Binûn

Muhammed — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

توليتكم بتحصيل محصل أوجبها لكم وزينها في أعينكم حتى فعلتموها، وهذا المعنى الثاني هو المراد ببنائه للمجهول في رواية رويس عن يعقوب {أن تفسدوا} أي توقعوا الإفساد العظيم الذي يستمر تجديده منكم {في الأرض} بقتال يكرهه الله ويسخطه ويغضب أشد غضب على فاعله وتكونوا في غاية الجرأة عليه، فإن الذي رحمكم بإنزال ما أنزل حكم بأن من جبن عما يرضيه رغبة في الآخرة اجترأ على ما يسخطه حباً في الدنيا، وقد كنتم في الجاهلية على ذلك في الغارة من بعضكم على بعض ونحو ذلك {وتقطعوا} تقطعياً عظيماً شديداً كثيراً منتشراً كبيراً {أرحامكم *} فتكونوا بذلك أعزة على المؤمنين كما كنتم أذلة على الكافرين، وأقل ما في إعراضكم خذلانكم للمؤمنين المجاهدين بما قد يكون سبباً لظهور الكافرين عليهم فتكونوا بذلك قد جمعتم بين قطيعة أرحامهم وفقدكم لما كان يصل إليكم من منافعهم، فإن كففتم بعدهم عن قتلهم كنتم مع ما فاتكم من خيرهم أجبن الناس وأرضاهم بالعار، وإن تعاطيتم الأخذ بثأرهم كنتم كمن أخذ في

sizin iş başına geçmeniz, onu sizin için gerekli kılan ve gözlerinizde süsleyen bir etkenin tesiriyle gerçekleşir de neticede onu yaparsınız. Bu ikinci mana, Ruveys'in Ya'kûb'dan rivayetindeki meçhul kipiyle kastedilen anlamdır: {أن تفسدوا} yani sizden sürekli yenilenip sürecek olan o büyük bozgunculuğu çıkarmanız {في الأرض} Allah'ın hoşlanmadığı, gazap ettiği, işleyenine son derece öfkelendiği ve sizin de cüretkarlıkta son derece ileri gittiğiniz bir savaşla yeryüzünde [fesat çıkarmanız]. Çünkü indirdiği şeyleri indirerek size merhamet eden [Allah], ahiret arzusuyla O'nun rızasından kaçıp korkaklık gösterenin, dünya sevgisiyle O'nun gazabına yol açacak şeylere cüret edeceğine hükmetmiştir. Nitekim Câhiliye döneminde birbirinize baskınlar yaparak ve benzeri şekillerde bu hal üzereydiniz. {وتقطعوا} ve büyük, şiddetli, yaygın bir şekilde kesip koparmanız {أرحامكم *} “akrabalık bağlarınızı koparmanız beklenmez mi?” Böylece kâfirlere karşı alçak gönüllü olduğunuz gibi müminlere karşı da üstünlük taslar ve katılaşırsınız. Sizin [cihaddan] yüz çevirmenizin en hafif neticesi, mücahid müminleri yüzüstü bırakıp yardımsız bırakmanızdır ki bu da kâfirlerin onlara galip gelmesine sebep olabilir; böylece hem onların akrabalık bağlarını koparmayı hem de onların size ulaşan menfaatlerini kaybetmeyi bir arada işlemiş olursunuz. Şayet onlardan sonra onları öldürmekten el çekseniz bile, kaçırdığınız hayırla birlikte insanların en korkağı ve zillete en çok razı olanı olursunuz; şayet onların intikamını almaya kalkışsanız, emrolunduğu şeyi

فعل ما أمر به بعد فواته وأن له ذلك، وقد علم من هذا أن من أمر بالمعروف وجاهد أهل المنكر أمن الإفساد في الأرض وقطيعة الرحم، ومن تركه وقع فيهما، ويمكن أن يكون «توليتم» من ولاية الأمر، فتكون الآية مشيرة إلى ولاية الفجرة ومنذرة بذلك أن اصنع الأمر بالمعروف، وقد وقع ذلك وشوهد ما ابتنى عليه من الفساد والقطيعة، وعزائم الأنكاد وسوء الصنيعة.

vakti geçtikten sonra yapmaya kalkışan ve artık bunu elde edemeyecek olan kimse gibi olursunuz. Buradan anlaşılmıştır ki, iyiliği emredip münker ehline karşı cihat eden kimse, yeryüzünde fesat çıkarmaktan ve akrabalık bağlarını koparmaktan emin olur; bunu terk eden ise her ikisine de düşer. «Tevelleytum» (توليتم) ifadesinin 'yönetimi ele almak' (velâyetü'l-emr) manasında olması da mümkündür; bu takdirde ayet, fasıkların/günahkârların yönetimine işaret etmekte ve bununla iyiliği emretmeyi öğütleyip uyarmaktadır. Nitekim bu gerçekleşmiş ve bunun üzerine bina edilen fesat, akrabalık bağlarının kopması, sıkıntıların şiddeti ve kötü muamele bizzat müşahede edilmiştir.

ولما بين لهم ما يكون ممن تثاقل عن أمر الله، لأن الملك لا يطرق احتمالاً في شيء إلا وهو واقع فرقاً بين كلامه وكلام غيره، فكيف بملك الملوك المحيط بكل شيء قدرة وعلماً، بين حالهم الذي أنتج لهم ذلك، فقال ملتفتاً عنهم إيذاناً بالغضب مخاطباً لمن جبل على الشفقة على خلق الله والرحمة لهم إعلاماً له بأن هؤلاء قد تحتم شقاؤهم فليسوا بأهل للشفاعة فيهم ولا للأسى عليهم: {أولئك} أي البعداء البغضاء {الذين لعنهم الله} أي طردهم أشد الطرد الملك الأعظم لما ذكر من إفسادهم وتقطيعهم؛ ثم سبب عن لعبهم قوله تعالى: {فأصمهم} عن الانتفاع بما يسمعون {وأعمى أبصارهم *} عن الارتفاق بما يبصرون،

Allah'ın emrine karşı ağır davranan kimseden ne sadır olacağını onlara açıklayınca -çünkü Melik olan Allah, kelamıyla başkasının kelamı arasındaki fark gereği, bir şeye ihtimal olarak değinmişse o mutlaka vuku bulur; nerede kaldı ki kudret ve ilmiyle her şeyi kuşatan mülkün yegane sahibi olsun- onlara bunu doğuran durumlarını beyan etti. Bunun üzerine öfkeyi bildirmek üzere onlardan yüz çevirerek, Allah'ın yarattıklarına karşı şefkat ve merhametle donatılmış olan [Zat'a], bunların şekavetinin kesinleştiğini, dolayısıyla haklarında şefaate ve üzülmeye layık olmadıklarını bildirmek üzere hitap ederek şöyle buyurdu: {أولئك} yani o uzak ve nefret edilen kimseler {الذين لعنهم الله} “işte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği”, yani zikredilen bozgunculukları ve bağları koparmaları sebebiyle Melik-i A'zam'ın kendilerini en şiddetli şekilde kovduğu kimselerdir. Sonra bu lanetlerinin bir neticesi olarak Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فأصمهم} “sağırlaştırdığı”, işittiklerinden faydalanmaktan [onları mahrum bıraktığı], {وأعمى أبصارهم *} “ve gözlerini kör ettiği kimselerdir.” gördüklerinden ibret ve istifade almaktan [onları alıkoyduğu kimsedir].

فليس سماعهم سماع ادكار، ولا إبصارهم إبصار اعتبار، فلا سماع لهم ولا إبصار.

Artık onların işitmeleri öğüt alma işitmesi, görmeleri de ibret alma görmesi değildir; dolayısıyla onların ne bir işitmesi ne de bir görmesi vardır.

ولما أخبر بذلك فكان ربما سأل من لا يعي الكلام حق وعيه عن السبب الموجب للعن المسبب للصم والعمى، أجابه بقوله منكراً موبخاً مظهراً لتاء التفعل إشارة إلى أن المأمور به صرف جميع الهمة إلى التأمل: {أفلا يتدبرون} أي كل من له أهلية التدبر بقلوب منفتحة منشرحة ليهتدوا إلى كل خير {القرآن} بأن يجهدوا أنفسهم في أن يتفكروا في الكتاب الجامع لكل خير الفارق بين كل ملبس تفكر من ينظر في أدبار الأمور وماذا يلزم من عواقبها ليعلموا أنه لا عون على الإصلاح في الأرض وصلة الأرحام والإخلاص لله في لزوم كل طاعة والبراءة من كل معصية مثل الأمر بالمعروف من الجهاد بالسيف وما دونه، وربما دل إظهار التاء على أن ذلك من أظهر ما في القرآن من المعاني، فلا يحتاج في العثور عليه إلى كبير تدبر- والله أعلم.

Bunu haber verince, sözü hakkıyla idrak edemeyen kimsenin sağırlık ve körlüğe sebep olan laneti gerektiren sebebi sorması muhtemel olduğundan, kınayarak, azarlayarak ve emredilen şeyin bütün himmeti düşünmeye yöneltmek olduğuna işaret etmek üzere tefe‘‘ul kalıbındaki te (ت) harfini izhar ederek cevap verdi: {أفلا يتدبرون} “Düşünmüyorlar mı?” yani her hayra hidayet bulabilmeleri için tefekkür ehliyetine sahip olan herkes açık ve ferah kalplerle [düşünmez mi], {القرآن} “Kur'an'ı?” her hayrı toplayan ve her türlü şüpheyi ayıran Kitap üzerinde, işlerin sonunu ve akıbetlerinin neyi gerektirdiğini gözeten kimsenin tefekkürüyle nefislerini zorlayarak tefekkür etmezler mi? Ta ki yeryüzünde ıslaha, akrabalık bağlarını gözetmeye, her itaate sarılmada ve her günahtan uzak durmada Allah'a ihlasla yönelmeye; kılıçla yapılan cihat ve onun dışındaki yollarla emr-i bi'l-ma'ruf gibi bir desteğin olamayacağını bilsinler. Te harfinin izhar edilmesi, bunun Kur'an'daki en açık manalardan biri olduğuna, dolayısıyla onu fark etmek için derin bir düşünmeye bile ihtiyaç bulunmadığına delalet edebilir -en doğrusunu Allah bilir-.

ولما كان الاستفهام إنكارياً فكان معناه نفياً، فهو لكونه داخلاً على النفي نفي له فصار إثباتاً، فكان كأنه قيل: هل يجددون التدبر تجديداً مستمراً لترق قلوبهم به وتنير بصائرهم له، فيكفوا عن

Soru inkarî (azarlayıcı/reddedici) olunca manası nefy (olumsuzluk) oldu; bu nefy de olumsuzluğun üzerine dahil olduğundan onu olumsuzladı ve böylece isbata (olumluya) dönüştü. Sanki şöyle denilmiş gibi oldu: Kalpleri onunla incelsin ve basiretleri onunla aydınlansın da

الإفساد والتقطيع، عادله بقوله مشبهاً للقلوب بالصناديق دالاً على ذلك التشبيه بذكر ما هو مختص بالصناديق من الأقفال: {أم على قلوب} من قلوب الغافلين لذلك، ونكرها لتبعيضها وتحقيرها بتعظيم قسوتها {أقفالها *} أي الحقيقة بها الجديرة بأن تضاف إليها، فهي لذلك لا تعي شيئاً ولا تفهم أمراً ولا تزداد إلا غباوة وعناداً، لأنها لا تقدر على التدبر، قال القشيري: فلا تدخلها زواجر التنبيه ولا ينبسط عليها شعاع العلم، فلا يحصل لهم فهم الخطاب، والباب إذا كان مقفلاً فكما لا يدخل فيه شيء فلا يخرج ما فيه، فلا كفرهم يخرج ولا الإيمان الذي يدعون إليه يدخل - انتهى. والإضافة تشعر بأن بعض المتولين على قلوبهم أقفال، لكن ليست متمكنة فيها، فهو سبحانه يفتحها بالتوبة عليهم إذا أراد، وأما الأولون فلا صلاحية لهم، وفي هذه الآية أعظم حاث على قبول أوامر الله لا سيما الجهاد في سبيله وأشد زاجر عن الإعراض عنه لأن حاصلها أنه لعن من أعرض عنه لكونه لا يتدبر القرآن مع وضوحه ويسره ليعلم فوائد الجهاد الداعية إليه المحببة فيه، فكان كأن قلبه مقفل، والآية من الاحتباك:

bozgunculuktan ve bağları koparmaktan vazgeçsinler diye sürekli bir şekilde tefekkürü yenilemezler mi? Kalpleri sandıklara benzeterek ve sandıklara mahsus olan kilitleri zikretmek suretiyle bu teşbihe delalet ederek onun dengi olan şu ifadeyi getirdi: {أم على قلوب} “Yoksa kalpler üzerinde”, bundan gafil olanların kalpleri üzerinde midir? Katılığının büyüklüğü sebebiyle onları kısmileştirmek ve değersizleştirmek için tenvinli (belirsiz) getirdi, {أقفالها *} “kilitleri mi var?” yani kendilerine layık ve kendilerine izafe edilmeye müstahak olan kilitleri mi vardır? Bu yüzden onlar hiçbir şeyi kavrayamaz, hiçbir emri anlayamaz; ahmaklık ve inattan başka bir şeyleri artmaz, çünkü تدبر (derin tefekkür) yapmaya güçleri yetmez. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Onlara uyarıcı ikazlar girmez ve üzerlerine ilim nuru yayılmaz; böylece hitabı anlayamazlar. Kapı kilitli olduğunda içine bir şey girmediği gibi içindeki de çıkmaz; binaenaleyh ne onların küfrü dışarı çıkar ne de davet edildikleri iman içeri girer' -sözün sonu-. İzafet, yüz çevirenlerin bazılarının kalpleri üzerinde kilitler bulunduğunu, fakat bu kilitlerin kalplerde kökleşmiş olmadığını ihsas ettirir; nitekim O [Subhânehu], dilediği takdirde tevbe nasip ederek bu kilitleri açar. İlk zikredilenlere gelince, onlarda hiçbir salahiyet yoktur. Bu ayette, başta Allah yolunda cihat olmak üzere Allah'ın emirlerini kabule en büyük teşvik ve ondan yüz çevirmeye karşı en şiddetli sakındırma vardır. Zira ayetin özeti şudur: Cihat ve teşvik edici faydalarını bilmek üzere apaçık ve kolay olmasına rağmen Kur'an'ı düşünmediği için ondan yüz çeviren kimseyi [Allah] lanetlemiştir; öyle ki sanki onun kalbi kilitlidir. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır:

ذكر التدبر أولاً دليلاً على ضده ثانياً، والأقفال ثانياً دليلاً على ضدها أولاً، وسره أنه ذكر نتيجة الخير الكافلة بالسعادة أولاً وسبب الشر الجامع للشقاوة ثانياً.

