevirmek için mi” yani işimizin yönünü tersine döndürmek için mi {عن آلهتنا} “ilahlarımızdan?” Böylece onlara tapmayacak ve onları dikkate almayacağız öyle mi? İnkarın anlamı nefyetmek olduğu için mana, 'Biz kesinlikle onlardan vazgeçmeyiz' şeklindeydi; bu sebeple sözlerini buna bağlayarak şöyle dediler: {فأتنا بما تعدنا} “Haydi, bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir,” alay etmek maksadıyla tehdide (vaîd) vaad adını verdiler. Bu söz onu yalanlamak anlamına geldiği için, onun bu konudaki doğruluğunun imkânsız bir varsayım olduğuna işaret etmek üzere şüphe edatını kullanarak durumlarını daha da açıkça ortaya koydular: {إن كنت} “şayet sen isen,” yani senin hakkında iddia edildiği gibi sabit bir durum üzereysen, {من الصادقين} “doğru söyleyenlerden!” Allah'ın bir elçisi olduğun ve ısrar edersek bizi kendisiyle korkuttuğun azabı O'nun bize getireceği konusunda... Onların bu sözü, davetçilerini -ona selâm olsun-, sözünün hiçbir şekilde delalet etmediği bir şeye nispet etmeyi; yani onların azabını bildiğini ve buna gücünün yettiğini iddia etmeyi ve bu iki hususta onu yalanlamayı içeriyordu ki bundan onların kendilerini güvende hissetmeleri, bundan da azap edilmeyeceklerini bildikleri iddiası doğuyordu. Onlar bütün bu iddialarında yalancı idiler; sanki şöyle denildi:

بم أجابهم؟ فقيل: {قال} مصدقاً لهم في سلب علمه بذلك وقدرته عليه، مكذباً لهم في نسبتهم إليه ادعاء شيء منهما وإلى أنفسهم بأنه لا يقع: {إنما العلم} أي المحيط بكل شيء عذابكم وغيره {عند الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال، فهو ينزل علم ما توعدون على من يشاء إن شاء ولا علم لي الآن ولا لكم بشيء من ذلك ولا قدرة.

Onlara ne cevap verdi? Şöyle denildi: {قال} “Dedi ki:” bunu bilmediği ve buna gücünün yetmediği hususunda onları tasdik ederek, fakat bu iki şeyden birini iddia ettiği yönündeki nispetlerinde ve azabın başlarına gelmeyeceği yönündeki kendi iddialarında onları yalanlayarak: {إنما العلم} “[Bunun] bilgisi ancak,” yani azabınız ve diğer her şeyi kuşatan bilgi {عند الله} “Allah katındadır;” yani bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Allah'ın katındadır. O, dilerse tehdit olunduğunuz şeyin bilgisini dilediği kimseye indirir; şu anda ne benim ne de sizin bu konuda bir bilginiz ve buna bir gücünüz vardır.

ولما كان العلم المحيط يستلزم القدرة، فكان التقدير: فليست القدرة على الإتيان بعذابكم إلا له ﷾ لا لي ولا لغيري، وليس عليّ إلا البلاغ كما أوحى إليّ ربي بقوله سبحانه {إن عليك إلا البلاغ} [الشورى: ٤٨] وقد أبلغتكم ما أرسلت به إليكم من الوعظ بأن أعمالكم أعمال من قد أعرض عن سيده وعرض نفسه للهلاك والعذاب بإشراكه بالمحسن المطلق من لا يكافئه بوجه فهو بحيث يخشى عليه الأخذ، عطف عليه قوله: {وأبلغكم} أي أيضاً في الحال والاستقبال {ما أرسلت} أي ممن لا مرسل في الحقيقة غيره، فإنه يقدر على نصر رسوله {به}

Kuşatıcı ilim kudreti gerektirdiğinden takdir şöyleydi: Sizin azabınızı getirme kudreti benim veya bir başkasının değil, yalnızca O'nun (celle ve azze) elindedir; bana düşen ise Rabbimin, {إن عليك إلا البلاغ} [Şûrâ: 48] “Sana düşen ancak tebliğdir” buyruğuyla bana vahyettiği gibi yalnızca tebliğdir. Ben de amellerinizin, efendisinden yüz çevirmiş ve hiçbir şekilde dengi olmayan varlıkları mutlak ihsan sahibine ortak koşarak kendini helake ve azaba maruz bırakmış bir kimsenin amelleri olduğu, dolayısıyla azaba uğramasından korkulacak bir durumda bulunduğu yönündeki öğütleri içeren, kendisiyle gönderildiğim şeyi size tebliğ ettim. [Hûd] şu sözünü buna atfetti: {وأبلغكم} “Ve size tebliğ ediyorum,” yani şu anda ve gelecekte de, {ما أرسلت} “gönderildiğim şeyi;” yani hakikatte O'ndan başka gönderici olmayan ve elçisine yardım etmeye kadir olan Zât tarafından {به} “kendisiyle,”

أي من التوحيد وغيره، سواء كان وعداً أو وعيداً أو غيرهما لو لم يذكر الغاية لأن ما أرسل به صالح لهم ولغيرهم.

yani tevhit ve diğer hususlardan; gerek vaad gerek vaîd veya başka bir şey olsun. Zira gaye zikredilmemiş olsaydı, kendisiyle gönderildiği şey hem onlar hem de başkaları için geçerli olurdu.

ولما كان معنى الإخبار بالإبلاغ أنه ليس عليّ إلا ذلك، وكان معنى قصر العلم المطلق على الله تصديقهم في نفي علمه ﵊ بذلك، حسن قوله مستدركاً علمه بجهلهم: {ولكني أراكم} أي أعلمكم علماً هو كالرؤية {قوماً} غلاظاً شداداً عاسين {تجهلون *} أي بكم مع ذلك صفة الجهل، وهو الغلظة في غير موضعها مع قلة العلم، تجددون لك على سبيل الاستمرار بسبب أنكم تفعلون بإشراككم بالمحسن المطلق وهو الملك الأعظم من لا إحسان له بوجه أفعال من يستحق العذاب ثم لا تجوزون وقوعه وتكذبون من ينبهكم على أن ذلك أمر يحق أن يحترز منه، وتنسبونه إلى غير ما أرسل له من الإنذار من ادعاء القدرة على العذاب ونحوه.

Tebliği bildirmesinin anlamı 'Bana düşen sadece budur' demek olduğundan ve mutlak ilmi Allah'a has kılmasının anlamı da kendisinin -ona selâm olsun- bunu bilmediği hususunda onları doğrulamak olduğundan, onların cehaletini bildiğini istidrak ederek şöyle demesi pek güzel oldu: {ولكني أراكم} “Fakat ben sizi görüyorum,” yani görmüş gibi kesin olarak biliyorum ki sizler {قوماً} “bir kavimsiniz;” kaba, katı ve sert {تجهلون} “cahillik eden!” Yani bununla birlikte sizde cehalet vasfı vardır ki o da az bir bilgiyle birlikte yersiz kabalıktır; mutlak ihsan sahibi ve en büyük Hükümran olan Zât'a hiçbir iyiliği dokunmayan şeyleri ortak koşarak azabı hak eden kimselerin işlerini yapmanız, ardından da bunun vuku bulmasını mümkün görmeyip sizi bundan sakınmanın hak bir vazife olduğu hususunda uyaran kimseyi yalanlamanız ve onu azaba güç yetirme iddiası gibi gönderilme gayesi olan uyarının dışındaki şeylerle itham etmeniz sebebiyle bunu sürekli olarak yeniliyorsunuz.

ولما تسبب عن قولهم هذا إتيان العذاب فأتاهم في سحاب أسود، استمروا على جهلهم وعادتهم في الأمن وعدم تجويز

Onların bu sözü azabın gelmesine sebep olup da azap onlara kara bir bulut halinde gelince, cehaletlerini, kendilerini güvende hissetme alışkanlıklarını ve cezalandırmayı uzak görmelerini sürdürdüler.

الانتقام، وكأن إتيانه كان قريباً من استعجالهم به، فلذلك أتى بالفاء في قوله مسبباً عن تكذيبهم مبيناً لعظيم جهلهم بجهلهم في المحسوسات، مفصلاً لما كان من حالهم عند رؤية البأس: {فلما رأوه} أي العذاب الذي يعدهم به {عارضاً} أي سحاباً أسود بارزاً في الأفق ظاهر الأمر عند من له أهلية النظر، حال كونه قاصداً إليهم {مستقبل أوديتهم} أي طالباً لأن يكون مقابلاً لها وموجداً لذلك، وهو وصف لعارضاً فهو نكرة إضافته لفظية وإن كان مضافاً إلى معرفة، وكذا «ممطرنا» {قالوا} علىعادة جهلهم مشيرين إليه بأداة القرب الدالة على أنهم في غاية الجهل، لأن جهلهم به استمر حتى كاد أن يواقعهم: {هذا عارض} أي سحاب معترض في عرض السماء أي ناحيتها {ممطرنا} لكونهم رأوه أسود مرتاداً فظنوه ممتلئاً ماء يغاثون به بعد طول القحط وإرسال رسلهم إلى مكة المشرفة ليدعوا لهم هنالك الله الذي استخفوا به بالقدح في ملكه بأن أشركوا به من هو دونهم، علماً منهم بأن شركاءهم لا تغني عنهم في الإمطار شيئاً، غافلين عن ذنوبهم الموجبة لعذابهم، فلذلك قال الله تعالى مضرباً عن كلامهم، والظاهر أنه حكاية

Azabın gelişi sanki onların onu acele istemelerinin hemen akabinde olmuş gibiydi; bu yüzden yalanlamalarına bağlayarak, somut şeylerdeki cehaletleriyle onların cehaletinin büyüklüğünü açıklamak ve azabı gördüklerindeki hâllerini ayrıntılı olarak bildirmek üzere 'fâ' ile şöyle buyurdu: {فلما رأوه} “Nihayet onu gördükleri zaman,” yani kendilerine vaat edilen azabı {عارضاً} “ufukta yayılan bir bulut olarak,” yani bakma ehliyeti olan kimselere durumu aşikâr olan, ufukta belirmiş kara bir bulut halinde ve kendilerine yönelmiş olarak {مستقبل أوديتهم} “vadilerine doğru gelen,” yani vadilerini karşısına almayı hedefleyen ve oraya varan bir vaziyette... Bu, 'ârıd' (عارضاً) kelimesinin sıfatıdır; marifeye muzaf olsa bile lafzî izafettir, dolayısıyla nekredir; 'mumtirunâ' (ممطرنا) da böyledir. {قالوا} “Dediler ki:” cehalet adetleri üzere, son derece cahil olduklarına delalet eden yakınlık işaret zamiriyle işaret ederek; çünkü azaba dair cehaletleri neredeyse başlarına inene kadar sürmüştü: {هذا عارض} “'İşte bu, ufukta yayılan bir buluttur,” yani göğün genişliğinde, yani bir tarafında beliren bir buluttur, {ممطرنا} “bize yağmur yağdıracak!'” Çünkü onu siyah ve genişlemiş gördüklerinden, uzun süren kuraklıktan ve ortak koştukları varlıkların yağmur konusunda kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağını bildikleri halde mülkünde kusur bularak kendilerinden daha aşağı varlıkları O'na ortak koşmak suretiyle hafife aldıkları Allah'a orada kendileri için dua etsinler diye Mekke-i Mükerreme'ye elçilerini gönderdikten sonra kendilerine imdat olacak su ile dolu zannettiler; azaplarını gerektiren günahlarından ise gafildiler. Bu sebeple Allah Teâlâ onların sözünü reddederek şöyle buyurdu -zahire göre bu,

لقول هود ﵊ في جواب كلامهم: {بل هو} أي هذا العارض الذي ترونه {ما استعجلتم به} أي طلتم العجلة في إتيانه إليكم من العذاب.

