ولما دل على إخلاصهم بما وصفهم، سبب عنه قوله: {فعلم} أي لما له من الإحاطة {ما في قلوبهم} أي من مطابقته لما قالوا بألسنتهم في البيعة، وأن ما حصل لبعضهم من الاضطراب في قبول الصلح والكآبة منه إنما هو لمحبة الله ورسوله ﷺ وإيثار ما يريد من إعلاء دينه وإظهاره لا عن شك في الدين، وسبب عن هذا العلم ترغيباً في مثل هذا المحدث عنهم قوله: {فأنزل السكينة} أي بثبات القلوب وطمأنيتها في كل حالة ترضي الله ورسوله، ودل على عظمها بحيث إنها تغلب الخوف وإن عظم بقوله: {عليهم} فأثر ذلك أنهم لم يخافوا عاقبة القتال لما ندبوا إليه وإن كانوا في كثرة الكفار كالشعرة البيضاء في جنب الثور الأسود، لا أثر الصلح بما يتراءى فيه من الضعف وغيره من مخايل النقص في قلوبهم في ذلك المقام الدحض
Onları vasfettiği şeylerle ihlaslarına delalet edince, bundan neşet eden şu buyruğunu getirdi: {فعلم} “Bildi de” yani kuşatıcı ilmi sayesinde, {ما في قلوبهم} “kalplerindekini;” yani biat esnasında dilleriyle söylediklerine kalplerinin uygunluğunu, bazılarında barışın kabulünde meydana gelen çalkantı ve kederin ancak Allah ve Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) sevgisinden ve dinde bir şüpheden değil de O'nun dinini yüceltip üstün kılma arzusunu tercih etmelerinden kaynaklandığını [bildi]. Kendilerinden bahsedilen bu kimselerin durumuna teşvik etmek üzere bu ilimden neşet eden şu buyruğunu getirdi: {فأنزل السكينة} “Güven ve huzur indirdi” yani Allah'ı ve Resûlünü razı eden her durumda kalplerin sebatı ve mutmainliği ile; ve bunun ne kadar büyük olduğunu, öyle ki ne kadar büyük olursa olsun korkuya galip geldiğini şu buyruğuyla gösterdi: {عليهم} “üzerlerine;” bu durumun neticesinde, savaşa çağrıldıklarında kâfirlerin çokluğu karşısında siyah bir öküzün üzerindeki beyaz bir kıl gibi olsalar bile savaşın akıbetinden korkmadılar; o kaygan zeminde
والمواطن الضنك إلا ريثما رأوا صدق عزيمة الرسول ﷺ ومضى أمره في ذلك بما يفعل ويقول.
ve dar durumlarda barışın görünürdeki zayıflığı ve diğer eksiklik belirtilerinin kalplerinde bıraktığı tesir, ancak Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in azmindeki doğruluğu ve yaptığı ve söylediği şeylerle bu husustaki emrinin yürürlükte olduğunu görene kadar [sürdü].
ولما ذكر منّه ﷾ عليهم بما هو الأصل الذي لا يبنى إلا عليه، أتبعه آثاره فقال: {وأثابهم} أي أعطاهم جزاء لهم على ما وهبهم من الطاعة والسكينة فيها جزاء، مقبلاً عليهم، يملأ مواضع احتياجهم، هو أهل لأن يقصده الإنسان ويتردد في طلبه لما له من الإقبال والمكنة والشمول {فتحاً} بما أوقع سبحانه من الصلح المترتب على تعجيز قريش عن القتال {قريباً *} بترك القتال الموجب بعد راحتهم وقوتهم وجمومهم لاختلاط بعض الناس ببعض فيدخل في الدين من كان مباعداً له لما يرى من محاسنه، فسيكون الفتح الأعظم فتح المكة المشرفة الذي هو سبب لفتح جميع البلاد.
Allah (azze ve celle) üzerine sadece bir şey bina edilebilecek olan asıl nimeti kendilerine lütfettiğini zikredince, bunun peşinden onun semerelerini getirerek şöyle buyurdu: {وأثابهم} “Ve onlara bir mükâfat verdi” yani kendilerine bağışladığı itaate ve bundaki sekinete bir karşılık olarak, onlara yönelen, ihtiyaç duydukları yerleri dolduran, sahip olduğu yöneliş, imkân ve kapsamlılık sebebiyle insanın yönelmesine ve elde etmek için gayret sarf etmesine layık olan bir mükâfat verdi; {فتحاً} “bir fetihle” Sübhânehu'nun, Kureyş'i savaşmaktan aciz bırakmaya bağlı olarak meydana getirdiği barış ile, {قريباً *} “yakın;” savaşın terk edilmesiyle, onların dinlenmelerinden, güçlerinden ve toparlanmalarından sonra insanların birbiriyle karışmasını gerektirip dine uzak olan kimsenin onun güzelliklerini görünce dine girmesini sağlayan [yakın bir fetih]. Böylece en büyük fetih, bütün beldelerin fethine sebep olan Mekke-i Mükerreme'nin fethi olacaktır.
ولما ذكر الفتح ذكر بعض ثمرته فقال: {ومغانم} فنبه بصيغة منتهى الجموع إلى أنها عظيمة، ثم صرح بذلك في قوله: {كثيرة} ولما كان الشيء ربما أطلق على ما هو بالقوة دون الفعل، أزال ذلك بقوله تعالى {يأخذونها} وهي خيبر. ولما كان ذلك مستبعداً لكثرة الكفار وقلة المؤمنين، بين سببه فقال عاطفاً على ما تقديره: بعزة الله وحكمته: {وكان الله} أي الذي لا كفوء له {عزيزاً} أي يغلب ولا يغلب {حكيماً *} يتقن ما يريد فلا ينقض.
Fethi zikredince onun bazı semerelerini zikredip şöyle buyurdu: {ومغانم} “Ve ganimetler [verdi]”; cem-i müntehe'l-cümû' kalıbıyla bunların çok büyük olduğuna dikkat çekti, sonra bunu şu buyruğunda açıkça ifade etti: {كثيرة} “pek çok;” Bir şey bazen fiilen değil de kuvve halinde olana dendiği için, Yüce Allah şu buyruğuyla bunu giderdi: {يأخذونها} “elde edecekleri;” ki bu da Hayber'dir. Kâfirlerin çokluğu ve müminlerin azlığı sebebiyle bu durum uzak görüldüğünden, takdiri “Allah'ın izzeti ve hikmetiyle” olan ifadeye atfederek sebebini açıkladı ve şöyle buyurdu: {وكان الله} “Ve Allah olmuştur” yani dengi ve benzeri olmayan Allah, {عزيزاً} “Mutlak Galip” yani galip gelen ve asla mağlup edilemeyen, {حكيماً *} “Tam Hüküm ve Hikmet Sahibi” dilediğini sağlam yapan ve asla bozulamayan.
ولما قرب ذلك وتأكد وتحرر وتقرر، أقبل ﷾ عليهم بالخطاب تأكيداً لمسامعهم فقال مزيلاً لكل احتمال يتردد في خواطر المخلفين: {وعدكم الله} أي الملك الأعظم {مغانم} وحقق معناها بقوله: {كثيرة تأخذونها} أي فيما يأتي من بلدان شتى لا تدخل تحت حصر، ثم سبب عن هذا الوعد قوله: {فعجل لكم} أي منها {هذه} أي القضية التي أوقعها بينكم وبين قريش من وضع الحرب عشر سنين، ومن أنكم تأتون في العام المقبل في مثل هذا الشهر معتمرين فإنها سبب ذلك كله، عزاه أبو حيان لابن عباس ﵄ وهو في غاية الظهور، ويمكن أن يكون المعنى: التي فتحها عليكم من خيبر من سببها وأموالها المنقولات وغيرها {وكف أيدي الناس} أي من أهل خيبر وحلفائهم أسد وغطفان أن يعينوا أهل خيبر أو يغيروا على عيالاتكم بعد ما وهموا بذلك بعد ما كف أيدي قريش ومن دخل في عهدهم بالصلح {عنكم} على ما أنتم فيه من القلة والضعف.
Bu durum yaklaşıp teyit edilince, incelenip kararlaştırılınca, (azze ve celle) kulaklarını pekiştirmek için doğrudan onlara hitap ederek geride kalanların zihinlerinde dolaşan her ihtimali ortadan kaldırarak şöyle buyurdu: {وعدكم الله} “Allah size vaat etti” yani o en büyük Hükümran, {مغانم} “ganimetler;” ve bunun manasını şu buyruğuyla tahakkuk ettirdi: {كثيرة تأخذونها} “elde edeceğiniz pek çok [ganimet];” yani ileride gelecek ve sayıya gelmeyen çeşitli beldelerden; sonra bu vaatten neşet eden şu buyruğu getirdi: {فعجل لكم} “Bunu size peşin verdi” yani bunlardan, {هذه} “bunu;” yani sizinle Kureyş arasında meydana getirdiği on yıl savaşı bırakma ve gelecek yıl aynı bu ayda umre yaparak geleceğiniz meselesini; zira bütün bunların sebebi budur. Bunu Ebû Hayyân, İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'ya nispet etmiştir ve bu son derece açıktır. Bunun manasının: Hayber'den size fethettiği, onun sebebi ve menkul malları ile diğerleri olması da mümkündür. {وكف أيدي الناس} “Ve insanların ellerini çekti” yani Hayber halkının ve müttefikleri olan Esed ile Gatafân'ın, buna yeltendikten sonra Hayber ehline yardım etmelerini veya çoluk çocuğunuza saldırmalarını engelledi; tıpkı barış ile Kureyş'in ve onların ahdine girenlerin ellerini çektiği gibi, {عنكم} “sizden;” içinde bulunduğunuz azlık ve zayıflığa rağmen.
ولما كان التقدير: رحمة لكم على طاعتكم لله ورسوله وجزاء لتقوى أيديكم، وتروا أسباب الفتح القريبة بما يدخل من الناس في دينكم عند المخاطبة بسبب الإيمان، عطف عليه قوله: {ولتكون} أي هذه
Takdir: “Allah'a ve Resûlüne itaatinizden dolayı size bir rahmet ve ellerinizin takvasına bir mükâfat olsun diye ve iman sebebiyle hitap esnasında insanların dininize girmesiyle yakın fetih sebeplerini göresiniz diye” şeklinde olunca, şu buyruğunu ona atfetti: {ولتكون} “Ve olması için” yani bu
الأسباب من الفتح والإسلام {آية} أي علامة هي في غاية الوضوح {للمؤمنين} أي منكم على دخول المسجد الحرام آمنين في العمرة ثم في الفتح ومنكم ومن غيركم من الراسخين في الإيمان إلى يوم القيامة على جميع ما يخبر الله به على ما وقع التدريب عليه في هذا التدبير الذي دبره لكم من أنه لطيف يوصل إلى الأشياء العظيمة بأضداد أسبابها فيما يرى الناس فلا يرتاع مؤمن لكثرة المخالفين وقوة المنابذين أبداً، فإن سبب كون الله مع العبد هو الاتباع بالإحسان الذي عماده الرسوخ في الإيمان الذي علق الحكم به، فحيث ما وجد عليه وجد المعلق وهو النصر بأسباب جلية أو خفية {ويهديكم} في نحو هذا الأمر الذي دهمكم فأزعجكم بالثبات عند سماع الموعد والوعيد والثقة بمضمونه لأنه قادر حكيم، فهو لا يخلف الميعاد بأن يهديكم {صراطاً مستقيماً} أي طريقاً واسعاً واضحاً موصلاً إلى الكرامة من غير شك، وهذا من أعلام النبوة فإنه لم يزغ أحد من المخاطبين بهذه الآية وهم أهل الحديبية وكأنه والله أعلم لذلك لم يقل: ويهديهم - بالغيب على ما اقتضاه السياق لئلا يغم غيرهم ممن يظهر صدقه في الإيمان ثم يزيغ، ولذا أكثر تفاصيل هذه السورة من أعلام النبوة، فإنه وقع الإخبار به قبل وقوعه.
fetih ve İslam'dan ibaret sebeplerin, {آية} “bir delil” yani son derece açık bir alamet, {للمؤمنين} “müminler için;” yani sizden olanlar için önce umrede, sonra fetihte Mescid-i Harâm'a güvenle girmeye; ve kıyamet gününe kadar sizden ve başkalarından imanda kökleşmiş olanlar için, Allah'ın size yaptığı bu planda tecrübe edildiği üzere Allah'ın haber verdiği her şeye bir delil olsun diye. Çünkü O, insanların gördüğü kadarıyla zıt sebepleriyle büyük şeylere ulaştıran bir Lâtîf'tir; bu yüzden hiçbir mümin karşı çıkanların çokluğundan ve düşmanlık edenlerin gücünden asla dehşete düşmez. Zira Allah'ın kul ile beraber olmasının sebebi, hükmün kendisine bağlandığı imanda kökleşmeye dayanan ihsan üzere tâbi oluştur. Dolayısıyla o nerede bulunursa, ona bağlanan şey yani açık veya gizli sebeplerle gelen yardım da orada bulunur. {ويهديكم} “Ve sizi iletmesi için” başınıza gelip sizi telaşlandıran bu tür bir meselede vaat ve tehdidi duyduğunuzda sebat etmeye ve onun muhtevasına güvenmeye; çünkü O Kâdir'dir, Hakîm'dir, vaadinden dönmez; sizi iletmesi için, {صراطاً مستقيماً} “dosdoğru bir yola;” yani şüphesiz bir şekilde ikrama ulaştıran geniş ve apaçık bir yola. Bu peygamberlik alametlerindendir; zira bu ayetle hitap edilenlerden yani Hudeybiye ehlinden hiçbiri sapmamıştır. Allah en iyisini bilir ya, imanda sadakat gösterip sonra sapan başkalarını üzmemek için bağlamın gerektirdiği şekilde gâib sığasıyla “onları iletsin” dememiş olabilir. Bu sebeple bu surenin detaylarının çoğu peygamberlik alametlerindendir, zira vuku bulmadan önce vuku bulacağı haber verilmiştir.
