ولم يبين ذلك كفار قريش عن شرادهم، ولا فتر من جحودهم وعنادهم، كان لسان حالهم قائلاً: إنا لا نخاف شيئاً من هذا، فكان الحال مقتضياً لأن يقال لهم إلزاماً بالحجة: {أكفاركم} الراسخون منكم في الكفر الثابتون عليه يا أيها المكذبون لهذا النبي الكريم الساترون لشموس دينه {خير} في الدنيا بالقوة والكثرة أو الدين عند الله أو عند الناس {من أولائكم} أي الكفار أي الكفار العظماء الجبابرة الأشداء الذين وعظناكم بهم في هذه السورة ليكون ذلك سبباً لافتراق حالهم منهم فيأمنوا العذاب مع جامع التكذيب وإن لم يكن لهم براءة من الله {أم لكم} أجمعين دونهم كفاركم وغير كفاركم {براءة} من العذاب من الله {في الزبر *} أي الكتب الآتية من عنده أأمنتم بها من العذاب مع أنهم خير منكم، فالآية من الاحتباك: أثبت الخيرية أولاً دليلاً على حذفها ثانياً، والبراءة ثانياً دليلاً على حذفها أولاً.
ve bu durum Kureyş kâfirlerini kaçışlarından vazgeçirmeyip inkar ve inatlarını da gevşetmeyince, lisan-ı halleri adeta: 'Biz bunlardan hiçbir şeyden korkmuyoruz' diyordu. Bu hal, delille ilzam edilmek üzere kendilerine şöyle denilmesini gerektirdi: {أكفاركم} “Sizin kâfirleriniz”; ey bu kerim Peygamber'i yalanlayan, dininin güneşlerini örten kimseler! İçinizden küfürde kökleşmiş ve onda sebat edenler {خير} “daha mı hayırlıdır”; dünyada güç ve çokluk bakımından veya dinde Allah katında yahut insanlar nezdinde {من أولائكم} “bunlardan”; yani Allah katından bir kurtuluş belgeleri bulunmasa bile, yalanlamada birleşmelerine rağmen durumlarının onlardan ayrılmasına ve böylece azaptan güvende olmalarına sebep kılınacak şekilde bu surede kendileriyle size öğüt verdiğimiz o büyük, zorba ve şiddetli kâfirlerden daha mı hayırlıdır? {أم لكم} “Yoksa sizin için var mıdır”; onlar hariç kâfirinizle kâfir olmayanınızla hepiniz için {براءة} “bir beraat (kurtuluş belgesi)”; Allah'tan gelen azaptan bir kurtuluş {في الزبر *} “kitaplarda?” Yani O'nun katından gelen ve onlar sizden daha hayırlı oldukları halde kendisiyle azaptan emin kılındığınız kitaplarda? Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide hayırlılığı zikredip ikincide hazfedildiğine delil kılmış, ikincide beraati zikredip birincide hazfedildiğine delil kılmıştır.
ولما بلغوا إلى هذا الحد من التمادي في الكفر مع المواعظ البالغة والاستعطاف المكين، استحقوا أعظم الغضب، فأعرض عنهم الخطاب إيذاناً بذلك وإهانة لهم واحتقاراً وإقبالاً على النبي ﷺ تسلية فقال عاطفاً على ما تقديره: أيدعون جهلاً ومكابرة شيئاً من هذين الأمرين: {أم يقولون} أي هؤلاء الذي أنت بين أظهرهم تعاملهم باللين في القال والقيل والصفح الجميل امتثالاً لأمرنا تعظيماً لقدرك فاستهانوا بك: {نحن جميع} أي جمع واحد مبالغ في اجتماعه فهو في الغاية من الضم فلا افتراق له {منتصر *} أي على كل من
Onlar böylesine tesirli öğütlere ve kuvvetli şefkat hitaplarına rağmen küfürde bu derece ileri gidince en büyük gazabı hak ettiler. Bu sebeple bir bildiri, onları küçük düşürme ve hakaret olarak, ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir teselli olmak üzere hitap onlardan çevrilerek takdiri şöyle olan bir söze atfedilerek buyruldu: 'Yoksa cehalet ve kibirle bu iki husustan birini mi iddia ediyorlar?' {أم يقولون} “Yoksa onlar diyorlar mı”; yani kadrini yüceltmek için emrimize uyarak aralarında bulunup dedikodularına yumuşaklıkla ve güzel bir bağışlama ile muamele ettiğin, bu yüzden seni hafife alan kimseler: {نحن جميع} “'Biz bir topluluğuz”; yani toplanmasında mübalağa edilmiş, birleşmede son noktaya varmış ve dağılması mümkün olmayan tek bir topluluğuz {منتصر *} “galip gelecek [bir topluluğuz]'”; yani kendilerine
يناويه لأنهم على قلب رجل واحد، فالإفراد للفظ «جميع» ولإفهام هذا المعنى، أو أن كل واحد محكوم له بالانتصار.
düşmanlık eden herkese [galip gelecek bir topluluk]. Çünkü onlar tek bir adamın kalbi üzeredirler. 'Cemî'' kelimesinin tekil getirilmesi bu manayı anlatmak içindir; yahut her bir ferdin galibiyetine hükmedilmiştir.