İlk olarak tefekkürün zikredilmesi, ikinci olarak onun zıddına delildir; ikinci olarak kilitlerin zikredilmesi de ilk olarak onun zıddına delildir. Bunun sırrı şudur: İlk önce saadeti garanti eden hayrın neticesini, ikinci olarak da şekaveti toplayan şerrin sebebini zikretmiştir.

ولما أخبر ﷾ بأقفال قلوبهم، بين منشأ ذلك، فقال مؤكداً تنبهاً لمن لا يهتم به على أنه مما ينبغي الاهتمام بالنظر فيه ليخلص الإنسان نفسه منه، وتكذيباً لمن يقال: إن ذلك حسن: {إن الذين ارتدوا} أي عالجوا نفوسهم في منازعة الفطرة الأولى في الرجوع عن الإسلام، وهو المراد بقوله: {على أدبارهم} أي من أهل الكتاب وغيرهم، فقلبوا وجوه الأمور إلى ظهورها، فوقعوا في الضلال فكفروا.

Allah Azze ve Celle kalplerinin kilitli olduğunu haber verince, bunun kaynağını beyan etti ve buna önem vermeyen kimseyi insanın kendisini bundan kurtarması için üzerine düşünülmesi gereken bir husus olduğuna dikkat çekmek ve 'bu durum güzeldir' diyen kimseyi yalanlamak üzere pekiştirerek şöyle buyurdu: {إن الذين ارتدوا} “Şüphesiz geri dönenler”, yani İslam'dan geri dönmek suretiyle ilk fıtratla çekişmede nefislerini zorlayanlar -ki {على أدبارهم} “arkalarına [dönenler]” sözüyle kastedilen budur; yani Ehl-i Kitap'tan ve başkalarından olup işlerin ön yüzlerini arkalarına çevirenler, böylece sapıklığa düşüp kâfir olanlar-.

ولما كان الذي يلامون عليه ترك ما أتاهم به النبي ﷺ مما أوحاه الله سبحانه إليه من الشريعة، لا ما في غرائزهم من الملة التي يكفي في الهداية إليها نور العقل، وكان الذم لاحقاً بهم ولو كان ارتدادهم في أدنى وقت، أثبت الجار فقال: {من بعد ما تبين} غاية البيان الذي لا خفاء معه بوجه وظهر غاية الظهور {لهم} بالدلائل التي هي من شدة ظهورها غنية عن بيان مبين {الهدى} أي الذي أتاهم به رسولنا ﷺ.

Kınandıkları husus fıtratlarında bulunan ve hidayete ermek için akıl nurunun yettiği din değil de, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Subhânehu'nun kendisine vahyettiği şeriattan getirdiği şeyleri terk etmeleri olduğu için ve irtidatları en kısa bir zaman diliminde dahi olsa kınama onlara layık bulunduğundan cer harfini sabit kılarak şöyle buyurdu: {من بعد ما تبين} “kendilerine apaçık belli olduktan sonra”, hiçbir kapalılık kalmayacak şekilde tam manasıyla apaçık belli olduktan ve son derece zahir olduktan sonra, {لهم} “kendilerine”, apaçık olmasının şiddetinden dolayı açıklayan birinin beyanına dahi ihtiyaç bırakmayan delillerle, {الهدى} “hidayet”, yani Elçimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine getirdiği [hidayet].

ولما كانوا قد أحرقوا بذلك أنفسهم وأبعدوها به غاية البعد عن كل خير، عبر عن المغوي بما يدل على ذلك فقال تعالى: {الشيطان} أي المحترق باللعنة البعيد من الرحمة {سول} أي حسن {لهم} بتزيينه وإغوائه الذي حصل لهم منه استرخاء في عزائمهم وفتور في هممهم فجروا معه في مراده في طول الأمل، والإكثار من مواقعه الزلل والأماني من جميع الشهوات والعلل، بعد أن زين لهم سوء العمل، بتمكين الله له منهم، وهذا لما علم سبحانه منهم حال الفطرة الأولى {وأملى لهم *} أي أطال في ذلك ووسع بتكرار ذلك عليهم على تعاقب الملوين ومر الجديدين حتى نسوا المواعظ وأعرضوا عن الذكر هذا على قراءة الجماعة بفتح الهمزة واللام، وأما على قراءة البصريين بضم الهمزة وكسر اللام فالمراد أن الله تعالى هو المملي - أي الممهل - لهم بإطالة العمر وإسباغ النعم، وتسهيل الأماني والحلم، عن المعاجلة بالنقم، حتى اغتروا، وهي أيضاً موافقة لقوله تعالى {سنستدرجهم من حيث لا يعلمون وأملي لهم إن كيدي متين} [القلم: ٤٥] ، وأما في قراءة

Bununla nefislerini helake sürükledikleri ve kendilerini her türlü hayırdan son derece uzaklaştırdıkları için, saptıranı buna delalet eden bir lafızla ifade ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {الشيطان} “Şeytan”, yani lanetle yanmış ve rahmetten uzaklaşmış olan [Şeytan], {سول} “süslü gösterdi”, yani güzel gösterdi, {لهم} “onlara”; kendisinde azimlerinde bir gevşeklik ve himmetlerinde bir uyuşukluk meydana gelen süslemesi ve saptırmasıyla [güzel gösterdi]. Böylece Allah'ın onu kendilerine musallat kılmasıyla, kötü ameli onlara süsledikten sonra uzun emel, günahlara çokça dalma, her türlü şehvet ve bahanelerden kaynaklanan kuruntularda Şeytan'ın muradına uyup onunla birlikte sürüklendiler. Bu da Subhânehu'nun onların ilk fıtrat halini bilmesinden dolayıdır. {وأملى لهم *} “ve onlara ümit verdi / mühlet verdi.” Yani gece ve gündüzün ardı ardına gelişi boyunca bunu onlara tekrar ede ede uzatıp genişletti; ta ki öğütleri unuttular ve zikirden yüz çevirdiler. Bu, cemaat kıraatinde hemzenin ve lâmın fethasıyladır. Basralıların kıraatinde ise hemzenin zammesi ve lâmın kesrasıyla olup murat, cezayı acele etmeyip ömrü uzatarak, nimetleri bollaştırarak, kuruntuları ve hilmi kolaylaştırarak onlara mühlet verenin (el-Mümlî) Allah Teâlâ olduğudur; ta ki aldandılar. Bu da Allah Teâlâ'nın şu kavline uygundur: {سنستدرجهم من حيث لا يعلمون وأملي لهم إن كيدي متين} [el-Kalem: 45].

أبي عمرو بفتح الياء فهو فعل ماض مبني للمفعول، ودل على أن المملي هو الله ﷾ قراءة يعقوب بإسكان الياء على أنه مضارع همزته للمتكلم.

Ebû Amr'ın kıraatinde ise yâ harfinin fethasıyla meçhul bir geçmiş zaman fiilidir. Mühlet verenin Allah Azze ve Celle olduğuna, Ya'kûb'un yâ harfinin sükûnu ile hemzesi mütekellim için olan bir muzari fiil olarak okuması delalet etmiştir.

ولما بين تسليطه الشيطان عليهم، بين سببه فقال: {ذلك} أي الأمر البعيد من الخير وما دل عليه صريح العقل {بأنهم} أي بسبب أن هؤلاء المتولين {قالوا للذين كرهوا ما} أي جميع ما {نزل الله} أي الملك الأعظم على التدريج بحسب الوقائع تنزيلاً فيه إعجاز الخلق في بلاغة التركيب مع فصاحة المفردات وجزالتها مع السهولة في النطق والعذوبة في السمع والملاءمة للطبع كما يشهد به كل ذوق من الأغبياء والأذكياء على تباينهم في مراتب الغباوة والذكاء، وإعجاز آخر لهم في رصانة المعنى وحكمته، وثالث في مطابقته للحال الذي اقتضى نزوله مطابقة يعجز الخلق عن الإتيان بمثلها، ورابع بنظمه مع ما نزل قبله من الآيات، لا على ترتيب النزول، بل على ما اقتضته الحكمة التي تتضاءل دونها الأفكار، وتولى خاسئة من جلالتها على الأدبار، بصائر أولي الأبصار، وهؤلاء المقول لهم هذا الكلام هم - والله أعلم - المصارحون بالكفر، قالوا لهم بعد هذه الأدلة من الإعجازات، وما تقدمها من

Şeytan'ı onlara musallat kıldığını beyan edince, bunun sebebini açıklayarak şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu”, yani hayırdan ve sarih aklın gösterdiği şeyden uzak olan bu durum, {بأنهم} “şüphesiz onların”, yani bu yüz çevirenlerin şu sebepten ötürüdür ki, {قالوا للذين كرهوا ما} “hoşlanmayan kimselere şöyle demelerindendir:”, yani tamamından hoşlanmayanlara, {نزل الله} “Allah'ın indirdiği şeylerden”; yani ahmaklık ve zeka derecelerindeki farklılıklarına rağmen hem ahmakların hem de zekilerin zevk-i selimlerinin şahitlik ettiği üzere, telaffuzundaki kolaylık, işitilmesindeki tatlılık ve tabiata uygunluğu ile birlikte kelimelerinin fesahati ve sağlamlığıyla, terkiplerinin belagatiyle mahlukatı aciz bırakan bir indirişle Melik-i A'zam'ın olaylara göre peyderpey indirdiği şeylerden [hoşlanmayanlara]. Ayrıca manasının sağlamlığı ve hikmetiyle mahlukatı aciz bırakan ikinci bir mucize, indirilişini gerektiren duruma mahlukatın benzerini getirmekten aciz kalacağı tam bir mutabakatla üçüncü bir mucize ve nüzul sırasına göre değil de fikirlerin önünde küçüldüğü ve basiret sahiplerinin basiretlerinin celali karşısında perişan olarak arkasını dönüp kaçtığı hikmetin gerektirdiği şekilde kendisinden önce inen ayetlerle olan nazmıyla dördüncü bir mucize taşıyan şeyleri [hoşlanmayanlara]. Kendilerine bu söz söylenenler -en doğrusunu Allah bilir- küfrünü açıkça ilan eden kimselerdir. Bu mucizevi delillerden ve bundan önceki

الآيات البينات الواضحات: {سنطيعكم} بوعد صادق لا خلق فيه {في بعض الأمر} وهو القتال في سبيل الله الذي تقدم أنهم عند نزول سورة يذكر بها يصيرون كالذي يغشى عليه من الموت، فأنتم في أمان من أن نقاتلكم أبداً، فإنا إنما أسلمنا للأمان على دمائنا وأموالنا، والذي نحبه مما ينزل هو التأمين لمن أقر بكلمة الإسلام والقناعة منه بالظاهر والوعد العام بالتبسط في البلاد والتوسعة في الأرزاق ونحو ذلك، فكانوا بذلك كفرة فإن الدين لا يتجزأ، فمن أضاع من أصوله شيئاً فقد أضاعه كله، والتقييد بالبعض يفهم أنهم لا يطيعونهم في البعض الآخر، وهو إظهار الإسلام والتصور بصورة المسالمة، وذلك كله بأن الله تعالى جبلهم جبلة هيأهم فيها لمثل هذا، فلما قالوه مضيعين لما من عليهم من غريزة العقل استحقوا في مجاري عاداتنا لاختيارهم طاعة العدو - مع تعييب علم العواقب عنهم - أن يخذلوا ويسلط عليهم ليكون أخذهم في الظاهر ممن أطاعوه في الباطن، ولو أنهم استمسكوا بدينهم وكانوا مع أهله يداً على من سواهم لم يقدر عليهم عدو، ولا طرقتهم طارقة يكرهونها سوء.

apaçık ve parlak ayetlerden sonra onlara şöyle dediler: {سنطيعكم} “Size itaat edeceğiz”, hilafı olmayan sadık bir vaatle [itaat edeceğiz], {في بعض الأمر} “bazı işlerde.” O da Allah yolunda cihattır ki, daha önce geçtiği üzere kendisinde cihattan bahsedilen bir sure indiğinde ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi olurlar; 'dolayısıyla sizinle asla savaşmayacağımız hususunda güvendesiniz. Biz ancak canlarımızın ve mallarımızın emniyeti için Müslüman olduk. İndirilenlerden bizim hoşumuza giden şey ise, İslam kelimesini ikrar edene emniyet verilmesi, ondan sadece zahirle yetinilmesi, beldelere yayılma ve rızıklarda genişlik gibi genel vaatlerdir.' Böylece kâfir oldular; zira din bölünme kabul etmez. Kim onun esaslarından bir şeyi zayi ederse tamamını zayi etmiş olur. 'Bazı' ile kayıtlanması, diğer bazı hususlarda onlara itaat etmeyeceklerini düşündürür ki o da İslam'ı zahirde göstermek ve barışçıl bir surete bürünmektir. Bütün bunlar, Allah Teâlâ'nın onları böyle bir şeye elverişli bir fıtrat üzere yaratmış olması sebebiyledir. Kendilerine bahşedilen akıl fıtratını zayi ederek bunu söylediklerinde, akıbetlerin ilmi kendilerinden örtülü olmakla birlikte düşmana itaati tercih ettikleri için âdetullah gereği yüzüstü bırakılmayı ve zahirde itaat ettikleri kimseler tarafından batında yakalanıp cezalandırılmaları için üzerlerine musallat kılınmayı hak ettiler. Şayet dinlerine sımsıkı sarılsalar ve din ehline katılıp başkalarına karşı tek bir el olsalardı, hiçbir düşman onlara güç yetiremez ve hoşlanmadıkları hiçbir felaket ve kötülük onların kapısını çalmazdı.