ولما سرهم سبحانه بما بشرهم به من كون القضية فتحاً
Sübhânehu ve Teâlâ bu meselenin bir fetih olduğu
ومن غنائم خيبر، أتبع ذلك البشارة دالاً على أنها لا مطمع لهم في حوزه ولا علاجه لولا معونته فقال: {وأخرى} أي ووعدكم مغانم كثيرة غير هذه وهي - والله أعلم - مغانم هوازن التي لم يحصل قبلها ما يقاربها. ولما كان في علمه ﷾ أن الصحابة رضي الله تعالى عنهم مقرون فيها إلا من لا يمكنه في العادة أن يهزمهم ليحوي الغنائم، فكان ما في علمه تعالى لتحققه كالذي وقع وانقضى، قال تعالى: {لم تقدروا} أي بما علمتم من قراركم {عليها} ولما توقع السامع بعد علمه بعجزهم عنها الإخبار عن السبب الموصل إلى أخذها بما تقرر عند من صدق الوعد بها، قال مفتتحاً بحرف التوقع: {قد أحاط الله} أي المحيط بكل شيء علماً وقدرة {بها} فكانت بمنزلة ما أدير عليه سورة مانع من أن يغلب منها شيء عن حوزتكم أو يقدر غيركم أن يأخذ منها شيئاً، ولذلك وللتعميم ختم الآية بقوله: {وكان الله} أي المحيط بجميع صفات الكمال أزلاً وأبداً {على كل شيء} منها ومن غيرها {قديراً *} بالغ القدرة لأنه بكل شيء عليم.
ve Hayber ganimetleri müjdesiyle onları sevindirince, O'nun yardımı olmasaydı onu elde etmeye ve üstesinden gelmeye güçlerinin yetmeyeceğine delalet ederek bu müjdenin peşinden şöyle buyurdu: {وأخرى} “Ve diğer [ganimetleri de]” yani size bundan başka pek çok ganimet vaat etti ki bunlar -Allah en iyisini bilir ya- Hevâzin ganimetleridir; ondan önce benzeri elde edilmemiştir. Allah (azze ve celle)'nin ilminde, sahâbenin (radıyallâhu teâlâ anhüm) ganimetleri elde etmek için onları hezimete uğratması âdeten mümkün olmayan kimseler müstesna orada sabit kalacakları bilindiği ve Yüce Allah'ın ilmindeki şey gerçekleşmesi bakımından vuku bulup bitmiş gibi olduğu için Yüce Allah şöyle buyurdu: {لم تقدروا} “Güç yetiremediğiniz” yani kaçtığınızı bildiğiniz için, {عليها} “onlara;” Dinleyen kimse onların bundan aciz olduğunu bildikten sonra, bu vaadi tasdik edenlerin nezdinde sabit olan bu ganimeti almaya ulaştıran sebebin haber verilmesini bekleyince, beklenti harfiyle başlayarak şöyle buyurdu: {قد أحاط الله} “Şüphesiz Allah kuşatmıştır” yani ilim ve kudret bakımından her şeyi kuşatan Allah, {بها} “onları;” Böylece onlar, kazanımınızdan bir şeyin elden çıkmasına veya başkasının ondan bir şey alabilmesine engel olan koruyucu bir surla çevrilmiş gibi oldular. Bundan dolayı ve genelleme yapmak üzere ayeti şu buyruğuyla bitirdi: {وكان الله} “Ve Allah olmuştur” yani ezelde ve ebedde bütün kemal sıfatlarını kuşatan Allah, {على كل شيء} “her şeye” bunlara ve diğerlerine, {قديراً *} “Hakkıyla Gücü Yeten” kudreti tam olan; çünkü O her şeyi bilendir.
ولما قدم سبحانه أنه كف أيدي الناس عنكم أجمعين، ذكر حكمهم لو وقع قتال، فقال مقرراً لقدرته عاطفاً على نحو: فلو أراد لمكنكم من الاعتمار، مؤكداً لأجل استبعاد من يستبعد ذلك من الأعراب وغيرهم:
Sübhânehu ve Teâlâ insanların ellerini hepinizden çektiğini takdim edince, savaş vuku bulsaydı onların hükmünün ne olacağını zikretti ve kudretini teyit ederek “Eğer dileseydi umre yapmanızı sağlardı” kabilinden bir ifadeye atıfla, bedevilerden ve başkalarından bunu uzak görenler sebebiyle pekiştirerek şöyle buyurdu:
{ولو قاتلكم} أي في هذا الوجه {الذين كفروا} أي أوقعوا هذا الوصف من الناس عموماً الراسخ فيه ومن دونه، وهم أهل مكة ومن لاقهم، وكانوا قد اجتمعوا وجمعوا الأحابيش ومن أطاعهم وقدموا خالد بن الوليد طليعة لهم إلى كراع الغميم، ولم يكن أسلم بعد {لولوا} أي بغاية جهدهم {الأدبار} منهزمين.
{ولو قاتلكم} “Eğer sizinle savaşsalardı” yani bu seferde, {الذين كفروا} “o inkâr edenler” yani genel olarak insanlardan bu vasfı işleyenler, onda kökleşenler ve daha aşağısında olanlar; onlar Mekke halkı ve onlara katılanlardır. Onlar toplanmış, Ahâbîş'i ve kendilerine itaat edenleri bir araya getirmişler ve henüz Müslüman olmamış olan Hâlid b. Velîd'i Kura‘u'l-Gamîm'e öncü birlik olarak göndermişlerdi; {لولوا} “arkalarını dönerlerdi” yani bütün güçleriyle, {الأدبار} “arkalarını” hezimete uğramış olarak.
ولما كان عدم نصرهم بعد التولية مستبعداً أيضاً لما لهم من كثرة الإمداد وقوة الحمية، قال معبراً بأداة البعد: {ثم} أي بعد طول الزمان وكثرة الأعوان {لا يجدون} في وقت من الأوقات {ولياً} أي يفعل معهم فعل القريب من الحياطة والشفقة والحراسة من عظيم ما يحصل من رعب تلك التولية {ولا نصيراً *} .
Yardımcılarının çokluğu ve gayretlerinin şiddeti sebebiyle arkalarını döndükten sonra yardım göremeyecek olmaları da uzak bir ihtimal olarak görüldüğünden, uzaklık bildiren edatla şöyle buyurdu: {ثم} “Sonra da” yani uzun zaman geçse ve yardımcıları çoğalsa bile, {لا يجدون} “bulamazlar” hiçbir vakitte, {ولياً} “bir koruyucu” yani o arkalarını dönmenin dehşetinden dolayı yakın bir kimse gibi onları koruyacak, şefkat gösterecek ve muhafaza edecek birini, {ولا نصيراً *} “ve ne de bir yardımcı.”
ولما كانت هذه عادة جارية قديمة مع أولياء الله تعالى حيثما كانوا من الرسل وأتباعهم، وأن جندنا لهم الغالبون، قال تعالى: {سنة الله} أي سن المحيط بهذا الخلق في هذا الزمان وما بعده كما كان محيطاً بالخلق في قديم الدهر، ولذلك قال: {التي قد خلت} أي سنة مؤكدة لا تتغير، وأكد الجار لأجل أن القتال ما وقع الزمان الماضي إلا بعد نزول التوراة فقال: {من قبل} وأما قبل ذلك فإنما كان يحصل الهلاك بأمر من عند الله بغير أيدي المؤمنين {ولن تجد} أيها
Bu, nerede olurlarsa olsunlar Allah Teâlâ'nın dostları olan peygamberler ve onların tâbileri hakkında “şüphesiz ordularımız galip gelecektir” şeklinde cereyan eden kadîm bir âdet olduğundan, Yüce Allah şöyle buyurdu: {سنة الله} “Allah'ın kanunu [olarak];” yani bu yaratılışı bu zamanda ve sonrasında kuşatan Allah, eski zamanlarda yaratılışı kuşattığı gibi bu kanunu koydu. Bu yüzden şöyle buyurdu: {التي قد خلت} “Öteden beri süregelen” yani değişmeyen, kesinleşmiş bir kanun; ve geçmiş zamanda savaşın ancak Tevrat'ın inmesinden sonra meydana gelmiş olması sebebiyle harf-i cerri tekit ederek şöyle buyurdu: {من قبل} “daha önceden de;” Ondan önce ise helak, müminlerin elleriyle değil, Allah katından bir emirle meydana geliyordu. {ولن تجد} “Ve asla bulamazsın” ey
السامع {لسنة الله} الذي لا يخلف قولاً لأنه محيط بجميع صفات الكمال {تبديلاً *} أي تغيراً من مغير ما، يغيرها بما يكون بدلها.
işiten kişi! {لسنة الله} “Allah'ın kanununda” hiçbir sözünden dönmeyen Allah'ın; çünkü O bütün kemal sıfatlarını kuşatmıştır, {تبديلاً *} “bir değişiklik;” yani herhangi bir değiştiricinin onu başka bir şeyle değiştirmesi şeklinde bir başkalaşma.
ولما تقرر أن الكفار مغلوبون وإن قاتلوا، وكان ذلك من خوارق العادات مع كثرتهم دائماً وقلة المؤمنين حتى يأتي أمر الله موقعاً للعلم القطعي بأنه ما دبره إلا الواحد القهار القادر المختار، عطف عليه عجباً آخر وهو عدم تغير أهل مكة في هذه العمرة للقتال بعد تعاهدهم وتعاقدهم عليه مع ما لهم من قوة العزائم وشدة الشكائم، فقال عاطفاً على ما تقديره: هو الذي سن هذه السنة العامة: {وهو الذي كف} أي وحده من غير معين له على ذلك {أيديهم} أي الذين كفروا من أهل مكة وغيرهم، فإن الكل شرع واحد {عنكم وأيديكم} أيها المؤمنون {عنهم} .
Savaşsalar bile kâfirlerin mağlup olacağı sabit olunca ve Allah'ın emri gelip bunu ancak Tek, Kahhâr, Kâdir ve Muhtâr olanın planladığına dair kesin bir bilgi meydana getirene kadar onların daima çok, müminlerin ise az olmasına rağmen bu durum harikulade bir hadise teşkil ettiğinden, buna şaşılacak başka bir şeyi atfetti; o da Mekke ehlinin güçlü azimlerine ve çetin dirençlerine rağmen savaşmak üzere ahitleşip sözleştikten sonra bu umrede savaşa yönelmemeleridir. Takdiri “Bu genel kanunu koyan O'dur” şeklinde olan ifadeye atıfla şöyle buyurdu: {وهو الذي كف} “O'dur çeken” yani buna yardımcısı olmaksızın tek başına, {أيديهم} “onların ellerini” yani Mekke ehlinden ve başkalarından inkâr edenlerin; zira hepsi tek bir hükümdedir, {عنكم وأيديكم} “sizden, sizin ellerinizi de” ey müminler! {عنهم} “onlardan.”
ولما كان الكفار لو بسطوا أيديهم مع ما حتمه الله وسنه من تولية الكفار دخلوا مكة قال: {ببطن مكة} أي كائناً كل منكم ومنهم في داخل مكة هم حالاً وأنت مآلاً، وعن القفال أنه قال: يجوز أن يراد به الحديبية لأنها من الحرم - انتهى.
Kâfirler, Allah'ın kâfirlerin arkalarını dönmesini hükme bağlayıp kanun kılmasıyla birlikte ellerini uzatsalardı Mekke'ye gireceklerinden şöyle buyurdu: {ببطن مكة} “Mekke'nin bağrında;” yani hem sizden hem onlardan her biriniz Mekke'nin içindeyken, onlar fiilen, siz ise netice itibarıyla. Kaffâl'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bundan maksadın Hudeybiye olması caizdir, çünkü orası Harem'dendir -sözü bitti-.
وعبر بالميم دون الباء كما في آل عمران إشارة إلى أنه فعل هنا ما اقتضاه مدلول هذا الاسم من الجمع والنقض والتنقية، فسبب لهم أسباب الاجتماع والتنقية من الذنوب -
Âl-i İmrân'da olduğu gibi bâ harfi yerine mîm harfi ile ifade edilmesi, O'nun burada bu ismin medlûlünün gerektirdiği toplama, yıkma ve arındırma fiilini gerçekleştirdiğine; böylece onlara toplanma ve günahlardan arınma sebeplerini hazırladığına işaret içindir; -
بما أشارت إليه آية العمرة حالاً وآيات الفتح مآلاً، ووفى بما يدل عليه اسمها من الأهل على خلاف القياس.
umre ayetinin hal itibarıyla, fetih ayetlerinin ise netice itibarıyla işaret ettiği şeylerle- ve onun isminin kıyasa aykırı olarak ehil manasına delalet ettiği şeyi yerine getirmiştir.