ولما كان لسان الحال ناطقاً بأنهم يقولون: هذا كله فأي الفريقين خير مقاماً وأحسن ندياً ونحوها، وقال بعضهم: لئن بعثنا لأوتينا وولداً، ولا شك أنهم كانوا في غاية الاستحالة لغلبة المؤمنين لهم على قلتهم وضعفهم، استأنف الجواب بقوله: {سيهزم} بأيسر أمر من أي هازم كان بوعد لا خلف فيه، وقراءة الجمهور بالبناء للمفعول مفهمة للعظمة بطريقة كلام القدرين، فهي أبلغ من قراءة يعقوب بالنون والبناء للفاعل الدالة على العظمة صريحاً {الجمع} الذي تقدم أنه بولغ في جمعه فصدق الله وعده وهزموا في يوم بدر وغيره في الدنيا عن قريب، ولم يزالوا يضعفون حتى اضمحل أمرهم وزال بالكلية سرهم، وهي من دلائل النبوة البينة {ويولون الدبر *} أي يقع توليتهم كلهم بهذا الجنس بأن يكون والياً لها من منهم مع الهزيمة لأنه لم يتولهم في حال الهزيمة نوع مسكنة يطمعون بها في الخيار، وكل من إفراد الدبر والمنتصر وجمع المولين أبلغ مما لو وضع غيره موضعه وأقطع للتعنت.
Lisan-ı halleri onların 'Bütün bunlar bir yana, hangi iki zümre makamca daha üstün ve meclisçe daha güzeldir?' ve benzeri sözleri söylediklerini haykırdığında ve bazısı da 'Eğer diriltilirsek bize elbette mal ve evlat verilecektir' dediğinde -ki onların azlıklarına ve zayıflıklarına rağmen müminlerin kendilerine galip gelmesini son derece imkânsız gördüklerinde şüphe yoktur- [Allah Teâlâ] şu buyruğuyla cevaba yeniden başladı: {سيهزم} “Bozguna uğratılacaktır”; haktan cayması olmayan bir vaatle, herhangi bir hezimete uğratıcı tarafından en kolay bir şekilde [bozguna uğratılacaktır]. Çoğunluğun meçhul (edilgen) sîga ile okuyuşu, kudret sahiplerinin kelamı üslubunca azameti hissettirir; bu sebeple Ya'kûb'un 'nûn' ile ve doğrudan azamete delalet eden ma'lûm (etken) okuyuşundan daha beliğdir; {الجمع} “o topluluk”; daha önce toplanmasında mübalağa edildiği belirtilen o topluluk. Allah vaadini gerçekleştirdi ve pek yakında dünyada Bedir gününde ve diğer yerlerde hezimete uğratıldılar; işleri silinip sırları tamamen yok oluncaya kadar sürekli zayıfladılar. Bu da açık peygamberlik delillerindendir; {ويولون الدبر *} “ve arkalarını dönüp kaçacaklardır.” Yani hezimetle birlikte, içlerinden biri onlar adına kaçışı üstlenecek şekilde hepsi bu cinsten bir geri dönüşle kaçacaklardır; zira hezimet anında tercihte bulunmayı umacakları bir çaresizlik hali onlara hakim olmamıştır. 'ed-Dübür' ve 'müntasır' kelimelerinin tekil, kaçanların ise çoğul getirilmesi, yerlerine başka bir kelime konulmasından daha beliğdir ve inadı kesin olarak kırıcıdır.
ولما ونقع هذا في الدنيا، وكان في يوم بدر، وكان ذلك من أعلام النبوة، وكان ربما ظن ظان أن ذلك هو النهاية، كان كأنه قيل: ليس ذلك الموعد الأعظم: {بل الساعة} القيامة التي يكون فيها الجمع الأعظم والهول الأكبر {موعدهم} أي الأعظم للجزاء المتوعد به
Bu durum dünyada ve Bedir gününde vuku bulup nübüvvet alametlerinden olunca ve bir zanneden bunun nihai nokta olduğunu sanabileceğinden, sanki şöyle denildi: En büyük buluşma vakti bu değildir: {بل الساعة} “Asıl o saat (kıyamet)”; en büyük toplanmanın ve en büyük dehşetin vuku bulacağı kıyamet {موعدهم} “onların vadedilen vaktidir”; yani tehdit edildikleri ceza için en büyük vakittir;
{والساعة أدهى} من كل ما يفرض وقوعه في الدنيا، أفعل تفضيل من الداهية وهي أمر هائل لا يهتدي لدوائه {وأمر *} لأن عذابها للكافر غير مفارق ومزايل. ولما أخبر عن الساعة بهذا الإخبار الهائل، علله مقسماً لأهلها مجملاً بعض ما لهم عند قيامها بقوله مؤكداً لما أظهروا من التكذيب: {إن المجرمين} أي القاطعين لما أمر الله بأن يوصل {في ضلال} أي عمى عن القصد بتكذيبهم بالبعث محيط بهم مانع من الخلاص من دواهي الساعة وغيرها، ومن الوصول إلى شيء من مقاصدهم التي هم عليها الآن معتمدون {وسعر} أي نيران تضطرم وتتقد غاية الاتقاد {يوم} أي في ذلك اليوم الموعود به {يسحبون} أي في الساعة دائماً بأيسر وجه إهانة لهم من أي صاحب كان {في النار} أي الكاملة في النارية {على وجوههم} لأنهم في غاية الذل والهوان جزاء بما كانوا يذلون أولياء الله تعالى، مقولاً لهم من أي قائل اتفق: {ذوقوا} أي لأنهم لا منعة لهم ولا حمية عندهم بوجه {مس سقر *} أي ألم مباشرة الطبقة النارية التي تلفح بحرها فتلوح الجسم وتذيبه فيسيل ذهنه. . . وعصاراً كما يسيل الدبس وعصارة الرطب فتسمى النخلة بذلك مسقاراً.