Hûd'un -ona selâm olsun- onların sözlerine verdiği cevabın aktarımıdır-: {بل هو} “Hayır, o” yani gördüğünüz şu bulut {ما استعجلتم به} “sizin acele gelmesini istediğiniz şeydir;” yani azaptan size bir an önce gelmesini talep ettiğiniz şeydir!

ولما اشتد تشوف السامع إلى معرفته قال: {ريح} أي ركمت هذا السحاب الذي رأيتموه {فيها عذاب أليم *} أي شديد الإيلام، كانت تحمل الظعينة في الجو تحملها وهودجها حى ترى كأنها جرادة، وكانوا يرون ما كان خارجاً عن منازلهم من الناس والمواشي تطير بهم الريح بين السماء والأرض ثم تقذف بهم {تدمر} أي تهلك إهلاكاً عظيماً شديداً سريعاً تأتي بغتة على طريق الهجوم {كل شيء} أي أتت عليه، هذا شأنها فمن سلم منها كهود ﵊ ومن آمن به ﵃ فسلامته أمر خارق للعادة كما أن أمرها في إهلاك كل ما مرت عليه أمر خارق للعادة، والجملتان يحتمل أن تكونا وصفاً لريح ويحتمل وهو أعذب وأهز للنفس وأعجب أن تكونا استئنافاً، ولما كان ربما ظن ظان أنها مؤثرة بنفسها قال:

Dinleyenin onu bilme arzusu şiddetlenince şöyle dedi: {ريح} “Bir rüzgârdır,” yani gördüğünüz bu bulutu yığan şeydir, {فيها عذاب أليم} “içinde can yakıcı bir azap bulunan!” Yani son derece elem verici bir azap vardır; rüzgâr kadını havada taşır, onu ve devesinin üzerindeki mahmili çekirge gibi görünecek kadar yükseğe kaldırırdı. Evlerinin dışındaki insanları ve hayvanları rüzgârın yer ile gök arasında uçurup sonra fırlatıp attığını görürlerdi. {تدمر} “Yerle bir eden,” yani ansızın bir hücum tarzında gelerek büyük, şiddetli ve hızlı bir şekilde yok eden {كل شيء} “her şeyi!” Yani üzerinden geçtiği her şeyi... Onun durumu buydu; dolayısıyla Hûd -ona selâm olsun- ve ona iman edenler -Allah onlardan razı olsun- gibi ondan kurtulanların kurtuluşu harikulade bir durum olduğu gibi, rüzgârın üzerinden geçtiği her şeyi yok etmesi de harikulade bir durumdur. Bu iki cümlenin 'rîh' kelimesinin sıfatı olması muhtemeldir; daha tatlı, nefsi daha çok heyecanlandıran ve daha şaşırtıcı olan ihtimal ise istînâf (yeni bir başlangıç) olmalarıdır. Bir kimse rüzgârın kendi başına tesir ettiğini sanmasın diye şöyle buyurdu:

{بأمر ربها} أي المبدع لها والمربي والمحسن بالانتقام بها من أعدائه.

{بأمر ربها} “Rabbinin emriyle!” Yani onu var eden, terbiye eden ve onun vasıtasıyla düşmanlarından intikam almak suretiyle ihsanda bulunan [Rabbinin emriyle].

ولما ذكرها بهذا الذكر الهائل، وكان التقدير: جاءتهم فدمرتهم لم تترك منهم أحداً، سبب عن ذلك زيادة في التهويل قوله: {فأصبحوا} ولما اشتد إصغاء السامع إلى كيفية إصباحهم، قال مترجماً لهلاكهم: {لا ترى} أي أيها الرائي، فلما عظمت روعة القلب وهول النفس قال تعالى: {إلا مساكنهم} أي جزاء على إجرامهم، فانطبقت العبارة على المعنى، وعلم أن المراد بالإصباح مطلق الكون، ولكنه عبر به لأن المصيبة فيه أعظم، وعلم أنه لم يبق من المكذبين ديار ولا نافخ نار، وهذا كناية عن عموم الهلاك لهم سواء كان الرمل دفنهم أو على وجه الأرض مرتبين كما في الآية الأخرى

Onu böylesine dehşetli bir şekilde anınca ve takdir 'Onlara geldi, onları helak etti ve onlardan hiçbir kimse bırakmadı' şeklinde olunca, korkutmayı artırmak üzere şu buyruğu buna bağladı: {فأصبحوا} “Böylece sabahladılar / öyle oldular ki” Dinleyenin onların sabahleyin ne hâle geldiklerini öğrenme dikkati artınca, onların helakini tercüme ederek şöyle buyurdu: {لا ترى} “görünmüyordu” yani ey gören kimse! Kalbin dehşeti ve nefsin ürpertisi büyüyünce Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {إلا مساكنهم} “evlerinden başkası!” Yani işledikleri suçların cezası olarak... Böylece ifade manaya tam denk geldi. Bilindi ki burada sabahlamaktan murat mutlak var oluştur (oluştur); ancak musibet onda daha büyük olduğu için bu lafızla ifade edilmiştir. Yine bilindi ki yalanlayanlardan ne bir yurt ne de ocak tüttüren bir kimse kalmıştır. Bu, kumun onları gömmüş olması veya diğer ayette geçtiği üzere yeryüzünde serilmiş olmaları şeklinde onların toptan helakinden kinayedir:

{فترى القوم فيها صرعى كأنهم أعجاز نخل خاوية} [الحاقة: ٧] وروي أن هوداً ﵊ لما أحس بالريح اعتزل بمن آمن معه في حظيرة فأمالت الريح على الكفرة الأحقاف التي كانت مجتمعهم إذا تحدثوا ومحل بسطهم إذا لعبوا، فكانوا تحتها سبع ليال وثمانية أيام، ثم كشفت عنهم فاحتملتهم فقذفتهم في البحر وكذا أهلكت مواشيهم وكل شيء لهم فيه روح ولم يصب هوداً

{فترى القوم فيها صرعى كأنهم أعجاز نخل خاوية} [Hâkka: 7] “Artık o kavmi orada içi boş hurma kütükleri gibi yere serilmiş görürsün.” Rivayet edildiğine göre Hûd -ona selâm olsun- rüzgârı hissedince, beraberindeki müminlerle birlikte bir ağıla çekildi; rüzgâr ise konuştuklarında toplandıkları ve oynadıklarında eğlendikleri yer olan kum tepelerini (ahkāfı) kâfirlerin üzerine devirdi. Yedi gece sekiz gün onların altında kaldılar; sonra [rüzgâr] üzerlerini açtı, onları kaldırdı ve denize fırlattı. Aynı şekilde onların hayvanlarını ve can taşıyan her şeylerini helak etti; Hûd'a

عليه الصلاة والسلام ومن معه ﵃ منها إلا ما لين أبشارهم ونعش أرواحهم، والآية على هذا على حقيقتها في أنه لم يصبح الصباح ومنهم أحد يرى.

-ona salât ve selâm olsun- ve beraberindekilere -Allah onlardan razı olsun- ise tenlerini okşayan ve ruhlarını tazeleyen serinlikten başka bir şey dokunmadı. Buna göre ayet, sabah olduğunda onlardan görülebilen hiçbir kimsenin kalmadığı yönündeki hakikati üzeredir.

ولما طارت لهذا الهول الأفئدة واندهشت الألباب، قال تعالى منبهاً على زبدة المراد بطريق الاستئناف: {كذلك} أي مثل هذا الجزاء الهائل في أصله أو جنسه أو نوعه أو شخصه من الإهلاك {نجزي} بعظمتنا دائماً إذا شئنا {القوم} وإن كانوا أقوى ما يكون {المجرمين *} أي العريقين في الإجرام الذين يقطعون ما حقه الوصل فيصلون ما حقه القطع، وذلك الجزاء هو الإهلاك على هذا الوجه الشنيع، فاحذروا أيها العرب مثل ذلك إن لم ترجعوا.

Bu dehşetten yürekler yerinden oynayıp akıllar şaşkına dönünce, Allah Teâlâ istînâf yoluyla asıl kastedilen neticeye dikkat çekerek şöyle buyurdu: {كذلك} “İşte böyle” yani helak türünden aslı, cinsi, türü veya şahsı bakımından böylesine dehşetli bir karşılıkla {نجزي} “cezalandırırız,” dilediğimiz zaman azametimizle daima {القوم} “topluluğu;” ne kadar güçlü olurlarsa olsunlar {المجرمين} “suçlu / günahkâr!” Yani birleştirilmesi gerekeni kesip koparan ve koparılması gerekeni birleştiren, cürümde kökleşmiş kimseleri... Bu ceza, işte bu feci şekilde helak etmektir. Ey Araplar, şayet dönmezseniz bunun bir benzerinden sakının!

ولما كان هذا محلاً يتوقع فيه الإخبار عن حال مكنتهم ليعلم هل تركوا الدفع لمانع فيهم أو لأن ما أتاهم بحيث لا يمكن لأحد دفاعه، قال ذاكراً حرف التوقع مخوفاً للعرب مقسماً لأن قريشاً قد قال قائلهم: إنهم يدفعون العذاب بدفع الزبانية، ونحوها: {ولقد} أي فعل بهم ذلك والحال أنا وعزتنا قد {مكناهم} تمكيناً تظهر به عظمتنا

Burası, helaki savuşturmayı kendilerindeki bir engel yüzünden mi bıraktıkları, yoksa başlarına gelenin hiç kimse tarafından savuşturulamayacak bir şey olması sebebiyle mi olduğunu bilmek için sahip oldukları imkân ve kudret durumunun haber verilmesinin beklendiği bir yer olduğundan; Kureyş'ten bazıları Zebanileri iterek azabı defedeceklerini ve benzeri şeyleri iddia ettikleri için Arapları korkutarak, yemin ederek ve beklenti harfini zikrederek şöyle buyurdu: {ولقد} “Andolsun ki” yani onlara bu yapıldı; hâlbuki Biz izzetimize andolsun ki {مكناهم} “onlara imkân vermiştik,” azametimizin kendisiyle tecelli ettiği bir yerleşiklik ve güç vermiştik;

{فيما إن} أي الذي ما {مكناكم فيه} من قوة الأبدان وكثرة الأموال وغيرها، وجعل النافي «أن» لأنها أبلغ من «ما» لأن «ما» تنفي تمام الفوت لتركبها من الميم والألف التي حقيقة إدراكها فوت تمام الإدراك و «أن» تنفي أدنى مظاهر مدخولها فكيف بما وراءه من تمامه لأن الهمزة أول مظهر لفوت الألف والنون لمطلق الإظهار - هذا إلى ما في ذلك من عذوبة اللفظ وصونه عن ثقل التكرار إلى غير ذلك من بدائع الأسرار.

{فيما إن} “öyle şeylerde ki” yani {مكناكم فيه} “size o konuda imkân vermediğimiz;” bedenlerin kuvveti, malların çokluğu ve diğer hususlarda... Nefiy edatını 'in' (إن) yaptı; çünkü o, 'mâ' (ما) edatından daha beliğdir. Zira 'mâ', 'mîm' ve 'elif'ten oluştuğu için tam kaçırılışı nefyeder ki onun hakiki idraki tam idrakin fevt olmasıdır; 'in' ise dahil olduğu şeyin en küçük tezahürünü nefyeder, nerede kaldı ki onun ötesindeki tamlığı nefyetmesin! Çünkü hemze, elifin kaçırılışının ilk tezahürüdür; nûn ise mutlak izhar içindir. Bunun yanında lafzın tatlılığı, tekrar ağırlığından korunması ve diğer eşsiz sırlar da cabasıdır.

