Binûn

Kâf — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولما ذكر ما هو أدل على الحب في المعبود لأنه وقت الانتشار

Mabud'a duyulan sevgiye daha çok delalet eden şeyi zikredince -çünkü bu vakit, dağılma vaktidir-

إلى الأمور الضرورية التي بها القوام والرجوع لقصد الراحة الجسدية بالأكل والشرب واللعب والاجتماع بعد الانتشار والانضمام مع ما في الوقتين من الدلالة الظاهرة على طي الخلق ثم نشرهم، أتبعه ما يكون وقت السكون المراد به الراحة بلذيذ الاضطجاع والمنام فقال: {ومن الليل} أي في بعض أقواته {فسبحه} بصلاتي المغرب والعشاء وقيام الليل لأن الليل وقت الخلوات وهي ألذ المناجاة.

hayatın kendisiyle kaim olduğu zaruri işlere [dağılma] ve dağılmanın ve bir araya gelmenin ardından yeme, içme, meşguliyet ve toplanma ile bedeni dinlendirme kastıyla geri dönme vaktidir; üstelik bu iki vakitte mahlukatın dürülüp sonra yayılmasına dair açık bir delalet de vardır- bunun peşinden, lezzetli bir yatış ve uykuyla dinlenmenin kastedildiği sükûnet vaktinde olanı ekleyip şöyle buyurdu: {ومن الليل} “Gecenin bir kısmında da” yani onun bazı vakitlerinde {فسبحه} “O'nu tesbih et” akşam, yatsı ve gece namazı (teheccüd) ile [tesbih et]. Çünkü gece halvetler vaktidir ve halvetler münacatların en lezzetlisidir.

ولما ذكر الفرائض التي لا مندوحة عنها على وجه يشمل النوافل من الصلاة وغيرها، أتبعها النوافل المقيدة بها فقال: {وأدبار السجود *} أي الذي هو أكل بابه وهو صلاة الفرض بما يصلى بعدها من الرواتب والتسبيح بالقول أيضاً، قال الرازي: واعلم أن ثواب الكلمات بقدرة صدورها عن جنان المعرفة والحكمة وأن تكون عين قلبه تدور دوران لسانه ويلاحظ حقائقها ومعانيها، فالتسبيح تنزيه من كل ما يتصور في الوهم أو يرتسم في الخيال أو ينطبع في الحواس أو يدور في الهواجس، والحمد يكشف عن المنة وصنع الصنائع وأنه المتفرد بالنعم. انتهى. ومعناه أن هذا الحمد هو الحقيقة، فإذا انطبقت في الجنان قامت باللسان، وتصورت بالأركان، وحمل على الصلاة لأنها أفضل العبادات، وهي جامعة بما فيها من الأقوال والأفعال لوجهي الذكر: التنزيه والتحميد، وهاتان الصلاتان المصدر بهما أفضل الصلوات فهما أعظم ما وقع

Kaçınılmaz olan farzları, namaz ve diğer nafileleri kapsayacak bir şekilde zikredince, bunların peşinden kendilerine bağlı nafileleri ekleyerek şöyle buyurdu: {وأدبار السجود *} “ve secdelerin arkalarından da.” Yani kendi babının en yetkini olan farz namazın [ardından], ondan sonra kılınan revâtib sünnetler ve sözlü tesbih ile de [tesbih et]. Râzî şöyle dedi: Bil ki kelimelerin sevabı, marifet ve hikmet kalbinden sadır olma kudretine ve dilinin dönüşüyle birlikte kalp gözünün de dönüp bunların hakikatlerini ve anlamlarını mülahaza etmesine göredir. Tesbih; vehimde canlanan, hayalde resmedilen, duyularda intiba bırakan veya vesveselerde dolaşan her şeyden tenzih etmektir. Hamd ise nimeti, sanatkârane yaratışları ve nimetlerde tek olduğunu açığa çıkarır. [Râzî'nin sözü] bitti. Bunun anlamı şudur: Bu hamd hakikattir; kalpte yerleştiğinde dilde kaim olur ve azalarla şekillenir. İbadetlerin en faziletlisi olduğu için namaza hamledilmiştir. Namaz, içerdiği sözler ve fiillerle zikrin iki yönünü, yani tenzih ve tahmidi kendisinde toplamıştır. Başlangıç yapılan bu iki namaz, namazların en faziletlisidir; dolayısıyla bunlar en büyük vuku bulan