ولما كان هذا ليس مستغرقاً لجميع الزمان الآتي، بل لا بد أن يبسط أيدي المؤمنين بها يوم الفتح، أدخل الجار فقال تعالى: {من بعد أن أظفركم} أي أوجد فوزكم بكل ما طلبتم منهم وجعل لكم الطول والعز {عليهم} وذلك فيما رواه أصحاب. السير قالوا: ودعا رسول الله ﷺ خراش بن أمية الخزاعي ﵁ فبعثه إلى قريش بمكة وحمله على بعير له فقال له التغلب: ليبلغ أشرافهم عنه ما جاء له فعقروا جمل رسول الله ﷺ وأرادوا قتله، فمنعه الأحابيش فخلوا سبيله حتى أتى رسول الله ﷺ وبعثت قريش أربعين رجلاً منهم أو خمسين وأمروهم أن يطوفوا بعسكر رسول الله ﷺ ليصيبوا لهم من أصحابه أحداً فأخذوا أخذاً فأتى بهم رسول الله ﷺ فعفا عنهم وخلى سبيلهم، وقد كانوا رموا في عسكره بالحجارة والنبل، ثم ذكروا إرساله صلّى الله عليه وسلم
Bu durum gelecek zamanın tamamını kapsamadığından, bilakis fetih günü müminlerin ellerinin onlara uzatılması kaçınılmaz olduğundan harf-i cerri dahil edip Yüce Allah şöyle buyurdu: {من بعد أن أظفركم} “Sizi muzaffer kıldıktan sonra” yani onlardan talep ettiğiniz her şeyde zaferinizi var edip size üstünlük ve izzet verdikten sonra, {عليهم} “onlara karşı;” Bu durum, siyer âlimlerinin rivayet ettiği şu olaydadır: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hırâş b. Ümeyye el-Huzâî'yi (radıyallâhu anh) çağırıp Mekke'deki Kureyş'e gönderdi ve onu Sa‘leb adlı devesine bindirdi; ileri gelenlerine geliş sebebini tebliğ etsin diye. Fakat onlar Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in devesini kestiler ve onu öldürmek istediler. Ahâbîş buna engel oldu ve onu serbest bıraktılar, o da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e geldi. Kureyş de kendilerinden kırk veya elli adam gönderip Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ordusunun etrafında dolaşmalarını, ashabından birini yakalamalarını emretti. Ancak yakalandılar ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e getirildiler; o da onları affedip serbest bıraktı. Halbuki onlar onun ordusuna taş ve ok atmışlardı. Sonra (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in göndermesini zikrettiler;
لعثمان ﵁ إلى مكة ثم إرسال قريش لسهيل بن عمرو في الصلح، وروى مسلم في صحيحه عن سلمة بن الأكوع ﵁ قال: لما اصطلحنا واختلط بعضنا ببعض أتيت شجرة فاضطجعت في أصلها فأتاني أربعة من المشركين من أهل مكة، فجعلوا يقعون في النبي ﷺ فأبغضتهم، فتحولت إلى شجرة أخرى، وعلقوا سلاحهم واضطجعوا، فبينما هم كذلك إذ نادى مناد من أسفل الوادي: يا آل المهاجرين: قتل ابن زنيم، فاخترطت سيفي ثم شددت على أولئك الأربعة وهم رقود فأخذت سلاحهم، فجعلته ضغثاً في يدي، ثم قلت والذي كرم وجه محمد ﷺ! لا يرفع أحد منكم رأسه إلا ضربت الذي فيه عيناه ثم جئت بهم أسوقهم إلى رسول الله ﷺ وجاء عمي عامر ﵁ برجل من العبلات يقال له مكرز يقوده إلى رسول الله ﷺ على فرس مجفف في سبعين من المشركين، فنظر إليهم رسول الله ﷺ فقال: دعوهم يكن لهم بدء الفجور وثناه، فعفا عنهم فأنزل الله تعالى
Osman'ı (radıyallâhu anh) Mekke'ye, ardından Kureyş'in barış için Süheyl b. Amr'ı göndermesini. Müslim Sahîh'inde Seleme b. el-Ekva‘ (radıyallâhu anh)'dan şöyle rivayet etti: “Anlaştığımız ve birbirimize karıştığımız zaman bir ağacın yanına gelip dibine uzandım. Mekke ehlinden dört müşrik yanıma geldi ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında kötü konuşmaya başladılar, ben de onlara buğzettim ve başka bir ağaca geçtim. Silahlarını asıp uzandılar. Onlar bu haldeyken vadinin aşağısından bir münâdi: ‘Ey Muhacirler! İbn Züneym öldürüldü!’ diye bağırdı. Hemen kılıcımı çektim, sonra uyumakta olan o dört kişinin üzerine yürüdüm, silahlarını aldım ve elimde bir demet yaptım. Sonra: ‘Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yüzünü şerefli kılan Allah'a yemin olsun ki! İçinizden kim başını kaldırırsa gözlerinin olduğu yere vururum’ dedim. Sonra onları önüme katıp Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e getirdim. Amcam Âmir (radıyallâhu anh) da el-Abelât'tan Mikrez denilen bir adamı, zırhlı bir at üzerinde müşriklerden yetmiş kişi içinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e çekip getirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara baktı ve: ‘Onları bırakın, fücurun başlangıcı da tekrarı da onlara ait olsun’ dedi ve onları affetti. Bunun üzerine Allah Teâlâ indirdi:
{وهو الذي كف أيديهم عنكم وأيديكم عنهم} الآية - انتهى. وروى مسلم والنسائي عن أنس بن مالك ﵁ أن ثمانين رجلاً من أهل مكة هبطوا على رسول الله ﷺ من قبل التنعيم متسلحين، يريدون غرة النبي ﷺ وأصحابه ﵃، وفي رواية النسائي: قالوا: نأخذ محمداً ﷺ وأصحابه، فأخذهم النبي ﷺ سلماً فاستحياهم فأنزل الله ﷿ {وهو الذي كف أيديهم عنكم} الآية.
{وهو الذي كف أيديهم عنكم وأيديكم عنهم} (‘O'dur ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken’) ayetini” -rivayet bitti-. Müslim ve Nesâî, Enes b. Mâlik (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiler ki: Mekke ehlinden seksen adam Ten‘îm tarafından silahlı olarak Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabını (radıyallâhu anhüm) gafil avlamak isteyerek Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in üzerine indiler. Nesâî'nin rivayetinde: “Muhammed'i ve ashabını yakalayalım dediler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları sağ olarak yakaladı ve bağışladı. Bunun üzerine Allah (azze ve celle) indirdi: {وهو الذي كف أيديهم عنكم} (‘O'dur ellerini sizden çeken’) ayetini.”
ولما كان هذا ونحوه من عنف أهل مكة وغلظتهم وصلابتهم وشدتهم ورفق النبي ﷺ ولينه لهم مما أحزن أغلب الصحابة رضي الله تعالى عنهم قال تعالى يسليهم: {وكان الله} أي المحيط بالجلال والإكرام {بما يعملون} أي الكفار - على قراءة أبي عمرو بالغيب، وأنتم - على قراءة الباقين بالخطاب في ذلك الوقت وفيما بعده كما كان قبله {بصيراً *} أي محيط العلم ببواطن ذلك كما هو محيط بظواهره فهو يجريه في هذه الدار التي ربط فيها المسببات بأسبابها على أوثق الأسباب في نصركم وغلبكم لهم وقسركم، وستعلمون ما دبره من دخولكم مكة المشرفة آمنين لا تخافون في عمرة القضاء صلحاً ثم في الفتح بجحفل جرار قد نيطت أظفار المنايا بأسنة رماحه، وعادت
Mekke ehlinin bu ve benzeri kabalıkları, katılılıkları, sertlikleri ve şiddetleri ile Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in onlara karşı nezaketi ve yumuşaklığı sahâbenin (radıyallâhu teâlâ anhüm) çoğunu üzen şeylerden olunca, Yüce Allah onları teselli ederek şöyle buyurdu: {وكان الله} “Ve Allah olmuştur” yani celal ve ikramı kuşatan Allah, {بما يعملون} “yaptıklarını” yani Ebû Amr'ın gâib kıraatine göre kâfirlerin, diğerlerinin hitap kıraatine göre sizin o vakitte ve öncesinde olduğu gibi sonrasında yaptıklarınızı, {بصيراً *} “Hakkıyla Gören” yani zahirlerini kuşattığı gibi bunların bâtınlarını da ilmiyle kuşatandır. Dolayısıyla sebeplerin müsebseplere bağlandığı bu dünyada, size yardım etme, onlara galip gelme ve onları bastırma hususundaki en sağlam sebepler üzere bunu yürütmektedir. Ve Mekke-i Mükerreme'ye Umretü'l-Kazâ'da barışla korkusuzca ve güven içinde, ardından fetihte mızraklarının uçlarına ecellerin tırnakları takılmış muazzam bir orduyla girmeniz hususunda O'nun ne planladığını bileceksiniz; ve
كؤوس الحمام طوعاً لبيض صفاحه، فيؤمن أكثر أهل مكة وغيرهم ممن هو الآن جاهد عليكم، ويصيرون أحب الناس فيكم يقدمون أنفسهم في جهاد الكفار دونكم، فيفتح الله بكم البلاد، ويظهركم - وهو أعظم المحامين عنكم - على سائر العباد.
ölüm kadehleri onun yalın kılıçlarına boyun eğmiş olarak dönecektir. Böylece Mekke ehlinin çoğu ve şu anda size karşı var gücüyle çabalayan diğer kimseler iman edecek, içinizde en sevimli insanlar haline gelecek ve kâfirlerle cihadda sizin önünüzde canlarını feda edeceklerdir. Allah sizinle beldeleri fethedecek ve -sizi en büyük koruyan olarak- diğer bütün kullara sizi üstün kılacaktır.
ولما كان ما مضى من وصفهم على وجه يشمل غيرهم من جميع الكفار، عينهم مبيناً لسبب كفهم عنهم مع استحقاقهم في ذلك الوقت للبوار والنكال والدمار فقال: {هم} أي أهل مكة ومن لافهم {الذين كفروا} أي أوغلوا في هذا الوصف بجميع بواطنهم وتمام ظواهرهم {وصدوكم} زيادة على كفرهم في عمرة الحديبية هذه {عن المسجد الحرام} أي مكة، ونفس المسجد الحرام، والكعبة، للإخلال بما أنتم فيه من شعائر الإحرام بالعمرة {والهدي} أي وصدوا ما أهديتموه إلى مكة المشرفة لتذبحوه بها وتفرقوه على الفقراء، ومنه أربعون، وفي رواية: سبعون بدنة، كان أهداها النبي ﷺ {معكوفاً} أي حال كونه مجموعاً محبوساً مع رعيكم له وإصلاحه لما أهدى لأجله {أن يبلغ محله} أي الموضع الذي هو أولى المواضع لنحره، وهو الذي إذا أطلق انصرف الذهن إليه، وهو في العمرة المروة، ويجوز الذبح في الحج والعمرة في أي موضع كان من الحرم، فالموضع الذي نحر فيه النبي ﷺ في هذه
Onların geçmişteki vasfı bütün kâfirleri kapsayacak şekilde olunca, o vakitte helaki, cezayı ve yok oluşu hak etmiş olmalarına rağmen ellerinin onlardan çekilmesinin sebebini açıklayarak onları bizzat tayin etti ve şöyle buyurdu: {هم} “Onlar” yani Mekke ehli ve onlara katılanlar, {الذين كفروا} “inkâr edenlerdir” yani bütün bâtınları ve tam zahirleriyle bu vasıfta derinleşenler, {وصدوكم} “ve sizi alıkoyanlar” bu Hudeybiye umresinde inkârlarına ilaveten, {عن المسجد الحرام} “Mescid-i Harâm'dan;” yani içinde bulunduğunuz umre ihramı şeâirini ihlal etmek için Mekke'den, Mescid-i Harâm'ın kendisinden ve Kâbe'den; {والهدي} “ve kurbanlıkları da [alıkoyanlar]” yani orada kesip fakirlere dağıtmanız için Mekke-i Mükerreme'ye hediye ettiğiniz kurbanlıkları; ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hediye ettiği kırk, bir rivayette yetmiş deve bundandı; {معكوفاً} “alıkonulmuş olarak” yani hediye ediliş gayesi için otlatıp bakımını yapmanıza rağmen toplanıp hapsedilmiş bir haldeyken, {أن يبلغ محله} “ulaşacağı yere varmaktan;” yani kurban edilmesi için en layık olan yere varmaktan; ki mutlak olarak kullanıldığında akla gelen yer orasıdır, o da umrede Merve'dir. Hac ve umrede kurbanın Harem'in herhangi bir yerinde kesilmesi caizdir. Dolayısıyla Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu
المرة عند الإحصار ليس محله المطلق.
seferde ihsar anında kurban kestiği yer mutlak kurban yeri değildir.
ولما كان التقدير: فلولا ما أشار إليه من ربط المسببات بأسبابها لسلطكم عليهم فغلبتموهم على المسجد وأتممتم عمرتكم على ما أردتم، ثم عطف عليه أمراً أخص منه فقال: {ولولا رجال} أي مقيمون بين أظهر الكفار بمكة {مؤمنون} أي عريقون في الإيمان فكانوا لذلك أهلاً للوصف بالرجولية {ونساء مؤمنات} أي كذلك حبس الكل عن الهجرة العذر لأن الكفار لكثرتهم استضعفوهم فمنعوهم الهجرة، على أن ذلك شامل لمن جبله الله على الخير وعلم منه الإيمان وإن كان في ذلك الوقت مشركاً {لم تعلموهم} أي لم يحط علمكم بهم من جميع الوجوه لتميزوهم بأعيانهم عن المشركين لأنهم ليس لهم قوة التمييز زمنهم بأنفسهم وأنتم لا تعرفون أماكنهم لتعاملوهم بما هم له أهل ولا سيما في حال الحرب والطعن والضرب، ثم أبدل من «الرجال والنساء» قوله: {أن تطؤهم} أي تؤذوهم بالقتل أو ما يقاربه من الجراح والضرب والنهب ونحوه من الوطء الذي هو الإيقاع بالحرب منه قوله ﷺ
Takdir: “Şayet sebeplerin müsebseplere bağlanmasına işaret edilen husus olmasaydı, sizi onlara musallat ederdi de Mescid'e galip gelir ve umrenizi dilediğiniz gibi tamamlardınız” şeklinde olunca, bunun üzerine bundan daha özel bir hususu atfederek şöyle buyurdu: {ولولا رجال} “Eğer [birtakım] adamlar olmasaydı” yani Mekke'de kâfirlerin arasında ikamet eden, {مؤمنون} “mümin” yani imanda kökleşmiş, bu sebeple erlik vasfına layık olmuş [adamlar], {ونساء مؤمنات} “ve mümin kadınlar” yani aynı şekilde hepsi hicretten mazeret sebebiyle alıkonulmuş; zira kâfirler çoklukları sebebiyle onları zayıf düşürüp hicretlerini engellemişlerdi. Şu kadar var ki bu durum, Allah'ın hayır üzere yarattığı ve o vakitte müşrik olsa bile kendisinden iman bilinen kimseleri de kapsar; {لم تعلموهم} “kendilerini bilmediğiniz;” yani müşriklerden onları bizzat ayırt edecek şekilde ilminiz onları her bakımdan kuşatmamıştı; çünkü onların kendi başlarına ayrılma güçleri yoktu ve siz de onlara hak ettikleri muameleyi yapmak için yerlerini bilmiyordunuz; bilhassa savaş, mızraklama ve vurma anında. Sonra “erkekler ve kadınlar” ifadesinden bedel olarak şu buyruğunu getirdi: {أن تطؤهم} “onları çiğnemeniz” yani öldürerek veya buna yakın yaralama, vurma, yağmalama ve benzeri savaşla alt etme kabilinden olan çiğneme ile onlara eziyet etmeniz; (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğu bundandır:
«آخر وطأة وطئها الله بوج» يكون ذلك الأذى منكم لهم على ظن أنهم مشركون أذى الدائس لمدوس
«Allah'ın Vec'de çiğnediği son çiğneme». Sizin müşrik oldukları zannıyla onlara eziyet etmeniz, basanın basılana eziyeti gibi olur
وتضغطوهم وتأخذوهم أخذاً شديداً بقهر وغلبة تصيرون به لا تردون يد لامس ولا تقدرون على مدافعة {فتصيبكم} أي فيتسبب عن هذا الوطء أن يصيبكم {منهم} أي من جهتهم وبسببهم {معرة} أي مكروه وأذى هو كالحرب في انتشاره وأذاه، وإثم وخيانة بقتال دون إذن خاص، وبعدم الإمعان في البحث، وغرم وكفارة ودية وتأسف وتعيير ممن لا علم له، ثم علق بالوطء المسبب عنه إصابة المعرة إتماماً للمعنى قوله: {بغير علم} أي بأنهم من المؤمنين.
ve onları sıkıştırıp kahır ve galebe ile şiddetli bir şekilde yakalarsınız da bu sebeple dokunanın elini geri çeviremez ve müdafaaya güç yetiremez hale gelirsiniz; {فتصيبكم} “ve size isabet eder” yani bu çiğnemeden neşet ederek size isabet eder, {منهم} “onlardan dolayı” yani onların tarafından ve onlar sebebiyle, {معرة} “bir vebal” yani yayılması ve eziyeti bakımından savaş gibi olan hoş olmayan bir durum ve eziyet; özel bir izin olmaksızın savaşmak ve araştırmayı derinleştirmemek sebebiyle bir günah ve hıyanet; diyet, keffaret, borç, üzüntü ve bilgisiz kimselerin kınaması. Sonra manayı tamamlamak üzere vebalin isabet etmesine sebep olan çiğnemeye şu buyruğunu bağladı: {بغير علم} “bilmeksizin;” yani onların müminlerden olduğunu [bilmeksizin].