ولما كانت قريش تفتخر بعقولها فربما ظنت أنها في العقل ومقدماته من الحواس أمكن منهم، وأنهم ما أتى عليهم إلا من عدم فهمهم، قال تعالى: {وجعلنا} أي جعلاً يليق بما «زدناهم عليكم» من المكنة على ما اقتضته عظمتنا {لهم سمعاً} بدأ به لأن المقام للإنذار المنبه بحاسة السمع على ما في الآيات المرئيات من المواعظ، فهو أنفع لأنه أوضح، ووحده لقلة التفاوت فيه {وأبصاراً} أي منبهة على ما في الآيات المرئيات من مطابقة واقعها لأخبار السمع،

Kureyş akıllarıyla övündüğünden, akıl ve onun duyulardan ibaret olan öncülleri bakımından onlardan daha yetkin olduklarını ve onların başına gelenlerin sadece anlayışsızlıklarından kaynaklandığını sanabileceği için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وجعلنا} “Ve vermiştik,” azametimizin gerektirdiği şekilde 'onlara size verdiğimizden daha fazla kıldığımız' imkânlara yaraşır bir kılma ile {لهم سمعاً} “onlara işitme [yetisi];” bununla başladı çünkü makam, görülen ayetlerdeki öğütleri işitme duyusuyla uyaran inzar (korkutma) makamıdır; dolayısıyla daha açık olduğu için daha faydalıdır. Onda farklılaşmanın az olması sebebiyle tekil getirdi. {وأبصاراً} “ve gözler;” yani görülen ayetlerdeki hakikatin işitilen haberlere uygunluğuna dikkat çeken [gözler]...

وجمع لكثرة التفاوت في أنوار الأبصار، وكذا في قوله: {وأفئدة} أي قلوباً ليعرفوا بها الحق فيتبعوه والباطل فيجتنبوه ويشكروا من وهبها لهم، وختم بها لأنها الغاية التي ليس بعد الإدراك منتهى ولا وراءها مرمى، وعبر بما هو من التفود وهو التجرد إشارة إلى أنها في غاية الذكاء {فما أغنى عنهم} في حال إرسالنا إليهم الرحمة على لسان نبينا هود ﵊ ثم النقمة بيد الريح {سمعهم} وأكد النفي بتكرير النافي فقال: {ولا أبصارهم} وكذا في قوله: {ولا أفئدتهم} أي لما أردنا إهلاكهم، وأكد بإثبات الجار فقال: {من شيء} أي من الإغناء، وإن قلّ لا في دفع العذاب، ولا في معرفة الصواب، بل صرفوا ما وهبنا لهم من القوى فيما لا ينبعي تعليق الهمم به من أمور الدنيا حتى فاقوا في ذلك الأمم وعملوا أعمال من تخلد كما قيل:

Gözlerin nurlarındaki farklılaşmanın çokluğundan dolayı çoğul getirdi. {وأفئدة} “ve gönüller...” buyruğunda da böyledir; yani kendileriyle hakkı tanıyıp ona uysunlar, bâtılı tanıyıp ondan kaçınsınlar ve bunları kendilerine bağışlayan Zât'a şükretsinler diye [kalpler verdik]. Onlarla bitirdi; çünkü onlar, idrakten sonra bir nihayeti ve ötesinde bir hedefi olmayan nihai gayedir. 'Tefevvud'dan (soyutlanmak) gelen bir lafızla ifade etti ki onların son derece zeki olduğuna işaret etsin. {فما أغنى عنهم} “Fakat onlara hiçbir fayda sağlamadı;” Peygamberimiz Hûd'un -ona selâm olsun- diliyle kendilerine rahmet, ardından da rüzgâr vasıtasıyla azap gönderdiğimiz sırada, {سمعهم} “ne işitme [yetileri],” nefiy edatını tekrarlayarak olumsuzluğu pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {ولا أبصارهم} “ne gözleri” {ولا أفئدتهم} “ne de gönülleri...” buyruğunda da böyledir; yani onları helak etmek istediğimiz zaman... Harf-i cerri sabit kılarak pekiştirdi ve şöyle buyurdu: {من شيء} “hiçbir şey [fayda vermedi];” yani az bir fayda bile sağlamadı; ne azabı savuşturmada ne de doğruyu bilmede... Bilakis kendilerine bağışladığımız güçleri, dünya işlerinden himmet bağlanmaması gereken şeylere sarf ettiler; hatta bu hususta ümmetleri geçtiler ve nitekim şöyle denildiği gibi ebedi kalacak kimsenin amellerini işlediler:

والخلد قد حاولت ... عاد فما خلدوا

'Ebedî kalmayı istedi... Âd kavmi, ama ebedî kalamadılar.'

ولما ذكر نفي الإغناء، ذكر ظرفه على وجه يفهم التعليل، فإنه إذا ذكر الانتقام في وقت فعل الشيء علم أن علته فعل ذلك الشيء فقال:

Fayda vermemenin nefyini zikredince, gerekçelendirmeyi hissettirecek şekilde onun zarfını zikretti. Zira intikam bir fiilin işlendiği vakitte zikredilirse, onun illetinin o fiili işlemek olduğu anlaşılır; şöyle buyurdu:

{إذ كانوا} أي طبعاً لهم وخلقاً {يجحدون} أي يكررون على مر الزمان الجحد {بآيات الله} أي الإنكار لما يعرف من دلائل الملك الأعظم {وحاق} أي أحاط على جهة الإحراق والعظم بأمور لا يدري وجه المخلص منها {بهم ما} أي عقاب الذي {كانوا} على جهة الدوام لكونه خلقاً لهم {به يستهزءون *} أي يوجدونه على سبيل الاستمرار إيجاد من هو طالب له عاشق فيه.

{إذ كانوا} “Çünkü onlar,” yani fıtratları ve ahlakları gereği {يجحدون} “inkâr ediyorlardı;” yani zaman akıp gittikçe inkârı tekrarlıyorlardı {بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini;” yani en büyük Hükümran'ın bilinen delillerini bilerek inkâr etmeyi... {وحاق} “Ve kuşatıverdi,” yani yakıp kavuracak ve büyüklüğüyle içinden çıkış yolu bilinmeyen durumlarla her yandan sardı {بهم ما} “onları,” yani cezasını {كانوا} “oldukları o şeyin;” ahlakları haline geldiği için sürekli olarak {به يستهزءون} “alay edip durdukları!” Yani onu arzulayan ve ona tutkun olan bir kimsenin ortaya koyuşu gibi sürekli olarak sergiledikleri [o şeyin cezası].

ولما تم المراد من الإخبار بهلاكهم على ما لهم من المكنة العظيمة ليتعظ بهم من سمع أمرهم، أتبعهم من كان مشاركاً لهم في التكذيب فشاركهم في الهلاك، فقال مكرراً لتخويفهم دالاً على إحاطة قدرته بإحاطة علمه: {ولقد أهلكنا} بما لنا من العظمة والقدرة المحيطتين الماضيتين بكل ما نريد {ما حولكم} أي يا أهل مكة {من القرى} كأهل الحجر وسبا ومدين والأيكة وقوم لوط وفرعون وأصحاب الرس وثمود وغيرهم ممن فيهم معتبر. ولما كان الموعوظ به الإهلاك ذكر مقدماً، فتشوف السامع إلى السؤال عن حالهم في الآيات، فقال

Durumlarını işitenlerin ibret alması için sahip oldukları o büyük güce rağmen helak edildiklerinin bildirilmesi maksadı tamamlanınca, yalanlamada onlara ortak olup helakte de onlarla paydaş olan kimseleri onların peşine ekledi; onları korkutmak için tekrarlayarak ve ilminin kuşatıcılığıyla kudretinin kuşatıcılığına delalet ederek şöyle buyurdu: {ولقد أهلكنا} “Andolsun ki Biz helak ettik,” dilediğimiz her şeye nüfuz eden kuşatıcı azametimiz ve kudretimizle {ما حولكم} “çevrenizdeki” yani ey Mekkeliler! {من القرى} “memleketleri;” Hicr halkı, Sebe, Medyen, Eyke, Lût kavmi, Firavun [kavmi], Ress halkı, Semûd ve içlerinde ibret bulunan diğerleri gibi... Kendisiyle ibret verilen şey helak etmek olduğu için öne alındı; dinleyen kimse onların ayetler karşısındaki durumunu sormaya yönelince,

عاطفاً بالواو التي لا يمنع معطوفها التقدم على ما عطف عليه: {وصرفنا الآيات} أي حولنا الحجج البينات وكررناها موصلة مفصلة مزينة محسنة على وجوه شتى من الدلالات، خالصة عن كل شبهة.

matufun matufun aleyhten önce gelmesine engel olmayan 'vav' ile atfederek şöyle buyurdu: {وصرفنا الآيات} “ve ayetleri tekrar tekrar açıkladık,” yani apaçık hüccetleri evirip çevirdik; her türlü şüpheden arınmış olarak çeşitli delalet yönleriyle peş peşe, ayrıntılı, süslenmiş ve güzelleştirilmiş bir şekilde tekrarladık.

ولما كان تصريف الآيات لا يخص أحداً بعينه، بل هو لكل من رآه أو سمع به لم يقيدها بهم وذكر العلة الشاملة لغيرهم فقال: {لعلهم} أي الكفار {يرجعون *} أي ليكونوا عند من يعرف حالهم في رؤية الآيات حال من يرجع عن الغي الذي كان يركبه لتقليد أو شبهة كشفته الآيات وفضحته الدلالات فلم يرجعوا، فكان عدم رجوعهم سبب إهلاكنا لهم.

Ayetlerin tekrar tekrar açıklanması belirli bir kimseye has olmayıp bilakis onu gören veya işiten herkes için geçerli olduğundan, bunu sadece onlarla kayıtlamadı ve başkalarını da kapsayan gerekçeyi zikrederek şöyle buyurdu: {لعلهم} “olur ki onlar” yani kâfirler {يرجعون} “dönerler diye!” Yani ayetleri görme hususunda durumlarını bilenlerin nazarında, bir taklit veya şüphe sebebiyle içine daldıkları azgınlıktan ayetlerin açığa çıkarması ve delillerin rezil etmesiyle dönecek kimsenin durumunda olsunlar diye... Fakat dönmediler; dönmeyişleri de onları helak etmemizin sebebi oldu.