ولما كان من له أدنى عقل لا يخون إلا إذا ظن أن خيانته تخفي ليأمن عاقبتها، صور قباحة ما ارتكبوه فقال: {والله} أي قالوا ذلك والحال أن الملك الأعظم المحيط بكل شيء علماً وقدرة {يعلم} على مر الأوقات {إسرارهم *} أي كلها هذا الذي أفشاه عليهم وغيره مما في ضمائرهم مما لم يبرز على ألسنتهم، ولعلهم لم يعلموه هم فضلاً عن أقوالهم التي تحدثت بها ألسنتهم فبان بذلك أنه لا أديان لهم ولا عقول ولا مروءات.

En küçük bir akla sahip olan kimse dahi ancak ihanetinin gizli kalacağını ve akıbetinden emin olacağını zannettiğinde ihanet edeceğinden, işledikleri cürmün çirkinliğini tasvir ederek şöyle buyurdu: {والله} “Oysa Allah”, yani onlar bunu söylediler ama ilim ve kudretiyle her şeyi kuşatan Melik-i A'zam, {يعلم} her an bilir, {إسرارهم *} “onların gizlediklerini.” Yani dillerine dökülmeyip içlerinde sakladıkları ve kendilerinin bile belki farkında olmadıkları şeylerden başlayarak onların aleyhine ifşa ettiği ve etmediği bütün gizliliklerini ve dillerinin konuştuğu sözlerini bilir. Böylece onların ne dinleri, ne akılları, ne de mürüvvetleri olduğu açığa çıktı.

ولما بين تعالى إحاطة علمه بهم، أتبعه إحاطة قدرته فقال تعالى مسبباً عن خيانتهم وهم في القبضة بما لا يخفى مما يريدون به صيانة أنفسهم عن القتل معبراً بالاستفهام تنبيهاً على أن حالهم مما يجازون به على هذا الاستحقاق له من البشاعة والقباحة والفظاعة ما يحق السؤال عنه لأجله فقال: {فكيف} أي حالهم {إذا توفتهم الملائكة} أي قبضت رسلنا وهم ملك الموت وأعوانه أرواحهم كاملة، فجازتها إلى دار الجزاء مقطوعة عن جميع أسبابهم وأنسابهم فلم ينفعهم تقاعدهم عن الجهاد في تأخير آجالهم، وصور حالهم وقت توفيهم

Allah Teâlâ ilminin onları kuşattığını beyan edince, ardından kudretinin kuşatıcılığını getirdi. Kendilerini öldürülmekten korumak istedikleri ve gizli kalmayan şeylerle O'nun kabzasında bulundukları halde işledikleri ihanetin bir neticesi olarak ve hak ettikleri bu cezanın dehşet, çirkinlik ve vehametinden ötürü sorulmaya layık olduğuna dikkat çekmek üzere soru kipiyle ifade ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فكيف} “Ya nasıl olacak [halleri]”, {إذا توفتهم الملائكة} “melekler onların canlarını aldıkları zaman?” Yani elçilerimiz olan ölüm meleği ve yardımcıları onların ruhlarını tamamen kabzedip bütün bağlarından ve soylarından koparılmış olarak ceza yurduna sevk ettikleri zaman? Cihaddan geri durmaları ecellerini geciktirmede kendilerine hiçbir fayda vermedi. Vefat anındaki hallerini tasvir ederek

فقال: {يضربون} أي يتابعون في حال التوفية ضربهم {وجوههم} التي هي أشرف جوارحهم التي جبنوا عن الحرب صيانة لها عن ضرب الكفار. ولما كان حالهم في جبنه مقتضياً لضرب الأقفاء، صوره بأشنع صوره فقال: {وأدبارهم *} التي ضربها أدل ما يكون على هوان المضروب وسفالته ثم تتصل بعد ذلك آلامهم وعذابه وهوانهم إلى ما لا آخر له.

şöyle buyurdu: {يضربون} “vurarak”, yani canlarını alma anında peş peşe vurarak, {وجوههم} “yüzlerine”; kâfirlerin darbelerinden korumak için savaştan korkup kaçtıkları en şerefli uzuvlarına [vurarak]. Korkaklıklarındaki halleri enselerine vurulmasını gerektirdiğinden, bunu en çirkin suretiyle tasvir ederek şöyle buyurdu: {وأدبارهم *} “ve arkalarına.” Ki arkaya vurulması, vurulan kimsenin zillet ve aşağılığına en çok delalet eden şeydir. Sonra bundan sonra acıları, azapları ve zilletleri sonu gelmeyecek şekilde devam eder.

ولما كان كفران النعيم يوجب مع إحلال النعم إبطال ما تقدم من الخدم قال: {ذلك} أي الأمر العظيم الإهانة من فعل رسلنا بهم {بأنهم اتبعوا} أي عالجوا فطرهم الأولى في أن تبعوا عناداً منهم {ما أسخط الله} أي الملك الأعظم وهو العمل بمعاصيه من موالاة أعدائه ومناواة أوليائه وغير ذلك.

Nimete nankörlük etmek, nimetin yok olmasıyla birlikte geçmişteki amellerin de boşa çıkmasını gerektirdiğinden şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu”, yani elçilerimizin onlara reva gördüğü bu büyük aşağılanma, {بأنهم اتبعوا} “şüphesiz onların uymalarındandır”, yani inatlarından ötürü ilk fıtratlarına karşı mücadele edip tabi olmalarındandır, {ما أسخط الله} “Allah'ı gazaplandıran şeylere”; yani Melik-i A'zam'ın gazabına yol açan, O'nun düşmanlarını dost edinmek, dostlarına düşmanlık beslemek ve benzeri günahları işlemelerindendir.

ولما كان فعل ما يسخط قد يكون مع الغفلة عن أنه يسخط، بين أنهم ليسوا كذلك فقال تعالى: {وكرهوا} أي بالإشراك {رضوانه} بكراهتهم أعظم أسباب رضاه وهو الإيمان، فهم لما دونه بالقعود عن سائر الطاعات أكره، لأن ذلك ظاهر غاية

Gazaplandıran şeyi yapmak bazen onun gazaplandırdığından gafil olmakla birlikte vuku bulabileceğinden, onların böyle olmadığını beyan ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وكرهوا} “ve hoşlanmadılar”, yani şirk koşarak, {رضوانه} “O'nun rızasından”; O'nun rızasının en büyük sebebi olan imandan hoşlanmayarak [rızasından nefret ettiler]. Diğer itaatlerden geri kalarak imanın altındaki şeylerden daha da çok hoşlanmadılar. Çünkü bunun gazap sebebi olduğu son derece

الظهور في أنه مسخط ففاعله مع ذلك غير معذور في ترك النظر فيه {فأحبط} أي فلذلك تسبب عنه أنه أفسد {أعمالهم *} الصالحة فأسقطها بحيث لم يبق لها وزن أصلاً لتضييع الأساس من مكارم الأخلاق من قرى الضيف والأخذ بيد الضعيف والصدقة والإعتاق وغير ذلك من وجوه الإرفاق.

açıktır ve bunu yapan kimse bunun üzerinde düşünmeyi terk etmede asla mazeretli değildir. {فأحبط} “O da boşa çıkardı”, yani işte bundan dolayı O da ifsat edip boşa çıkardı, {أعمالهم *} “onların amellerini.” Salih amellerini boşa çıkarıp düşürdü; öyle ki misafiri ağırlamak, zayıfın elinden tutmak, sadaka vermek, köle azat etmek ve diğer iyilik türleri gibi ahlaki erdemlerin temelini zayi ettikleri için amellerinin hiçbir ağırlığı kalmadı.

ولما صور سبحانه ما أثرته خيانتهم بأقبح صوره، فبان به أنه ما حملهم على ما فعلوه إلا جهلهم وسفاهتهم، فأنتج إهانتهم بالتبكيت فقال عاطفاً على ما تقديره: أعلموا حين قالوا ما يسخطنا أنا نعلم سرهم ونجواهم، وإن قدرتنا محيطة بهم ليكونوا قد وطنوا أنفسهم على أنا نظهر للناس ما يكتمونه ونأخذهم أخذاً وبيلاً فيكونوا أجهل الجهلة: {أم} حسبوا لضعف عقولهم - بما أفهمه التعبير بالحسبان - هكذا كان الأصل، ولكنه عبر بما دل على الآفة التي أدتهم إلى ذلك فقال تعالى: {حسب الذين في قلوبهم} التي إذا فسدت فسد جميع أجسادهم {مرض} أي آفة لا طب لها حسباناً هو في غاية الثبات بما دل عليه التأكيد في قوله ﷾: {أن لن يخرج الله} أي يبرز من هو محيط بصفات الكمال للرسول ﷺ والمؤمنين رضوان الله عليهم

Allah Subhânehu onların ihanetinin doğurduğu neticeyi en çirkin surette tasvir edince, onları buna sevk eden şeyin ancak cehaletleri ve beyinsizlikleri olduğu açığa çıktı ve bu da azarlama yoluyla onları aşağılamayı netice verdi. Takdiri 'Bizi öfkelendiren şeyi söylediklerinde Bizim onların sırlarını ve fısıltılarını bildiğimizi, kudretimizin onları kuşattığını bildiler de insanların önüne gizledikleri şeyleri sereceğimizi ve onları şiddetli bir yakalayışla yakalayacağımızı kendi nefislerine kabul ettirdiler mi ki cahillerin en cahili oldular?' şeklinde olan ifadeye atfederek şöyle buyurdu: {أم} “Yoksa”, zihinlerinin zayıflığı sebebiyle -ki zannetme (hasb) ifadesinin hissettirdiği mana budur- zannettiler mi? Asıl yapı böyleydi; fakat onları buna sevk eden afeti bildiren lafızla ifade ederek Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {حسب الذين في قلوبهم} “kalplerinde olanlar mı sandılar?”, öyle kalpler ki bozulduklarında bütün beden bozulur, {مرض} “bir hastalık”, yani devası olmayan bir afet bulunanlar, Allah Azze ve Celle'nin şu kavlindeki tekit ile son derece sabit bir zanla mı sandılar: {أن لن يخرج الله} “Allah'ın asla çıkarmayacağını”, yani kemal sıfatlarıyla muttasıf olan Zat'ın Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere -Allah'ın rızası üzerlerine olsun- ortaya çıkarmayacağını

على سبيل التجديد والاستمرار {أضغانهم *} أي ميلهم وما يبطنونه في دواخل أكشاحهم من اعوجاجهم الدال على أحقادهم، وهي أنهم كاتمون عداوة في قلوبهم مصرون عليهم يترقبون الدوائر لانتهاز فرصتها، ليس الأمر كما توهموا بل الله يفضحهم ويكشف تلبيسهم.

sürekli ve yenilenen bir tarzda [ortaya çıkarmayacağını], {أضغانهم *} “onların kinlerini?” Yani eğriliklerini, böğürlerinin içinde gizledikleri ve kinlerine delalet eden çarpıklıklarını [çıkarmayacağını mı sandılar]? O kin de kalplerinde bir düşmanlık saklayıp onda ısrar etmeleri ve fırsatını yakalamak için felaketleri gözetlemeleridir. İş onların vehmettiği gibi değildir; bilakis Allah onları rezil edecek ve hilelerini açığa çıkaracaktır.

ولما علم من ذلك إحاطة علمه ﷾ وشمول قدرته علم ما له سبحانه من باهر العظمة وقاهر العزة، فنقل الكلام إلى أسلوبها تنبيهاً على ذلك عاطفاً على ما تقديره: خابت ظنونهم وفالت آراؤهم فلنخرجن ما يبالغون في ستره حتى لا ندع منه شيئاً يريدون إخفاءه إلا كشفناه وأبديناه للناس وأوضحناه، فإنا نعلمهم ونعلم ذلك منهم من قبل أن نخلقهم، فلو نشاء لفضحناهم حتى يعرفهم الناس أجمعون، فلا يخفى منهم أحد على أحد منهم فقال تعالى: {ولو} ويجوز أن تكون واو للحال أي أم حسبوا ذلك والحال أنا لو {نشاء} أي وقعت منا مشيئة الآن أو قبله أو بعده. ولما كانوا لشدة جهلهم لا يتصورون أن سرائرهم كلها معلومة مقدور على أن يعلمها بشر مثلهم، أكد قوله:

Buradan O'nun Azze ve Celle ilminin kuşatıcılığı ve kudretinin şümulü anlaşılınca, Subhânehu'nun ne denli göz kamaştırıcı bir azamete ve kahredici bir izzete sahip olduğu anlaşıldı. Buna dikkat çekmek üzere kelamı o azamet üslubuna aktardı ve takdiri şöyle olan bir cümleye atfetti: 'Onların zanları boşa çıktı, görüşleri iflas etti; gizlemekte aşırıya kaçtıkları şeyleri öyle bir açığa çıkaracağız ki saklamak istedikleri hiçbir şeyi bırakmayıp hepsini insanlara apaçık göstereceğiz. Çünkü Biz onları da onlardaki bu hali de henüz onları yaratmadan önce biliyorduk. Eğer dileseydik onları öyle rezil ederdik ki bütün insanlar onları tanır, onlardan hiçbiri kimseden gizli kalmazdı.' Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {ولو} -vav harfinin hal için olması da caizdir; yani 'Bizim durumumuz bu iken mi böyle sandılar?'- {نشاء} “Biz dileseydik”, yani şimdi, daha önce veya daha sonra Bizden bir dileme vuku bulsaydı. Onlar aşırı cehaletleri sebebiyle bütün gizliliklerinin bilindiğini ve kendileri gibi bir beşere bunun bildirilebileceğini tasavvur edemediklerinden şu sözünü pekiştirdi:

{لأريناكهم} أي رؤية تامة كاشفة لك الغطاء عنهم {فلعرفتهم} أي فتعقبت رؤيتك إياهم معرفتك لهم أنت بخصوصك {بسيماهم} أي بسبب علاماتهم التي نجعلها عالية عليهم غالبة لهم في إظهار ضمائرهم عليها لا يقدرون على مدافعتها بوجه، ولم يذكرهم سبحانه بأسمائهم إبقاء على قراباتهم المخلصين من الفتن.