التسبيح بالحمد، والمعنى. والله أعلم. أن الاشتغال استمطار من المحمود المسبح للنصر على المكذبين، وأن الصلاة أعظم ترياق للنصر وإزالة الهم، ولهذا كان النبي ﷺ إذا حزبه أمر فزع إلى الصلاة.

hamd ile tesbih kılınışıdır. Anlamı -en doğrusunu Allah bilir- şudur: [Bununla] meşgul olmak, yalanlayıcılara karşı yardım istemek üzere hamd edilen ve tesbih edilen [Allah'tan] yardım yağmuru dilemektir. Namaz, yardım görmenin ve kederi gidermenin en büyük tiryakıdır. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir iş tasalandırdığında hemen namaza koşardı.

ولما سلاه سبحانه عما يسمع منهم من التكذيب وغيره من الأذى بالإقبال على عليّ حضرته والانتظار لنصرته، أتبعه تعزية الإشارة فيها أظهر بما صوره يوم مصيبتهم وقربه حتى أنه يسمع في وقت نزول هذه الآية ما فيه لهم من المثلات وقوارع المصيبات، تحذيراً لهم وبشرى لأوليائه بتمام تأييده عليهم ونصره لهم في الدنيا والآخرة فقال: {واستمع} أي اسمع بتعمدك للسمع بغاية جهدك بإصغاء سمعك وإقبال قلبك بعد تسبيحك بالحمد ما يقال لهم {يوم يناد المناد} لهم في الدنيا يوم بدر أول الأيام التي أظهر الله فيها لأوليائه مجده بالانتقام من أعدائه، وفي الآخرة يوم القيامة في صورة النفخة الثانية وما بعده.

Yüce Allah, yüce huzuruna yönelmek ve O'nun yardımını beklemek suretiyle, onlardan işittiği yalanlama ve diğer eziyetlere karşı [Peygamber'i] teselli edince; bunun peşinden, kendileri için bir uyarı, dostları için de dünyada ve ahirette onlara karşı tam desteği ve yardımına bir müjde olmak üzere, musibet günlerini ve onun yakınlığını tasvir ederek, hatta bu ayetin inişi vaktinde onlar için olan ibretlik cezaları ve çarpıcı musibetleri işitecek raddede, işaret yoluyla daha açık bir teselli ekleyip şöyle buyurdu: {واستمع} “Ve kulak ver” yani hamd ile tesbihinden sonra, kulak kabartarak ve kalbini vererek var gücünle kasten dinle, kendilerine söylenecek olana, {يوم يناد المناد} “o gün seslenenin sesleneceği” dünyada onlar için Bedir günü, ki Allah'ın dostlarına düşmanlarından intikam alarak şanını izhar ettiği ilk gündür; ahirette ise kıyamet günü, ikinci sûr üflemesi ve sonrasındaki surette [seslenenin sesleneceği güne].

ولما كان المراد إظهار العظمة بتصوير تمام القدرة، وكان ذلك يتحقق بإسماع البعيد من محل المنادي كما يسمع القريب سواء، وكان القرب ملزوماً للسماع، قال مصوراً لذلك: {من مكان} هو صخرة بيت المقدس {قريب} أي يسمع الصوت من بعد كما يسمعه من قرب، يكونون في البقاع سواء لا تفاوت بينهم أصلاً.

Murat edilen, tam kudreti tasvir ederek azameti izhar etmek olduğundan ve bu da seslenenin bulunduğu yerden uzağa, tıpkı yakındakine işittirir gibi eşit şekilde işittirilmesiyle gerçekleştiğinden ve yakınlık da işitmenin bir gereği olduğundan, bunu tasvir ederek şöyle buyurdu: {من مكان} “bir yerden” ki o Beytü'l-Makdis kayasıdır, {قريب} “yakın.” Yani ses uzaktan da tıpkı yakından işitildiği gibi işitilir; mekânlarda hepsi eşit olurlar, aralarında asla bir fark bulunmaz.