ولما كانوا قد جعلوا محط حالهم في الشركاء أنهم سبب التواصل بينهم والتفاوت، وادعوا أنهم يشفعون فيهم فيقربونهم إلى الله زلفى ويمنعونهم من العذاب في الآخرة، وكان أدنى الأمور التسوية بينه

Ortak koştukları varlıklar hakkındaki durumlarının odak noktasını, bunların aralarındaki bağ ve üstünlük sebebi olduğunu kılmaları ve onların kendilerine şefaat edip Allah'a yakınlaştıracaklarını ve ahirette kendilerini azaptan koruyacaklarını iddia etmeleri sebebiyle; durumların en aşağı derecesi ise onunla

وبين عذاب الدنيا، سبب عن أخباره عن إهلاك الأمم الماضية قوله مقدماً للعلة التي جعلها محط نظرهم منكراً عليهم موبخاً لهم: {فلولا} أي فهل لا ولم لا {نصرهم} أي هؤلاء المهلكين {الذين اتخذوا} أي اجتهدوا في صرف أنفسهم عن دواعي العقل والفطر الأولى حتى أخذوا، وأشار إلى قلة عقولهم ببيان سفولهم فقال: {من دون الله} أي الملك الذي هو أعظم من كل عظيم {قرباناً} أي لأجل القربة التقريب العظيم يتقربون إليها ويزعمون أنها تقربهم إلى الله {آلهة} أشركوهم مع الملك الأعظم لأجل ذلك - قاتلهم الله وأخزاهم.

dünya azabını bir tutmaktı. Geçmiş ümmetlerin helakine dair haberlerinden sonra, onların nazar noktası kıldıkları illeti öne alarak, onları kınayıp azarlamak suretiyle şu buyruğunu buna bağladı: {فلولا} “Öyleyse gerekmez miydi,” yani yardım etselerdi ya, neden etmediler? {نصرهم} “onlara yardım etmesi” yani şu helak edilenlere {الذين اتخذوا} “edindikleri şeylerin;” yani akılların ve ilk fıtratların gereklerinden kendilerini çevirmek için çaba göstererek tuttukları şeylerin... Alçaklıklarını beyan ederek akıllarının kıtlığına işaret etti ve şöyle buyurdu: {من دون الله} “Allah'tan başka” yani her büyükten daha büyük olan Hükümran'dan başka {قرباناً} “yakınlık sağlamak için;” yani büyük bir yakınlaşma amacıyla kendilerine yaklaştıkları ve kendilerini Allah'a yaklaştıracağını iddia ettikleri {آلهة} “ilahlar [olarak]?” İşte bu sebeple onları en büyük Hükümran'a ortak koştular; Allah onları kahretsin ve rezil etsin!

ولما كان التخصيص يفهم أنهم ما نصروهم، أضرب عنه فقال: {بل ضلوا} أي غابوا وعموا عن الطريق الأقوم وبعدوا {عنهم} وقت بروك النقمة وقروع المثلة حساً ومعنى. ولما كان التقدير: فذلك الاتخاذ الذي أدتهم إليه عقولهم السافل جداً البعيد من الصواب كان الموصل إلى مآلهم هذا، عطف عليه قوله: {وذلك} أي الضلال البعيد من السداد الذي تحصل من هذه القصة من إخلاف ما كانوا يقولون: إن أوثانهم آلهة، وإنها تضر وتنفع وتقربهم إلى الله وتشفع لهم عنده {إفكهم} أي صرفهم الأمور عن وجهها إلى أقفائها، ويجوز أن تكون الإشارة إلى العذاب، أي وهذا العذاب

Tahsis, onların kendilerine yardım etmediklerini hissettirdiği için bundan vazgeçip şöyle buyurdu: {بل ضلوا} “Bilakis kaybolup gittiler,” yani gözden kayboldular, en doğru yoldan saptılar ve uzaklaştılar {عنهم} “onlardan;” azabın çöktüğü ve cezanın çarptığı anda hem hissen hem manen... Takdir 'Akıllarının kendilerini sevk ettiği bu son derece aşağılık ve doğruluktan uzak olan ilah edinme, onları bu akıbete ulaştıran şey oldu' şeklinde olunca, şu buyruğu buna atfetti: {وذلك} “İşte bu,” yani putlarının ilah olduğu, zarar ve fayda verdiği, kendilerini Allah'a yaklaştırıp O'nun katında kendilerine şefaat edeceği yönündeki sözlerinin boşa çıkmasıyla bu kıssadan hâsıl olan doğruluktan uzak sapıklık {إفكهم} “onların yalanıdır;” yani işleri yüzünden tersine çevirmeleridir. İşaretin azaba yönelik olması da caizdir; yani işte bu azap,

جزاؤهم في مقابلة إفكهم {وما كانوا} أي على وجه الدوام لكونه في طباعهم {يفترون *} أي يتعمدون كذبه لأن إصرارهم عليه بعد مجيء الآيات لا يكون إلا لذلك لأن من نظر فيها مجرداً نفسه عن الهوى اهتدى.

yalanlarına karşılık cezalarıdır {وما كانوا} “ve oldukları o şeyin [cezasıdır];” fıtratlarında yer ettiği için sürekli olarak {يفترون} “uydurmakta!” Yani bilerek yalanını uydurdukları şeyin... Çünkü ayetler geldikten sonra bunda ısrar etmeleri ancak bundan ötürü olabilir; zira nefsini hevasından arındırarak ayetlere bakan kimse doğru yolu bulur.

ولما كان ما ذكر من البعد من الإيمان مع تصريف العظات والعبر والآيات يكاد أن يؤنس السامع من إيمان هؤلاء المدعوين، قربه دلالة على عزته وحكمته بالتذكير بالإيمان من هم أعلى منهم عتواً وأشد نفرة وأبعد إجابة وأخفى شخصاً، فقال جواباً عما وقع له ﷺ في عرض نفسه الشريفة على القبائل وإبعادهم عنه لا سيما أهل الطائف، دالاً على تمام القدرة بشارة للمنزل عليه ﷺ وتوبيخاً لما تأخر عن إجابته من قومه عاطفاً على ما تقديره: اذكر هذه الأخبار: {وإذ} أي واذكر حين {صرفنا إليك} أي وجهنا توجيهاً خالصاً حسناً متقناً فيه ميل إليك وإقبال عليك، وإعراض عن غيرك، بوادي نخلة عند انصرافك من الطائف حين عرضت نفسك الشريفة عليهم بعد موت النصيرين فردوك

Öğütlerin, ibretlerin ve ayetlerin türlü şekillerde açıklanmasına rağmen imandan bu denli uzak olunduğunun zikredilmesi, dinleyeni bu davet edilenlerin iman etmesinden neredeyse ümitsizliğe düşürecek noktaya getirdiğinde; taşkınlıkta onlardan daha ileri, nefrette daha şiddetli, icabetten daha uzak ve şahıs olarak daha gizli olanların imanını hatırlatarak O'nun izzetine ve hikmetine delalet etmek üzere bunu yaklaştırdı. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şerefli nefsini kabilelere arz etmesi ve onların, bilhassa Tâif ehlinin ondan uzak durması sırasında başına gelenlere bir cevap olarak; indirilen Zât'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir müjde ve kavminden ona icabet etmekte gecikenleri azarlamak üzere tam kudrete delalet ederek, takdiri 'Bu haberleri hatırla' olan söze atıfla şöyle buyurdu: {وإذ} “Ve hani” yani hatırla o vakti ki {صرفنا إليك} “sana yöneltmiştik;” yani iki yardımcının vefatından sonra şerefli nefsini Tâif halkına arz edip de seni

رداً تكاد تنشق منه المرائر، وتسل من تذكاره النواظر.

ödleri patlatacak ve hatırlanması gözleri yuvalarından sökecek bir şekilde reddettiklerinde, Tâif'ten dönerken Nahle vadisinde; başkalarından yüz çevirip sana meylederek ve sana yönelerek tertemiz, güzel ve muhkem bir yönelişle yöneltmiştik.

ولما كان استعطاف من جبل على النفرة وإظهار من بني على الاجتنان أعظم في النعمة، عبر بما يدل على ذلك فقال: {نفراً} وهو اسم يطلق على ما دون العشرة، وهو المراد هنا، ويطلق على الناس كلهم، وحسن التعبير به أن هؤلاء لما خصوا بشرف السبق وحسن المتابعة كانوا كأنهم هم النفر لا غيرهم {من الجن} من أهل نصيبين من الناحية التي منها عداس الذي جبرناك به في الطائف بما شهد به لسيديه عتبة وشيبة ابني ربيعة أنك خير أهل الأرض مع أنه ليس لهؤلاء النفر من جبلاتهم إلا النفرة والاجتنان وهو الاختفاء والستر فجعلناهم ألفين لك ظاهرين عندك لتبلغهم ما أرسلناك به فإنا أرسلناك إلى جميع الخلائق، وهذا جبر لك وبشارة بإيمان النافرين من الإنس كما أيدناك منهم بعد نفرة أهل الطائف بعداس، ثم وصفهم بقوله: {يستمعون القرآن} أي يطلبون سماع الذكر الجامع لكل خير، الفارق بين كل ملبس وأنت في صلاة الفجر في نخلة تصلي بأصحابك، ودل

Nefret üzere yaratılmış olanın gönlünü kazanmak ve gizlenmek üzere yaratılmış olanı açığa çıkarmak nimet bakımından daha büyük olduğundan, buna delalet eden bir lafızla ifade ederek şöyle buyurdu: {نفراً} “bir topluluğu;” bu, ondan az olan topluluğa verilen bir isimdir ve burada kastedilen de budur; bütün insanlara da ıtlak edilir. Bu lafızla ifade edilmesinin güzelliği şudur: Bunlar öncülük şerefi ve güzelce tabi olma vasfıyla öne çıktıklarında sanki topluluk başkası değil sadece onlarmış gibi oldu {من الجن} “cinlerden...” Nusaybin halkından, Tâif halkının nefretinden sonra seni kendisiyle teselli ettiğimiz Addâs'ın memleketinden... Ki Addâs, efendileri Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe'ye senin yeryüzü halkının en hayırlısı olduğuna şahitlik etmişti. Oysa bu cin topluluğunun fıtratında nefret ve ictinân (yani gizlenip örtünmek) dışında bir şey yoktu; buna rağmen seni kendileriyle kaynaştırdık, kendileriyle gönderdiğimiz şeyi tebliğ edesin diye onları senin huzurunda görünür kıldık. Zira Biz seni bütün yaratılmışlara gönderdik. Bu, senin için bir teselli ve Tâif ehlinin nefretinden sonra insanlardan Addâs ile seni desteklediğimiz gibi insanlardan nefret edenlerin de iman edeceğine dair bir müjdedir. Sonra onları şu sözüyle niteledi: {يستمعون القرآن} “Kur'an'ı dinleyen;” yani sen Nahle'de ashabına sabah namazını kıldırırken, her hayrı kendisinde toplayan ve her karışıklığı birbirinden ayıran o Zikr'i dinlemeyi talep eden...

على قرب زمن الصرف من زمن الحضور بتعبيره سبحانه بالفاء في قوله تعالى مفصلاً لحالهم: {فلما حضروه} أي صاروا بحيث يسمعونه {قالوا} أي قال بعضهم ورضي الآخرون: {أنصتوا} أي اسكتوا وميلوا بكلياتكم واستمعوا حفظاً للأدب على بساط الخدمة، وفيه تأدب مع العلم في تعلمه وأيضاً مع معلمه، قال القشيري: فأهل الحضور صفتهم الذبول والسكون والهيبة والوقار، والثوران والانزعاج يدل على غيبة أو قلة تيفظ ونقصان من الاطلاع، ودل على أن ما استمعوه كان يسيراً وزمنه قصيراً، وعلى تفصيل حالهم بعد انقضائه بالفاء في قوله تعالى: {فلما} أي فأنصتوا فحين {قضي} أي حصل الفراغ من قراءته الدالة على عظمته من أيّ قارئ كان {ولوا} أي أوقعوا

Yöneltme zamanının hazır bulunma zamanına yakınlığına, onların hâlini ayrıntılı olarak bildiren Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki 'fâ' ile işaret etti: {فلما حضروه} “Onun huzuruna vardıklarında” yani onu işitecek vaziyete geldiklerinde {قالوا} “dediler ki:” yani bir kısmı söyledi, diğerleri de razı oldu: {أنصتوا} “'Susun!'” Yani hizmet meydanında edebi korumak maksadıyla susun, bütün varlığınızla yönelin ve dinleyin. Bunda ilmi öğrenirken ilme ve aynı şekilde onu öğretene karşı edepli olmak vardır. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Huzur ehlinin vasfı mahviyet, sükûnet, heybet ve vakardır; taşkınlık ve telaş ise gaflete, uyanıklık azlığına ve idrak noksanlığına delalet eder.' Dinledikleri şeyin az, vaktinin de kısa olduğuna ve sona erdikten sonraki hâllerinin ayrıntısına Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki 'fâ' ile delalet etti: {فلما} “Böylece susup” o vakit ki {قضي} “tamamlanınca;” yani okuyan kim olursa olsun onun azametine delalet eden kıraati bitince {ولوا} “döndüler” yani yöneldiler, yüzlerini, himmetlerini ve azimlerini yönelterek yakınlaştılar

التولية - أي القرب - بتوجيه الوجوه والهمم والعزائم {إلى قومهم} الذين فيهم قوة القيام بما يحاولونه، ودل على حسن تقبلهم لما سمعوه ورسوخهم في اعتقاده بقوله تعالى: {منذرين *} أي مخوفين لهم ومحذرين عواقب الضلال بأمر من رسول الله ﷺ، قال ابن عباس ﵄: جعلهم رسول الله ﷺ رسلاً إلى قومهم.