{والساعة أدهى} “ve o saat daha dehşetli”; dünyada vuku bulması varsayılan her şeyden daha büyüktür. Bu kelime, çaresi bulunamayan korkunç iş anlamına gelen dahiye kelimesinden türetilmiş ism-i tafdildir; {وأمر *} “ve daha acıdır.” Zira onun kâfire azabı asla ayrılmaz ve zeval bulmaz. Kıyamet hakkında böylesine korkunç bir haber verince, sergiledikleri yalanlamayı tekit ederek o gün koptuğunda başlarına geleceklerin bir kısmını icmali olarak beyan edip kıyamet ehline yeminle gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إن المجرمين} “Şüphesiz suçlular”; yani Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyleri koparanlar {في ضلال} “bir sapıklık”; yani dirilişi yalanlamaları sebebiyle onları kuşatan, kıyametin felaketlerinden ve diğerlerinden kurtulmalarına ve şu anda güvenip dayandıkları maksatlarından hiçbirine ulaşmalarına engel olan bir hedeften sapma {وسعر} “ve çılgın alevler içindedirler.” Yani son derece tutuşan ve alevlenen ateşler içindedirler. {يوم} “O gün”; yani vadedilen o günde {يسحبون} “sürüklenecekler”; yani kıyamet vaktinde, onları aşağılamak için herhangi bir sürükleyen tarafından en kolay şekilde daima sürükleneceklerdir {في النار} “ateşte”; yani yakıcılıkta tam olan ateşte {على وجوههم} “yüzleri üstü”; çünkü onlar, Allah Teâlâ'nın veli kullarını zelil kılmalarının cezası olarak zillet ve aşağılanmanın zirvesindedirler; rastgele herhangi bir söyleyen tarafından kendilerine şöyle denilerek: {ذوقوا} “Tadın”; yani hiçbir korunmaları ve hiçbir gayretleri bulunmadığı için {مس سقر *} “cehennemin dokunuşunu! [denilir].” Yani sıcaklığıyla yüzleri kavuran, bedeni yakıp eriten, böylece yağı... ve pekmez ile olgun hurmanın şırası aktığı gibi özü akıp giden -ki bu sebeple hurma ağacına 'miskâr' denir- o ateş tabakasına bizzat temas etmenin acısını [tadın].
ولما أخبر بقيام الساعة وما يتفق لهم فيها جزاء لأعمالهم التي قدرها عليهم وهي ستر فرضوا بها لاتباع الشهوات واحتجوا على رضاه بها، وكان ربما ظن ظان أن تماديهم على الكفر لم يكن بإرادته سبحانه، علل ذلك منبهاً على أن الكل فعله، وإنما نسبته إلى العباد بأمور ظاهرية، تقوم عليهم بها الحجة في مجاري عاداتهم، فقال: {إنا} أي بما لنا من العظمة {كل شيء} أي من الأشياء المخلوقة كلها صغيرها وكبيرها.
Kıyametin kopacağını ve şehvetlere uyarak razı oldukları, ardından da [Allah'ın] buna rızası bulunduğunu iddia ettikleri kendileri için takdir ettiği amellerinin cezası olarak orada başlarına gelecekleri haber verince; bir zanneden onların küfürde direnmesinin O Sübhânehu'nun iradesiyle olmadığını sanabileceğinden, her şeyin O'nun fiili olduğuna ve kullara nispetinin sadece adetlerin cereyanında aleyhlerine hüccetin ikame edildiği zahirî hususlarla olduğuna dikkat çekerek bunu gerekçelendirdi ve şöyle buyurdu: {إنا} “Şüphesiz biz”; yani sahip olduğumuz azametle {كل شيء} “her şeyi”; yani yaratılmış şeylerin küçüğünü ve büyüğünü, hepsini.