ولما عظم هذا المقام بما كساه من ثوب الإجمال أبدل منه إيضاحاً

Üzerine giydirdiği icmal (özlü anlatım) elbisesiyle bu makamı yüceltince, bir açıklama ve

وزيادة في التعظيم قوله: {يوم يسمعون} أي الذين ينادون {الصيحة} أي صيحة أصمتهم المستنفر لهم إلى بدر في الدنيا، فكانت صيحة قاضية بصممهم عن جميع تصرفاتهم، وصيحة النفخة الثانية في الصورة في الآخرة فهما نفختا حشر إلى القضاء بين المحق والمبطل {بالحق} أي لأمر الثابت الذي كانوا يسمونه سحراً، ويعدونه خيالاً، فيعلمون حينئذ أن الواقع قد يطابقه، فكان حقاً فإنه قد طابقه الواقع، فكان الإخبار به صدقاً.

yüceltmede bir artış olmak üzere ondan bedel yaparak şöyle buyurdu: {يوم يسمعون} “İşitecekleri gün” yani kendilerine seslenilenlerin, {الصيحة} “o dehşetli sesi” yani dünyada onları Bedir'e sevk eden, adeta sağır edici bir ses olup bütün tasarruflarından onları alıkoyacak bir sağırlığa hükmeden o sesi; ahirette ise sûrun ikinci üflemesinin sesini [işitecekleri gün]. Bu ikisi, haklı ile batıl ehli arasında hüküm verilmesi için toplanma (haşr) üflemesidir; {بالحق} “gerçek olarak” yani sihir olarak adlandırdıkları ve hayal saydıkları o sabit gerçek için [işitecekleri gün]. O vakit vaki olanın ona mutabık olduğunu, dolayısıyla hak olduğunu bilirler; çünkü vaki olan ona uygun düşmüştür ve onun bildirilmesi bir doğruluktur.

ولما عظمه سبحانه باجمال بعد إجمال، إشارة إلى أن ما فيه من شديد الأهوال، يطول شرحه بالمقال، زاده تعظيماً بما أنتجه الكلام فقال: {ذلك} أي اليوم العظيم الذي يظهر به المجد ويعلو بضعفاء المؤمنين المجد {يوم الخروج} أي الذي لا خروج أعظم منه وهو خروجهم من بيوتهم في الدنيا إلى مصارعهم ببدر، ومن قبورهم من الأرض التي خلقوا منها إلى مقامعهم في النار.

Yüce Allah, içindeki şiddetli korkuların sözle açıklanmasının uzun süreceğine işaret etmek üzere icmal ardına icmalle onu yüceltince, kelamın doğurduğu netice ile onun azametini daha da artırıp şöyle buyurdu: {ذلك} “İşte o” şanın izhar edileceği ve müminlerin zayıflarıyla yüceliğin yükseleceği o büyük gün, {يوم الخروج} “çıkış günüdür.” Yani kendisinden daha büyük bir çıkışın olmadığı gündür; o da dünyada evlerinden Bedir'deki maktellerine, [ahirette ise] yaratıldıkları yer olan kabirlerinden cehennemdeki tokmak yerlerine çıkışlarıdır.

ولما بنيت دعائم القدرة ودقت بشائر النصرة وختم بما يصدق على البعث الذي هو الإحياء الأعظم دالاً بما هو مشاهد من أفعاله، وأكده لإنكارهم البعث، فقال: {إنا} أي بما لنا من العظمة {نحن} خاصة {نحيي ونميت} تجدد ذلك شيئاً بعد شيء سنة مستقرة وعادة مستمرة كما تشاهدونه، فقد كان منا بالإحياء الأول البدء {وإلينا} خاصاً بالإماتة ثم الإحياء {المصير *} أي الصيرورة ومكانها وزمانها بأن نحيي جميع من أمتناه يوم البعث ونحشرهم إلى محل الفصل، فنحكم

Kudretin rükünleri kurulup zafer müjdeleri çalındığında ve fiillerinden müşahede edilenlerle delil getirilerek en büyük diriltme olan ba's (yeniden dirilme) üzerine doğrulanan hususla mühürlendiğinde ve öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmeleri sebebiyle bunu pekiştirerek şöyle buyurdu: {إنا} “Şüphesiz Biz” yani sahip olduğumuz azametle, {نحن} “Biz” sadece Biz, {نحيي ونميت} “diriltir ve öldürürüz.” Müşahede ettiğiniz üzere, bunun birbiri ardınca yenilenmesi yerleşik bir sünnet ve sürekli bir âdettir. Nitekim ilk diriltmeyle başlangıç Bizden olmuştur; {وإلينا} “ve ancak Bizedir” öldürme ve ardından diriltmeye mahsus olarak, {المصير *} “dönüş.” Yani varış, onun mekânı ve zamanı [Bizedir]; öyle ki diriliş günü öldürdüğümüz herkesi diriltiriz ve onları hüküm yerine toplarız, sonra da aralarında

بينهم وليس المعاد بأصعب من المبدأ، فمن أقر به وأنكر البعث كان معانداً أو مجنوناً قطعاً.

hükmederiz. Yeniden yaratılış (mead), ilk yaratılıştan (mebde) daha zor değildir. Dolayısıyla onu kabul edip de ba'sı inkâr eden kimse kesinlikle bir inatçı veya delidir.