{إلى قومهم} “kavimlerine,” giriştikleri işleri yapmaya güçleri yeten [kavimlerine]... Dinledikleri şeyi güzelce kabul ettiklerine ve onun inancında kökleştiklerine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ile delalet etti: {منذرين} “uyarıcılar olarak!” Yani Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) emriyle onları korkutup sapıklığın akıbetinden sakındırarak... İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları kavimlerine elçiler kıldı.'

ولما كان كأنه قيل: ما قالوا لهم في إنذارهم؟ قيل: {قالوا} أي لقومهم حين أقبلوا عليهم: {يا قومنا} مترققين لهم ومشفقين بهم بذكر ما يدل على أنهم منهم يهمهم ما يهمهم ويكربهم ما يكربهم كما قيل:

Sanki 'Onları uyarırken onlara ne dediler?' denilmiş gibi şöyle buyruldu: {قالوا} “Dediler ki:” yani kavimlerine vardıklarında: {يا قومنا} “'Ey kavmimiz!'” Kendilerinin onlardan olduğunu, onları ilgilendiren şeyin kendilerini de ilgilendirdiğini ve onları üzen şeyin kendilerini de üzdüğünü gösteren ifadeleri zikrederek onlara şefkat ve merhamet gösterip nitekim şöyle denildiği gibi:

وإن أخاك الحق من كان معك ... ومن يضر نفسه لينفعك

'Senin gerçek kardeşin seninle beraber olandır... Sana fayda vermek için nefsine zarar verendir.'

ولما كانوا - بنزول ما في أسفار الأنبياء من بني إسرائيل والزبور والإنجيل خالية من الأحكام والحدود إلا يسيراً من ذلك في الإنجيل - قاطعين أو كالقاطعين بأنه لا ينزل كتاب يناظر التوراة في الأحكام والحدود

İsrailoğulları peygamberlerinin sahifelerinde ve Zebûr ile İncil'de -İncil'deki az bir kısım müstesna- ahkâm ve hadlerin bulunmaması sebebiyle, Tevrat'a ahkâm, hadler

وغيرها، فكان قومهم ربما توقفوا في الإخبار بإنزال ما هو أشرف من ذلك، أكدوا قولهم: {إنا سمعنا} أي بيننا وبين القارئ واسطة، وأشاروا إلى أنه لم ينزل بعد التوراة شيء جامع لجميع ما يراد منه، مغن عن جميع الكتب غير هذا، وبذلك عرفوا أنه ناسخ لجميع الشرائع فقالوا على سبيل التبيين لما سمعوا: {كتاباً} أي ذكراً جامعاً، لا كما نزل بعد التوراة على بني إسرائيل {أنزل} أي ممن لا منزل في الحقيقة غيره، وهو مالك الملك وملك الملوك لأن عليه من رونق الكتب الإلهية ما يوجب القطع لسامعه بأنه منها فكيف إذا انضم إلى ذلك الإعجاز، وعلموا قطعاً بعربيته أنه عربي وبأنهم كانوا يضربون مشارق الأرض ومغاربها ويسمعون قراءة الناس لما يحدثونه من الحكم والخطب والكهانة والرسائل والأشعار، وبأنه مباين لجميع ذلك أنه قريب العهد بالنزول من محل العظمة، فقالوا مثبتين للجار: {من بعد موسى} ﵊، فلم يعتدوا بما أنزل بين هذا الكتاب وبين التوراة من الإنجيل وما قبله، لأنه لا يساوي التوراة في الجمع، ولا يعشر هذا الكتاب في الأحكام والحكم واللطائف والمواعظ مع ما زاد

ve diğer konularda denk bir kitabın inmeyeceğine kesin veya kesine yakın bir kanaat beslediklerinden; kavimleri de bundan daha şerefli bir kitabın indirildiğinin haber verilmesinde duraksayabileceği için şu sözlerini pekiştirdiler: {إنا سمعنا} “'Doğrusu biz dinledik,” yani bizimle okuyan arasında hiçbir aracı olmaksızın... Ve işaret ettiler ki Tevrat'tan sonra kendisinden murat edilen her şeyi toplayan, bundan başka diğer bütün kitaplara ihtiyaç bırakmayan hiçbir şey inmemiştir; böylece onun bütün şeriatları nesh edici olduğunu anladılar ve dinledikleri şeyi beyan etmek üzere şöyle dediler: {كتاباً} “bir kitap;'” yani Tevrat'tan sonra İsrailoğullarına indirilenler gibi değil, her şeyi kendisinde toplayan bir zikir... {أنزل} “indirilmiş olan;” yani hakikatte O'ndan başka indirici olmayan, mülkün sahibi ve hükümdarların Hükümdarı olan Zât tarafından... Zira onun üzerinde ilahî kitapların öyle bir parlaklığı vardır ki onu dinleyenin onlardan olduğuna kesin kanaat getirmesini gerektirir; nerede kaldı ki buna mucize oluşu da eklensin! Arapça oluşundan onun Arapça olduğunu, yeryüzünün doğularını ve batılarını dolaşıp insanların hikmet, hutbe, kehanet, mektup ve şiirlerden ortaya koydukları şeyleri dinlediklerini ve bu kitabın bütün bunlardan tamamen farklı olduğunu ve yücelik makamından indirilişinin çok taze olduğunu kesinlikle bildiler. Harf-i cerri sabit kılarak şöyle dediler: {من بعد موسى} “Mûsâ'dan sonra,” -ona selâm olsun-. Bu kitap ile Tevrat arasında indirilen İncil ve öncesini dikkate almadılar; çünkü o, toplayıcılık bakımından Tevrat'a denk olmadığı gibi, taşıdığı mucize oluşu ve diğer üstünlükleriyle birlikte bu kitabın ahkâm, hikmetler, incelikler ve öğütler bakımından onda birine bile ulaşamaz.

به من الإعجاز وغيره.

...ona ziyade kılınan mucizelik ve diğer üstünlüklerle beraber.

ولما أخبروا بأنه منزل، أتبعوه ما يشهد له بالصحة فقالوا: {مصدقاً لم بين يديه} أي من جميع كتب بني إسرائيل الإنجيل وما قبله؛ ثم بينوا تصديقه بقولهم: {يهدي إلى الحق} أي الأمر الثابت الذي يطابقه الواقع فلا يقدر أحد على إزالة شيء مما يخبر به، الكامل في جميع ذلك {وإلى طريق} موصل إلى المقصود الأعظم وهو الإيمان بمنزله {مستقيم *} فهو يوصل بغاية ما يمكن من السرعة، لا يمكن أن يكون فيه عوج، فيقدر السالك فيه على أن يختصر طريقاً يكون وتراً لما تقوس منه.

Onun indirilmiş olduğunu haber verince, doğruluğuna şahitlik eden şeyi peşine ekleyerek şöyle dediler: {مصدقاً لما بين يديه} “kendinden öncekileri doğrulayan;” yani İsrailoğullarının bütün kitaplarından İncil ve öncesini... Sonra bu doğrulamasını şu sözleriyle açıkladılar: {يهدي إلى الحق} “hakka ileten,” yani vakıaya uygun düşen sabit gerçeğe, öyle ki hiç kimse haber verdiği şeylerden hiçbirini değiştirmeye güç yetiremez; bütün bunlarda kâmil olan [hakka], {وإلى طريق} “ve bir yola” en büyük maksada, yani onu indirene imana ulaştıran, {مستقيم} “dosdoğru [bir yola]!” O, mümkün olan en büyük hızla ulaştırır, onda hiçbir eğrilik bulunması mümkün değildir; öyle ki onda yürüyen kimse, kavisli kısmın kirişi olacak şekilde yolu kısaltmaya muktedir olur.

ولما أخبروهم بالكتاب وبينوا أنه من عند الله وأنه أقرب موصل إليه، فكان قومهم جديرين بأن يقولوا: فما الذي ينبغي أن نفعل؟ أجابوهم بقوله: {يا قومنا} الذين لهم قوة العلم والعمل {أجيبوا داعي الله} أي الملك الأعظم المحيط بصفات الجلال والجمال والكمال، فإن دعوة هذا الداعي عامة لجميع الخلق، فالإجابة واجبة على كل من بلغه أمره.

Onlara kitabı haber verip onun Allah katından olduğunu ve O'na ulaştıran en yakın yol olduğunu beyan edince, kavimlerinin 'Peki ne yapmamız gerekir?' demeye layık bir durumda olması sebebiyle onlara şu sözleriyle cevap verdiler: {يا قومنا} “'Ey kavmimiz!'” İlim ve amel gücüne sahip olan [kavmimiz]! {أجيبوا داعي الله} “Allah'ın davetçisine uyun;” yani celal, cemal ve kemal sıfatlarını kendisinde toplayan en büyük Hükümran'ın davetçisine... Zira bu davetçinin çağrısı bütün yaratılmışlara şamildir; dolayısıyla onun emri kendisine ulaşan herkese icabet etmek vaciptir.

ولما كنا المجيب قد يجيب في شيء دون شيء كما كان أبو طالب عم النبي ﷺ، عطفوا في خطابهم لهم في الدعوة أن قالوا: {وآمنوا به} أي أوقعوا التصديق بسبب الداعي لا بسبب آخر، فإن

İcabet eden kimse, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) amcası Ebû Tâlib'in yaptığı gibi bazı hususlarda icabet edip bazılarında etmeyebileceği için, davetlerindeki hitaplarında bunu atfederek şöyle dediler: {وآمنوا به} “ve ona iman edin;” yani tasdiki başka bir sebeple değil, davetçi sebebiyle gerçekleştirin. Çünkü

المفعول معه مفعول مع من أرسله وهو الله الذي جلت قدرته وآمنوه من كل تكذيب، أو الضمير للمضاف إليه وهو الله بدليل قولهم: {يغفر لكم} : فإنه يستر ويسامح {من ذنوبكم} أي الشرك وما شابهه مما هو حق لله تعالى أي وذلك الستر لا يكون إلا إذا حصل منكم الإجابة التامة والتصديق التام وأدخلوا «من» إعلاماً بأن مظالم العباد لا تغفر إلا بإرضاء أهلها وكذا ما يجازى به صاحبه في الدنيا بالعقوبات والنكبات والهموم ونحوها مما أشار إيه قوله تعالى {وما أصابكم من مصيبة فبما كسبت أيديكم ويعفو عن كثير} [الشورى: ٣٠] {ويجركم} أي يمنعكم «إذا أجبتم» منع الجار لجاره لكونكم بالتحيز إلى داعيه صرتم من حزبه {من عذاب أليم *} واقتصارهم على المغفرة تذكير بذنوبهم لأن مقصودهم الإنذار لا ينافي صريح قوله ي هذه السورة {ولكل درجات مما عملوا} [الأنعام: ١٣٢] في إثبات الثواب، ونقله أبو حيان عن ابن عباس ﵄ قال: لهم ثواب وعليهم عقاب يلتقون في الجنة ويزدحمون على أبوابها.