ولما كان هذا التعميم في الخلق أمراً أفهمه النصب، استأنف قوله تفسيراً للعامل المطوي وإخباراً بجعل ذلك الخلق كله على نظام محكم وأمر مقدر مبرم {خلقناه بقدر *} أي قضاء وحكم وقياس مضبوط وقسمة محدودة وقودة بالغة وتدبير محكم في وقت معلوم ومكان محدود مكتوب في ذلك اللوح قبل وقوعه تقيسه الملائكة بالزمان وغيره من العد وجميع أنواع الأقيسة - فلا يخرم عنه مثقال ذرة لأنه لا منازع لنا مع ما لنا من القدرة الكاملة والعلم التام، فهذا العذاب بقدرتنا ومشيئتنا فاصبروا عليه وارضوا به كما كنتم ترضون أعمالكم السيئة ثم تحتجون على عبادنا بأنها مشيئتنا بنحو {ولو شاء الله ما أشركنا} [الأنعام: ١٤٨] فقد أوصلكم إلى ما ترون وانكشف أتم انكشاف أنه لا يكون شيء على خلاف مرادنا، ولا يقال لشيء قدرناه: لم؟ قال الرازي في اللوامع: الكمية ساقطة عن أفعاله كما أن الكيفية والكمية ساقطتان عن ذاته وصفته - انتهى. ولا يكون شيء من أمره سبحانه إلا ما هو على غاية الحكمة، ولو كان الخلق لا يبعثون بعد الموت ليقع القصاص والقياس العدل ليكون القياس جزافاً لا بقدر وعدل، لأن المشاهد أن الفساد في هذه الدار من المكلفين من الصلاح أضعافاً مضاعفة، وقرئ في الشواذ برفع «كل» وجعله ابن جني أقوى من النصب، وليس كذلك لأن الرفع لا يفيد ما ذكرته، وما حمله على ذلك إلا أنه معتزلي، والنصب على ما قدرته قاصم لأهل الاعتزال.
Yaratmadaki bu genelleme mansubiyetin hissettirdiği bir husus olunca, gizli amili açıklamak ve bütün bu yaratılışın sağlam bir nizama ve kesinleşmiş takdir edilmiş bir emre bağlandığını bildirmek üzere sözü yeniden başlatarak şöyle buyurdu: {خلقناه بقدر *} “bir ölçüyle yarattık.” Yani bir kaza, bir hüküm, hassas bir ölçü, belirlenmiş bir taksim, erişilmez bir kudret ve vuku bulmasından önce o Levh'te yazılmış olan, meleklerin zamanla, sayıyla ve her türlü kıyasla ölçtüğü belirlenmiş bir vakitte ve sınırlı bir mekânda sağlam bir tedbirle [yarattık]. Tam kudretimiz ve eksiksiz ilmimizle birlikte bizim hiçbir karşı koyanımız bulunmadığı için ondan bir zerre miktarı bile sapmaz. İşte bu azap da bizim kudretimiz ve meşietimizledir; öyleyse kötü amellerinizden razı olup sonra da kullarımıza karşı {ولو شاء الله ما أشركنا} “Allah dileseydi ortak koşmazdık” [el-En'âm: 148] diyerek bunların bizim meşietimiz olduğunu ileri sürdüğünüz gibi şimdi de ona sabredin ve razı olun! Nitekim [bu takdir] sizi gördüğünüz bu akıbete ulaştırmış ve muradımıza aykırı hiçbir şeyin olamayacağı en mükemmel şekilde açığa çıkmıştır. Takdir ettiğimiz bir şey hakkında da: 'Niçin?' denilemez. Râzî, Levâmi' adlı eserinde şöyle der: 'Nasıl ki keyfiyet ve kemiyet O'nun zatından ve sıfatından sakıt ise, kemiyet O'nun fiillerinden de sakıttır.' -İktibas sonu-. O Sübhânehu'nun emrinden olan hiçbir şey yoktur ki hikmetin zirvesinde olmasın. Eğer yaratılanlar kısas ve adil ölçü vuku bulsun diye ölümden sonra diriltilmeyecek olsalardı, bu takdir bir ölçü ve adaletle değil, gelişi güzel olurdu; zira müşahede edilen şudur ki, bu yurtta mükelleflerden sadır olan fesat, ıslahtan katbekat fazladır. Şaz kıraatlerde 'küllü' kelimesi merfu olarak okunmuştur; İbn Cinnî bunu nasb halinden daha kuvvetli saymıştır fakat öyle değildir; çünkü ref hali zikrettiğim manayı ifade etmez. Onu buna sevk eden tek sebep Mutezilî olmasıdır; zira takdir ettiğim üzere nasb hali İ'tizâl ehlini yerle bir edicidir.
ولما بين أن كل شيء بفعله، بين يسر ذلك وسهولته عليه فقال: {وما أمرنا} أي كل شيء أردناه وإن عظم أثره، وعظم القدر وحقر المقدورات بالتأنيث فقال: {إلا واحدة} أي فعلة يسيرة لا معالجة فيها وليس هناك إحداث قول لأنه قديم بل تعلق القدرة بالمقدور على وفق الأرادة الأزلية، ثم مثل لنا ذلك بأسرع ما يعقله وأخفه فقال؛ {كلمح بالبصر *} فكما أن لمح أحدكم ببصره لا كلفة عليه فيه، فكذلك الأفعال كلها، بل أيسر من ذلك.
Her şeyin kendi fiiliyle olduğunu beyan edince, bunun kendisine ne kadar kolay ve zahmetsiz olduğunu beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {وما أمرنا} “Bizim emrimiz”; yani eseri ne kadar büyük olursa olsun irade ettiğimiz her bir şey -ki müennes kalıbıyla takdiri yüceltip takdir edilenleri küçümseyerek- şöyle buyurdu: {إلا واحدة} “ancak bir tek [şeyden] ibarettir”; yani içinde hiçbir zorlama ve uğraş bulunmayan kolay bir fiildir; burada yeni bir söz ihdası yoktur çünkü O'nun kelamı kadimdir, bilakis ezelî iradeye uygun olarak kudretin makdûra taalluk etmesidir. Sonra bize bunu [insanın] aklının erebileceği en hızlı ve en hafif şeyle misallendirerek şöyle buyurdu: {كلمح بالبصر *} “göz açıp kapama gibi.” Birinizin göz ucuyla bakmasında kendisine nasıl bir külfet yoksa, bütün fiiller de böyledir; hatta bundan daha da kolaydır.