ولما دل السياق على أن جواب «لولا» محذوف تقديره: لسلطكم عليهم وما كف أيديكم عنهم، ولكنه علم ذلك، وعلم أنه سيؤمن ناس من المشركين فمن عليكم بأن رفع حرج إصابتهم بغير علم عنكم، وسبب لكم أسباب الفتح الذي كان يتوقع بسبب تسليطكم عليهم بأمر سهل، وكف أيديكم ولم يسلطكم عليه {ليدخل الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {في رحمته} أي إكرامه وإنعامه {من يشاء} من المشركين بأن يعطفهم إلى الإسلام، ومن المؤمنين بأن يستنقذهم منهم على أرفق وجه، ولما كان ذلك، أنتج قوله تعالى: {لو تزيلوا} أي تفرقوا فزال أحد الفريقين عن الآخر زوالاً عظيماً بحيث لا يختلط صنف
Bağlam “levlâ”nın cevabının mahzuf olduğuna delalet edince -ki takdiri: “sizi onlara musallat ederdi ve ellerinizi onlardan çekmezdi; fakat O bunu bildi ve müşriklerden birtakım insanların iman edeceğini bildi de bilmeksizin onlara zarar verme sıkıntısını sizden kaldırarak size lütufta bulundu ve onları üzerinize musallat etmekle umulan fetih sebeplerini kolay bir işle size hazırladı, ellerinizi çekti ve sizi onlara musallat etmedi”-: {ليدخل الله} “Allah'ın girdirmesi için” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah'ın, {في رحمته} “rahmetine” yani ikramına ve ihsanına, {من يشاء} “dilediğini;” müşriklerden İslam'a meylettirerek dilediğini, müminlerden de en lütufkâr şekilde onları müşriklerin elinden kurtararak dilediğini [girdirmesi için]. Durum böyle olunca, Yüce Allah'ın şu buyruğu netice olarak geldi: {لو تزيلوا} “Eğer birbirinden ayrılsalardı” yani ayrılsalardı da bir fırka diğerinden büyük bir ayrılışla ayrılıp hiçbir grup
بغيره فيؤمن وطء المؤمنين له بغير علم {لعذبنا} أي بأيديكم بتسليطنا أبو بمجرد أيدنا من غير واسطة {الذين كفروا} أي أوقعوا ستر الإيمان.
diğerine karışmasaydı ve böylece müminlerin onları bilmeksizin çiğnemesinden emin olunsaydı, {لعذبنا} “elbette azap ederdik” yani musallat kılmamızla sizin ellerinizle yahut vasıtasız olarak sırf kendi kudretimizle, {الذين كفروا} “inkâr edenlere;” yani imanın üzerini örtenlere.
ولما كان هذا عاماً لجميع من اتصف بالكفر من أهل الأرض، صرح بما دل عليه السياق فقال: {منهم} أي الفريقين وهم الصادون {عذاباً أليماً *} أي شديد الإيجاع بأيديكم أو من عندنا لنوصلكم إلى قصدكم من الاعتمار والظهر على الكفار، ففيه اعتذار وتدريب على تأدب بعضهم مع بعض، وفي الإشارة إلى بيان سر من أسرار منع الله تعالى لهم من التسليط عليهم حث للعبد على أن لا يتهم الله في قضائه فربما عسر عليه أمراً يظهر له أن السعادة كانت فيه وفي باطنه سم قاتل، فيكون منع الله له منه رحمة في الباطن وإن كان نقمة في الظاهر، فألزم التسليم مع الاجتهاد في الخير والحرص عليه والندم على فواته وإياك والاعتراض، وفي الآية أيضاً أن الله تعالى قد يدفع عن الكافر لأجل المؤمن.
Bu durum yeryüzü halkından küfürle vasıflanan herkes için genel olunca, bağlamın delalet ettiği şeyi açıkça belirterek şöyle buyurdu: {منهم} “onlardan” yani iki gruptan engel olanlara, {عذاباً أليماً *} “elem verici bir azapla;” yani umre yapma ve kâfirlere üstün gelme maksadınıza sizi ulaştırmamız için sizin ellerinizle veya katımızdan son derece can yakıcı bir azapla. Bunda bir özür ve bazılarının diğerlerine karşı edeplenmesi hususunda bir talim vardır. Allah Teâlâ'nın onları müşriklerin üzerine musallat kılmaktan men etmesinin sırlarından bir sırrın beyanına yapılan işarette, kulun kaza hususunda Allah'ı itham etmemesine bir teşvik vardır; zira bazen kula, içinde mutluluk olduğunu zannettiği fakat bâtınında öldürücü bir zehir bulunan bir işi zorlaştırır. Dolayısıyla Allah'ın onu bundan men etmesi, zahirde bir ceza olsa bile bâtında bir rahmettir. Öyleyse hayırda gayret göstermekle, ona hırs duymakla ve kaçırıldığına pişman olmakla birlikte teslimiyeti elden bırakma ve itirazdan sakın! Bu ayette ayrıca Allah Teâlâ'nın mümin sebebiyle kâfirden [azabı] savabileceği de vardır.
ولما بين شرط استحقاقهم للعذاب، بين وقته، وفيه بيان لعلته، فقال: {إذ} أي حين {جعل الذين كفروا} أي ستروا ما تراءى من الحق في مرأى عقولهم {في قلوبهم} أي قلوب أنفسهم {الحمية} أي
Azabı hak etmelerinin şartını açıklayınca, vaktini açıkladı; bunda onun illetinin beyanı da vardır; ve şöyle buyurdu: {إذ} “O vakit ki” yani o zaman, {جعل الذين كفروا} “inkâr edenler koymuşlardı” yani akıllarının gördüğü yerde beliren hakkın üzerini örtenler, {في قلوبهم} “kalplerine” yani kendi kalplerine, {الحمية} “o taassubu;” yani
المنع الشديد والأنفة والإباء الذي هو في شدة حره ونفوذه في أشد الأجسام كالسم والنار، ولما كان مثل هذه الحمية قد تكون موجبة للرحمة بأن تكون لله، قال مبيناً معظماً لجرمها، {حمية الجاهلية} التي مدارها مطلق المنع أي سواء كان بحق أو بباطل، فتمنع من الإذعان للحق، ومبناها التشفي على مقتضى الغضب لغير الله فتوجب تخطي حدود الشرع، ولذلك أنفوا من دخول المسلمين مكة المشرفة لزيارة البيت العتيق الذي الناس فيه سواء، ومن الإقرار بالبسملة، فأنتجت لهم هذه الحمية أن تكبروا عن كلمة التقوى وطاشوا وخفوا إلى الشرك الذي هو أبطل الباطل.
sıcaklığının ve en sert cisimlere nüfuzunun şiddeti bakımından zehir ve ateş gibi olan şiddetli engellemeyi, gururu ve direnmeyi. Böyle bir gayret bazen Allah için olmakla rahmeti gerektirebileceğinden, cürmünün büyüklüğünü açıklayarak şöyle buyurdu: {حمية الجاهلية} “Cahiliye taassubunu;” ki bunun esası mutlak engellemedir, yani ister hakla olsun ister batılla; dolayısıyla hakka boyun eğmeye engel olur ve temeli Allah'tan başkası için olan öfke gereğince hırsını almaya dayanır, bu yüzden şeriatın sınırlarını aşmayı gerektirir. Bundan dolayı Müslümanların insanların eşit olduğu Beyt-i Atîk'i ziyaret etmek için Mekke-i Mükerreme'ye girmesini ve besmeleyi ikrar etmeyi gururlarına yediremediler. Bu taassup onlara takva kelimesine karşı kibirlenmeyi ve batılların en batılı olan şirke doğru hafif meşrepçe savrulmayı netice verdi.
ولما كانت هذه الحمية مع الكثرة موجبة ولا بد ذل من تصوب إليه ولا سيما إن كان قليلاً، بين دلالة على أن الأمر تابع لمشيئته لا لجاري العادة أنه تأثر عنها ضد ما تقتضيه عادة، فقال مسبباً عن هذه الحمية: {فأنزل الله} أي الذي لا يغلبة شيء وهو يغلب كل شيء بسبب حميتهم {سكينته} أي الشيء اللائق إضافته إليه سبحانه من الفهم عن الله والروح الموجب لسكون القلب المؤثر للإقدام على العدو والنصر عليه، إنزالاً كائناً {على رسوله} ﷺ الذي عظمته من عظمته،
Bu taassup çoklukla beraber olunca, hele bir de az olana yönelmişse kaçınılmaz olarak zilleti gerektirdiğinden, işin süregelen âdete değil O'nun meşietine bağlı olduğuna delalet etmek üzere, âdetin gerektirdiğinin zıddı bir netice doğurduğunu açıklayarak bu taassuptan neşet eden şu buyruğu getirdi: {فأنزل الله} “Bunun üzerine Allah indirdi” yani onların taassubu sebebiyle hiçbir şeyin mağlup edemediği ve her şeyi mağlup eden Allah, {سكينته} “güven ve huzurunu;” yani Sübhânehu'ya nispet edilmeye layık olan Allah'tan anlama kabiliyetini ve düşmanın üzerine atılmayı ve ona galip gelmeyi sağlayan kalbin sükûnetini gerektiren ruhu indirdi; öyle bir indiriş ki, {على رسوله} “Resûlünün üzerine” (sallallâhu aleyhi ve sellem) ki onun azameti O'nun azametindendir;
ففهم عن الله مراده في هذه القضية فجرى على أتم ما يرضيه {وعلى المؤمنين} رضي الله تعالى عنهم العريقين في الإيمان لأنهم أتباع رسوله ﷺ وأنصار دينه فألزمهم قبول أمره الذي فهمه عن الله وخفي عن أكثرهم حتى فهمتموه ﷺ عند نزول سورة محمد وحماهم عن همزات الشياطين، ولم يدخلهم ما دخل الكفار من الحمية ليقاتلوا غضباً لأنفسهم فيتعدوا حدود الشرع {وألزمهم} أي المؤمنين إلزام إكرام أو تشريف، لا إلزام إهانة وتعنيف {كلمة التقوى} وهي كل قول أو فعل ناشىء عن التقوى وإعلاء كلمة الإخلاص المتقدم في سورة القتال وهي لا إله إلا الله التي هي أحق الحق، يقتضي التحقق بمدلولها من أنه لا فاعل إلا الله الثبات على كل ما أخبر به رسول الله ﷺ من التوحيد والبسملة والرسالة مع تغيير الكتابة بكل منهما لأجل الكفار في ذلك المقام الدحض الذي لا يكاد يثبت فيه قدم، وأضافها إلى التقوى التي هي اتخاذ ساتر يقي حر النار فجعلها وصفاً لازماً لهم غير منفك عنهم لأنها سببها الحامل عليها، ويجمع الحامل على التقوى اعتقاد الوحدانية وهي لا إلا الله فإنها كلمة - كما قال الرازي - أولها نفي الشرك وآخرها تعلق بالإلهية، وهذا من أعلام النبوة، فإن أهل الحديبية الذين ألزموا هذه الكلمة ماتوا كلهم
böylece o, bu meselede Allah'ın muradını O'ndan anladı ve O'nu en mükemmel şekilde razı edecek şekilde hareket etti; {وعلى المؤمنين} “ve müminlerin üzerine;” (radıyallâhu teâlâ anhüm) imanda kökleşmiş olan [müminlerin üzerine]; çünkü onlar Resûlünün (sallallâhu aleyhi ve sellem) tâbileri ve dininin yardımcılarıdır. Böylece Muhammed suresi indiğinde (sallallâhu aleyhi ve sellem) siz anlayana kadar çoğuna gizli kalan ve Allah'tan anladığı emrini kabul etmeyi onlara gerekli kıldı, onları şeytanların vesveselerinden korudu ve kâfirlere giren taassup onlara girmedi ki nefislerine öfkelenerek savaşıp şeriatın sınırlarını aşmasınlar. {وألزمهم} “Ve onlara gerekli kıldı” yani müminlere aşağılama ve azarlama gerekliliği değil, ikram ve şereflendirme gerekliliği olarak, {كلمة التقوى} “takva kelimesini;” Bu da takvadan neşet eden her söz veya fiil ve daha önce Kıtâl suresinde geçen ihlas kelimesini yüceltmektir ki o da hakkın en hakikisi olan Lâ ilâhe illallâh'tır. Onun medlûlü ile tahakkuk etmek -ki Allah'tan başka fail yoktur- Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in tevhidden, besmeleden ve risaletten haber verdiği her şeyde, neredeyse hiçbir ayağın sabit kalamayacağı o kaygan zeminde kâfirler sebebiyle her ikisinin yazılışı değiştirilse bile sebat etmeyi gerektirir. Onu cehennem ateşinin sıcağından koruyan bir siper edinmek olan takvaya izafe etti ve onu onlardan ayrılmayan lüzumlu bir vasıf kıldı; çünkü o, ona sevk eden sebeptir. Takvaya sevk eden şey ise tevhîd inancını yani Lâ ilâhe illallâh'ı bir araya getirir. Zira o kelime -Râzî'nin dediği gibi- başı şirki nefyetmek, sonu ise ilahlığa bağlanmak olan bir kelimedir. Bu peygamberlik alametlerindendir; zira bu kelimeye bağlanan Hudeybiye ehlinin hepsi
على الإسلام {وكانوا} أي جبلة وطبعاً.
İslam üzere vefat ettiler. {وكانوا} “Ve onlar idiler” yani cibilliyet ve tabiat olarak.