onunla birlikte yapılan, onu gönderen ile birlikte yapılmıştır ki O da kudreti yüce olan Allah'tır; ve onu her türlü yalanlamadan emin kılın. Yahut zamir, muzafun ileyh olan Allah'a aittir; nitekim şu sözleri buna delildir: {يغفر لكم} “[ki Allah] sizin için bağışlasın,” zira O örter ve müsamaha gösterir, {من ذنوبكم} “günahlarınızdan bir kısmını;” yani şirk ve benzeri Allah Teâlâ'nın hakkı olan şeyleri... Yani bu örtme, ancak sizden tam bir icabet ve tam bir tasdik hâsıl olduğunda gerçekleşir. 'Min' edatını, kulların haklarının ancak hak sahipleri razı edilmedikçe bağışlanmayacağını bildirmek için dahil ettiler; aynı şekilde kulun dünyada cezalar, musibetler, kederler ve benzeri şeylerle karşılık göreceği günahlar da böyledir ki Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna işaret etmektedir: {وما أصابكم من مصيبة فبما كسبت أيديكم ويعفو عن كثير} [Şûrâ: 30] “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle kazandıklarınız sebebiyledir; O yine de çoğunu affeder.” {ويجركم} “ve sizi korusun,” yani icabet ettiğiniz takdirde O'nun davetçisinin tarafına geçerek O'nun fırkasından olduğunuz için, komşunun komşusunu koruması gibi sizi korusun {من عذاب أليم} “can yakıcı bir azaptan!'” Yalnızca mağfiretle yetinmeleri, maksatları korkutmak (inzar) olduğu için günahlarını hatırlatmaktır; bu, bu suredeki {ولكل درجات مما عملوا} [En'âm: 132] “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır” buyruğunun sevabın sübutu konusundaki açık ifadesine aykırı değildir. Ebû Hayyân bunu İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) nakletmiştir; o şöyle demiştir: 'Onlar için sevap, üzerlerine de azap vardır; cennette karşılaşırlar ve kapılarında izdiham oluştururlar.'

ولما فرغوا من التعريف بالحق والدلالة عليه والدعاء إليه والإنذار

Hakkı tanıtmaktan, ona delalet etmekten, ona davet etmekten ve yumuşaklıkla uyarmaktan,

بالرفق بما أفهم كلامهم من أنهم إن لم يجيبوا انتقم منهم بالعذاب الأليم، أتبعوه ما هو أغلظ إنذاراً منه فقالوا: {ومن لا يجب} أي لا يتجدد منه أن يجيب {داعي الله} أي الملك الأعظم المحيط بكل شيء الذي لا كفوء له ولا طاقة لأحد بسخطه فعم بدعوة هذا الرسول ﷺ جميع الخلق.

sözlerinin icabet etmedikleri takdirde can yakıcı azapla kendilerinden intikam alınacağını hissettirdiği ölçüde uyararak fariğ olunca; bunun peşine uyarısı bundan daha sert olanı ekleyerek şöyle dediler: {ومن لا يجب} “Kim icabet etmezse,” yani icabet etmesi kendisinden yenilenip ortaya çıkmazsa {داعي الله} “Allah'ın davetçisine;” yani hiçbir dengi bulunmayan ve gazabına hiç kimsenin güç yetiremeyeceği, her şeyi kuşatan en büyük Hükümran'ın [davetçisine]... Ki O, bu Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetini bütün mahlûkata şamil kılmıştır.

ولما دل الكتاب والسنة كما قدمته في سورتي الأنعام والفرقان على عموم الرسالة، وكان التارك لإجابة من عمت رسالته عاصياً مستحقاً للعذاب، عبر عن عذابه، بما دل على تحتمه فقال تعالى: {فليس بمعجز} أي لما يقضي به عليه {في الأرض} فإنه آية سلك فيها فهو في ملكه وملكه وقدرته محيطة به {وليس له من دونه} أي الله الذي لا يجير إلا هو {أولياء} يفعلون لأجله ما يفعل القريب مع قريبه من الذب عنه والاستشفاع له والافتداء والمناصبة لأجله.

Kitap ve Sünnet, En'âm ve Furkân surelerinde daha önce takdim ettiğim gibi risaletin umumiliğine delalet edip, risaleti umumi olan zatın davetine icabet etmeyen kimse de azabı hak eden bir asi olunca; O'nun azabını, vukuunun kaçınılmazlığına delalet eden bir ifadeyle dile getirerek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فليس بمعجز} “O aciz bırakamaz;” yani aleyhine hükmedeceği şey konusunda, {في الأرض} “yeryüzünde;” çünkü o, yeryüzünde hangi yoldan giderse gitsin O'nun mülkü ve egemenliği altındadır, kudreti onu çepeçevre kuşatmıştır. {وليس له من دونه} “ve onun O'ndan başka,” yani yalnızca Kendisi himaye eden Allah'tan başka, {أولياء} “hiçbir dostu da yoktur;” ki yakının yakını uğruna yaptığı gibi onu müdafaa etmek, ona şefaatçi olmak, fidyesini vermek ve onun uğrunda mücadeleye girişmek gibi şeyleri onun için yapsınlar.

ولما انتفى عنه الخلاص من كل وجه، وكان ذلك لا يختلف سواء كان العاصي واحداً أو أكثر، أنتج قوله ﷾ معبراً بالجمع

Ondan kurtuluş her yönden nefyedilince ve bu durum asi olan kimsenin bir veya birden fazla olması arasında fark etmeyince, bu durum Azîz ve Celîl olan [Allah'ın], çoğul kipiyle ifade ettiği şu buyruğunu netice verdi; [çoğul kipiyle getirdi]

لأنه أدل على القدرة ودلالة على أن العصاة كثيرة لملاءمة المعاصي لأكثر الطبائع: {أولئك} أي البعيدون من كل خير {في ضلال مبين *} أي ظاهر في نفسه أنه ضلال، مظهر لكل أحد قبح إحاطتهم به، قال القشيري: ويقال: الإجابة على ضربين: إجابة الله، وإجابة الداعي، فإجابة الداعي بشهود الواسطة وهو الرسول ﷺ، وإجابة الله بالجهر إذا بلغت المدعو رسالته ﷺ على لسان السفير، وبالسر إذا حصلت التعريفات من الواردات على القلب، فمستجيب بنفسه، ومستجيب بقلبه، ومستجيب بروحه، ومستجيب بسره، ومن توقف عن دعاء الداعي إياه هجر فما كان يخاطب به.

çünkü kudrete daha çok delalet eder ve günahların tabiatların çoğuna uygun gelmesi sebebiyle asilerin çok olduğuna bir işarettir: {أولئك} “İşte onlar,” yani her türlü hayırdan uzak olanlar, {في ضلال مبين} “apaçık bir sapıklık içindedirler.” Yani bizatihi kendisinin sapıklık olduğu apaçık ortada olan ve sapıklığın onları çepeçevre kuşatmasındaki çirkinliği herkese gösteren [bir sapıklıktadırlar]. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Şöyle denilir: İcabet iki kısımdır: Allah'a icabet ve davetçiye icabet. Davetçiye icabet, vasıtayı yani Resûl'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) müşahede etmekledir. Allah'a icabet ise, davet edilene O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) risaleti elçinin diliyle ulaştığında aşikâr (cehr) ile, kalbe gelen varidatlardan marifetler hâsıl olduğunda ise gizli (sır) iledir. Dolayısıyla kimi nefsiyle icabet eder, kimi kalbiyle icabet eder, kimi ruhuyla icabet eder, kimi de sırrıyla icabet eder. Davetçinin kendisini davet etmesine karşı duraksayan kimse ise terk edilir ve artık kendisine hitap olunmaz.'

ولما أتم ﷾ ما اقتضاه مقصود هذه السورة من أصول الدين وفروعه والتحذير من سطواته بذكر بعض مثلاته، وختم بضلال من لم يجب الداعي، نبه على أن أوضح الأدلة على إحاطته بالجلال والجمال وقدرته على الأجل المسمى الذي خلق الخلق لأجله ما جلى به مطلع السورة من إبداع الخافقين وما فيهما من الآيات الظاهرة للأذن والعين، فقال مبكتاً لهم على ضلالهم عن إجابة الداعي ومنكراً عليهم وموبخاً لهم مرشداً بالعطف على غير مذكور إلى أن التقدير: ألم ير

Azîz ve Celîl olan [Allah], dinin usul ve füruuna dair bu surenin maksadının gerektirdiği hususları ve ibretlik cezalarından bazılarını zikrederek O'nun yakalamasından sakındırmayı tamamlayıp, [sureyi] davetçiye icabet etmeyenin sapıklığı ile mühürleyince; Celal ve Cemal sıfatlarını ihata ettiğine, uğruna mahlûkatı yarattığı belirlenmiş ecele (kıyamete) kadir olduğuna dair delillerin en açığının, surenin başında iki ufku (gökleri ve yeri) ve onlardaki kulağa ve göze zahir olan ayetleri eşsiz bir şekilde yaratmasıyla ortaya koyduğu deliller olduğuna dikkat çekti. Böylece davetçiye icabet etmekten sapmaları sebebiyle onları susturarak, onları kınayıp azarlayarak ve zikredilmemiş bir ifadeye atıfta bulunarak takdirin şöyle olduğuna irşat ederek buyurdu: [Görmedi mi]

هؤلاء الضلال ما نصبنا في هذه السورة من أعلام الدلائل وواضح الرسائل في المقاصد والوسائل، عاطفاً عليه قوله تعالى رداً لمقطع السورة بتقرير المعاد على مطلعها المقرر للبدء بخلق الكونين بالحق: {أو لم يروا} أي يعلموا علماً هو في الوضوح كالرؤية {أن الله} ودل على هذا الاسم الأعظم بقوله: {الذي خلق السماوات} على ما احتوت عليه مما يعجز الوصف من العبر {والأرض} على ما اشتملت عليه من الآيات المدركة بالعيان والخبر {ولم يعي} أي يعجز، يقال: عيي بالأمر - إذ لم يهتد لوجه مراده أو عجز عنه ولم يطق إحكامه، قال الزجاج: يقال: عييت بالأمر - إذ لم تعرف وجهه، وأعييت: تعبت، وفي القاموس: وأعيى بالأمر: كل {بخلقهن} أي بسببه فإنه لو حصل له شيء من ذلك لأدى إلى نقصان فيهما أو في

bu sapıklar, maksatlar ve vesileler konusunda açık deliller ve apaçık mesajlar olarak bu surede diktiğimiz işaretleri [görmediler mi]? Surenin sonunu, âhireti ikrar etmek suretiyle iki âlemin hak ile ilk baştan yaratılışını ikrar eden surenin başlangıcına bağlayarak Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu buna atfetti: {أو لم يروا} “Görmediler mi?” Yani açıklığı bakımından bizzat görmek gibi olan bir bilgiyle bilmediler mi ki, {أن الله} “şüphesiz Allah;” ve bu İsm-i A'zam'a şu buyruğuyla delalet etti: {الذي خلق السماوات} “O gökleri yaratan;” vasfından aciz kalınacak ibretleri barındırmasına rağmen, {والأرض} “ve yeri [yaratan];” gözle görülerek ve haberle idrak edilen ayetleri ihtiva etmesine rağmen, {ولم يعي} “ve acze düşmeyen;” yani aciz kalmayan. 'عَيِيَ بِالْأَمْرِ' (işten aciz kaldı), muradının cihetine yol bulamadığında veya ondan aciz kalıp onu sağlam yapmaya güç yetiremediğinde denir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Bir şeyin cihetini bilemediğinde عَيِيتُ بِالْأَمْرِ denir; أَعْيَيْتُ ise yoruldum demektir.' el-Kâmûs'ta ise: 'İşten aciz kaldı (أَعْيَا بِالْأَمْرِ): takati tükendi' [şeklinde geçer]. {بخلقهن} “onları yaratmaktan;” yani onları yaratması sebebiyle... Zira şayet O'na bunlardan bir şey arız olsaydı, bu durum o ikisinde veya

إحدهما، وأكد الإنكار المتضمن للنفي بزيادة الجار في حيز «أن» فقال تعالى: {بقادر} أي قدرة عظيمة تامة بليغة {على أن يحيي} أي على سبيل التجديد مستمراً {الموتى} والأمر فيهم لكونه إعادة ولكونهم جزاء يسيراً منها ذكر اختراعه أصغر شأناً وأسهل صنعاً.

ikisinden birinde bir noksanlığa yol açardı. Nefiy manası içeren inkârı 'enne'nin (أن) alanındaki harf-i cer ziyadesiyle teyit ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {بقادر} “güç yetiren [değil midir];” yani yüce, tam ve kusursuz bir kudretle, {على أن يحيي} “diriltmeye,” yani sürekli bir yenileme yoluyla, {الموتى} “ölüleri?” Ölülerin diriltilmesi meselesi, bir iade (yeniden yaratma) olması ve ilk yaratılışı zikredilen varlıkların pek az bir parçası olması sebebiyle şanı daha küçük ve yapılması daha kolaydır.