{لأريناكهم} “onları sana elbette gösterirdik”, yani üzerlerindeki örtüyü sana kaldıracak tam bir gösterişle [gösterirdik], {فلعرفتهم} “sen de onları tanırdın”, yani onları görmenin hemen ardından bizzat sen onları tanırdın, {بسيماهم} “alametlerinden;” yani içlerindeki sırları açığa vurmada üzerlerine galip ve üstün kılacağımız ve hiçbir şekilde savuşturamayacakları alametleri sebebiyle [tanırdın]. Subhânehu, samimi olan akrabalarını fitnelerden korumak için onları isimleriyle zikretmemiştir.

ولما انقضى ما علق بالمشيئة مما كان ممكناً له في الماضي وغيره، عطف عليه ما يجزه له مما كشف من أمرهم في المستقبل فقال مؤكداً لاستبعاد من يستبعد ذلك منهم أو ممن شاركهم في مرض القلب من غيرهم فقال في جواب قسم محذوف دل عليه باللام: {ولتعرفنهم} أي بعد هذا الوقت معرفة تتجدد بحسب تجدد أقوالهم مستمرة باستمرار ضمائرهم الخبيثة وإسرارهم {في لحن القول} أي الصادر منهم، ولحنه فحواه أي معناه ومذهبه وما يدل عليه ويلوح به من مثله عن حقائقه إلى عواقبه وما «يؤول إليه» أمره مما يخفى على غيرك،

Geçmişte ve diğer zamanlarda O'nun için mümkün olup da meşîete (dilemeye) bağlanan hususlar sona erince, gelecekte onların durumundan açığa çıkaracağı kesinleşmiş olan şeyi buna atfetti. Onlardan veya kalbinde hastalık bulunan diğerlerinden bunu uzak gören kimsenin bu zannını reddetmek üzere tekit ederek, lâm harfiyle delalet edilen mahzuf bir yeminin cevabında şöyle buyurdu: {ولتعرفنهم} “Ve sen onları elbette tanırsın”, yani bu vakitten sonra, sözlerinin yenilenmesine göre yenilenen ve habis niyetleri ile sırları sürdükçe devam eden bir tanımayla [tanırsın], {في لحن القول} “konuşma tarzlarından / sözün üslubundan;” yani onlardan sadır olan sözün gelişinden. Lahnu'l-kavl; sözün maksadı, manası, üslubu, işaret ettiği şeyler ve hakikatinden varacağı neticelere ve başkalarına gizli kalıp senin anlayacağın akıbetlere doğru hissettirdiği manalardır.

وقال ابن برجان: هو ما تنحوا إليه بلسانك أي تميل إليه ليفطن لك صاحبك وتخفيه على من لم يكن له عهد بمرادك، وعلى القول بالتحقيق فلحن القول ما يبدو من غرض الكلام وخفيات الخطاب وسياق اللفظ وهيئة السحنة حال القول وإن لم يرد المتكلم أن يظهره ولكنه على الأغلب يغلبه حالاً، فلا يقدر على كل كتمه وإن كان في تكليمه معتمداً على ذلك، وحقيقته حال يلوح عن السر وإظهار كلام الباطن يكاد يناقض كلام اللسان بحال خفية ومعان يقف عليها باطن التخاطب وقال:

İbn Berrecân şöyle demiştir: 'O, arkadaşının seni anlaması için dilinle meylettiğin ve maksadını bilmeyen kimseden gizlediğin şeydir.' Tahkik ehline göre ise lahnü'l-kavl; söz söylenirken konuşanın kastı, hitabın gizli yönleri, lafzın bağlamı ve yüz ifadesinin aldığı şekilden açığa çıkan durumdur. Konuşan bunu açığa vurmak istemese bile çoğu zaman hali ona galip gelir; konuşmasında gizlemeye dayansa dahi onu bütünüyle gizlemeye güç yetiremez. Hakikati ise, sırrı sezdiren bir hal ve gizli bir nükte ile ancak muhatabın batınının vakıf olabileceği manalarla dilin söylediği söze neredeyse zıt düşen iç konuşmanın açığa çıkmasıdır. Şair şöyle demiştir:

ولقد لحنت لكم لكيما تفقهوا ... واللحن يعرفه ذوو الألباب

'Anlayasınız diye size kinayeli/üstü kapalı söyledim (lahantü)... / Üstü kapalı sözü ise ancak akıl sahipleri anlar.'

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

عيناك قد دلتا عيناي منك على ... أشياء لولاهما ما كنت أدريها

'Gözlerin, gözlerime senden öyle şeyleri gösterdi ki... / Şayet o ikisi olmasaydı ben onları asla bilemezdim.'

وقال أبو حيان: كانوا اصطلحوا على الفاظ يخاطبون بها الرسول ﷺ مما ظاهره حسن ويعنون به القبيح، وقال الأصبهاني: وقيل للمخطىء: لاحن لأنه يعدل بالكلام عن الصواب: وقال البغوي: للحن وجهان: صواب وخطأ، فالفعل من الصواب لحن يلحن

Ebû Hayyân şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ettikleri, görünüşü güzel fakat bununla çirkini kastettikleri birtakım lafızlar üzerinde anlaşmışlardı." el-İsfahânî ise şöyle demiştir: "Hata yapana 'lâhin' denilmiştir; çünkü o, sözü doğrudan saptırmaktadır." Begavî de şöyle demiştir: "Lahnın iki veçhi vardır: Doğru ve hata. Doğru olanın fiili [mazi-muzari olarak] lahane yelhanu (لَحَنَ يَلْحَنُ)..."

لحناً فهو لحن - إذا فطن للشيء، والفعل من الخطأ لحن يلحن لحناً فهو لاحن، والأصل فيه إزالة الكلام عن جهته، قال: فكان بعد هذا لا يتكلم منافق عند النبي ﷺ إلا عرفه، وقال الثعلبي: وعن أنس ﵁: ما خفي على رسول الله ﷺ بعد نزول هذه الآية شيء من المنافقين، كان يعرفهم بسيماهم، ولقد كنا في غزوة وفيها سبعة من المنافقين يشكرهم الناس فناموا ذات ليلة وأصبحوا على جبهة كل واحد منهم مكتوب «هذا منافق» ومثل ابن عباس ﵃ بقوله: «ما لنا إن أطعنا من الثواب» قال: ولا يقولون: ما لنا إن عصينا من العقاب.

...mastarı lahnen olup 'lahin' (لَحِن) gelir; bir şeye aklı erdiği zaman [böyle denir]. Hata olanın fiili ise lahane yelhanu lahnen olup 'lâhin' (لَاحِن) gelir. Bundaki asıl [anlam], sözü kendi yönünden saptırmaktır." [Begavî] dedi ki: "Bundan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bir münafık konuştuğunda, [Peygamber] onu mutlaka tanırdı." Se'lebî de şöyle demiştir: Enes radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre]: "Bu ayet indikten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e münafıklardan hiçbir şey gizli kalmadı; onları alametlerinden tanıyordu. Nitekim biz bir gazvede idik ve orada insanların kendilerini övdüğü yedi münafık vardı. Bir gece uyudular ve sabahladıklarında her birinin alnında «Bu bir münafıktır» yazılıydı." İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da onların şu sözünü örnek vermiştir: «İtaat edersek bize ne sevap var?» [İbn Abbâs] dedi ki: «İsyan edersek bize ne ceza var?» demezlerdi.

ولما أخبر سبحانه أنه يعلم ظواهرهم وبواطنهم، وأنه يجليهم لنبيه ﷺ في صور ما يخفونه من أقوالهم، وأكد ذلك لعلمه بشكهم فيه، واجههم بالتبكيت زيادة في إهانتهم عاماً لغيرهم إعلاماً بأنه محيط بالكل فقال عاطفاً على ما تقديره: فالله يعلم أقولكم: {والله} أي مما له من صفات الكمال {يعلم أعمالكم *} كلها الفعلية والقولية جليها وخفيها، علماً ثابتاً غيبياً وعلماً راسخاً شهودياً يتجدد

Subhânehu ve Teâlâ onların zahirlerini ve batınlarını bildiğini, sözlerinden gizledikleri şeylerin suretlerinde onları Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e açığa çıkardığını haber verip bunda şüphe ettiklerini bildiği için bunu pekiştirince, onları daha da alçaltmak ve herkesi kuşattığını bildirmek üzere diğerlerini de kapsayacak biçimde azarlayarak karşılarına çıktı ve takdiri 'Allah sözlerinizi bilir' şeklinde olan ifadeye atıfla şöyle buyurdu: {والله} “Allah”, yani sahip olduğu kemal sıfatlarıyla, {يعلم أعمالكم *} “amellerinizi bilir;” fiilî ve kavlî, açığı ve gizlisiyle hepsini, gaybî sabit bir ilimle ve köklü şuhûdî bir ilimle [bilir ki bu ilim] yenilenir,

بحسب تجددها مستمراً باستمرار ذلك.

onların yenilenmesine göre [yenilenir] ve bu durumun sürmesiyle kesintisiz devam eder.

ولما أخبر سبحانه أنه يعرفهم لنبيه ﷺ، أتبعه الإخبار بأنه يعرفهم لكافة المؤمنين أيضاً، فقال مؤكداً لأجل ظنهم أن عندهم من الملكة الشديدة والعقل الرصين ما يخفون به أمورهم: {ولنبلونكم} أي نعاملكم معاملة المبتلى بأن تخالطكم بما لنا من صفات العظمة بالأوامر الشديدة على النفوس النواهي الكريهة إليها والمصائب، خلطة مميلة محيلة، وهكذا التقدير في الفعلين الآتيين في قراءة الجماعة بالنون جرياً على الأسلوب الأول، وفي قراءة أبي بكر عن عاصم بالياء الضمير لله تعالى الذي هو محيط بصفات العظمة الراجعة إلى القهر وغيرها من صفات الإكرام الآئلة إلى الإنعام، فهو في غاية الموافقة لقراءة النون {حتى نعلم} بالابتلاء علماً شهودياً يشهده غيرنا مطابقاً لما كنا تعلمه علماً غيبياً فنستخرج من سرائركم ما كوناه فيكم وجبلناكم عليه مما لا يعلمه أحد منكم بل ولا تعلمونه أنتم حق علمه {المجاهدين منكم} في القتال وفي سائر الأعمال والشدائد والأهوال امتثالاً للأمر بذلك.

Subhânehu onları Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e tanıttığını haber verince, ardından onları bütün müminlere de tanıtacağını haber verdi ve işlerini kendisiyle gizleyecekleri güçlü bir melekeye ve sağlam bir akla sahip oldukları yönündeki zanları sebebiyle tekit ederek şöyle buyurdu: {ولنبلونكم} “Andolsun ki sizi mutlaka sınayacağız;” yani azamet sıfatlarımız gereğince nefislere ağır gelen emirler, onlara hoş gelmeyen yasaklar ve musibetlerle, sarsıcı ve halden hale geçirici bir temasla sizi sınanan kimse muamelesine tabi tutacağız. İlk üsluba uygun olarak cemaat kıraatinde nûn harfiyle gelen sonraki iki fiildeki takdir de böyledir. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr kıraatinde ise yâ harfiyle olup zamir, kahra raci azamet sıfatlarını ve ihsana varan diğer ikram sıfatlarını kuşatan Allah Teâlâ'ya aittir; dolayısıyla nûn kıraatiyle tam bir uyum içindedir. {حتى نعلم} “ta ki bilelim;” yani gaybî bir ilimle bildiğimize mutabık olarak, başkalarının da şahit olacağı şuhûdî bir ilimle bu imtihan vesilesiyle bilelim ve sizden hiç kimsenin, hatta bizzat sizin dahi hakkıyla bilmediğiniz, içinizde var ettiğimiz ve fıtratınıza yerleştirdiğimiz şeyleri sırlarınızdan açığa çıkaralım; {المجاهدين منكم} “içinizden cihad edenleri,” yani bu konudaki emre uyarak savaşta ve diğer bütün amellerde, zorluklarda ve korkularda [cihad edenleri].