ولما أخبر بتمام قدرته، وكان إهلاك من ذكر من الكفار وإنجاء من ذكر من الأبرار في هذه السورة نحواً مما ذكر من أمر الساعة في السهولة والسرعة، دل على ذلك بإنجاء أوليائه وإهلاك أعدائه فذكر بهم جملة وبما كان من أحوالهم بأيسر أمر لأن ذلك أوعظ للنفوس وأزجر للعقول، فقال مقسماً تنبيهاً على عادتهم في الكفر مع هذا الوعظ فعل المكذب بهلاكهم لأجل تكذيبهم عاطفاً على ما تقديره: ولقد أنجينا رسلنا وأشياعهم من كل شيء خطر: {ولقد أهلكنا} أي بما لنا من
Kudretinin kemalini haber verip bu surede zikredilen kâfirlerin helak edilmesi ile iyi kimselerin kurtarılması da kolaylık ve sürat bakımından kıyamet meselesinde zikredilenler gibi olunca; dostlarını kurtarıp düşmanlarını helak etmesiyle buna delil getirdi. Nefisler için daha tesirli bir öğüt ve akıllar için daha caydırıcı olduğundan onları toptan ve başlarına gelen halleriyle en kolay yoldan hatırlattı. Takdiri şöyle olan bir söze atfederek, bu öğüde rağmen küfürdeki adetlerine dikkat çekmek üzere yalanlamaları sebebiyle helak oluşlarını inkâr edenin tavrıyla yemin ederek şöyle buyurdu: 'Andolsun ki biz peygamberlerimizi ve onların taraftarlarını her türlü tehlikeden kurtardık: {ولقد أهلكنا} “Andolsun helak ettik”; yani sahip olduğumuz
العظمة {أشياعكم} الذين أنتم وهم شرع واحد في التكذيب، والقدرة عليكم كالقدرة عليهم، فاحذروا أن يصيبكم ما أصابهم، فلذلك سبب عنه قوله: {فهل من مدكر *} أي بما وقع لهم أنه مثل من مضى بل أضعاف.
azametle {أشياعكم} “sizin benzerlerinizi”; yalanlamada sizinle aynı yolda olanları [helak ettik]. Size olan kudret de onlara olan kudret gibidir; o halde onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden sakının! Bu sebeple buna bağlayarak şöyle buyurdu: {فهل من مدكر *} “O halde düşünüp öğüt alan var mı?” Yani onların başına gelenlerin geçmiştekilerin misli, hatta katbekat fazlası olduğunu düşünüp öğüt alan var mıdır?
. .، وأن قدرته سبحانه عليه كقدرته عليهم ليرجع عن غيه خوفاً من سطوته سبحانه.
... Ve O Sübhânehu'nun onun üzerindeki kudretinin onların üzerindeki kudreti gibi olduğunu [düşünüp], O Sübhânehu'nun azabından korkarak azgınlığından vazgeçecek kimse var mıdır?
ولما تمت الدلالة على إحاطة القدرة بما شوهد من الأفعال الهائلة
Müşahede edilen korkunç fiillerle kudretin her şeyi kuşattığına dair delil tamamlanınca,
التي لا تسعها قدرة غيره سبحانه، وكانوا يظنون أن أحواله غير مضبوطة لأنه لا يمكن ضبطها ولا يسعها علم عالم ولا سيما إذا ادعى أنه واحد، شرع في إتمام الإخبار بعظمة القدر بالإخبار بأن أفعالهم كلها مكتوبة فضلاً عن كونها محفوظة فقال: {وكل شيء فعلوه} أي الأشياء في أيّ وقت كان، كأن بالكتابة {في الزبر *} أي كتب الحفظة فليحذروا من أفعالهم فإنها غير منسية، هذا ما أطبق عليه القراء مما أدى إلى هذا المعنى من رفع كل، لأنه لو نصب لأوهم تعلق الجار بالفعل فيوهم أنهم فعلوا في الزبر كل شيء من الأشياء وهو فاسد.
ve o fiilleri O Sübhânehu'dan başkasının kudreti kuşatamayacağı için onlar durumlarının zapturapt altına alınmadığını, çünkü zaptedilmesinin mümkün olmadığını ve hiçbir bilenin ilminin -özellikle de tek olduğunu iddia ediyorsa- bunu kuşatamayacağını zannettiklerinden; amellerinin sadece korunmakla kalmayıp hepsinin yazılmış olduğunu haber vererek kudretin azametini bildirmeyi tamamlamaya başlayıp şöyle buyurdu: {وكل شيء فعلوه} “Yaptıkları her şey”; yani hangi vakitte olursa olsun yapılan şeyler, sanki yazılmak suretiyle {في الزبر *} “kitaplardadır.” Yani koruyucu meleklerin kitaplarındadır; öyleyse amellerinden sakınsınlar, zira onlar asla unutulmuş değildir. Bu manayı veren 'küll' kelimesinin ref ile okunması kıraat imamlarının üzerinde ittifak ettiği husustur; çünkü nasb ile okunsaydı car-mecrurun fiile taalluk ettiği vehmini doğurur, bu da onların her şeyi kitapların içinde yaptıkları vehmini verirdi ki bu batıldır.