ولما تحقق بذلك أمر البعث غاية التحقق، صور خروجهم فيه فقال معلقاً بما ختم به الابتداء مما قبله زيادة في تفخيمه وتعظيمه وتبجيله: {يوم تشقق الأرض} وعبر بفعل المطاوعة لاقتضاء الحال له، وحذف تاء المطاوعة إشارة إلى سهولة الفعل وسرعته {عنهم} أي مجاوزة لهم بعد أن كانوا في بطنها فيخرجون منها أحياء كما كانوا على ظهرها أحياء، حال كونهم {سراعاً} إلى إجابة مناديها، وأشا إلى عظمه بقوله: {ذلك} أي الإخراج العظيم جداً {حشر} أي جمع بكره، وزاد في بيان عظمة هذا الأمر بدلالته على اختصاصه بتقديم الجار فقال: {علينا} أي خاصة {يسير *} فكيف يتوقف عاقل فيه فضلاً عن أن ينكره، وأما غيرنا فلا يمكنه ذلك بوجه. انتهى.

Bununla diriliş meselesi en mükemmel şekilde tahakkuk edince, onu daha da tefhim, tazim ve tebcil etmek üzere önceki kısmın başlangıcının bağlandığı sonuca bağlayarak onların oradaki çıkışlarını tasvir edip şöyle buyurdu: {يوم تشقق الأرض} “Yerin yarılacağı gün” durumun bunu gerektirmesi sebebiyle mutavaat fiiliyle (dönüşlülük/edilgenlik) ifade etti ve fiilin kolaylığına ve süratine işaret etmek üzere mutavaat tâ'sını hazfetti; {عنهم} “onların üzerinden” yani onlar yerin karnındayken, sırtında canlı oldukları gibi oradan canlı olarak çıkmak üzere onların üzerinden [yarılacağı gün], {سراعاً} “süratle koşarak” çağırıcısının davetine [icabet ederler]. Şöyle buyurarak onun azametine işaret etti: {ذلك} “İşte bu” pek büyük çıkarma, {حشر} “bir toplamadır” yani zorla bir araya getirmedir. Harf-i cerri öne alarak bunun Kendisine mahsus olduğuna delalet etmesiyle bu işin büyüklüğünü açıklamayı artırıp şöyle buyurdu: {علينا} “Bize göre” yani sadece Bize, {يسير *} “kolay olan.” Artık akıl sahibi biri onu inkâr etmek şöyle dursun, onda nasıl tereddüt edebilir? Bizden başkası için ise bu hiçbir şekilde mümkün değildir. [Söz] bitti.

ولما أقام سبحانه الأدلة على تمام قدرته وشمول علمه وختم بسهولته عليه واختصاصه به، وصل تسلية للنبي ﷺ بتهديدهم على تكذيبهم بالعلم الذي هو أعظم التهديد فقال: {نحن} أي لا غيرنا ولا هم أنفسهم {أعلم} أي من كل من يتوهم فيه العلم {بما يقولون} أي في الحال والاستقبال من التكذيب بالبعث وغيره مع إقرارهم بقدرتنا.

Yüce Allah, tam kudretine ve ilminin şümulüne deliller getirip bunun Kendisine kolaylığı ve Kendisine mahsus oluşu ile hitama erdirince, en büyük tehdit olan ilim vasıtasıyla, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere onları yalanlamalarından ötürü tehdit etmeye bağlayarak şöyle buyurdu: {نحن} “Biz” yani başkası değil ve bizzat kendileri de değil, {أعلم} “daha iyi biliriz” yani kendisinde ilim vehmedilen herkesten daha iyi biliriz, {بما يقولون} “onların söylediklerini” yani kudretimizi ikrar etmekle birlikte ba'sı yalanlama ve diğer hususlarda şimdiki ve gelecekteki söylediklerini.