ولما كان عماد الجهاد الصبر على المكاره قال تأكيداً لأمره:

Cihadın direği hoşa gitmeyen şeylere sabretmek olduğundan, durumunu tekit etmek üzere şöyle buyurdu:

{والصابرين} أي على شدائد الجهاد وغيره من الأنكاد، قال القشيري: فبالابتلاء والامتحان تتبين جواهر الرجال، فيظهر المخلص ويتضح المماذق وينكشف المنافق. ولما نصب معياراً للعلم بالذوات، أتبعه مسباراً للمعرفة للأخيار، فقال عاطفاً على «نعلم» في رواية الجماعة وعلى «نبلو» في الرواية عن يعقوب بإسكان الواو: {ونبلوا أخباركم} أي نخالطها بأن نسلط عليها من يحرفها فيجعل حسنها قبيحاً وقبيحاً مليحاً ليظهر للناس العامل لله والعامل للشيطان، فإن العامل لله إذا سمى قبيحه باسم الحسن علم أن ذلك إحسان من الله إليه فيستحيي منه ويرجع إليه، وإذا سمى حسنه باسم القبيح واشتهر به علم أن ذلك لطف من الله به كيلا يدركه العجب أو يهاجمه الرياء فيزيد في إحسانه، والعامل للشيطان يزداد في القبائح. لأن شهرته عند الناس محط نظره، ويرجع عن الحسن لأنه لم يوصله إلى ما أراد به من ثناء الناس عليه بالخبر ولم يؤكد بنا، وفي قراءة يعقوب إشارة إلى أن إحالة حال المخبر بعد ظهور خبره أسهل من إحالته قبل ظهوره، وعن الفضيل أنه كان إذا قرأ هذه الآية بكى وقال: اللهم لا تبلنا فإنك إن بلوتنا هتكت أستارنا وفضحتنا.

{والصابرين} “ve sabredenleri;” yani cihadın zorluklarına ve diğer sıkıntılara [sabredenleri bilelim]. Kuşeyrî şöyle demiştir: "İmtihan ve sınama ile insanların asıl cevherleri ortaya çıkar; böylece ihlaslı olan belirir, ikiyüzlü olan netleşir ve münafık olan açığa çıkar." Şahısların bilinmesi için bir ölçü koyunca, ardından hayırlı olanların tanınması için bir mihenk taşı getirerek cemaat rivayetinde «نعلم» (bilelim) fiiline, Ya'kûb'dan gelen rivayette ise vâv'ın sükûnu ile «نبلو» fiiline atıfla şöyle buyurdu: {ونبلوا أخباركم} “ve haberlerinizi sınayalım;” yani insanların gözünde Allah için amel eden ile şeytan için amel edenin açığa çıkması amacıyla haberlerinizi tahrif edip iyisini kötü, kötüsünü de güzel gösterecek kimseleri üzerlerine musallat ederek onları halden hale geçirelim. Zira Allah için amel eden kimse, kendi kötülüğü güzellik adıyla anıldığında bunun Allah'tan kendisine bir ihsan olduğunu bilir, O'ndan haya eder ve O'na yönelir; iyiliği kötülük adıyla anılıp bununla meşhur olduğunda ise bunun ucb'a kapılmaması veya riyanın hücumuna uğramaması için Allah'ın kendisine bir lütfu olduğunu bilir ve ihsanını artırır. Şeytan için amel eden kimse ise kötülüklerini artırır; çünkü insanlar nezdindeki şöhreti onun asıl gayesidir ve haber vesilesiyle insanların kendisini övmesi şeklindeki gayesine ulaştırmadığı için de iyilikten vazgeçer. [Burada fiil] nûn ile tekit edilmemiştir. Ya'kûb kıraatinde ise, haberi verilen kimsenin durumunun haberi ortaya çıktıktan sonra değişmesinin, ortaya çıkmasından önce değişmesinden daha kolay olduğuna bir işaret vardır. Fudayl'dan rivayet edildiğine göre o, bu ayeti okuduğunda ağlar ve şöyle derdi: "Allahım, bizi sınama; zira Sen bizi sınarsan örtülerimizi yırtar ve bizi rezil edersin!"

ولما جرت العادة بأن الإنسان لا يعذب ولا يهدد إلى من ضره كما تقدم من الإخبار بنكالهم وقبيح أعمالهم مهيئاً للسؤال عن ذلك فاستأنف قوله مؤكداً لظنهم أنهم هم الغالبون لحزب الله: {إن الذين كفروا} أي غطوا من دلت عليه عقولهم من ظاهر آيات الله لا سيما بعد إرسال الرسول المؤيد بواضح المعجزات ﷺ {وصدوا} أي امتنعوا ومنعوا غيرهم زيادة في كفرهم {عن سبيل الله} أي الطريق الواضح الذي نهجه الملك الأعظم.

İnsanın ancak kendisine zarar verene azap etmesi ve onu tehdit etmesi adet olduğu üzere -nitekim daha önce onların cezalandırılmaları ve çirkin amelleri haber verilerek buna dair soru sormaya zemin hazırlanmıştı- Allah'ın fırkasına galip gelecekleri yönündeki zanları sebebiyle tekit ederek sözüne yeniden başlayıp şöyle buyurdu: {إن الذين كفروا} “Şüphesiz inkâr edenler,” yani akıllarının kendilerine gösterdiği Allah'ın apaçık ayetlerini, bilhassa apaçık mucizelerle desteklenen Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildikten sonra örtenler, {وصدوا} “ve engelleyenler,” yani küfürlerini artırarak bizzat kaçınan ve başkalarını da menedenler, {عن سبيل الله} “Allah'ın yolundan;” yani en büyük Hükümran'ın açtığı apaçık yoldan [alıkoyanlar].

ولما كان أكثر السياق للمساترين بكفرهم، أدغم في قوله: {وشاقوا الرسول} أي الكامل في الرسلية المعروفة غاية المعرفة.

Bağlamın çoğu küfürlerini gizleyenlere yönelik olunca, şu buyruğuna dahil etti: {وشاقوا الرسول} “ve Peygamber'e karşı gelenler;” yani peygamberliği son derece iyi bilinen yetkin Resûl'e [karşı çıkanlar].

ولما كان سبحانه قد عفا عن إهمال الدليل العقلي على الوحدانية قبل الإرسال، قال مثبتاً الجار إعلاماً بأنه لا يغفر لمضيعه بعد الإرسال ولو في أدنى وقت: {من بعد ما تبين} أي غاية التبين بالمعجز {لهم الهدى} بحيث صار ظاهراً بنفسه غير محتاج بما أظهره الرسول من الخوارق إلى مبين، ومنه ما أخبرت به الكتب القديمة الإليهة.

Subhânehu [peygamber] gönderilmeden önce tevhidin akli delilinin ihmal edilmesini affetmiş olduğundan, peygamber gönderildikten sonra en ufak bir zamanda bile onu zayi edeni bağışlamayacağını bildirmek üzere harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {من بعد ما تبين} “apaçık belli olduktan sonra;” yani mucize ile son derece açık hale geldikten [sonra], {لهم الهدى} “kendilerine doğru yol;” öyle ki Resûl'ün gösterdiği harikulade haller sayesinde kendiliğinden apaçık hale gelip açıklayana muhtaç olmayacak bir hal almıştır. İlahi kadim kitapların haber verdiği şeyler de bundandır.

ولما كان المناصب للرسول إنما ناصب من أرسله، دل على ذلك بقوله معرياً له من الفاء دلالة على عدم التسبيب بمعنى أن عدم هذا الضر

Resûl'e düşmanlık eden kimse gerçekte ancak O'nu gönderene düşmanlık etmiş olacağından, bu zararın bulunmayışının...

موجود عملوا أو لم يعملوا وجدوا أو لم يوجدوا {لن يضروا الله} أي ملك الملوك، ولم يقل: الرسول {شيئاً} أي كثيراً ولا قليلاً من ضرر بما تجمعوا عليه من الكفر والصد.

...ister amel etsinler ister etmesinler, ister var olsunlar ister olmasınlar geçerli olduğunu, yani sebep-sonuç ilişkisinin bulunmadığını göstermek üzere cümleyi fâ harfinden soyutlayarak buna delalet etti: {لن يضروا الله} “Allah'a asla zarar veremezler;” yani 'Resûl'e' demeyip kralların Hükümranı'na [zarar veremezler, buyurdu], {شيئاً} “hiçbir şeyle;” yani üzerinde birleştikleri küfür ve engellemeleriyle çok ya da az hiçbir zararla [zarar veremezler].

ولما كان التقدير: إنما ضروا أنفسهم ناجزاً بأنهم أتعبوها مما لم يغن عنهم شيئاً. عطف عليه: {وسيحبط} أي يفسد فيبطل بوعد لا خلق فيه {أعمالهم *} من المحاسن لبنائها من المنافق على غير أساس ثابت، فهو إنما يرائي بها، ومن المجاهر على غير أساس أصلاً، فلا ينفعهم شيء منها، ومن المكائد التي يريدون بها توهين الإسلام ونجعل تدميرهم بها في تدبيرهم وإن تناهوا في إحكامها، فلا تثمر لهم إلا عكس مرادهم سواء.

Takdirî anlam; 'Onlar kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak şeylerle nefislerini yorarak ancak peşinen kendilerine zarar vermişlerdir' şeklinde olunca, buna atfederek şöyle buyurdu: {وسيحبط} “Ve O boşa çıkaracaktır,” yani asla bozulmayacak bir vaatle ifsat edip geçersiz kılacaktır, {أعمالهم *} “onların amellerini;” münafığın ameli sabit bir temel üzerine inşa edilmediği -nitekim o bununla sadece gösteriş yapmaktadır- ve [küfrünü] açığa vuranın ameli de hiçbir temel üzerine kurulmadığı için güzel amellerinden hiçbir şey kendilerine fayda vermeyecektir. İslam'ı zayıflatmak için kurdukları tuzakları da ne kadar sağlam yapmaya çalışırlarsa çalışsınlar, helaklerini kendi tuzakları içinde kılacağız; böylece bu tuzaklar onlara amaçlarının tam aksinden başka bir sonuç vermeyecektir.

ولما حدى ما تقدم كله من ترغيب المخلص وترهيب المتردد والمبطل إلى الإخلاص ودعا إلى ذلك مع بيان أنه لا غرض أصلاً، وإنما هو رحمة ولطف وإحسان ومنّ، أنتج قوله منادياً من احتاج إلى النداء من نوع بعد لاحتياجه إلى ذلك وعدم مبادرته قبله: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بألسنتهم {أطيعوا الله} أي الملك

Daha önce geçen, ihlaslıyı teşvik edici, tereddütte olan ile batıl ehlini ise korkutucu ifadelerin tamamı ihlasa sevk edip buna çağırdığında -üstelik bunda hiçbir kişisel gaye bulunmadığını, aksine bunun sırf bir rahmet, lütuf, ihsan ve bağış olduğunu açıklayarak- buna muhtaç olması ve daha önce buna yönelmemesinden kaynaklanan bir tür uzaklıktan ötürü nidaya muhtaç olan kimseye seslenen şu buyruğu netice verdi: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” yani dilleriyle ikrar edenler, {أطيعوا الله} “Allah'a itaat edin;” yani...

الأعظم تصديقاً لدعواكم طاعته بشدة الاجتهاد فيها أنها خالصة، وعظم الرسول الله ﷺ بإفراده فقال تعالى: {وأطيعوا الرسول} لأن طاعته من طاعة الذي أرسله، فإذا فعلتم ذلك حققتم أنفسكم وأعمالكم كما مضى أول السورة، فتكون صحيحة ببنائها على الطاعة بتصحيح النيات وتصفيتها مع الإحسان للصورة في الظاهر ليكمل العمل صورة وروحاً.

...en büyük Melik'e, O'na olan itaatinizin ihlaslı olduğuna dair iddianızı bu itaatte var gücünüzle çaba göstererek doğrulamak suretiyle [itaat edin]. Allah Teâlâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i müstakil olarak zikrederek yüceltti ve şöyle buyurdu: {وأطيعوا الرسول} “ve Resûl'e itaat edin;” çünkü O'na itaat, O'nu gönderene itaattendir. Bunu yaptığınız takdirde, surenin başında geçtiği gibi nefislerinizi ve amellerinizi tahkik etmiş olursunuz; amelin hem suret hem de ruh bakımından kemale ermesi için zahirdeki sureti güzelleştirmekle birlikte niyetleri düzeltip arındırarak itaate bina edilmesi sayesinde amelleriniz sahih olur.

ولما كانت الطاعة قد تحمل على إقامة الصورة الظاهرة، قال منبهاً على الإخلاص لتكمل حساً ومعنى: {ولا تبطلوا أعمالكم *} أي بمعصيتهما، فإن الأعمال الصالحة إذا نوى لها ما لا يرضيهما بطلب وإن كانت في الذروة من حسن الصورة، فكانت صورة بلا معنى، فهي مما يكون هباء منثوراً مثل ما فعل أولئك المظهرون للإيمان المبطنون للمشاققة بالنفاق والرياء والعجب والملء والأذى ونحو ذلك من المعاصي، ولكن السياق بسياقه ولحاقه يدل على أن الكفر هو المراد الأعظم بذلك، والآية من الاحتباك: ذكر الطاعة أولاً دليلاً على المعصية ثانياً، والإبطال ثانياً دليلاً على الصحة أولاً، وسره أنه أمر بمبدأ

İtaat bazen sırf zahirî sureti yerine getirmeye sevk edebileceğinden, hem hissen hem manen kemale ermesi için ihlasa dikkat çekerek şöyle buyurdu: {ولا تبطلوا أعمالكم *} “amellerinizi boşa çıkarmayın;” yani o ikisine isyan etmek suretiyle [boşa çıkarmayın]. Zira salih ameller, şayet zahirdeki suret güzelliğinin zirvesinde olsa bile o ikisini razı etmeyecek bir niyet taşırsa manasız bir suret haline gelir; tıpkı imanı açığa vurup nifak, riya, ucb, başa kakma, eziyet ve benzeri günahlarla düşmanlığı gizleyenlerin yaptığı gibi saçılmış toz zerreleri hükmünde olur. Fakat bağlam, öncesi ve sonrasıyla bununla asıl kastedilenin küfür olduğuna delalet etmektedir. Ayette ihtibâk sanatı vardır: İlk olarak itaatin zikredilmesi ikincideki masiyete delildir; ikinci olarak iptalin (boşa çıkarmanın) zikredilmesi ise birincideki sıhhate delildir. Bunun sırrı şudur: O, [önce] saadetin...