ولما خصهم، عم بقوله واعظاً ومخوفاً ومحذراً بأن كل شيء محفوظ فمكتوب فمعروض على الإنسان يوم الجمع: {وكل صغير وكبير} من الجواهر والمعاني منهم ومن غيرهم {مستطر *} أي مكتوب على وجه عظيم من اجتهاد الحفظة في كتابته وتحريره مع يسر ذلك وسهولته.
Onları tahsis ettikten sonra, her şeyin korunup yazıldığını ve toplanma gününde insana arz edileceğini öğüt vererek, korkutarak ve sakındırarak genel bir ifadeyle şöyle buyurdu: {وكل صغير وكبير} “Küçük büyük her şey”; onlardan ve başkalarından sadır olan maddî ve manevî her şey {مستطر *} “satır satır yazılmıştır.” Yani bunun kolaylığı ve zahmetsizliği ile birlikte, koruyucu meleklerin onu yazıp kaydetmedeki büyük gayretleriyle muazzam bir şekilde yazılmıştır.
ولما أخبر عن أحوال الكفرة في الدنيا والآخرة واعظاً بها وإعلاماً بعظمته وعليّ صفاته وسعة مملكته وشامل علمه وقدرته، ختم بأحوال القسم الآخر من أهل الساعة وهم أهل طاعته تتميماً لذلك وإشارة وبشارة للسالك في أحسن المسالك، فقال مؤكداً رداً على المنكر: {إن المتقين} أي العريقين في وصف الخوف من الله تعالى الذي أداهم إلى أن لا يفعلوا شيئاً إلا بدليل. ولما كان من البساتين والمياه وما هو ظاهر بكل مراد على عكس ما عليه الضال البعيد عن القصد
Kâfirlerin dünyadaki ve ahiretteki hallerini bir öğüt olmak, azametini, yüce sıfatlarını, mülkünün genişliğini, kuşatıcı ilmini ve kudretini bildirmek üzere haber verince; bunu tamamlamak ve en güzel yollarda yürüyen kimseye bir işaret ve müjde olmak üzere kıyamet ehlinin diğer kısmı olan taat ehlinin halleriyle hitabı sonlandırdı ve inkarcıya bir reddiye olarak tekit ile şöyle buyurdu: {إن المتقين} “Şüphesiz takva sahipleri”; yani kendilerini hiçbir şeyi delilsiz yapmamaya sevk eden Allah Teâlâ korkusu vasfında kökleşmiş olanlar. Bahçelerden, sulardan ve her türlü muradın apaçık gerçekleşmesinden meydana gelen nimetler, doğrudan hedeften uzaklaşıp sapan,
الواقع في الهلاك والنار قال: {في جنات} أي في بساتين ذات أشجار تسر داخلها، قال القشيري: والجمع إذا قوبل بالجمع فالأحاد تقابل الأحاد. ولما كانت الجنان لا تقوم وتدوم إلا بالماء قال: {ونهر *} وأفرده لأن التعبير ب «في» مفهم لعمومهم به عموم ما كأنه ظرف وهم مظروفون له، ولكثرة الأنهار وعظمها حتى أنها لقرب بعضها من بعض واتصال منابعها وتهيئ جميع الأرض لجري الأنهار منها كأنها شيء واحد، وما وعد به المتقون من النعيم في تلك الدار فرقائقه معجلة لهم في هذه الدار، فلهم اليوم جنات العلوم وأنهار المعارف، وفي الآخرة الأنهار الجارية والرياض والأشجار والقصور والزخارف، وهو يصلح مع ذلك لأن يكون مما منه النهار فيكون المعنى: أنهم في ضياء وسعة لا يزايلونه أصلاً بضد ما عليه المجرم من العمى الناشئ عن الظلام، ولمثل هذه الأغراض أفرد مع إرادة الجنس لا للفاصلة فقط.
helake ve ateşe düşen kimsenin durumunun tam aksine olunca şöyle buyurdu: {في جنات} “cennetlerde”; yani içine gireni sevindiren ağaçlı bahçelerde [olacaklardır]. Kuşeyrî şöyle der: Çoğul çoğulla karşılandığında tekiller tekillerle karşılanmış olur. Bahçeler ancak su ile ayakta kalıp devamlılık arz edeceğinden şöyle buyurdu: {ونهر *} “ve nehirlerdedir.” Bu kelimeyi tekil getirdi; zira 'fî' (içinde) edatıyla ifade edilmesi, onların adeta bir zarf ve kendilerinin de onun içinde mazruf olmaları gibi o nimetle çepeçevre kuşatıldıklarını anlatır; ayrıca nehirlerin çokluğu, büyüklüğü, birbirine yakınlığı, kaynaklarının bitişikliği ve bütün arazinin içinden nehirler akmaya elverişli olması sebebiyle sanki tek bir şey gibidir. Takva sahiplerine o yurtta vadedilen nimetlerin incelikleri bu yurtta kendilerine peşin olarak verilmiştir; zira bugün onlar için ilim bahçeleri ve marifet nehirleri, ahirette ise akan nehirler, bahçeler, ağaçlar, saraylar ve ziynetler vardır. Bununla birlikte bu kelime 'nehâr' (gündüz) kökünden gelmeye de elverişlidir; bu durumda mana şöyle olur: Onlar suçlunun karanlıktan kaynaklanan körlüğünün aksine, kendisinden asla ayrılmayacakları bir aydınlık ve genişlik içindedirler. İşte sadece fasıla uyumu için değil, bu tür gayeler için cins kastedilerek tekil getirilmiştir.