ولما كان هذا الاستفهام الإنكاري في معنى النفي، أجابه بقوله تعالى {بلى} قد علموا أنه قادر على ذلك علماً هو في إتقانه كالرؤية بالبصر لأنهم يعلمون أنه المخترع لذلك، وأن الإعادة أهون من الابتداء في مجاري عاداتهم، ولكنهم عن ذلك، غافلون لأنهم عنه معرضون، ولما كانوا مع هذه الأدلة الواضحة التي هي أعظم من المشاهدة بالبصر ينكرون ما دلت عليه هذه الصنعة من إحاطة القدرة، علل ذلك مؤكداً له بقوله مقرراً للقدرة على وجه عام يدخل فيه البعث الذي ذكر أول السورة أنه ما خلق هذا الخلق إلا لأجله ليختم بما بدأ به {إنه على كل شيء} أي هو أهل لأن تتعلق القدرة به {قدير *} .

Bu inkârî istifham nefiy manasında olduğu için, Allah Teâlâ {بلى} “Evet!” buyruğuyla buna cevap verdi. [Yani] onlar kesinliği bakımından gözle görmek gibi olan bir bilgiyle O'nun buna kadir olduğunu elbette bilmişlerdir; çünkü onlar O'nun bunu ilk baştan icat eden olduğunu ve kendi alışılagelmiş hallerine göre de yeniden yapmanın ilk baştan yapmaktan daha kolay olduğunu bilirler. Fakat onlar bundan gafildirler; çünkü ondan yüz çevirmektedirler. Gözle müşahede etmekten daha büyük olan bu apaçık delillere rağmen bu sanatın delalet ettiği kudretin ihatasını inkâr edince, surenin başında mahlûkatın sırf kendisi için yaratıldığı zikredilen ba's (yeniden diriliş) konusunu da içine alacak genel bir tarzda kudreti ikrar ederek bunu pekiştirip gerekçelendirdi; ta ki sonu başıyla mühürlensin: {إنه على كل شيء} “Şüphesiz O her şeye,” yani kudretin kendisine taalluk etmesine ehil olan her şeye, {قدير} “hakkıyla kadirdir.”

ولما ثبت البعث بما قام من الدلائل ذكر ببعض ما يحصل في يومه من الأهوال تحذيراً منه، فقال عاطفاً على ما تقديره: اذكر لهم هذا

Ortaya konan delillerle ba's (yeniden diriliş) sabit olunca, bir sakındırma olmak üzere o gün meydana gelecek dehşetlerden bazılarını hatırlattı. Takdiri 'Onlara maksadı dile getiren bu kıyası

القياس الناطق بالمراد وما مضى في هذه السورة من الزواجر {ويوم} أي واذكر يوم {يعرض} بأيسر أمر من أوامرنا {الذين كفروا} أي ستروا بغفلتهم وتماديهم عليه هذه الأدلة الظاهرة {على النار} عرض الجند على الملك فيسمعوا من تغيظها وزفيرها ويروا من لهيبها واضطرامها وسعيرها ما لو قدر أن أحداً يموت من ذلك لماتوا من معاينته وهائل رؤيته.

ve bu surede geçen sakındırmaları hatırlat' şeklinde olan ifadeye atıfla şöyle buyurdu: {ويوم} “Ve o gün,” yani şu günü de hatırlat: {يعرض} “arz olunacağı [gün],” emirlerimizden en kolay bir emirle, {الذين كفروا} “inkâr edenlerin;” yani gafletleri ve bunda ısrar etmeleri sebebiyle bu apaçık delilleri örtenlerin, {على النار} “ateşe;” ordunun hükümdara arz olunması gibi... Ki onun öfkesinden ve uğultusundan öyle sesler işitirler, alevinden, tutuşmasından ve çılgın ateşinden öyle şeyler görürler ki şayet bir kimsenin bundan ölmesi takdir edilmiş olsaydı, onu bizzat görmekten ve korkunç manzarasından ötürü ölürlerdi.

ولما كان كأنه قيل: ماذا يصنع بهم في حال عرضهم؟ قيل: يقال على سبيل التبكيت والتقريع والتوبيخ: {أليس هذا} أي الأمر العظيم الذي كنتم به توعدون ولرسلنا في أخبارهم تكذبون {بالحق} أي الأمر الثابت الذي يطابقه الواقع، فلا قدرة لكم على صليه أمر هو خيال وسحر، فلا تبالون بوروده.

Sanki 'Onlar arz edildikleri esnada kendilerine ne yapılır?' denilmiş gibi şöyle buyruldu: Susturma, azarlama ve kınama kabilinden şöyle denilir: {أليس هذا} “Bu değil miymiş,” yani kendisiyle tehdit edildiğiniz ve haber verdikleri şeylerde elçilerimizi yalanladığınız bu büyük hadise, {بالحق} “gerçeğin ta kendisi [değil miymiş]?!” Yani vukuu gerçeğe tıpatıp uyan sabit bir hakikat [değil miymiş]?! Artık ona yaslanmaya gücünüz yetmez; bu bir hayal ve büyü değildir ki onun gelişine aldırmayasınız.

ولما اشتد تشوف السامع العالم بما كانوا يبدون من الشماخة والعتو إلى جوابهم، قال في جوابه مستأنفاً: {قالوا} أي مصدقين

Onların sergiledikleri kibir ve azgınlığı bilen dinleyicinin onların cevabını öğrenmeye iştiyakı kuvvetlenince, istînâf (yeni bir başlangıç) olarak onların cevabında şöyle buyurdu: {قالوا} “Dediler ki:” Yani tasdik ediciler olarak,

حيث لا ينفع التصديق: {بلى} وما كفاهم البدار إلى تكذيب أنفسهم حتى أقسموا عليه لأن حالهم كان مباعداً للإقرار، وذكروا صفة الإحسان زيادة في الخضوع والإذعان {وربنا} أي إنه لحق هو من أثبت الأشياء، وليس فيه شيء مما يقارب السحر، ثم استأنف جواب من سأل عن جوابه لهم بقوله تعالى: {قال} مبكتاً لهم بياناً لذلهم موضع كبرهم الذي كان في الدنيا مسبباً عن تصديقهم هذا الذي أوقعوه في غير موضعه وجعلوه في دار العمل التي مبناها على الإيمان بالغيب تكذيباً معبراً بما يفهم غاية الاستهانة لهم: {فذوقوا العذاب} أي باشروه مباشرة الذائق باللسان، ثم صرح بالسبب فقال: {بما كنتم} أي خلقاً وخلقاً مستمراً دائماً أبداً {تكفرون *} في دار العمل.

tasdikin fayda vermediği yerde: {بلى} “Evet!” Kendilerini yalanlamaya koşuşmaları yetmezmiş gibi bir de buna yemin ettiler; çünkü onların hali ikrardan uzaktı. Boyun eğme ve teslimiyeti artırmak için de ihsan vasfını (Rab ismini) zikrettiler: {وربنا} “Rabbimize andolsun ki [öyledir]!” Yani o şüphesiz haktır, şeylerin en sabit olanıdır ve onda büyüye yaklaşan hiçbir şey yoktur. Sonra O'nun onlara cevabını soran kimseye cevap olarak istînâf yoluyla Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قال} “[Allah] buyurdu ki;” dünyadaki kibirlerinin yerini alan zilletlerini beyan etmek üzere onları susturarak... Ki o kibir, gayba iman üzerine kurulu olan amel yurdunda yalanlama kabilinden yaptıkları bu yersiz tasdiklerinden kaynaklanmıştı; onlara son derece hakareti ifade eden bir lafızla şöyle buyurdu: {فذوقوا العذاب} “O halde tadın azabı!” Yani dil ile tadan kimsenin temas etmesi gibi ona bizzat temas edin! Sonra sebebini açıkça belirterek şöyle buyurdu: {بما كنتم} “sebebiyle,” yani huy ve yaratılış bakımından sürekli, daimi ve ebedi olarak, {تكفرون} “inkâr etmekte olduğunuz” amel yurdunda.

ولما علم بما قام من الأدلة وانتصب من القواطع أن هذا مآلهم، سبب عنه قوله رداً على ما بعد خلق الخافقين في مطلعها من أمر الرسول ﷺ ونسبتهم له إلى الافتراء وما بعده: {فاصبر} أي على مشاق ما ترى في تبليغ الرسالة، قال القشيري: والصبر

Ortaya konan deliller ve dikilen kesin hüccetlerle akıbetlerinin bu olduğu bilinince, surenin başında iki ufkun (göklerin ve yerin) yaratılışından sonra zikredilen Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) meselesine ve onların onu iftiraya ve sonrasına nispet etmelerine karşılık olmak üzere şu buyruğunu buna bağladı: {فاصبر} “O halde sabret;” yani risaleti tebliğ etme hususunda gördüğün meşakkatlere karşı... Kuşeyrî şöyle demiştir: Sabır,

هو الوقوف بحكمِ الله والثبات من غير بث ولا استكراه. {كما صبر أولوا العزم} أي الجد في الأمر والحزم في الجد والإرادة المقطوع بها والثبات الذي لا محيد عنه، الذين مضوا في أمر الله مضياً كأنهم أقسموا عليه فصاروا كالأسد في جبلته والرجل الشديد الشجاع المحفوف بقبيلته، قال الرازي في اللوامع: فارقت نفوسهم الشهوات والمنى فبذلوا نفوسهم لله صدقاً لاتفاق النفس القلب على البذل.

sızlanıp şikâyet etmeksizin ve zorlanma hissetmeksizin Allah'ın hükmünde durmak ve sebat etmektir. {كما صبر أولوا العزم} “azm sahiplerinin sabrettiği gibi;” yani işte ciddiyet, ciddiyette kararlılık, kesin irade ve kendisinden sapılmayan bir sebat sahibi olanların... Onlar Allah'ın emrinde sanki üzerine yemin etmişçesine öyle bir yürüdüler ki fıtratındaki aslan gibi ve kabilesiyle kuşatılmış güçlü, cesur bir er gibi oldular. Râzî el-Levâmi'de şöyle demiştir: 'Onların nefisleri şehvetlerden ve arzulardan ayrıldı; nefis ile kalbin fedakârlık hususunda ittifak etmesi sebebiyle nefislerini sadakatle Allah'a adadılar.'