السعادة ونهى عن نهاية الفساد ثانياً، لأنه أعظم في النهي عن الفساد لما فيه من تقبيح صورته وهتك سريرته.

...başlangıcını emretmiş ve ikinci olarak da fesadın son noktasını yasaklamıştır; çünkü bu, suretini çirkinleştirmesi ve iç yüzünü ifşa etmesi bakımından fesadı menetmede daha tesirlidir.

ولما دل ما أخبر به أولاً عن المشاققين على أنهم مغلوبون في الدنيا خاسرون في الآخرة، وكانت الخسارة في الآخرة مشروطة بشرط، علل ما أمر به المؤمنون هنا من الطاعة ونهوا عنه من إبطال الأعمال بالمعصية، زيادة في حثهم على ما أمر به بعلتين كل منها مستقل بامتثال أمره واجتناب نهيه: إحدهما عدم المغفرة، والثانية بطلان الأعمال والأموال بكون الدنيا لا حقيقة لها، وقدم الأولى لأن الثانية - وهي أن الدنيا لعب - كالعلة الحاصلة على ما أوجبها، ومن حسن التعليم بيان الحكم ثم تعليله بأقرب ما يحمل عليه أو يصد عنه، فكأنه قيل: لا تبطلوها بالصد عن سبيل الله الحامل عليه الإقبال على الدنيا التي هي عين الباطل، فإنكم إن فعلتم ذلك فاتتكم المغفرة، وذلك من معنى قوله تعالى مؤكداً لإنكارهم مضمونه: {إن الذين كفروا} أي أوقعوا الكفر بفعلهم فعل الساتر لما دله عليه عقله من آيات الله المرئية ثم المسموعة {وصدوا عن سبيل الله} أي طريق الملك الأعلى الواضح المستقيم الموصل إلى كل ما ينبغي أن يقصد كل من أراده بتماديهم على باطلهم وأذاهم لمن خالفهم.

Düşmanlık edenler hakkında ilk olarak haber verilen hususlar onların dünyada mağlup, ahirette ise hüsrana uğrayan kimseler olduğuna delalet edince ve ahiretteki hüsran da bir şarta bağlı kılınınca; müminlere emredilen hususa teşviklerini artırmak üzere burada onlara emredilen itaat ve isyan ile amelleri boşa çıkarmaktan menedilmeleri hususunu, her biri O'nun emrini yerine getirmeyi ve nehyinden kaçınmayı tek başına gerektiren iki gerekçeyle illetlendirdi: Bunlardan biri bağışlanmanın olmaması, ikincisi ise dünyanın hiçbir hakikatinin bulunmaması sebebiyle amellerin ve malların boşa çıkmasıdır. Birinciyi öne aldı; zira ikincisi -ki o dünyanın bir oyun olmasıdır- kendisini gerektiren şeye terettüp eden bir illet gibidir. Güzel bir öğretim tarzı da önce hükmü açıklamak, sonra onu gerektiren veya ondan meneden en yakın gerekçe ile illetlendirmektir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Batılın ta kendisi olan dünyaya yönelmenin sevk ettiği Allah yolundan alıkoymak suretiyle amellerinizi boşa çıkarmayın; zira bunu yaparsanız bağışlanmayı kaçırırsınız.' Bu da, inkâr edenlerin içeriğini inkâr etmeleri sebebiyle tekit ederek buyurduğu şu ayetin anlamındandır: {إن الذين كفروا} “Şüphesiz inkâr edenler,” yani Allah'ın görülen ve sonra işitilen ayetlerinden aklının kendisine gösterdiği şeyleri örten kimsenin fiili gibi bir fiil sergileyerek küfrü işleyenler, {وصدوا عن سبيل الله} “ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar;” yani batıllarında ısrar etmeleri ve kendilerine muhalefet edenlere eziyet etmeleriyle, en yüce Melik'in onu arzulayan herkes için yönelinmesi gereken her şeye ulaştıran apaçık ve dosdoğru yolundan [alıkoyanlar].

ولما كان هذا أمراً قبيحاً من جهات عديد لما فيه من مخالفة

Bu, pek çok yönden çirkin bir iş olduğundan; zira bunda...

الملك الأعظم المرهوب بطشه المحذورة سطوته، ومن ترك الواسع إلى الضيق والمستقيم إلى المعوج والموصل إلى الفوز إلى الموصل إلى الخيبة، فكان التمادي فيه في غاية البعد، نبه على ذلك بأداة التراخي فقال: {ثم ماتوا} أي بعد المدلهم في مضمارهم بالتطويل في أعمارهم {وهم} أي والحال أنهم {كفار} ولما كان السبب الأعظم في الإحباط الموت على الكفر، نبه عليه بالفاء الدالة على ربط الجزاء بالشرط وتسببه عنه فقال مؤكداً له لإنكارهم ذلك: {فلن يغفر الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال التي تمنع من تسوية المسيء بالمحسن {لهم} فلا يمحو ذنوبهم ولا يستر عيوبهم، بل يفضح سرائرهم ويوهن كيدهم ويردهم على أعقابهم في كل ما يتقلبون فيه لأنهم قد أبطلوا أعمالهم بالخروج عن دائرة الطاعة، فلم يبق لهم ما يغفر لهم بسببه، وقد دلت هذه الآية على ما دلت عليه آية البقرة من أن إحباط العمل في المرتد مشروط بالموت على الكفر.

...yakalayışından korkulan ve gazabından sakınılan en büyük Melik'e muhalefet etmek, geniş olanı bırakıp dara, dosdoğru olanı bırakıp eğriye, kurtuluşa götüreni bırakıp hüsrana götürene gitmek vardır; dolayısıyla bunda ısrar etmek son derece akıl dışı olduğundan, terâhî bildiren edatla buna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {ثم ماتوا} “sonra da ölenler,” yani ömürlerinin uzatılmasıyla kendi sahalarındaki karanlık içinde bocaladıktan sonra [ölenler], {وهم} “kendileri” {كفار} “kâfir iken;” [amellerin] boşa çıkmasındaki en büyük sebep küfür üzere ölmek olduğundan, cezanın şarta bağlanmasına ve ondan kaynaklanmasına delalet eden fâ harfi ile buna dikkat çekip onların bunu inkâr etmeleri sebebiyle tekit ederek şöyle buyurdu: {فلن يغفر الله} “Allah asla bağışlamayacaktır;” yani kötülük yapanla iyilik yapanı bir tutmayı engelleyen bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Allah, {لهم} “onları;” dolayısıyla günahlarını silmeyecek ve ayıplarını örtmeyecektir. Bilakis sırlarını ifşa edecek, tuzaklarını boşa çıkaracak ve dönüp dolaştıkları her şeyde onları ökçeleri üzerine geri çevirecektir. Çünkü onlar itaat dairesinden çıkarak amellerini boşa çıkarmışlardır; dolayısıyla kendisi sebebiyle bağışlanacakları hiçbir şeyleri kalmamıştır. Bu ayet, Bakara suresindeki ayetin de delalet ettiği üzere, mürtedin amelinin boşa çıkmasının küfür üzere ölme şartına bağlı olduğuna delalet etmiştir.

ولما قدم سبحانه ذم الكفرة وأنه عليهم وأنه يبطل أعمالهم في الدنيا في الحرب وغيرها، وختم بأن عداوته لهم متحتمة لا انفكاك

Subhânehu kâfirleri yermeyi, kendisinin onların aleyhinde olduğunu, savaşta ve diğer durumlarda dünyada amellerini boşa çıkaracağını öne alıp O'nun onlara olan düşmanlığının kesinleştiğini ve bundan hiçbir kurtuluş olmadığını...

لها، وكان ذلك موجباً للاجتراء عليهم، سبب عنه قوله مرغباً لهم في لزوم الجهاد محذراً من تركه: {فلا تهنوا} أي تضعفوا ضعفاً يؤدي بكم إلى الهوان والذل {وتدعوا} أي أعداءكم {إلى السلم} أي المسالمة وهي الصلح {وأنتم} أي والحال أنكم {الأعلون} على كل من ناواكم لأن الله عليهم، ثم عطف على الحال قوله: {والله} أي الملك الأعظم الذي لا يعجزة شيء ولا كفوء له {معكم} أي بنصره ومعونته وجميع ما يفعله الكرمي إذا كان مع غيره، ومن علم أن سيده معه وعلم أنه قادر على ما يريد لم يبال بشيء أصلاً {ولن يتركم أعمالكم *} أي فيسلبكموها فيجعلكم وتراً منها بمعنى أنه يبطلها كما يفعل مع أعدائكم في إحباط أعمالهم فيصيرون مفردين عنها لأنكم لم تبطلوا أعمالكم بجعل الدنيا محط أمركم، فلا يجوز لإمام المسلمين أن يجيب إلى مسالمة الكفار وبه قوة على مدافعتهم، ولا يحل له ترك الجهاد إلا لمعنى يظهر فيه النظر للمسلمين، ومتى لم يجاهد في سبيل الله انصرف بأسه إلى المسلمين.

...ve bu durum onlara karşı cesaret göstermeyi gerektirdiğinden, cihada sarılmaya teşvik edip onu terk etmekten sakındırarak bundan şu buyruğunu doğurdu: {فلا تهنوا} “Gevşemeyin”, yani sizi zillete ve aşağılanmaya götürecek bir zaaf göstermeyin, {وتدعوا} “ve çağırmayın”, yani düşmanlarınızı [çağırmayın], {إلى السلم} “barışa”, yani musalahaya ki o da sulhtur, {وأنتم} “üstün olan sizler iken;”, yani size düşmanlık eden herkese [karşı üstün olan sizler iken], çünkü Allah onların aleyhindedir. Sonra bu hal cümlesine şu buyruğunu atfetti: {والله} “ve Allah”, yani hiçbir şeyin aciz bırakamadığı ve hiçbir dengi bulunmayan Melik-i A'zam, {معكم} “sizinle beraberdir”, yani yardımıyla, desteğiyle ve cömert olanın başkasıyla birlikteyken yaptığı her türlü lütufla [beraberdir]. Efendisinin kendisiyle beraber olduğunu ve dilediği şeye güç yetirdiğini bilen kimse hiçbir şeye aldırış etmez. {ولن يتركم أعمالكم *} “ve amellerinizi asla eksiltmeyecektir.”, yani amellerinizi elinizden alıp sizi onlardan mahrum bırakmaz; yani tıpkı düşmanlarınızın amellerini boşa çıkardığı ve onların bu amellerden yoksun kaldığı gibi sizin amellerinizi boşa çıkarmaz. Çünkü siz dünyayı gayeniz haline getirerek amellerinizi boşa çıkarmadınız. Dolayısıyla Müslümanların imamının/yöneticisinin, onları savuşturmaya gücü yettiği halde kâfirlerin barış talebine olumlu cevap vermesi caiz değildir. Müslümanların maslahatını gözeten açık bir gerekçe olmaksızın cihadı terk etmesi de helal olmaz. Allah yolunda cihad etmediği zaman ise onun şiddeti Müslümanlara yönelir.

ولما أتم العلة الأولى أقبل على الثانية الصادة عن الطاعة القائدة إلى المعصية الملائمة للشهوة المبطلة للأعمال الموجبة للتهاون المؤدي إلى عدم المغفرة، فقال مرغباً في طاعته الموجبة للفوز الدائم ببيان قصر أيام المحنة

Birinci gerekçeyi tamamlayınca, itaatten alıkoyan, isyana sevk eden, şehvete uygun gelen, amelleri boşa çıkaran, bağışlanmamaya yol açan gevşekliği doğuran ikinci gerekçeye yöneldi ve imtihan günlerinin kısalığını...

وتجرع مرارات المشقة: {إنما الحياة} وأشار إلى دناءتها تنفيراً عنها بقوله: {الدنيا} ولما كان مطلق العلو موجباً لأعظم اللذاذة فكيف إذا كان موجبه الدين الضامن لدوام اللذة موصولاً دنيويها بأخرويها، وكان اللعب ما ينشأ من زيادة البسط وينقضي بسرعة مع دلالته على الخفة كالرقص، قدمه إشارة إلى أن العاقل من يسعى في زيادة بسط يحمل على الرزانة ويدوم، وأتبعه اللهو لأنه ما يستجلب به السرور كالغنا إشارة إلى أنه إن كان المراد بالدنيا زيادة بسطها فهو ينقضي بسرعة، مع ما فيه من الرعونة، وإن كان المراد أصل البسط والسرور فعندكم منه بالعلو الحاصل لكم بالجهاد ما هو في غاية العظمة والجد والثبات فلا سفه أعظم من العدول عنه إلى ما إن سر حمل على الطيش وانقضى بسرعة، فقال: {لعب} أي أعمال ضائعة سافلة تزيد في السرور ويسرع اضمحلاله، فيبطل من غير ثمرة {ولهو} أي مشغلة يطلب بها إثارة اللذة كالغنا وحيرة وغفلة، فإن

...ve meşakkat acılarını yudumlamayı açıklayarak, ebedî kurtuluşu sağlayan itaatine teşvik sadedinde şöyle buyurdu: {إنما الحياة} “Hayat ancak...”, nefret ettirmek maksadıyla onun değersizliğine şu buyruğuyla işaret etti: {الدنيا} “dünya [hayatı],”. Mutlak üstünlük en büyük lezzeti sağlarken, üstünlüğü sağlayan şeyin dünyası ahiretine bağlı lezzetin devamını temin eden din olması durumunda durum nasıl olur? Oyun (la'ib), aşırı neşeden kaynaklanan, dans gibi hafifliğe delalet etmekle birlikte çabucak geçip giden şey olduğundan, akıllı kimsenin vakar kazandıran ve kalıcı olan neşenin artmasına gayret eden kimse olduğuna işaret etmek üzere onu öne aldı. Ardından eğlenceyi (lehv) getirdi; çünkü o da şarkı gibi sevinç celbetmeye yarayan şeydir. Şuna işaret etmektedir: Şayet dünyadan kastedilen onun neşesinin artması ise, bu neşe barındırdığı hafifmeşreplikle birlikte çabucak tükenir. Yok eğer kastedilen neşe ve sevincin aslı ise, cihad sayesinde elde ettiğiniz üstünlükte son derece azametli, ciddi ve sebatlı olanı zaten sizde mevcuttur. Dolayısıyla sevindirdiğinde hafifliğe sürükleyen ve çabucak tükenen şeye yönelmekten daha büyük bir beyinsizlik olamaz. Şöyle buyurdu: {لعب} “bir oyundur”, yani sevinci artıran ancak hızla yok olup giden, böylece meyvesiz bir şekilde boşa çıkan zayi ve adi amellerdir, {ولهو} “ve bir eğlencedir.”, yani şarkı gibi lezzeti uyandırmak için talep edilen meşguliyet, şaşkınlık ve gaflettir. Şayet...