ولما كانت البساتين لا تسكن في الدنيا لأنه ليس فيها جميع ما يحتاجه الإنسان، بين أن حال تلك غير حال هذه، فقال مبدلاً مما قبله: {في مقعد} أي تلك الجنان محل إقامتهم التي تراد للقعود {صدق} أي فيما أراده الإنسان صدق وجوده الإرادة ولا يقعد فيه إلا أهل الصدق، ولا يكون فيه إلا صدقه، لا لغو فيه ولا تأثيم، والتوحيد لإرادة الجنس مع أن الإبدال يفهم أنه لا موضع في تلك الجنان إلا وهو الصالح للتسمية بهذا الاسم ولأنهم لاتحاد قلوبهم ورضاهم
Bahçeler, insanın ihtiyaç duyduğu her şeyi içermediğinden dünyada ikametgâh edinilmediği için, oranın halinin buranın halinden farklı olduğunu beyan etmek üzere önceki ifadeden bedel olarak şöyle buyurdu: {في مقعد} “makamında”; yani oturulması murad edilen o cennetlerdeki ikamet yerlerinde {صدق} “doğruluk”; yani insanın arzu ettiği şeyde varlığın iradeyi doğruladığı, içinde ancak doğruluk ehlinin oturduğu, içinde doğruluğundan başka bir şeyin bulunmadığı, hiçbir boş söz ve günaha sokacak şeyin olmadığı bir makamda. Cins kastedildiği için tekil getirilmiştir; bununla birlikte bedel yapılması o cennetlerde bu isimle anılmaya elverişli olmayan hiçbir yerin bulunmadığını hissettirir. Ayrıca kalplerinin birliği ve rızaları sebebiyle
كأنهم في مقعد واحد على أنه قرئ بالجمع.
çoğul olarak da okunmuş olmakla birlikte sanki tek bir makamdadırlar.
ولما كان هذا غير معهود، بين أن سببه تمكين الله لهم منه لاختصاصه لهم وتقريبه إياهم لإرضائه لهم، فقال مقيداً لذلك بالتعبير بالعندية لأن عنديته سبحانه تعالى منزهة عن قرب الأجسام والجهات: {عند مليك} أي ملك تام الملك {مقتدر} أي شامل اقدرة بالغها إلى حد لا يمكن إدراكه لغيره سبحانه كما تقدم قريباً، فهو يوصلهم إلى كل خير ويدفع عنهم كل ضير، وكما أن لهم في الآخرة عندية الإشهاد فلهم في الدنيا عندية الإمداد، ولهذا الاسم الشريف سر في الانتصار على الظالمين، ولقد ختمت السورة كما ترى كما ابتدئت به من أمر الساعة، وكانت البداية للبداية والنهاية للنهاية، وزادت النهاية بيان السبب الموجد لها، وهو قدرته سبحانه وعز شأنه وعظمت رحمته وإحسانه، وعفوه ومغفرته ورضوانه، ولتصنيف الناس فيها إلى كافر مستحق للانتقام، ومؤمن مؤهل لغاية الإكرام، لم يذكر الاسم الأعظم الجامع الذي يذكر في سياق مقتضى جمع الجلال والإكرام لصنف واحد وهو من يقع منه الإيمان ولا يتدنس بالعصيان، وهم الذين آمنوا، ولمشاركتها للسورتين اللتين بعدها في هذا العرض، وهو الكلام في حق الصنفين فقط من غير ذكر عارض ممن آمن، أشرك الثلاثة في الخلو عن ذكر الاسم الأعظم. فلم يذكر في واحدة منها وجاء فيها من الصفات ما يقتضي العظمة على أهل الكفران، وما ينبئ عن الإكرام والإحسان لأهل الإيمان {ولمن خاف مقام ربه جنتان} [الرحمن: ٤٦] ولهذا ختمت هذه بصفة الملك المقتضي للسطوة التامة
Bu durum alışılmışın dışında olduğundan, bunun sebebinin Allah'ın onları kendilerine tahsis etmesi ve onları razı etmek için kendisine yaklaştırması suretiyle onlara imkân tanıması olduğunu beyan etti ve O Sübhânehu ve Teâlâ'nın indiyeti cisimlerin ve yönlerin yakınlığından münezzeh olduğu için bunu 'indiyet' (huzurunda olma) ifadesiyle kayıtlayarak şöyle buyurdu: {عند مليك} “hükümranın huzurunda”; yani mülkü tastamam olan bir Melik'in {مقتدر} “gücü her şeye yeten”; yani az önce geçtiği üzere O Sübhânehu'dan başkası için idrak edilmesi mümkün olmayan bir sınıra ulaşan, her şeyi kuşatan bir kudret sahibinin huzurunda. O, onları her türlü hayra ulaştırır ve her türlü zararı onlardan defeder. Ahirette onlar için müşâhede indiyeti olduğu gibi, dünyada da imdat indiyeti vardır. Bu şerefli ismin zalimlere karşı zafer kazanmada bir sırrı vardır. Gördüğün gibi sure, kıyamet meselesiyle başladığı gibi aynı şekilde sona erdi; başlangıç başlangıca, son da sona uygun oldu. Son kısım, onu var eden sebebi de ziyadesiyle