ولما كان التقدير: فنحن قادرون على ردهم عنه بما لنا من العلم المحيط وأنت لهم منذير تنذرهم وبال ذلك، عطف عليه قوله: {وما أنت عليهم}

Takdiri şöyle olunca: Kuşatıcı ilmimiz sebebiyle onları bundan döndürmeye muktediriz, sen ise onlar için bunun vebalini haber veren bir uyarıcısın; bunun üzerine şu sözünü atfetti: {وما أنت عليهم}

ولما أفاد حرف الاستعلاء القهر والغلبة صرح به مؤكداً في النفي فقال: {بجبار} أي متكبر قهار عات تردهم قهراً عما تكره منهم من الأقوال والأفعال، إنما أنت منذر، ولما نفى عنه الجبروت، أثبت لهم ما أفهمه واو العطف من النذارة كما قدرته قبله، فقال مسبباً عنه معبراً بالتذكير الذي يكون عن نسيان لأن كل ما في القرآن من وعظ إذا تأمله الإنسان وجده شاهداً في نفسه أو فيما يعرفه من الآفاق {فذكر} أي بطريق البشارة والنذارة {بالقرآن} أي الجامع بمجده لكل خير المحيط كل صلاح {من يخاف وعيد *} أي يمكن خوفه، وهو كل عاقل، ولكنه ساقه هكذا إعلاماً بأن الذي يخاف بالفعل فيكشف الحال عن إسلامه هو المقصود بالذات، وغيره إنما يقصد لإقامة الحجة عليه لا لدده ولا يؤسف عليه ولا يتأثر بتكذيبه بل يعتقد أنه عدم لا تضر عداوته ولا تنفع ولايته، وما آذى إلا نفسه وكل من والاه في الدنيا والآخرة، وهذا هو المجد للقرآن ولمن أنزله ولمن أتى به عنه بتمام قدرة من هو صفته وشمول علمه، فقد انعطف هذا الآخر على ذلك الأول أشد انعطاف، والتفت فروعه بأصله أتم التفاف، فاعترفت به أولو براعة وأهل الإنصاف والاتصاف بالتقدم في كل صناعة بالسبق الذي لا يمكن لحاقه أيّ اعتراف. والله الهادي للصواب.

İstila/üstünlük harfi (alâ) kahır ve galibiyet ifade edince, nefyin içinde pekiştirerek bunu açıkça bildirdi ve şöyle buyurdu: {بجبار} “bir zorba da değilsin.” Yani onların hoşlanmadığın söz ve fiillerinden onları zorla vazgeçirecek kibirli, kahredici ve azgın biri değilsin; sen ancak bir uyarıcısın. Ondan zorbalığı nefyedince, öncesinde takdir ettiğim gibi atıf vâv'ının ifade ettiği uyarıcılığı onlar için ispat etti ve bunun neticesi olarak, unutmaktan kaynaklanan bir hatırlatma ile ifade ederek şöyle buyurdu; çünkü Kur'an'daki bütün öğütleri insan düşündüğünde bizzat kendi nefsinde yahut afakta bildiği şeylerde ona bir şahit bulur: {فذكر} “Öyleyse öğüt ver” yani müjde ve uyarı yoluyla [öğüt ver], {بالقرآن} “Kur'an ile” yani şanıyla her hayrı toplayan, her salahı kuşatan [Kur'an ile], {من يخاف وعيد *} “tehdidimden korkana.” Yani korkması mümkün olan kimseye, ki o her akıl sahibidir. Fakat bunu, fiilen korkup da durumu İslam'a çıkan kimsenin bizzat kastedilen olduğunu bildirmek için böyle sevk etti. Diğeri ise sadece aleyhine delil ikame edilmesi için kastedilir; onun inatlaşmasına aldırılmaz, ona üzülünmez ve yalanlamasından etkilenilmez; bilakis onun yok hükmünde olduğuna, düşmanlığının zarar vermeyeceğine, dostluğunun da fayda sağlamayacağına inanılır. O ancak dünyada ve ahirette kendi nefsine ve onu dost edinen herkese zarar vermiştir. İşte bu, Kur'an'ın, onu indirenin ve sıfatı bu olan Zât'ın tam kudreti ve ilminin şümulüyle O'ndan getirenin şanıdır. Nitekim bu son kısım o ilk kısma en kuvvetli şekilde bağlanmış, kolları aslına en mükemmel şekilde sarılmıştır; böylece hüner sahipleri, insaf ehli ve her ilimde önde olma vasfını taşıyanlar, yetişilmesi mümkün olmayan bu öncülüğü tam bir itirafla itiraf etmişlerdir. Doğruya ileten yalnızca Allah'tır.