ولما كان من الكفار من يستحقها في علم الله فيصير مؤمناً، عبر فأفعل التفضيل فقال تعالى: {أحق بها} أي كلمة التقوى من الكفار والأعرب وغيرهم من جميع الخلق، ولمثل هذا التعميم أطلق الأمر بحذف المفضل عليه. ولما كان الأحق بالشيء قد لا يكون أهله من أول الأمر قال تعالى: {وأهلها} أي ولاتها والملازمون لها ملازمة العشير بعشيره والدائنون لها والآلفون لها. ولما كان الحكم بذلك لا يكون إلا لعالم قال عاطفاً على ما تقديره: لما علم الله من صلاح قلوبهم وصفائها: {وكان الله} أي المحيط بالكائنات كلها علماً وقدرة {بكل شيء} من ذلك وغيره {عليماً *} أي محيط العلم الدقيق والجلي، والآية من الاحتباك: ذكر حمية الجاهلية أولاً دليلاً على ضدها ثانياً، وكلمة التقوى ثانياً دليلاً على ضدها أولاً، وسره أنه ذكر مجمع الشر أولاً ترهيباً منه ومجمع الخير ثانياً ترغيباً فيه. ولما قرر ﷾ علمه بالعواقب لإحاطة علمه ووجه أسباب كفه أيدي الفريقين وبين ما فيه من المصالح وما في التسليط من المفاسد من قتل من حكم بإيمانه من المشركين وإصابة
Kâfirlerden Allah'ın ilminde onu hak edip mümin olacak kimseler bulunduğundan ism-i tafdil ile ifade edip Yüce Allah şöyle buyurdu: {أحق بها} “Ona daha layık” yani kâfirlerden, bedevilerden ve diğer bütün mahlukattan takva kelimesine daha layık; ve böylesi bir genelleme için üstün tutulanı hazfederek emri mutlak bıraktı. Bir şeye daha layık olan kimse ilk başta onun ehli olmayabileceğinden Yüce Allah şöyle buyurdu: {وأهلها} “ve onun ehli;” yani onun sahipleri, bir dostun dostuna sarıldığı gibi ona sarılanlar, ona boyun eğenler ve onunla kaynaşanlar. Bununla hükmetmek ancak her şeyi bilen birine ait olacağından, takdiri “Allah onların kalplerinin ıslahını ve safiyetini bildiği için” olan ifadeye atıfla şöyle buyurdu: {وكان الله} “Ve Allah olmuştur” yani ilim ve kudret bakımından bütün varlıkları kuşatan Allah, {بكل شيء} “her şeyi” bundan ve diğerlerinden, {عليماً *} “Hakkıyla Bilen” yani incesini ve açığını ilmiyle kuşatan. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide cahiliye taassubunun zikredilmesi ikincideki zıddına delildir; ikincide takva kelimesinin zikredilmesi birincideki zıddına delildir. Bunun sırrı şudur: Sakındırmak için önce şerrin toplandığı yeri, teşvik etmek için ise sonra hayrın toplandığı yeri zikretmiştir. (Azze ve celle) ilminin kuşatıcılığı sebebiyle akıbetleri bildiğini perçinleyip iki tarafın ellerini çekmesinin sebeplerinin yönünü ortaya koyunca ve bundaki maslahatları, musallat kılmaktaki mefsedetleri -müşriklerden imanına hükmedilenlerin öldürülmesi ve
من لا يعلم من المؤمنين - وغير ذلك إلى ختم بإحاطة علمه المستلزم لشمول قدرته. أنتج ذلك قوله لمن توقع الإخبار عن الرؤيا التي أقلقهم أمرها وكاد بعضهم أن يزلزله ذكرها على سبيل التأكيد: {لقد} .
bilinmeyen müminlerin zarar görmesi gibi hususları- kudretinin şümulünü gerektiren ilminin kuşatıcılığı ile bitirinceye kadar açıklayınca; bu durum, meselesi kendilerini telaşlandıran ve anılması neredeyse bazılarının ayaklarını kaydıracak olan rüyanın haberini bekleyen kimseye tekit yoluyla şu buyruğunu netice verdi: {لقد} “Andolsun ki.”
ولما كان للنظر إلى الرؤيا اعتباران: أحدهما من جهة الواقع وهو غيب عن الصحابة رضي الله تعالى عنهم أجمعين: والآخر من جهة الإخبار وهو مع الرؤيا شهادة بالنسبة إليه ﷾، عبر بالصدق والحق فقال تعالى: {صدق الله} أي الملك الذي لا كفوء له المحيط بجميع صفات الكمال {رسوله} ﷺ الذي هو أعز الخلائق عنده وهو غني عن الإخبار عما لا يكون أنه يكون، فكيف إذا كان المخبر رسوله {الرؤيا} التي هي من الوحي لأنه سبحانه يرى الواقع ويعلم مطابقتها في أنكم تدخلون المسجد الحرام آمنين يحلق بعض ويقصر آخرون، متلبساً خبره ورؤيا رسوله ﷺ {بالحق} لأن مضمون الخبر إذا وقع فطبق بين الواقع وبينه، وكان الواقع يطابقه لا يخرم شيء منه عن شيء منه، والحاصل أنك إذا نسبتها للواقع طابقته فكان صدقاً، وإذا نسبت الواقع إليها طابقها فكانت حقاً.
Rüyaya bakışın iki itibarı olduğundan -biri vakıa cihetindendir ki sahâbe (radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn) için gaybdır; diğeri ise haber verme cihetindendir ki rüya ile birlikte (azze ve celle)'ye nispetle şahitliktir-, sıdk ve hak ile ifade edip Yüce Allah şöyle buyurdu: {صدق الله} “Allah doğru çıkarmıştır” yani hiçbir dengi bulunmayan ve bütün kemal sıfatlarını kuşatan Hükümran, {رسوله} “Resûlünün” (sallallâhu aleyhi ve sellem) ki mahlukatın O'nun katında en aziz olanıdır; ve O, olmayacak bir şeyin olacağını haber vermekten müstağnidir; hele haber veren O'nun Resûlü olursa nasıl olur! {الرؤيا} “rüyasını;” ki o vahiyden bir parçadır; zira Sübhânehu ve Teâlâ vakıayı görür ve Mescid-i Harâm'a güvenle gireceğiniz, kiminizin tıraş olacağı, kiminizin kısaltacağı hususundaki uygunluğunu bilir; O'nun haberi ve Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in rüyası bürünmüş olarak, {بالحق} “hak ile;” Çünkü haberin muhtevası vuku bulduğunda vakıa ile onun arası örtüşür ve vakıa ona uygun düşer, ondan hiçbir şey diğerinden eksik kalmaz. Hâsılı, onu vakıaya nispet ettiğinde ona uyar ve sıdk (doğruluk) olur; vakıayı ona nispet ettiğinde ona uyar ve hak olur.
ولما أقسم لأجل التأكيد لمن كان يتزلزل، أجابه بقوله مؤكداً بما يفهم القسم أيضاً إشارة إلى عظم الزلزال: {لتدخلن} أي بعد هذا دخولاً قد تحتم أمره {المسجد} أي الذي يطاف فيه بالكعبة ولا يكون دخوله إلى بدخول الحرم {الحرام} أي الذي أجاره الله من امتهان الجبابرة ومنعه من كل ظالم.
Sarsıntı geçiren kimse için tekit amacıyla yemin edince, sarsıntının büyüklüğüne işaret etmek üzere yemini de hissettiren bir ifadeyle pekiştirerek ona şöyle cevap verdi: {لتدخلن} “Elbette gireceksiniz” yani bundan sonra gerçekleşmesi kesinleşmiş bir girişle, {المسجد} “Mescid'e” yani içinde Kâbe'nin tavaf edildiği ve girişi ancak Harem'e girmekle mümkün olan [Mescid'e], {الحرام} “o Mescid-i Harâm'a;” yani Allah'ın zorbaların ayaklar altına almasından koruduğu ve her zâlime yasakladığı [Mescid'e].
ولما كان لا يجب عليه ﷾ شيء وإن وعد به، أشار إلى ذلك بقوله تأديباً لهم أن يقول منهم بعد ذلك: ألم يقل أننا ندخل البيت ونحو ذلك، ولغيرهم أن يقول: نحن ندخل: {إن شاء الله} أي الذي له الإحاطة بصفات الكمال، حال كونكم {آمنين} لا تخشون إلا الله منقسمين بحسب التحليق والتقصير إلى قسمين {محلقين رءوسكم} ولعله أشار بصيغة التفعيل إلى أن فاعل الحق كثير، وكذا {ومقصرين} غير أن التقديم يفهم أن الأول أكثر.
Vaat etmiş olsa bile (azze ve celle)'ye hiçbir şey vacip olmadığından, bundan sonra içlerinden birinin “Bize Beyt'e gireceğimiz söylenmedi mi?” ve benzeri sözler söylemesini veya başkalarının “Biz gireceğiz” demesini engellemek üzere onları edeplendirmek için şu buyruğuyla buna işaret etti: {إن شاء الله} “Allah dilerse;” yani kemal sıfatlarını kuşatan Allah, {آمنين} “güven içinde olarak” Allah'tan başkasından korkmayarak, tıraş olma ve kısaltma bakımından iki kısma ayrılarak: {محلقين رءوسكم} “başlarınızı tıraş etmiş” -tef‘îl kalıbıyla belki de tıraş olanların çok olduğuna işaret etmiştir- {ومقصرين} “ve [saçlarınızı] kısaltmış olarak;” şu kadar var ki önce zikredilmesi birincilerin daha çok olduğunu hissettirir.
ولما كان الدخول حال الأمن لا يستلزم الأمن بعده قال تعالى: {لا تخافون} أي لا يتجدد لكم خوف بعد ذلك إلى أن تدخلوا عليهم عام الفتح قاهرين لهم بالنصر. ولما كان من المعلوم أن سبب هذا الإخبار إحاطة العلم، فكان التقدير، هذا أمر حق يوثق غاية
Güven halindeki giriş sonrasında da güveni gerektirmediğinden Yüce Allah şöyle buyurdu: {لا تخافون} “Korkmayacaksınız” yani fetih yılında zaferle onları boyun eğdirmiş olarak üzerlerine girene kadar bundan sonra size yeni bir korku gelmeyecektir. Bu haber vermenin sebebinin ilmin kuşatıcılığı olduğu bilindiğinden takdir şöyle oldu: Bu hak bir iştir, son derece
الوثوق لأنه إخبار عالم الغيب والشهادة، صدق سبحانه فيه، وما ردكم عنه هذه الكرة على هذا الوجه إلا لأمور دبرها وشؤون أحكمها وقدرها، قال عاطفاً على {صدق} مسبباً عنه أو معللاً: {فعلم} أي بسبب، أو لأنه علم من أسباب الفتح وموانعه وبنائه على الحكمة {ما لم تعلموا} أي أيها الأولياء {فجعل} أي بسب إحاطة علمه {من دون} أي أدنى رتبة من {ذلك} أي الدخول العظيم في هذا العام {فتحاً قريباً *} يقويكم به من فتح خيبر ووضع الحرب بين العرب بهذا الصلح، واختلاط بعض الناس بسبب ذلك ببعض، الموجب لإسلام بشر كثير تتقوون بهم، فتكون تلك الكثرة والقوة سبب هيبة الكفار المانعة لهم من القتال، فتقل القتلى رفقاً بأهل حرم الله تعالى إكراماً لهذا النبي الكريم ﷺ عن إغارة وإصابة من عنده من المسلمين المستضعفين من غير علم.
güvenilir; çünkü gaybı ve görüneni bilenin haberidir, Sübhânehu bunda doğru söylemiştir. Bu seferde sizi bu şekilde geri çevirmesi ancak planladığı işler, sağlam kıldığı ve takdir ettiği durumlar sebebiyledir. {صدق} ifadesine atıfla ondan neşet eden veya illet bildiren bir ifade olarak şöyle buyurdu: {فعلم} “Bildi de” yani bir sebeple, yahut fethin sebeplerini, engellerini ve hikmete dayandığını bildiği için, {ما لم تعلموا} “sizin bilmediğinizi;” ey dostlar! {فجعل} “Böylece kıldı” yani ilminin kuşatıcılığı sebebiyle, {من دون} “daha aşağı bir mertebede” yani daha yakın bir mertebede, {ذلك} “bundan” yani bu yıldaki o büyük girişten önce, {فتحاً قريباً *} “yakın bir fetih;” Hayber'in fethi ve bu barışla Araplar arasındaki savaşın durdurulması, bu sebeple bazı insanların birbiriyle karışması ve bunun neticesinde kendileriyle güçleneceğiniz pek çok insanın İslam'a girmesiyle sizi güçlendireceği [yakın bir fetih]. Böylece bu çokluk ve güç, kâfirlerin savaşmasını engelleyen bir heybet sebebi olacak ve bu kerîm Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bir ikram olarak, onun katındaki zayıf düşürülmüş Müslümanlara bilmeksizin baskın yapıp zarar vermekten korumak suretiyle Allah Teâlâ'nın Harem ehline bir lütuf olarak ölüler azalacaktır.
ولما أخبر بهذه الأمور الجليلة الدقيقة المبنية على إحاطة العلم، عللها سبحانه وبين الصدق فيها بقوله تعالى: {هو} أي وحده {الذي أرسل رسوله} أي الذي لا رسول أحق منه بإضافته إليه - صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
İlmin kuşatıcılığına dayanan bu yüce ve dakik hususları haber verince, Sübhânehu bunu gerekçelendirdi ve bundaki doğruluğu Yüce Allah şu buyruğuyla açıkladı: {هو} “O'dur” yani tek başına, {الذي أرسل رسوله} “Resûlünü gönderen;” yani kendisine nispet edilmeye ondan daha layık hiçbir elçi bulunmayan elçisini -(sallallâhu aleyhi ve sellem)-
{بالهدى} الكامل الذي يقتضي أن يستقيم به أكثر الناس، ولو أنه أخبر بشيء يكون فيه أدنى مقال لم يكن الإرسال بالهدى {ودين الحق} أي الأمر الثابت الكامل في الثبات الذي يطابقه الواقع {ليظهره} أي دينه {على الدين كله} دين أهل مكة والعرب عباد الأصنام، الذي يقتضي إظهاره عليه دخوله إليه آمناً، وإظهاره على من سواهم من أهل الأديان الباطلة بأيدي صحابته الأبرار والتابعين لهم بإحسان إظهاراً يتكامل بنزول عيسى ﵊ مع الرفق بالخلق والرحمة لهم، فلا يقتل إلا من لا صلاح له أصلاً، وعلى قدر الجبروت يحصل القهر، فلأجل ذلك هو يدبر أمره بمثل هذه الأمور التي توجب نصره وتعلي قدره مع الرفق بقومه وجميل الصنع لأتباعه، فلا بد أن تروا من فتوح أكثر البلاد وقهر الملوك الشداد ما تعرفون به قدرة الله ﷾.