ولما تشوف السامع إلى بيانهم قال: {من الرسل} عليهم الصلاة والسلام، وقيل وهو ظاهر جداً: أن «من» للتبعيض، والمراد بهم أصحاب الشرائع الذين اجتهدوا في تأسيس قواعدها وتثبيت معاقدها، ومشاهيرهم نوح وإبراهيم وموسى وعيسى صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين وقد نظمهم بعضهم في قوله:

Dinleyici onların beyanına iştiyak duyunca şöyle buyurdu: {من الرسل} “peygamberlerden;” -aleyhimüssalâtü vesselâm-. Pek açık olan bir görüşe göre 'min' (من) teb'îz (kısmilik) içindir; onlardan maksat, şeriatların kaidelerini tesis etmede ve bağlarını sağlamlaştırmada gayret sarf eden şeriat sahibi peygamberlerdir. Onların meşhurları Nûh, İbrâhîm, Mûsâ ve Îsâ'dır -salavâtullâhi ve selâmühû aleyhim ecmaîn-. Bazıları onları şu beytinde nazmetmiştir:

أولو العزم نوح والخليل بن آزر ... وموسى وعيسى والحبيب محمد

Ülü'l-azm Nûh'tur, Âzer'in oğlu Halîl'dir... Mûsâ'dır, Îsâ'dır ve Habîb Muhammed'dir.

والخلاف في تعيينهم كثير منتشر هذا القول أشهر ما فيه، وكله مبني على أن «من» للتبعيض وهو الظاهر، والقول بأنهم جميع الرسل -

Onların tayin edilmesi konusundaki ihtilaf pek çok ve yaygındır; bu görüş o konudaki en meşhur olandır. Bunların tamamı 'min' edatının teb'îz için olduğu esasına dayanır ki zahir olan da budur. Onların bütün peygamberler olduğu görüşü ise -

قال ابن الجوزي - قاله ابن زيد واختاره ابن الأنباري وقال: «من» للتجنيس لا للتبعيض، وفي قول أنهم جميع الأنبياء إلا يونس ﵊ قال ابن الجوزي: حكاه الثعلبي.

İbnü'l-Cevzî'nin belirttiğine göre- İbn Zeyd tarafından söylenmiş ve İbnü'l-Enbârî tarafından tercih edilmiştir. O şöyle demiştir: ''Min' teb'îz için değil tec倖s (cins beyanı) içindir.' Bir görüşe göre de Yûnus (aleyhisselâm) hariç bütün peygamberlerdir; İbnü'l-Cevzî, bunu Sa'lebî'nin naklettiğini söylemiştir.

ولما أمره بالصبر الذي من أعلى الفضائل، نهاه عن العجلة التي هي من أمهات الرذائل، ليصح التحلي بفضيلة الصبر الضامنة للفوز والنصر فقال: {ولا تستعجل لهم} أي تطلب العجلة وتوجدها بأن تفعل شيئاً مما يسوءهم في غير حينه الأليق به. ولما كان ما أمر به ونهى عنه في غاية الصعوبة، سهله بقوله مستأنفاً: {كأنهم يوم يرون} أي في الدنيا عند الموت مثلاً أو في الآخرة وقت العرض والحساب والهول الأعظم الأكبر الذي تقدمت الإشارة إليه جداً والتحذير منه لأهل المعاصي والبشارة فيه لأهل الطاعة، فأما هذه الطائفة فإذا رأوا {ما يوعدون} من ظهور الدين في الدنيا والبعث في الآخرة، وبناه للمفعول لأن المنكىء هو الإيعاد لا كونه من معين {لم يلبثوا} أي في الدنيا حيث كانوا عالين {إلا ساعة} .

Ona faziletlerin en yücelerinden olan sabrı emredince, zafer ve kurtuluşu temin eden sabır faziletiyle bezenmenin sıhhati için reziletlerin anası olan acelecilikten onu nehyederek şöyle buyurdu: {ولا تستعجل لهم} “onlar için acele etme;” yani onları üzecek bir şeyi en uygun zamanının dışında yaparak acele isteme ve onu ortaya çıkarma. Kendisine emredilen ve nehyedilen şey son derece zor olunca, istînâf yoluyla şöyle buyurarak bunu kolaylaştırdı: {كأنهم يوم يرون} “Onlar gördükleri gün sanki;” yani dünyada mesela ölüm anında veya âhirette arz, hesap ve daha önce çokça işaret edilen, isyan ehline sakındırma, itaat ehline ise müjde olan en büyük dehşet vaktinde... Bu taife gördükleri vakit, {ما يوعدون} “tehdit olundukları şeyi;” dünyada dinin galip gelmesi ve âhirette dirilişten ibaret olan... Fiili meçhul kıldı, çünkü can yakıcı olan şey tehdit edilmektir, onun muayyen bir kimseden olması değildir. {لم يلبثوا} “kalmamış gibi olurlar;” yani üstün oldukları dünyada, {إلا ساعة} “ancak bir saat.”

ولما كانت الساعة قد يراد بها الجنس وقد تطلق على الزمن الطويل، حقق أمرها وحقرها بقوله: {من نهار} ولما تكفل ما ذكر في هذه السورة من الحجج الظاهرة والبراهين الباهرة ببيان ما هو

Vakit (saat) lafzıyla bazen cins kastedilebildiği ve uzun zamana da ıtlak olunabildiği için, şu buyruğuyla onun durumunu pekiştirip küçülttü: {من نهار} “gündüzden.” Bu surede zikredilen açık deliller ve parlak bürhanlar, surenin maksadı olan hususu

مقصودها بحيث لم يبق فيه لبس، وكان مقصودها آئلاً إلى سورة إبراهيم ﵊، وهو التوحيد اللازم منه إحاطة العلم بكل شيء وشمول القدرة لكل شيء ختمت بما ختمت به إبراهيم إلا أن لحواميم لباباً، حذف المبتدأ ومتعلق الخبر وقيل: {بلاغ} أي هذا الذي ذكر هنا هو من الظهور وانتشار النور بحيث يرد المنذرين ويوصلهم إلى رضى العزيز الحكيم الكافل بالنور الدائم والنعيم المقيم، ومن لم يوصله فذلك الذي حكم العزيز بشقائه فلا حيلة لغيره في شفائه من عظيم دائه، ولذلك سبب عن كونه بلاغاً قوله زيادة على ختام إبراهيم ما يناسب مطلعها: {فهل يهلك} بني للمفعول من أهلك، لأن المحذور الهلاك وإن لم يعين المهلك، وللدلالة على أن إهلاكهم عليه ﷾ يسير جداً {إلا القوم} الذين فيهم أهلية القيام بما يحاولونه من اللدد {الفاسقون *} أي العريقون في إدامة الخروج من محيط ما يدعو إليه هادي العقل والفطرة الأولى من الطاعة الآتي بها النقل إلى مضل المعصية الناهي عنها والعقل، وأما الذين فسقوا والذين يفسقون فإن هادي هذه السورة يردهم ويوصلهم إلى المقصود، فهذا الآخر نتيجة قوله أولها {والذين كفروا عما أنذروا معرضون} وذكر اليوم الموعود هو الأجل الذي أوجد الخافقان لأجله وبسببه والدلالة على القدرة بخلقهما من غير إعياء هو ذكره أولهما أنهما ما خلقا إلا بالحق، وذكر البلاغ هو تنزيل الكتاب من الله وحكمه على العريق بالفسق بالهلاك مع الهادي الشفيق ولغيره بالنجاة بعد انسيابه في الفسق مع التكرر هو من ثمرات العزة والحكمة، فقد التحم هذا الآخر بذاك الأول أيّ التحام، واتصل بمعناه اتصال الجوهر النفيس في متين النظام، والتأم بأول التي تليها أحسن التئام فسبحان من جعله أشرف الكلام، لكونه صفة الملك العلام، منزلاً على خاتم الرسل الكرام، ورسول - الملك العلام - صلى الله عليه وعلى آله وأصحابه وأهل بيته الكرام وسلم تسليماً كثيراً.

Surenin maksadı içinde hiçbir kapalılık kalmayacak şekilde [ortaya konmuş] ve bu maksat, her şeyi kuşatan ilmi ve her şeyi kapsayan kudreti gerektiren tevhid olan İbrahim aleyhisselâm suresine raci olmuştur. Hâ-mîm'lerin bir özü/cevheri bulunması müstesna, bu sure de İbrahim suresinin sonlandığı gibi sonlandırılmıştır. Mübteda (özne) ile haberin (yüklem) müteallakı hazfedilmiş ve şöyle buyrulmuştur: {بلاغ} “[Bu,] bir tebliğdir.” Yani burada zikredilen husus, uyarılanları geri döndürecek ve onları ebedi nuru ve daimi nimeti üstlenen Azîz ve Hakîm olanın rızasına ulaştıracak derecede açık ve nur saçıcıdır. Kendisini [bu hedefe] ulaştıramadığı kimse ise, Azîz olan [Allah]ın bedbahtlığına hükmettiği kimsedir; artık onun bu büyük derdine O'ndan başkasının derman bulması mümkün değildir. Bu sebeple [bu kitabın] bir tebliğ oluşuna binaen, İbrahim suresinin sonuna ilaveten bu surenin başlangıcına uygun olarak şöyle buyrulmuştur: {فهل يهلك} “Hiç helak edilir mi?” fiil [‘ehleke’den] meçhul (edilgen) olarak kurulmuştur; zira sakınılan şey helak edenin kim olduğu belirtilmese de bizzat helakin kendisidir ve ayrıca onları helak etmenin O'na celle ve alâ pek kolay olduğuna delalet etmektedir; {إلا القوم} “başkası, o topluluktan” yani giriştikleri inatlaşmayı sürdürme ehliyetine sahip olanlardan, {الفاسقون} “yoldan çıkmış [fâsıklar topluluğundan]?” Yani aklın ve ilk fıtratın rehberliğinin çağırdığı, naklin (vahyin) getirdiği itaat dairesinden sürekli çıkarak aklın yasakladığı saptırıcı isyana girmekte kökleşmiş olanlardan başkası [helak edilir mi?]. Fasıklık etmiş olanlar ile fasıklık yapacak olanlara gelince; şüphesiz bu surenin kılavuzluğu onları geri çevirip maksada ulaştırır. İşte bu son, surenin başındaki: {والذين كفروا عما أنذروا معرضون} “İnkâr edenler ise uyarıldıkları şeyden yüz çevirmektedirler” buyruğunun bir neticesidir. Vaad edilen günün zikredilmesi, doğu ile batının kendisi için ve onun sebebiyle var edildiği eceldir; yorulmaksızın yaratılmalarındaki kudrete delalet ise, surenin başında onların ancak hak ile yaratıldıklarının zikredilmesidir. Tebliğin zikri, Kitabın Allah katından indirilmesidir; şefkatli bir yol gösterici bulunmasına rağmen fasıklıkta kökleşmiş olanın helakine, onun dışındakilerin ise fasıklığa sürüklendikten sonra tekerrürle birlikte kurtuluşuna hükmetmesi ise izzet ve hikmetin semerelerindendir. Nitekim bu son, o ilk kısma öyle bir kenetlenmiş ve anlamına sağlam bir dizideki değerli bir mücevher gibi öyle bağlanmıştır ki, kendisini takip eden [surenin] başıyla da en güzel şekilde kaynaşmıştır. Bunu en şerefli kelam kılan zât münezzehtir; zira o, her şeyi çok iyi bilen Melik'in (Allah'ın) bir sıfatı olup, kerim elçilerin sonuncusuna ve her şeyi çok iyi bilen Melik'in elçisine -Allah ona, âline, ashabına ve kerim Ehl-i Beyt'ine salât ve pek çok selam eylesin- indirilmiştir.