تتبعوها تكفروا وتبطروا وتجترئوا على الله، وإن تكفروا به وتجترئوا عليه تبطل أجوركم فلا يكون لكم أجر ولا مال لأنه يبطل أعمالكم وأموالكم بكونها تصير صوراً لا معاني لها.

...ona uyarsanız inkâr eder, şımarır ve Allah'a karşı cüretkâr olursunuz. O'nu inkâr eder ve O'na karşı cüretkâr davranırsanız ecirleriniz boşa çıkar; artık sizin için ne bir ecir ne de bir mal kalır. Çünkü Allah, amellerinizi ve mallarınızı mânâsı olmayan suretlere dönüştürerek boşa çıkarır.

ولما صور سبحانه الدنيا بألذ صورها عند الجاهل وأمضها عند العاقل، وحاصله أنها زيادة سرور لمن كان مسروراً، واستجلاب له لمن كان مضروراً، لكنه سريع الانصرام بخلاف ثمرة الاجتماع على الدين من سرور العلو بالإسلام، فإنه باق على الدوام، علم أن التقدير بناء على ما تبع وصف الدنيا، والآخرة جد وعمل وحضور فإن تقبلوا عليها تؤمنوا وتتقوا فلا تخدعنكم الدنيا على دناءتها عن نيل الآخرة بالجهاد الأكبر والأصغر على شرفها وشرفه، قال بانياً على ما أرشد السياق إلى تقديره: {وإن تؤمنوا وتتقوا} أي تخافوا فتجعلوا بينكم وبين غضبه سبحانه وقاية من جهاد أعدائه ومقاساة لفح إيقاد الحروب وحر الأمر بالمعروف وإنفاق الأموال في ذلك، فتكونوا جادين فتتركوا اللهو واللعب القائدين إلى الكفر {يؤتكم} أي الله الذي فعلتم ذلك من أجله في الدار الآخرة {أجوركم} أي

Subhânehu dünyayı cahilin nazarında en lezzetli, akıllının nazarında ise en acı veren suretiyle tasvir edince -ki bunun özeti; [dünya] sevinçli olan için sevincin artması, sıkıntıda olan için sevincin celbedilmesidir, ancak İslam'la üstün gelmenin sevincinden ibaret olan dine bağlılığın sürekli kalan meyvesinin aksine hızla tükenip gider- dünyanın vasfını takip eden duruma binaen takdirin şöyle olduğu anlaşıldı: "Ahiret ise ciddiyettir, ameldir ve huzurdur. Şayet ona yönelirseniz iman eder ve sakınırsınız. O halde dünya değersizliğine rağmen, ahiretin ve cihadın şerefi uğruna büyük ve küçük cihadla ahireti elde etmekten sizi alıkoyup aldatmasın." Bağlamın takdir edilmesine işaret ettiği manaya binaen şöyle buyurdu: {وإن تؤمنوا وتتقوا} “Eğer iman eder ve sakınırsanız”, yani korkup O'nun düşmanlarıyla cihad ederek, savaşların alevinin yakıcılığına ve iyiliği emretmenin hararetine katlanarak ve bu uğurda malları harcayarak kendiniz ile Subhânehu'nun gazabı arasına bir kalkan koyarsanız, böylece ciddiyet sahibi olup küfre götüren oyun ve eğlenceyi terk ederseniz; {يؤتكم} “size verir”, yani bunu rızası için yaptığınız Allah ahiret yurdunda [size verir], {أجوركم} “ecirlerinizi”, yani...

ثواب كل أعمالكم لبنائها على الأساس ولأنه غني لا ينقصه إلا عطاء، والآية من الاحتباك: ذكر الحياة الدنيا واللهو واللعب أولاً دال على ذكر الآخرة والجد ثانياً، وذكر الإيمان والتقوى ثانياً دال على حذف ضدهما الكفران والجرأة أولاً، وسره أن تصوير الشيء بحال الصبي والسفيه أشد في الزجر عنه عند ذوي الهمم العالية، وذكر الأجر المرتب على الخوف الذي هو فعل الحزمة أعون على تركه.

...sağlam bir temel üzerine bina edildiği ve Kendisi hiçbir bağışın eksiltemeyeceği kadar zengin olduğu için bütün amellerinizin sevabını [verir]. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide dünya hayatı, eğlence ve oyunun zikredilmesi, ikincide ahiret ve ciddiyetin zikredildiğine delalet eder. İkincide iman ve takvanın zikredilmesi, birincide bunların zıddı olan küfür ve cüretin hazfedildiğine delalet eder. Bunun hikmeti şudur: Bir şeyi çocuğun ve sefihin haliyle tasvir etmek, yüksek himmet sahipleri nezdinde ondan caydırmada daha etkilidir. İhtiyatlı kimselerin fiili olan korkuya bağlanan ecri zikretmek ise onu terk etmeye daha çok yardımcı olur.

ولما كان الملعوب به الملهو منه يسأل اللاعب اللاهي من ماله، ولا يقنع عند سؤاله، فيكون سبباً لضياع أعماله وأمواله، بين أن المعبود بخلاف ذلك في الأمرين، وأنه يعطي ولا يأخذ لنفسه شيئاً وإنما أخذه أمره بمواصلة بعضكم لبعض فقال تعالى: {ولا يسئلكم} أي الله في الدنيا {أموالكم *} أي لنفسه ولا كلها، وهذا مفهم لأنهم إن لم يتقوا بما ذكر سلط عليه من يأخذ أموالهم بما يخرج أضغانهم، قال ابن برجان: ومتى سئلوا أموالهم بخلوا، فإن أكرهوا على ذلك أشحنوا ضغائن وحقائد، ولم يكن من الإمام لهم نصيحة ولا منهم للإمام ولا لبعضهم لبعض، وكان الخلاف، وفي ذلك

Kendisiyle oynanan ve eğlenilen kimse, oynayan ve eğlenen kimseden malını istediğinde ve istediğinde de yetinmeyip onun amellerinin ve mallarının zayi olmasına sebep olduğunda, Mabûd'un her iki hususta da bunun aksine olduğunu; O'nun verdiğini, Kendi nefsi için hiçbir şey almadığını, O'nun almasının ise ancak birbirinizle dayanışmanızı emretmesi kabilinden olduğunu beyan ederek Teâlâ şöyle buyurdu: {ولا يسئلكم} “ve sizden istemez”, yani Allah dünyada [istemez], {أموالكم *} “mallarınızı.”, yani Kendi nefsi için istemez ve hepsini de istemez. Bu ifade göstermektedir ki, şayet zikredilen hususlarla takvaya sarılmazlarsa, kinlerini ortaya çıkaracak şekilde mallarını alacak kimseler onların üzerine musallat edilir. İbn Berrecân şöyle demiştir: "Kendilerinden malları istendiğinde cimrilik ederler; şayet buna zorlanırlarsa kin ve nefretle dolarlar. Ne imamdan onlara ne onlardan imama ne de birbirlerine bir hayırhahlık/nasihat kalır ve ihtilaf baş gösterir. İşte bunda...

الحالقة، وهو إنذار منه سبحانه بما يكون بعد، وما أنذر شيئاً إلا كان منه ما شاء الله.

...[dini ve dünyayı] kökünden kazıyıp yok eden bir felaket vardır. Bu, Subhânehu'dan daha sonra meydana gelecek şeylere dair bir uyarıdır; O neyi uyardıysa Allah'ın dilediği şekilde mutlaka gerçekleşmiştir.

ولما كان الإنسان، لما جبل عليه من النقصان، قد يهلك جميع أمواله لهواً ولعباً بالمقامرة ونحوها، ولا ينهاه ذلك بل لا يزيده إلا إقبالاً رجاء أن يظفر، ولو سئل جميع ماله في الطاعة لبخل، قال تعالى ذاكراً لهم ذلك تنبيهاً عليه وإيماء إلى حلمه تعالى عنهم وتحببه إليه معللاً ما قبله: {أن يسئلكموها} أي الأموال كلها، ولما كانت الأموال قد تطلق على معظمها، حقق المعنى بقوله: {فيحفكم} أي يبالغ في سؤالكم ويبلغ فيه الغاية حتى يستأصلها فيجهدكم بذلك {تبخلوا} فلا تعطوا شيئاً {ويخرج} أي الله أو المصدر المفهوم من «تبخلوا» بذلك السؤال {أضغانكم *} أي ميلكم عنه حتى يكون آخر ذلك عداوة وحقداً، وقد دل إضافة الأضغان إلى ضميرهم أن كل إنسان ينطوي بما له من النقصان، على ما جبل عليه من الإضغان، إلا من عصم الرحيم الرحمن، قال الرازي: وهذا دليل على أن العبد إذا منع في مواسم الخيرات سوى الزكاة لم يخرج من البخل، فحد البخل منع ما يرتضيه الشرع والمروءة فلا بد من مراعاة المروءة ورفع قبح الأحدوثة، وذلك يختلف باختلاف الأشخاص، وقدم المادة مهما ظهر له أن فائدة البذل

İnsan, fıtratındaki noksanlık sebebiyle kumar ve benzeri yollarla bütün malını oyun ve eğlence uğruna helak edebildiği ve bu durum onu alıkoymayıp aksine kazanma ümidiyle daha da hırslandırdığı halde; itaatte bütün malı istenseydi cimrilik ederdi. Allah Teâlâ buna dikkat çekmek, Kendisinin onlara olan hilmine ve sevgisini göstermesine işaret etmek ve önceki kısmı gerekçelendirmek üzere onlara bunu hatırlatarak şöyle buyurdu: {أن يسئلكموها} “Eğer onları sizden ister”, yani bütün malları [ister], mallar lafzı çoğunlukla malın büyük kısmına da denilebildiğinden şu buyruğuyla mânâyı pekiştirdi: {فيحفكم} “ve sizi zorlarsa”, yani istemede aşırıya kaçıp son noktaya varır, hatta onları kökünden alıp sizi bununla sıkıntıya sokarsa, {تبخلوا} “cimrilik edersiniz”, yani hiçbir şey vermezsiniz, {ويخرج} “ve ortaya çıkarır”, yani Allah veya bu istemeyle «cimrilik edersiniz» ifadesinden anlaşılan mastar [ortaya çıkarır], {أضغانكم *} “kinlerinizi.”, yani O'ndan yüz çevirmenizi, öyle ki neticede bu düşmanlık ve kine dönüşür. Kinlerin onlara ait zamire izafe edilmesi göstermektedir ki, her insan noksanlığı sebebiyle, Rahmân ve Rahîm olanın korudukları müstesna, fıtratında bulunan gizli kinleri barındırır. Râzî şöyle demiştir: "Bu, kulun hayır mevsimlerinde zekâtın dışında [harcamaktan] kaçınması durumunda cimrilikten kurtulamayacağına delildir. Cimriliğin sınırı, şeriatın ve mürüvvetin razı olduğu şeyi men etmektir. Dolayısıyla mürüvveti gözetmek ve arkasından kötü konuşulmasını engellemek gerekir; bu da kişilere göre farklılık gösterir. Harcamanın faydası...

أعظم من فائدة الإمساك ثم يشق عليه البذل فهو بخيل محب للمال، والمال لا ينبغي أن يحب لذاته بل لفائدته، وحفظ المروءة أعظم وأفضل وأقوى من التنعم بالأكل الكثير مثلاً.

...tutmanın faydasından daha büyük göründüğü halde kişiye harcamak ağır gelirse, o kimse cimridir ve mala düşkündür. Mal ise zatı için değil faydası için sevilmelidir. Mürüvveti korumak, mesela çok yemekle lezzetlenmekten daha büyük, daha faziletli ve daha üstündür."