{بالهدى} “hidayet ile” insanların çoğunun onunla istikamete ermesini gerektiren kâmil [hidayet ile]; şayet içinde en ufak bir itiraz bulunacak bir şeyi haber verseydi hidayet ile gönderme olmazdı; {ودين الحق} “ve hak din ile;” yani sabit, sebatında kâmil ve vakıanın kendisine uyduğu emir ile; {ليظهره} “onu üstün kılmak için” yani dinini, {على الدين كله} “bütün dinlere;” Mekke ehlinin ve putperest Arapların dinine; ki onun üzerine üstün kılınması oraya güvenle girmesini gerektirir; ve yaratılmışlara lütuf ve merhametle birlikte, İsa (aleyhisselâm)'ın inmesiyle kemale erecek bir üstün kılma ile onların dışındaki batıl din mensuplarına karşı hayırlı sahâbelerinin ve onlara ihsanla tâbi olanların elleriyle üstün kılmak için. Böylece ancak asla ıslah olmayacak kimse öldürülür ve zorbalık ölçüsünde kahır gerçekleşir. İşte bundan dolayı O, kavmine lütuf ve tâbilerine güzel muamele ile birlikte yardımını gerektiren ve kadrini yücelten bu tür işlerle onun emrini tedbir etmektedir. Dolayısıyla pek çok beldenin fethedildiğini ve çetin kralların mağlup edildiğini mutlaka göreceksiniz ve bununla Allah (azze ve celle)'nin kudretini tanıyacaksınız.
ولما كان في سياق إحاطة العلم، وكان التقدير: شهد ربه سبحانه بتصديقه في كل ما قاله بإظهار المعجزات على يده، بنى عليه قوله تعالى
İlmin kuşatıcılığı bağlamında olunca ve takdir: “Rabbi Sübhânehu, onun elinde mucizeler izhar ederek söylediği her şeyde onu tasdik ettiğine şahitlik etmiştir” şeklinde olunca, Yüce Allah şu buyruğunu bunun üzerine bina etti:
{وكفى بالله} أي الذي له الإحاطة بجميع صفات الكمال {شهيداً *} أي ذا رؤية وخبرة بطية كل شيء ودخلته لما له الغنى في أمره، ولا شهيد في الحقيقة إلا هو سبحانه لأنه لا إحاطة وخبرة ورقبة إلا له سبحانه، وهو يشهد بكل ما أخبر به رسوله ﷺ في هذه الصورة خصوصاً وفي غيرها عموماً.
{وكفى بالله} “Ve Allah yeter” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan Allah, {شهيداً *} “bir şahit olarak;” yani emrinde zenginliğe sahip olduğu için her şeyin iç yüzünü ve mahiyetini gören ve hakkıyla bilen [bir şahit]. Gerçekte O Sübhânehu'dan başka şahit yoktur; çünkü O Sübhânehu'dan başka kuşatıcılık, tam bilgi ve murakabe sahibi yoktur. Ve O, Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in özellikle bu surede ve genel olarak diğerlerinde haber verdiği her şeye şahitlik etmektedir.
ولما ختم سبحانه بإحاطة العلم بالخفايا والظواهر في الإخبار بالرسالة، عينها في قوله جواباً لمن يقول: من الرسول المنوه باسمه: {محمد رسول الله} أي الملك الذي لا كفوء له، فهو الرسول الذي لا رسول يساويه لأنه رسول إلى جميع الخلق ممن أدرك زمانه بالفعل في الدنيا ومن تقدمه بالقوة فيها وبالفعل في الآخرة يوم يكون الكل تحت لوائه، وقد أخذ على الأنبياء كلهم الميثاق بأن يؤمنوا به إن أدركوه، وأخذ ذلك الأنبياء على أممهم، لا يكتب الرحمة التي وسعت كل شيء إلا لمن وقع العلم بالمحيط بإنه يؤمن به، فما عمل عامل عملاً صالحاً إلا كان له مثل أجره، تقدم ذلك العامل أو تأخر، كان من أهل السماء أو من أهل الأرض،
Sübhânehu ve Teâlâ risaletin haber verilmesinde gizli ve açık şeyleri ilmiyle kuşattığını belirterek son verince, “İsmi övgüyle anılan Resûl kimdir?” diyen kimseye cevap olarak şu buyruğunda onu bizzat tayin etti: {محمد رسول الله} “Muhammed Allah'ın Resûlüdür;” yani dengi olmayan Hükümranın [Resûlüdür]. O, hiçbir elçinin kendisine denk olamayacağı bir Resûldür; çünkü o, dünyada fiilen zamanına yetişen ve ahirette herkesin onun sancağı altında olacağı gün dünyada kuvve halinde, ahirette ise fiilen kendisinden önce geçen bütün mahlukata gönderilmiş bir elçidir. Bütün peygamberlerden, şayet ona yetişirlerse mutlaka ona iman edeceklerine dair kesin söz alınmış ve peygamberler de bunu ümmetlerinden almıştır. Her şeyi kuşatan rahmet, ancak her şeyi kuşatan ilimde ona iman edeceği bilinen kimseye yazılır. Dolayısıyla bir amel işleyen kimse, ister önce gelsin ister sonra gelsin, ister gök ehlinden olsun ister yer ehlinden olsun, mutlaka onun için o amelin ecri kadar bir ecir vardır;
وهذا أمر لا يحصيه إلا الله ﷾، وأشار بذلك إلى هذا الاسم بخصوصه في سورة محمد إلى أنه ﷺ هو الخاتم - بما أشارت إليه الميم التي مخرجها ختام المخارج، وهي محيطة بما أشارة إليه صورته، وكررت في الاسم بعده غاية التأكيد، وهو ثلاث - كما أشار إليه اسمه: أحمد - إلى أنه مع كونه خاتماً فهو فاتح بما أشار إليه قوله ﷺ «كنت أولهم خلقاً وآخرهم بعثاً» واختصت به سورة الصف ليعادل ذلك بتصريح المبشر به ﵊ بالبعدية في قوله {برسول يأتي من بعدي اسمه أحمد} [الصف: ٦] وأشارت الميم أوله أيضاً إلى بعثه عند الأربعين، وما بقي من حروفه وهي حمد يفيد له كمال الحمد بالفعل في السنة الثانية والخمسين من عمره وهي الثانية عشرة من نبوته ببيعة الأنصار ﵃، وقد أشارت هذه السورة إلى كلمة الإخلاص تلويحاً مما ذكرت من كلمة الرسالة تصريحاً وبطنت سطوة الإلهية وظهرت الرحمة المحمدية - كما أشارت القتال إلى الرسالة تلويحاً وصرحت بسطوة الإلهية بكلمة الإخلاص والناشئة عن
ve bu, Allah (azze ve celle)'den başkasının sayamayacağı bir husustur. Bununla Muhammed suresinde özellikle bu isme işaret ederek, (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in -mahreci mahreçlerin sonu olan ve suretinin işaret ettiği şeyi kuşatan mîm harfinin işaret ettiği üzere- Hâtem (sonuncu) olduğuna işaret etmiştir; bu harf isimde son derece tekitli olarak tekrarlanmıştır ve üçtür; nitekim Ahmed ismiyle işaret edildiği üzere, o bir sonuncu olmakla birlikte (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in «Yaratılışça onların ilki, peygamber olarak gönderilişçe sonuncuları idim» buyruğunun işaret ettiği üzere bir fâtihtir (açıcıdır). Saf suresi, müjdelenen zâtın (aleyhisselâm) {برسول يأتي من بعدي اسمه أحمد} [es-Saf: 6] (“benden sonra gelecek, ismi Ahmed olan bir elçiyle”) buyruğundaki sonralığı açıkça belirtmesiyle buna denk gelsin diye ona tahsis edilmiştir. Başındaki mîm harfi ayrıca kırk yaşında peygamber olarak gönderilmesine işaret eder; geriye kalan harfleri olan ‘h-m-d’ ise ömrünün elli ikinci, peygamberliğinin on ikinci senesinde Ensâr'ın (radıyallâhu anhüm) biatiyle fiilen kemal derecesindeki hamdi ifade eder. Bu sure, risalet kelimesini açıkça zikretmekle ihlas kelimesine üstü kapalı işaret etmiş; uluhiyetin satvetini gizleyip Muhammedi merhameti izhar etmiştir; nitekim Kıtâl suresi de risalete üstü kapalı işaret edip ihlas kelimesi ve ondan doğan şeyle uluhiyetin satvetini açıkça belirtmiştir-
القتال تصريحاً، وقد تقدم في القتال نبذة من أسرار الكلمتين. ولما ذكر الرسول ذكر المرسل إليهم فقال تعالى: {والذين معه} أي بمعية الصحبة من أصحابه وحسن التبعية من التابعين لهم بإحسان: ولما كان شرف القوم شرفاً لرئيسهم، مدحهم بما يشمله فقال تعالى: {أشداء على الكفار} فهم لا تأخذهم بهم رأفة بل هم معهم كالأسد على فريسته، لأن الله أمرهم بالغلظة عليهم {رحماء بينهم} كالوالد مع الولد، لأن الله تعالى أمرهم باللين للمؤمنين، ولا مؤمن في زمانهم إلا من كان من أهل دينهم، فهو يحبهم ويحبونه بشهادة آية المائدة.
savaş ile açıkça [ifade etmiştir]; nitekim Kıtâl suresinde bu iki kelimenin sırlarından bir kısım geçmişti. Resûl'ü zikredince, kendisine gönderilenleri de zikredip Teâlâ şöyle buyurdu: {والذين معه} “Onunla beraber olanlar da” yani ashabından olan sohbet beraberliği ve onlara ihsanla tabi olanların güzel tabi oluşuyla [beraber olanlar]. Topluluğun şerefi önderlerinin şerefi olduğundan, onu da kapsayan bir vasıfla onları övüp Teâlâ şöyle buyurdu: {أشداء على الكفار} “kâfirlere karşı çok çetin,” zira onlara karşı bir acıma duymazlar, bilakis avının üzerindeki aslan gibidirler; çünkü Allah onlara kâfirlere karşı sert davranmalarını emretmiştir; {رحماء بينهم} “kendi aralarında ise pek merhametlidirler.” evladına karşı baba gibidirler; çünkü Allah Teâlâ onlara müminlere karşı yumuşak davranmalarını emretmiştir. Onların zamanında kendi dinlerinden olandan başka mümin yoktu; dolayısıyla Mâide ayetinin şahitliğiyle O onları sever, onlar da O'nu severler.
ولما كان هذا بخلاف ما وصفت به الأمم الماضية من أنهم ما اختلفوا إلا من بعدما جاءهم العلم بغياً بينهم، فكان عجباً، بين الحامل عليه بقوله: {تراهم} أي أيها الناظر لهم {ركعاً سجداً} أي دائمي الخضوع فأكثر أوقاتهم صلاة قد غلبت صفة الملائكة على صفاتهم الحيوانية، فكانت الصلاة آمرة لهم بالخير مصفية عن كل نقص وضير.
Bu durum, geçmiş ümmetlerin kendilerine ilim geldikten sonra sırf aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden ayrılığa düştükleri şeklindeki nitelendirilmelerinin aksine olup şaşılacak bir şey olduğundan, buna sevk eden sebebi şu buyruğuyla açıkladı: {تراهم} “Onları görürsün” yani ey onlara bakan kimse, {ركعاً سجداً} “rükû edenler, secdeye kapananlar olarak;” yani sürekli boyun eğen kimseler olarak; zira vakitlerinin çoğu namazdır, meleklerin sıfatları onların hayvani sıfatlarına galip gelmiştir; böylece namaz onlara hayrı emreden, onları her türlü eksiklik ve zarardan arındıran bir ibadet olmuştur.
ولما كانت الصلاة مما يدخله الرياء، بين إخلاصهم بقوله: {يبتغون} أي يطلبون بذلك وغيره من جميع أحوالهم بغاية جهدهم وتغليباً لعقولهم على شهواتهم وحظوظهم {فضلاً} أي زيادة في الخير {من الله} أي الذي له الإحاطة بصفات الكمال والجمال الذي أعطاهم ملكة الغلظة على الكفار بما وهبهم من جلاله والرقة على أوليائه بما أعطاهم من
Namaz içine riya girebilen şeylerden olduğu için, ihlaslarını şu buyruğuyla açıkladı: {يبتغون} “ararlar” yani bununla ve diğer bütün halleriyle, var güçleriyle gayret ederek ve akıllarını şehvetlerine ve nefsi paylarına galip kılarak talep ederler; {فضلاً} “bir lütuf” yani hayırda bir fazlalık, {من الله} “Allah'tan;” yani celâlinden kendilerine bağışladığı şeyle kâfirlere karşı sertlik melekesini, ve kendilerine verdiği...
رحمته التي هيأهم بها للإحسان إلى عياله فنزعوا الهوى من صدورهم فصاروا يرونه وحده سيدهم المحسن إليهم لا يرون سيداً غيره، ولا محسن سواه. ولما ذكر عبادتهم وطلبهم الزيادة منها ومن غيرها من فضل الله الذي لا يوصل إلى عبادته إلا بمعونته، أتبعه المطلوب الأعلى فقال: {ورضواناً} أي رضاء منه عظيماً.
...kullarına iyilik yapmaya kendilerini hazırladığı merhametiyle de dostlarına karşı şefkat melekesini veren, kemal ve cemal sıfatlarını kuşatmış olan [Allah'tan]. Böylece göğüslerinden heva ve hevesi söküp attılar; sadece O'nu kendilerine ihsanda bulunan efendileri olarak görür oldular, O'ndan başka efendi ve O'ndan gayrı ihsan sahibi görmezler. İbadetlerini ve ancak O'nun yardımıyla ibadetine ulaşılabilecek olan Allah'ın lütfundan bundan ve diğer amellerden ziyade talep etmelerini zikredince, bunun ardına en yüce matlubu ekleyerek şöyle buyurdu: {ورضواناً} “ve bir rıza;” yani O'ndan gelen büyük bir rıza.