beyan etti ki o da O Sübhânehu'nun kudreti, şanının yüceliği, rahmet ve ihsanının, affının, mağfiret ve rızasının azametidir. İnsanlar bu surede intikamı hak eden kâfir ve nihai ikrama layık olan mümin diye kısımlara ayrıldığı için, iman edip isyanla kirlenmeyen tek bir sınıf -ki onlar iman edenlerdir- hakkında celal ve ikramın toplanması muktezasınca zikredilen toplayıcı İsm-i Âzam zikredilmemiştir. Bu sure, kendisinden sonraki iki sure ile bu müşterekliği paylaştığı için -ki bu, iman edenlerden arızi bir durum zikredilmeksizin sadece iki sınıf hakkında konuşmaktır- bu üç sure İsm-i Âzam'ın zikrinden hali olma hususunda ortak kılınmıştır. Bu sebeple onlardan hiçbirinde zikredilmemiş; küfür ehline karşı azameti gerektiren, iman ehline ise ikram ve ihsanı bildiren sıfatlar getirilmiştir: {ولمن خاف مقام ربه جنتان} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” [er-Rahmân: 46]. Bu sebeple bu sure, tam bir kahrediciliği gerektiren Melik sıfatıyla bitirilmiştir;
والإكرام البالغ وعدم المبالاة بأحد كائناً من كان، لأن الملك من حيث هو ملك إما يقتضي مقامه إهانة العدو وإكرام الولي، وجعل ذلك على وجه المبالغة أيضاً، كل ذلك للإعلام بأن تصريفه سبحانه لأحوال الآخرة كما قصد في هذه السورة من تصريفه في أحوال الدنيا من إهلاك الأعداء وإنجاء الأولياء، وكأن هذه السورة كانت هكذا لأنها جاءت عقب النجم التي شرح فيها الإسراء وكان للنبي ﷺ من العظمة بخرق العوائد باختراق السماوات، والوصول إلى أنهى الغاية من المناجاة، وغيره من سر الملكوت ومحل الجبروت، بعد أن لوح بمقامه ﵊ بالطور ليعلم الفرق ويوصف كل بما هو الحق، فكان ذلك مقتضياً لئلا يكون بعده من الناس إلا مؤمن خالص، فإن كان غيره فهو معاند شديد الكفر، وكأنها جعلت ثلاثاً لإرادة غاية التأكيد لهذا المعنى الشديد، فلما انقضت الثلاثة كان متبركاً به في معظم آيات الحديد ثم توجت كل آية من آيات المجادلة به إشارة إلى أنه قد حصل غاية التشوف إليه ترهيباً لمن يعصي ولا سيما من يظاهر، وترغيباً في الطاعة للملك الغافر، والله الموفق لما يريد إنه قوي فعال لما يريد.
ve kim olursa olsun hiç kimseye aldırış etmeksizin nihai bir ikramı [gerektiren sıfatla bitirilmiştir]. Çünkü melik, melik olması hasebiyle makamı gereği ya düşmanı zelil kılmayı ya da dostu aziz kılmayı gerektirir; bu da aynı şekilde mübalağa yoluyla kılınmıştır. Bütün bunlar, düşmanları helak edip dostları kurtarmak suretiyle bu surede kastedildiği gibi O Sübhânehu'nun ahiret ahvalindeki tasarrufunun da dünya ahvalindeki tasarrufu gibi olduğunu bildirmek içindir. Bu sure sanki böyle olmuştur; zira semaları yarıp geçmek, münacatın en nihai noktasına ulaşmak ve melekût sırrı ile ceberût makamından olan diğer şeylerle adetlerin yarılmasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için büyük bir azametin tecelli ettiği İsrâ'nın açıklandığı Necm suresinin ardından gelmiştir; farkın bilinmesi ve her birinin hak olan vasıfla nitelenmesi için [Mûsâ] aleyhisselâm'ın Tûr'daki makamına işaret edildikten sonra [gelmiştir]. Bu durum, ondan sonra insanların ancak halis birer mümin olmalarını, eğer başkası olurlarsa onun son derece inatçı ve katı bir kâfir olacağını iktiza ediyordu. Sanki bu şiddetli manayı son derece tekit etmek maksadıyla bu sureler üç adet kılınmıştır. Bu üç sure sona erdiğinde, Hadîd suresinin ayetlerinin çoğunda onunla teberrük edilmiş, ardından Mücâdele suresinin her bir ayeti onunla taçlandırılmıştır; bu da isyan eden kimseyi -özellikle zıhar yapanı- korkutmak ve bağışlayıcı olan Melik'e itaate teşvik etmek için O'na karşı nihai bir iştiyakın hâsıl olduğuna işaret etmektedir. Dilediğine muvaffak kılan Allah'tır; şüphesiz O güçlüdür, dilediğini hakkıyla yapandır.