ولما أخبر ببخلهم لو سئلوا جميع أموالهم أو أكثرها، دل عليه بمن يبخل منهم عما سأله منهم وهو جزء يسير جداً من أموالهم، فقال منبهاً لهم على حسن تدبيره لهم وعفوه عنهم عند من جعل «ها» للتنبيه، ومن جعل الهاء بدلاً من همزة استفهام جعلها للتوبيخ والتقريع، لأن من حق من دعاه مولاه أن يبادر للإجابة مسروراً فضلاً أن يبخل، وفي هاء التنبيه ولا سيما عند من يرى تكررها تأكيد لأجل استبعادهم أن أحداً يبخل عما يأمر الله به سبحانه: {هأنتم} وحقر أمرهم أو أحضره في الذهن وصوره بقوله: {هؤلاء تدعون} أي إلى ربكم الذي لا يريد بدعائكم إلا نفعكم وأما هو فلا يلحقه نفع ولا ضر {لتنفقوا} شيئاً يسيراً من الزكاة وهي ربع العشر ونحوه، ومن نفقة الغزو وقد يحصل من الغنيمة أضعافها وقد يحصل من المتجر أو أكثر، وقد عم ذلك وغيره

Bütün malları veya çoğu istendiğinde cimrilik edeceklerini haber verince, mallarının pek az bir kısmı olan ve Kendisinin onlardan istediği şeyde bile içlerinden cimrilik edenlerle buna delil getirdi. "Hâ" harfini tenbih sayanlara göre onlara yönelik güzel tedbirine ve affına dikkat çekmek üzere; "hâ"yı istifham hemzesinin bedeli sayanlara göre ise azarlama ve kınama maksadıyla şöyle buyurdu. Çünkü Mevlâ'sı tarafından çağrılan kimsenin hakkı, cimrilik etmek bir yana, sevinçle icabet etmeye koşmaktır. Tenbih "hâ"sında -özellikle tekrarlandığını kabul edenlere göre- Subhânehu olan Allah'ın emrettiği şeyde bir kimsenin cimrilik etmesini uzak görmeleri sebebiyle bir pekiştirme vardır: {هأنتم} “İşte sizler”, durumlarını küçümseyerek veya zihinde canlandırıp tasvir ederek şöyle buyurdu: {هؤلاء تدعون} “o kimselersiniz ki çağrılıyorsunuz”, yani sizi çağırmakla yalnızca sizin menfaatinizi dileyen Rabbinize [çağrılıyorsunuz]; O'na ise hiçbir fayda veya zarar ulaşmaz; {لتنفقوا} “harcamaya [çağrılıyorsunuz]”, kırkta bir ve benzeri olan zekâttan pek az bir şeyi ve gazve nafakasını [harcamaya çağrılıyorsunuz ki] ganimetten bunun katbekat fazlası yahut ticaretten veya daha fazlasından elde edilebilir. Bunu ve diğerlerini şu buyruğu kapsamıştır:

قوله: {في سبيل الله} أي الملك الأعظم الذي يرجى خيره ويخشى ضيره، بخلاف من يكون وما يكون به اللهو اللعب.

{في سبيل الله} “Allah yolunda”, yani hayrı umulan ve zararı korkulan Melik-i A'zam'ın yolunda; kendisiyle oyun ve eğlence yapılan kimse ve şeylerin aksine.

ولما أخبر بدعائهم، فصلهم فقال تعالى: {فمنكم} أي أيها المدعون {من يبخل} وهو منكم لا شك فيه، وحذف القسم الآخر وهو «ومنكم من يجود» لأن المراد الاستدلال على ما قبله من البخل.

Çağrıldıklarını haber verince, durumlarını detaylandırarak Teâlâ şöyle buyurdu: {فمنكم} “İçinizden kimi”, yani ey çağrılanlar! {من يبخل} “cimrilik ediyor.” Bu kimse şüphesiz sizdendir. Diğer kısım olan "içinizden kimi de cömertlik eder" ifadesi ise hazfedilmiştir; zira maksat önceki cimrilik konusuna delil getirmektir.

ولما كان بخله عمن أعطاه المال بجزء يسير منه إنما طلبه ليقع المطلوب منه فقط زاد العجب بقوله: {ومن} أي والحال أنه من {يبخل} بذلك {فإنما يبخل} أي بماله بخلاً صادراً {عن نفسه} التي هي منبع الدنايا، فلا تنفس ولا تنافس إلا في الشيء الخسيس، فإن نفع ذلك الذي طلب منه فبخل به إنما هو له، وأكده لأنه لا يكاد أحد يصدق أن عاقلاً يتجاوز بماله عن نفع نفسه، ولذا حذف «ومن يجد فإنما يجد على نفسه» لفهمه عن السياق واستغناء الدليل عنه، هذا والأحسن أن يكون «يبخل» متضمناً «يمسك» ثم حذف «يمسك» ودل عليه بحال محذوفة دل عليها التعدية بعن.

Kişiye malı verenden gelen ve ondan istenen şeyin sadece gerçekleşmesi maksadıyla talep edilen pek az bir kısmında cimrilik etmesi durumu söz konusu olunca, şu buyruğuyla şaşkınlığı artırdı: {ومن} “Kim de”, yani şu halde iken kim {يبخل} “cimrilik ederse”, bunda [cimrilik ederse], {فإنما يبخل} “ancak cimrilik etmiş olur”, yani malıyla kaynaklanan bir cimrilikle cimrilik etmiş olur, {عن نفسه} “kendi aleyhine;”, ki nefis bayağılıkların kaynağıdır, dolayısıyla ancak adi şeyler için nefaset ve yarış gösterir. Zira kendisinden istenen ve onda cimrilik ettiği şeyin faydası ancak kendisinedir. Bunu pekiştirdi; çünkü akıllı bir kimsenin malını kendi nefsinin faydasından esirgeyeceğine neredeyse hiç kimse inanmaz. Bu sebeple bağlamdan anlaşıldığı ve delilin buna ihtiyacı kalmadığı için "kim de cömertlik ederse ancak kendi lehine cömertlik etmiş olur" kısmı hazfedilmiştir. Bununla birlikte en güzeli, "yebhalu" fiilinin "yumsiku" (tutar) anlamını içermesi, ardından "yumsiku"nun hazfedilip "an" cer harfiyle geçişli kılınmasının delalet ettiği mahzuf bir hal ile buna işaret edilmesidir.

ولما كان سؤال المال قد يوهم شيئاً، قال مزيلاً له مقرراً لأن بخل الإنسان إنما هو عن نفسه عطفاً على ما تقديره: لأن ضرر بخله إنما

Mal istenmesi bir vehme yol açabileceğinden, bunu bertaraf etmek ve insanın cimriliğinin ancak kendi aleyhine olduğunu perçinlemek üzere, takdiri "çünkü cimriliğinin zararı ancak..." şeklinde olan ifadeye atfen şöyle buyurdu:

يعود عليه وهو سبحانه لم يسألكم ذلك لحاجته إليه ولا إلى شيء منكم، بل لحاجتكم إلى الثواب، وهو سبحانه قد بنى أمور هذه الدار كما اقتضته الحكمة على الأسباب: {والله} أي الملك الأعظم الذي له الإحاطة بجميع صفات الكمال {الغني} أي وحده {وأنتم} أيها المكلفون خاصة {الفقراء} لأن العطاء ينفعكم والمنع يضركم. فمن افتقر منكم إلى فقير مثله وقع في الذل والهوان، وقد جرت عادتكم أن يداخلكم من السرور ما لا يجد إذا طلب من أحد منكم أحد من الأجواد الأغنياء شيئاً طمعاً في جزائه، فكونوا كذلك وأعظم إذا طلب منكم الغنى المطلق.

...kendisine döner; Subhânehu ise bunu Kendisinin ona veya sizden herhangi bir şeye ihtiyacı olduğu için değil, sizin sevaba olan ihtiyacınız sebebiyle istemiştir. Subhânehu bu dünyanın işlerini hikmetin gerektirdiği üzere sebeplere bağlamıştır: {والله} “Allah”, yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan Melik-i A'zam, {الغني} “zengindir”, yani yalnızca O zengindir, {وأنتم} “sizler ise”, yani bilhassa ey mükellefler! {الفقراء} “fakirlersiniz.”, çünkü vermek size fayda sağlar, men etmek ise size zarar verir. İçinizden kim kendisi gibi bir fakire muhtaç olursa zillete ve aşağılanmaya düşer. Cömert ve zenginlerden biri mükâfatını umarak sizden bir şey istediğinde içinizi tarif edilemez bir sevinç kaplaması âdetiniz olmuştur; mutlak Zengin olan sizden istediğinde de böyle ve bundan daha ileri olun.

ولما كان التقدير: فإن تقبلوا بنولكم تفلحوا عطف عليه قوله مرهباً لأن الترهيب أردع: {وإن تتولوا} أي توقعوا التولي عنه تكلفوا أنفسكم ضد ما تدعو إليه الفطرة الأولى من السماح بذلك الجزاء اليسير جداً الموجب للثواب الخطير والفوز الدائم، ومن الجهاد في سبيله، والقيام بطاعته، لكونه المحسن الذي لا محسن في الحقيقة غيره {يستبدل} أي يوجد {قوماً} فيهم قوة وكفاية لما يطلب منهم محاولته.

Takdir "şayet ihsanınızla yönelirseniz kurtuluşa erersiniz" şeklinde olunca, korkutmanın daha caydırıcı olması sebebiyle korkutarak şu buyruğunu buna atfetti: {وإن تتولوا} “Eğer yüz çevirirseniz”, yani O'ndan yüz çevirirseniz, büyük bir sevabı ve ebedî kurtuluşu gerektiren pek az bir cüzü bağışlamayı, O'nun yolunda cihad etmeyi ve O'nun taatini yerine getirmeyi emreden ilk fıtratın çağırdığı şeyin zıddını nefislerinize yükleyerek -ki O, hakikatte Kendisinden başka ihsan edici bulunmayan Muhsin'dir- [yüz çevirirseniz], {يستبدل} “yerinize getirir”, yani var eder, {قوماً} “bir kavim”, kendilerinden istenen gayreti göstermeye güç ve kifayeti olan [bir kavim].

ولما كان ذلك مفهماً أنهم غيرهم، لكنه لا يمنع أن يكونوا - مع كونهم غير أعيانهم - من قومهم أو أن يشأ دونهم في الصفات وإن كانوا من غير قومهم، نبه على أنهم يكونون من غير قومهم وعلى غير صفاتهم، بل هم أعلى منهم درجة وأكرم خليقة وأحسن فعلاً فقال تعالى: {غيركم} أي بدلاً منكم وهو على غير صفة التولي.

Bu ifade onların başkaları olduğunu hissettirmekle birlikte, şahısları farklı olmakla beraber kendi kavimlerinden olmalarına veya başka bir kavimden olsalar bile sıfatça onlardan aşağıda bulunmalarına engel teşkil etmediğinden; onların hem kendi kavimlerinden başka bir kavim olacaklarına hem de onların sıfatlarından farklı, bilakis onlardan derece bakımından daha üstün, ahlakça daha kerim ve amelce daha güzel olacaklarına dikkat çekerek Teâlâ şöyle buyurdu: {غيركم} “sizden başka”, yani yüz çevirme sıfatından uzak olarak sizin yerinize [başka bir kavim getirir].

ولما كان الناس متقاربين في الجبلات، وكان المال محبوباً، كان من المستبعد جداً أن يكون هذا البذل على غير ما هم عليه، قال تعالى مشيراً إلى ذلك بحرف التراخي تأكيداً لما أفهمه ما قلته من التعبير ب «غير» وتثبيتاً له: {ثم} أي بعد استبعاد من يستبعد وعلو الهمة في مجاوزة جميع عقبات النفس والشيطان: {لا يكونوا أمثالكم *} في التولي عنه بترك شيء مما أمر به أو فعل شيء مما نهى عنه، ومن قدر على الإيجاد قدر على الإعدام.

İnsanlar fıtraten birbirine yakın olduklarından ve mal sevildiğinden, bu infakın onların durumundan farklı olması son derece uzak bir ihtimal görülebilirdi. Teâlâ, "gayr" ifadesiyle belirttiğim hususun hissettirdiği mânâyı pekiştirmek ve pekiştirmek üzere terâhî harfiyle buna işaret ederek şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra”, yani uzak görenin uzak görmesinden ve nefis ile şeytanın bütün engellerini aşmaktaki yüksek gayretten sonra; {لا يكونوا أمثالكم *} “onlar sizin gibi olmazlar.”, emrettiği bir şeyi terk etmek veya nehyettiği bir şeyi işlemek suretiyle O'ndan yüz çevirme konusunda [sizin gibi olmazlar]. Var etmeye güç yetiren, yok etmeye de güç yetirir.

بل هو أهون في مجاري العادات، فقد ثبت أنه سبحانه لو شاء لانتصر من الكفار، إما بإهلاكهم أو إما بناس غيركم بضرب رقابهم وأسرهم، وغير ذلك من أمرهم، وثبت بمواصلة ذم الكفار مع قدرته عليهم

Bilakis bu, âdetin akışında daha da kolaydır. Subhânehu'nun dileseydi kâfirlerden ya onları helak ederek ya da sizin dışınızdaki insanlarla boyunlarını vurdurup onları esir ederek ve durumlarına dair diğer şeylerle intikam alacağı sabit olmuştur. Onlara güç yetirmesiyle birlikte kâfirlerin yerilmesine devam edilmesiyle sabit olmuştur ki...

أنه أبطل أعمالهم، فرجع بذلك أول السورة إلى آخرها، وعانق موصله ما ترى من مفصلها، وعلم أن معنى هذا الآخر وذلك الأول أنه سبحانه لا بد من إذلاله للكافرين وإعزازه للمؤمنين لأنهم إن أقبلوا على ما يرضيه فجاهدوا نصرهم نصراً عزيزاً بما ضمنه قوله تعالى {إن تنصروا الله ينصركم وثبت أقدامكم} وإن تتولوا أتى بقوم غيركم يقبلون عليه فيصدقهم وعده، فصار خذلانهم أمراً متحتماً، وهو معنى أول سورة محمد - والله الموفق لما يريد من الصواب.

...O, onların amellerini boşa çıkarmıştır. Böylece surenin başı sonuna dönmüş, birleşen kısmı ayrılan kısmıyla kucaklaşmıştır. Bu sonun ve o başın mânâsının şu olduğu anlaşılmıştır: Subhânehu'nun kâfirleri zelil kılması ve müminleri aziz kılması kaçınılmazdır. Çünkü müminler O'nu razı edecek şeye yönelip cihad ederlerse, Teâlâ'nın {إن تنصروا الله ينصركم وثبت أقدامكم} “Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder ve ayaklarınızı sabit kılar” buyruğunun teminatı gereğince onlara üstün bir zaferle yardım eder; şayet yüz çevirirlerse O'na yönelecek başka bir kavim getirir ve onlara vaadini doğrular. Böylece onların yüzüstü bırakılması kesinleşmiş bir emir olmuştur; bu da Muhammed suresinin başının mânâsıdır. Doğruya muvaffak kılan, dilediği üzere Allah'tır.