ولما ذكر كثرة عبادتهم إخلاصهم فيها اهتماماً به لأنه لا يقبل عملاً بدونه، دل على كثرتها بقوله: {سيماهم} أي علامتهم التي لا تفارقهم {في وجوههم} ثم بين العلامة بقوله: {من أثر السجود} فهي نور يوم القيامة - رواه الطبراني عن أبي بن كعب ﵁ النبي ﷺ هذا مع ما لهم من مثل ذلك في الدنيا من أثر الخشوع والهيبة بحيث إنه إذا رئي أحدهم أورث لرائيه ذكر الله، وإذا قرأ أورثت قراءته حزناً وخشوعاً وإخباتاً وخضوعاً، وإن كان رث الحال رديء الهيئة، ولا يظن أن من السيما ما يصنعه بعض المرائين من هيئة أثر سجود في جبهته، فإذا ذلك من سيما الخوارج، وفي نهاية ابن الأثير في تفسير الثفن: ومنه حديث أبي الدرداء ﵁: رأى رجلاً بين عينيه مثل ثفنة العنز، فقال: لو لم يكن هذا لكان خيراً - يعني كان على جبهته أثر السجود، وإنما كرهها خوفاً من الرياء بها، وقد روى صاحب الفردوس
İbadetlerinin çokluğunu ve -onsuz hiçbir ameli kabul etmediği için ona önem vererek- ibadetteki ihlaslarını zikredince, şu buyruğuyla ibadetlerinin çokluğuna delalet etti: {سيماهم} “Onların nişanları” yani kendilerinden ayrılmayan alametleri, {في وجوههم} “yüzlerindedir;” sonra da şu buyruğuyla alameti açıkladı: {من أثر السجود} “secde izinden [ötürü].” Bu, kıyamet günündeki bir nurdur -bunu Taberânî, Übey b. Ka'b'dan (radıyallâhu anh), o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmiştir-. Bu durum, dünyada huşu ve heybet izinden kaynaklanan benzeri bir halle birliktedir; öyle ki onlardan biri görüldüğünde onu görene Allah'ın zikrini miras bırakır; [Kur'an] okuduğunda ise kıraati -hali perişan ve kılık kıyafeti eski püskü olsa bile- bir hüzün, huşu, ihbat (içten boyun eğiş) ve hudu kazandırır. Bazı riyakârların alınlarında oluşturdukları secde izi görüntüsünün bu simadan olduğu zannedilmesin; zira bu, Haricilerin simasındandır. İbnü'l-Esîr'in en-Nihâye'sinde ‘sefenât’ın tefsirinde şöyle denmektedir: “Ebû'd-Derdâ'nın (radıyallâhu anh) şu hadisi bundandır: İki kaşının arasında keçi dizi nasırı gibi bir iz bulunan bir adam gördü ve şöyle dedi: ‘Keşke bu olmasaydı daha hayırlı olurdu’ -yani alnında secde izi vardı; onunla riya yapılmasından korktuğu için bunu hoş görmedi-.” el-Firdevs sahibi de rivayet etmiştir ki:
عن أنس ﵁ عن النبي ﷺ أنه قال: «إني لأبغض الرجل وأكرهه إذا رأيت بين عينيه أثر السجود» .
Enes'ten (radıyallâhu anh), Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu [rivayet edilmiştir]: «İki gözünün arasında secde izi gördüğüm zaman o adama gerçekten buğzeder ve ondan hoşlanmam.»
ولما أتم وصفهم بهذا الأمر الذي لا يقدر عليه أحد إلا من صفاه الله من جميع حظوظه وشهواته، أشار إلى علوه فقال: {ذلك} أي هذا الوصف العالي جداً البديع المثال البعيد المنال {مثلهم في التوراة} فإنه قال فيها: أتانا ربنا من سببنا وشرق لنا من جبل ساعير، وظهر لنا من جبل فاران، معه ربوات الأطهار على يمينه، أعطاهم وحببهم إلى الشعوب وبارك على جميع أطهاره وهم يتبعون آثارك. فظهوره من فاران صريح في نبوة محمد ﷺ فإنه لم يأت منها - وهي جبال مكة باتفاقهم - بعد نزول التوراة بالنبوة غيره ﷺ، وربوات الأطهار إشارة إلى كثرة أمته، وأنهم في الطهارة كالملائكة، وأيد ذلك جعلهم من أهل اليمين، ووصفهم بالتحبيب إلى الشعوب، فكل ذلك دال على ما وصفوا به منا من شهادة الوجود - هذا مع ما وجدته في التوراة بعد تبديلهم لما بدلوا منها وإخفائهم كما قال الله تعالى لكثير، وروى أصحاب فتوح البلاد في فتح بيت المقدس عن كعب الأحبار أن سبب إسلامه أن أباه كان أخبره أنه ذخر
Onları, Allah'ın bütün nefsi paylarından ve şehvetlerinden arındırdığı kimseden başkasının güç yetiremeyeceği bu vasıfla nitelendirmeyi tamamlayınca, bunun yüceliğine işaret ederek şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte bu,” yani bu son derece yüce, örneği eşsiz ve ulaşılması güç vasıf, {مثلهم في التوراة} “onların Tevrat'taki vasıflarıdır / meselleridir.” Nitekim Tevrat'ta şöyle denmektedir: “Rabbimiz bize Sina'dan geldi, Saîr dağından bizim için doğdu ve Faran dağından bize göründü; sağında tertemiz olanların on binleri vardı; onlara verdi, onları halklara sevdirdi ve bütün tertemiz kıldıklarını mübarek kıldı, onlar da senin izlerini takip ederler.” O'nun Faran'dan zuhur etmesi, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvveti hususunda açıktır; çünkü Tevrat'ın inişinden sonra oradan -ki ittifakla Mekke dağlarıdır- (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den başka bir peygamber gelmemiştir. ‘Tertemiz olanların on binleri’ ifadesi, ümmetinin çokluğuna ve onların temizlikte melekler gibi olduğuna işarettir. Onların sağ ehlinden kılınması ve halklara sevdirilmeleri ile nitelendirilmeleri de bunu desteklemektedir. Bütün bunlar, varlık âleminin şahitliğiyle bizden vasfedildikleri şeylere delalet etmektedir. Bu, onların Tevrat'tan değiştirdiklerini değiştirdikten ve Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi pek çoğunu gizledikten sonra Tevrat'ta bulduğum şeydir. Beldelerin Fethi (Fütûhu'l-Büldân) müellifleri Beytü'l-Makdis'in fethinde Ka'b el-Ahbâr'dan rivayet ettiklerine göre, onun Müslüman olma sebebi, babasının kendisine şunu sakladığını haber vermiş olmasıydı:
عنه ورقتين جعلهما في كوة وطين عليهما، وأمره أن يعمل بهما بعد موته، قال: فلما مات فتحت عنهما فإذا فيهما: محمد رسول الله صلى الله خاتم النبيين لا نبي بعده مولده بمكة ومهاجرة بطيبة ليس بفظ ولا غليظ ولا سخاب في الأسواق، ولا يجزي السيئة بالسيئة، ولكن يجزي بالسيئة الحسنة ويعفو ويغفر ويصفح، وإن أمته الحمادون الذين يحمدون الله على كل شيء وعلى كل حال، ويذلل ألسنتهم بالتكبير، وينصر الله نبيهم على كل من ناواه، يغسلون فروجهم بالماء، ويؤثرون على أواسطهم، وأناجيلهم في صدورهم، يأكلون قربانهم في بطونهم ويؤجرون عليها، تراحمهم بينهم تراحم بين الأم والأب، وهم أول من يدخل الجنة يوم القيامة من الأمم، هم السابقون المقربون والشافعون والمشفع لهم.
Babası iki yaprağı ondan saklayıp bir oyuğa koymuş, üzerini çamurla sıvamış ve ölümünden sonra onlarla amel etmesini emretmişti. Ka'b dedi ki: “Babam ölünce o iki yaprağı açtım; bir de gördüm ki içlerinde şöyle yazıyordu: ‘Muhammed Allah'ın Resûlüdür -Allah ona salât eylesin-, peygamberlerin sonuncusudur, ondan sonra peygamber yoktur. Doğum yeri Mekke, hicret yeri Taybe'dir (Medine). Kaba ve katı kalpli değildir, çarşılarda bağırıp çağıran biri değildir. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez; bilakis kötülüğe iyilikle karşılık verir, affeder, bağışlar ve hoş görür. Ümmeti ise her şeye ve her hale karşı Allah'a hamdeden çokça hamdedicilerdir (Hammadûn). Dillerini tekbirle yumuşatıp alıştırırlar. Allah onların peygamberini kendisine düşmanlık eden herkese karşı muzaffer kılar. Avret yerlerini suyla yıkarlar, bellerine peştamal sararlar, İncilleri (kitapları) göğüslerindedir (ezberlerindedir), kurbanlarını karınlarında yerler ve bundan dolayı ecir alırlar. Aralarındaki merhametleşme, anne ile baba arasındaki merhametleşme gibidir. Kıyamet gününde ümmetler arasında cennete ilk girecek olanlar onlardır. Onlar öne geçenler (sâbikûn), yaklaştırılanlar (mukarrebûn), şefaat edenler ve kendilerine şefaat edilenlerdir.’”
وأصله في الصحيح عن عبد الله بن عمرو ﵄ وفي الدارمي عن كعب هذا، ولأصحاب الفتوح عن سمرة بن حوشب عن كعب قال: قلت لعمر ﵁ وهو بالشام عند انصرافه: يا أمير المؤمنين! إنه مكتوب في كتاب الله «إن هذه البلاد التي كان فيها بنو إسرائيل وكانوا أهلها مفتوحة على رجل من الصالحين، رحيم بالمؤمنين شديد على الكافرين، سره مثل علانيته، وعلانيته مثل سره، وقوله لا يخالف فعله، والقريب والبعيد عنده في الحق سواء، أتباعه رهبان بالليل أسد بالنهار، متراحمون متباذلون» فقال عمر: ثكلتك أمك أحق ما تقول؟ قلت: أي والذي
Bunun aslı Sahîh'te Abdullah b. Amr'dan (radıyallâhu anhümâ), Dârimî'de ise bu Ka'b'dan rivayet edilmiştir. Fütûh müellifleri Semure b. Havşeb kanalıyla Ka'b'dan şöyle rivayet etmişlerdir: “Ömer'e (radıyallâhu anh) Şam'da iken oradan ayrılacağı sırada şöyle dedim: ‘Ey Müminlerin Emiri! Allah'ın kitabında şöyle yazılıdır: «İsrailoğullarının içinde bulunduğu ve halkı oldukları bu beldeler, salihlerden bir adamın eliyle fethedilecektir; o müminlere karşı merhametli, kâfirlere karşı çetindir. İçi dışı bir, dışı içi birdir; sözü fiiline aykırı düşmez; hak hususunda yakın da uzak da onun yanında eşittir. Tâbileri geceleri rahip (ibadete düşkün), gündüzleri aslandır; birbirlerine merhamet ederler, birbirlerine fedakarlıkta bulunurlar.» Bunun üzerine Ömer: ‘Anan seni kaybetsin, bu söylediğin hak mı?’ dedi. Ben de: ‘Evet, ...’ dedim.”
أنزل التوراة على موسى والذي يسمع ما نقول! إنه لحق، فقال عمر: فالحمد لله الذي أعزنا وشرفنا وأكرمنا ورحمنا بمحمد ﷺ ورحمته التي وسعت كل شيء - هذا على أن المراد بالمثل الوصف، ويمكن أن يكون على حقيقته، ويكون الذي في التوراة ما ترجمته «هم على أعدائهم كقرن الحديد وفيما بينهم في النفع والتواصل كالماء والصعيد، ولربهم كخامة الزرع مع الريح والصديق النصيح، وفي الإقبال على الآخرة كالمسافر الشاحب والباكي الناحب» فعبر عنه في كتابنا بما ذكر.
‘...Musa'ya Tevrat'ı indiren ve söylediklerimizi işiten [Allah]'a yemin olsun ki bu elbette haktır!’ dedim. Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: ‘Bizi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve O'nun her şeyi kuşatan rahmeti ile aziz kılan, şereflendiren, ikramda bulunan ve merhamet eden Allah'a hamdolsun!’ Bu, meselden maksadın vasıf olması durumuna göredir. Hakikati üzere olması da mümkündür; bu durumda Tevrat'ta geçen ifadenin tercümesi şöyledir: «Onlar düşmanlarına karşı demir boynuz gibidirler; fayda ve yardımlaşmada kendi aralarında su ve toprak gibidirler; Rablerine karşı rüzgâr karşısındaki ekin filizi ve samimi nasihatçi dost gibidirler; ahirete yönelme hususunda ise benzi sararmış yolcu ve feryatla ağlayan kimse gibidirler.» Kitabımızda ise bu durum zikredildiği şekilde ifade edilmiştir.
ولما ذكر مثلهم في الكتاب الأول، أتبعه الكتاب الثاني الذي هو ناسخ ليعلم أنه قد أخذ على كل ناسخ لشريعته أن يصفهم لأمته ليتبعوهم إذا دعوهم فقال: {ومثلهم في الإنجيل} أي الذي نسخ الله به بعض أحكام التوراة {كزرع} أي مثل زرع {أخرج شطأه} أي فراخه وورقه وما خرج حول أصوله، فكان ذلك كله مثله.
İlk Kitap'taki mesellerini zikredince, kendi şeriatını nesheden her peygambere, onları davet ettiklerinde kendilerine tabi olsunlar diye ümmetine bu kimseleri vasfetmesi hususunda söz alındığı bilinsin diye, neshedici olan ikinci Kitap'takini onun peşine ekleyerek şöyle buyurdu: {ومثلهم في الإنجيل} “Onların İncil'deki vasıfları / meselleri ise” yani Allah'ın Tevrat'ın bazı hükümlerini kendisiyle neshettiği [İncil'deki meselleri], {كزرع} “bir ekin gibidir:” yani bir ekinin meseli gibidir ki {أخرج شطأه} “filizini çıkarmış,” yani yavrularını, yaprağını ve köklerinin etrafında çıkan şeyleri [çıkarmıştır]; nitekim bunların hepsi onun gibidir.
ولما ذكر هذا الإخراج سبب عنه قوله {فآزره} أي فأحاط به الشطأ، فقواه وطهره من غير نبتة نبتت عنه فتضعفه وساواه وحاذاه وعاونه، ويظهر أن قراءة الهمزة بالمد على المفاعلة أبلغ من قراءة ابن عامر بالقصر، لأن الفعل إذا كان بين اثنين يتجاذبانه كان الاجتهاد
Bu çıkarmayı zikredince, onun bir neticesi olarak şu buyruğunu getirdi: {فآزره} “derken onu güçlendirmiş,” yani filiz onu kuşatmış, güçlendirmiş, onu zayıflatacak başka yabani otlardan arındırmış, onunla eşitlenmiş, aynı hizaya gelmiş ve ona destek olmuştur. Hemzenin müfâale babında med ile okunmasının, İbn Âmir'in kasr ile okuyuşundan daha beliğ olduğu anlaşılmaktadır; çünkü fiil karşılıklı iki taraf arasında gerçekleştiğinde onda gösterilen gayret...
فيه أكثر، ثم سبب عن المؤازرة قوله: {فاستغلظ} أي فطلب المذكور من الزرع والشطأ الغلظ وأوجده فتسبب عن ذلك اعتداله {فاستوى} أي وجد فيه القيام العدل وجوداً عظيماً كأنه كان بغاية الاجتهاد والمعالجة {على سوقه} أي قصبه، جمع ساق، وهو ما قام عليه الشيء، حال كون هذا المذكور من الزرع والشطأ {يعجب الزراع} ويجوز كونه استنئافاً للتعجب منه والمبالغة في مدحه وإظهار السرور في أمره، وإذا أعجبهم وهم في غاية العناية بأمره والتفقد لحاله والملابسة له ومعرفة معانيه كان لغيرهم أشد إعجاباً، ومثل لأنهم يكونون قليلين ثم يكثرون مع البهجة في عين الناظر لما لهم من الرونق الذي منشؤه نور الإيمان وثبات الطمأنينة والإيقان وشدة الموافقة من بعضهم لبعض، ونفي المخالف لهم وإبعاده، وقد تقدم في هذا الكتاب في آخر المائدة أمثال ضربت في الإنجيل بالزرع أقربها إلى هذا مثل حبة الخردل فراجعه.
...daha fazla olur. Sonra bu güçlendirmeye bağlı olarak şu buyruğunu getirdi: {فاستغلظ} “sonra kalınlaşmış,” yani ekin ve filizden oluşan söz konusu şey kalınlaşmayı talep etmiş ve onu var etmiştir; bundan dolayı da dengeli bir hale gelmiştir; {فاستوى} “ardından doğrulup boy atmış” yani onda adaletli bir dikiliş, sanki son derece gayret ve bakımla olmuş gibi muazzam bir şekilde meydana gelmiştir; {على سوقه} “gövdeleri üzerinde;” yani gövdesi üzerinde; (sûk), bir şeyin üzerinde durduğu gövde demek olan 'sâk' kelimesinin çoğuludur; ekin ve filizden ibaret olan bu zikredilen şey şu halde iken: {يعجب الزراع} “ekicilerin hoşuna gider.” Bunun, ona hayran kalma, övgüsünde mübalağa etme ve durumu karşısında sevinç gösterme amacıyla istînâf (yeni bir başlangıç) olması da caizdir. Onlar ekinin işine son derece ihtimam gösterdikleri, durumunu gözettikleri, onunla iç içe oldukları ve inceliklerini bildikleri halde onların hoşuna gidiyorsa, başkalarının daha çok hoşuna gider. Bu mesel, onların önce az olup sonra çoğalacakları, aynı zamanda iman nurundan, huzur ve yakînin sebatından, birbirleriyle olan son derece uyumlarından ve kendilerine muhalefet edeni defedip uzaklaştırmalarından kaynaklanan parlaklık sebebiyle bakanın gözünde sevinç kaynağı olacakları için verilmiştir. Bu kitapta daha önce Mâide suresinin sonunda İncil'de ekinle ilgili verilmiş meseller geçmişti; bunlardan bu mesele en yakın olanı hardal tanesi meselidir, ona bakınız.
ولما أنهى سبحانه مثلهم، ذكر الثمرة في جعلهم كذلك فقال: {ليغيظ} معلقاً له بما يؤخذ من معنى الكلام وهو جعلهم
Sübhânehu ve Teâlâ onların meselini tamamlayınca, onları böyle kılmasındaki semereyi (gayeyi) zikredip sözün anlamından çıkarılan şeyle -yani onları böyle kılmasıyla- irtibatlandırarak şöyle buyurdu: {ليغيظ} “öfkelendirmek için.”
كذلك لأجل أن يغيظ {بهم} أي غيظاً شديداً بالغ القوة والإحكام {الكفار} وذلك أنهم لما كانوا أول الأمر قليلاً، كان الكفار طامعين في أن لا يتم لهم أمر، فكلما ازدادوا كثرة مع تمادي الزمان زاد غيظ الكفار منهم، فكيف إذا رأوا مع الزيادة والقوة منهم حسناً ونضارة ورونقاً وبهجة، فهو في الغيظ مما لو كانوا في أول الأمر كثيراً لأنه كان يكون دفعه ويقصر زمنه، فمن أبغض صحابياً خيف عليه الكفر لأنهم أول مراد بالآية، وغيرهم بالقصد الثاني وبالتبع، ومن أبغضهم كلهم كان كافراً، وإذا حملناه على غيرهم كان دليلاً على أن كل من خالف الإجماع كفر - قاله القشيري.
Onları böyle kılması şunun içindir: {بهم} “onlarla” yani son derece kuvvetli ve sağlam bir öfkeyle {الكفار} “kâfirleri [öfkelendirmek için].” Bunun sebebi şudur: Onlar işin başında az iken kâfirler onların işinin tamamlanmayacağını umuyorlardı. Zaman ilerledikçe onların sayısı arttıkça kâfirlerin onlara olan öfkesi de arttı; hele bir de çoğalma ve kuvvetle birlikte onlarda bir güzellik, tazelik, parlaklık ve neşe görünce nasıl öfkelenmesinler! Bu, başlangıçta çok olmalarından duyulacak öfkeden daha fazladır; zira o zaman öfke bir anda olur ve süresi kısa sürerdi. Dolayısıyla bir sahâbîye buğzeden kimsenin küfre düşmesinden korkulur; çünkü ayette ilk kastedilenler onlardır, diğerleri ise ikinci derecede ve onlara tabi olarak kastedilmiştir. Onların hepsine buğzeden kimse ise kâfir olur. Ayeti onların dışındakilere hamletsek bile bu, icmaya muhalefet eden herkesin kâfir olacağına bir delil olur -bunu Kuşeyrî söylemiştir-.
ولما ثم مثلهم وعلة جعلهم كذلك، بشرهم فقال في موضع وعدهم لتعليق الوعد بالوصف على عادة القرآن ترغيباً في التمسك به وترهيباً من مجانبته: {وعد الله} أي الملك الأعظلم {الذين آمنوا} ولما كان الكلام في الذين معه ﷺ، وكانت المعية ظاهرة في الاتحاد في الدين لم تكن شاملة للمنافقين، فلم يكن الاهتمام بالتقييد بمنهم هنا
Onların meseli ve böyle kılınmalarının gerekçesi tamamlanınca, Kur'an'ın adetine uygun olarak ona sarılmaya teşvik etmek ve ondan uzaklaşmaktan sakındırmak maksadıyla vaadi vasfa bağlamak suretiyle onları müjdeleyip vaat makamında şöyle buyurdu: {وعد الله} “Allah vaat etmiştir:” yani En Büyük Hükümran [vaat etmiştir], {الذين آمنوا} “iman edenlere;” Söz (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraber olanlar hakkında olup beraberlik dinde birliktelikte açık olduğundan münafıkları kapsamadığı için, burada “onlardan” (minhüm) kaydıyla tahsis etmeye gösterilen ihtimam...
كالاهتمام به في سورة النور، فأخره وقدم العمل لأن العناية به هنا أكثر، لأنه من سيماهم المذكورة فقال: {وعملوا} أي تصديقاً لدعواهم الكون معه في الدين {الصالحات} ولما كان قوله «معه» يعم كما مضى من بعد الصحابة رضي الله تعالى عنهم، وكان الخلل فيمن بعدهم كثيراً، قيد بقوله: {منهم} أي من الذين معه ﷺ سواء كانوا من أصل الزرع أو فراخه التي أخرجها وهم التابعون لهم بإحسان.
...Nûr suresinde gösterilen ihtimam gibi olmamıştır. Bu yüzden onu sonraya bırakmış, burada amele daha çok önem verildiği için ameli öne almıştır; çünkü amel onların zikredilen simalarındandır. Şöyle buyurdu: {وعملوا} “ve işleyenlere” yani dinde onunla beraber oldukları iddialarını doğrulamak üzere, {الصالحات} “salih ameller;” «onunla beraber» ifadesi daha önce geçtiği gibi sahâbeden (radıyallâhu Teâlâ anhüm) sonrakileri de kapsadığı ve onlardan sonrakilerde kusur çok olduğu için, şu buyruğuyla kayıtlamıştır: {منهم} “onlardan;” yani (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraber olanlardan; ister ekinin aslından olsunlar, isterse onun çıkardığı filizlerden olsunlar ki bunlar onlara güzellikle tabi olanlardır.
ولما كان الإنسان وإن اجتهد مقصراً عن بلوغ ما يحق له من العبادة، أشار إلى ذلك بقوله: {مغفرة} أي لما يقع منهم من الهفوات أو الذنوب والسيئات {وأجراً عظيماً *} بعد ذلك الستر، وقد جمعت هذه الآية الخاتمة لهذه السورة جميع حروف المعجم بشارة تلويحية مع ما فيها من البشائر التصريحية باجتماع أمرهم وعلو نصرهم، وذلك أنه لما كانت هذه العمرة قد حصل لهم فيها كسر لرجوعهم قبل وصولهم إلى قصدهم من الدخول إلى مكة المشرفة والطواف بالبيت العتيق، ولم يكن ذلك بسبب خلل أتى من قبلهم كما كان في غزوة أحد على ما مضى من بيانه في آل عمران التي هي سورة التوحيد الذي كلمته
İnsan ne kadar gayret gösterirse göstersin, Allah'a layık olan ibadete ulaşmakta kusurlu kalacağı için, şu buyruğuyla buna işaret etti: {مغفرة} “bir bağışlanma” yani kendilerinden sadır olan sürçmeler veya günahlar ve kötülükler için; {وأجراً عظيماً *} “ve büyük bir mükâfat.” bu örtmeden sonra. Bu surenin sonunu teşkil eden bu ayet, işlerinin toparlanıp zaferlerinin yüceleceğine dair açık müjdelerin yanı sıra, bütün alfabe harflerini toplamak suretiyle üstü kapalı bir müjdeyi de cem etmiştir. Bunun sebebi şudur: Bu umrede, Mekke-i Mükerreme'ye girmek ve Beyt-i Atîk'i tavaf etmek şeklindeki maksatlarına ulaşamadan geri dönmelerinden dolayı içlerinde bir kırıklık meydana gelmişti; fakat bu durum, kelimesi takva kelimesi olan tevhid suresi Âl-i İmrân'da daha önce açıklandığı üzere Uhud Gazvesi'nde olduğu gibi kendilerinden kaynaklanan bir kusur sebebiyle değildi;
كلمة التقوى عند الآية الثانية لهذه، بشرهم سبحانه بما في هذه السورة من البشائر الظاهرة تصريحاً وبما في هذه الآية الخاتمة من جمعها لجميع حروف المعجم تلويحاً إلى أن أمرهم لا بد من تمامه، واشتداد سلكه وانبرامه، واتساق شأنه وانتظامه، وخفوق ألويته وأعلامه، وافتتحها بميم «محمد» وهي مضمومة، وختمها بميم «عظيماً» المنصوبة إشارة بما للميم من الختام بمخرجها إلى أن تمام الأمر قد دنا جداً إبانه، وحضر زمانه، وبما في أولها من الضم إلى رفعة دائمة في حمد كثير، وبما في آخرها من النصب إلى تمام الفتح وانتشاره، وقربه واشتهاره، على وجه عظيم، وشرف في علو جسيم، وأومأ تدويرها إلى أنه أمر لا انتهاء له، بل كلما ختم ابتدأ، وقد ظهر من هذا وما في صريح الآية من القوة المعزة للمؤمنين المذلة للكافرين رد مقطعها على مطلعها بالفتح للنبي ﷺ والتسكين العظيم لأصحابه ﵃، والرحمة والمغفرة والفوز العظيم لجميع أتباعه وأنصاره وأشياعه رضي الله تعالى عنهم أجمعين، وجعلنا بمنه وكرمه منهم، وهذا آخر القسم الأول من القرآن، وهو المطول، وقد ختم - كما ترى - بسورتين هما في الحقيقة للنبي ﷺ، وحاصلهما الفتح له بالسيف
bu ayetin ikincisinde geçen takva kelimesidir; Sübhânehu ve Teâlâ bu suredeki açık müjdelerle sarahaten ve bu son ayetin bütün alfabe harflerini toplamasıyla üstü kapalı olarak, işlerinin mutlaka tamamlanacağını, bağının kuvvetlenip sağlamlaşacağını, durumunun düzene girip intizam bulacağını, sancaklarının ve bayraklarının dalgalanacağını müjdeledi. Sureyi ötreli olarak «Muhammed»in mîm harfiyle açmış ve üstünlü olarak «azîmâ»nın mîm harfiyle kapatmıştır. Mahreci itibarıyla mîm harfindeki bitiş (sonlanış) özelliğiyle işin tamamlanma vaktinin çok yaklaştığına ve zamanının geldiğine; başındaki ötre ile çokça hamd içinde daimi bir yüceliğe; sonundaki üstün ile fethin büyük bir şekilde, azametli bir yücelikteki şerefle tamamlanmasına, yayılmasına, yakınlığına ve şöhret bulmasına işaret etmiştir. Mîm harfinin yuvarlaklığı ise bunun sonu olmayan bir iş olduğuna, bilakis her bittiğinde yeniden başlayacağına ima etmiştir. Bundan ve ayetin açık lafzındaki müminleri aziz kılan, kâfirleri ise zelil eden kuvvetten anlaşıldı ki, surenin sonu başına Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) fetih, ashabına (radıyallâhu anhüm) büyük bir sükûnet, bütün tâbilerine, yardımcılarına ve taraftarlarına -Allah Teâlâ hepsinden razı olsun- merhamet, mağfiret ve büyük bir kurtuluş ile bağlanmıştır. Allah lütuf ve keremiyle bizi de onlardan eylesin! Bu, Kur'an'ın ilk kısmı olan ‘Mufassal öncesi uzun sureler’ (el-Mutavvel) bölümünün sonudur. Gördüğün gibi bu bölüm, hakikatte Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ait olan ve neticesi O'na kılıçla fetih...
والنصر على من قاتله ظاهراً كما ختم الثاني المفصل بسورتين هما نصرة له ﷺ بالحال على من قصده بالضر باطناً - والله الهادي للصواب وإليه المرجع والمآب وصلى الله على سيدنا محمد وآله وصحبه.
...ve açıktan kendisiyle savaşanlara karşı zafer olan iki sure ile sona ermiştir; nitekim ikinci kısım olan Mufassal da zâhiren/bâtınen kendisine kötülük kastedenlere karşı (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e halleriyle bir yardım mahiyetinde olan iki sure ile sona ermiştir. Doğruya ulaştıran Allah'tır, dönüş ve varış O'nadır. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashabına salât eylesin.