برد عين الكلمة فإن أصلها «ذوو» {أفنان *} أي جميع فن يتنوع فيه الثمار، وفنن وهو الغصن المستقيم طولاً الذي تكون به الزينة بالورق والثمر وكمال الانتفاع، قال عطاء: في كل غصن فنون من الفاكهة؛ ولهذا سبب عنه قوله: {فبأيّ آلاء ربكما} أي المربي لكما والمحسن إليكما {تكذبان *} أبنعمة الشم من جهة الفوق أو غيرها مما ذكره لكم من وصف الجنة الذي جعل لكم من أمثاله ما تعتبرون به.
Kelimenin aynü'l-fiilinin geri getirilmesiyle [tesniye yapılmıştır]; zira aslı "zevev"dir (ذوو). {أَفْنَانٍ} “[türlü türlü] dallara/türlere sahip”; yani meyvelerin çeşitlendiği her bir tür veya yaprakları, meyvesi ve kendisinden tam olarak yararlanılmasıyla süsün meydana geldiği dosdoğru uzayan dal. Atâ şöyle demiştir: Her dalda meyveden çeşit çeşit türler vardır. Bundan dolayı buna binaen şöyle buyurdu: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani sizi terbiye edip size ihsanda bulunanın [nimetlerini], {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Üst cihetten koku alma nimetiyle mi, yoksa O'nun size ibret alasınız diye dünyada benzerlerini var ettiği, cennetin vasfından size zikrettiği diğer nimetlerle mi?
ولما كانت الجنان لا تقوم إلا بالأنهار قال: {فيهما عينان} أي في كل واحدة عين {تجريان *} أي في كل مكان شاء صاحبهما وإن علا مكانه كما تصعد المياه في الأشجار في كل غصن منها، وإن زاد علوها جرى على عيني دموعه الجاريتين من خشية الله وذلك على مثال جنان الدنيا، والشمس صاعدة في البروج الشمالية من تكامل المياه وتفجرها عيوناً في أيام الربيع والصيف لقرب العهد بالأمطار {فبأي آلاء ربكما} أي المالك لكما والمحسن إليكما {تكذبان *} أبنعمة الشم من جهة التحت أو غيرها مما ذكره وجعل له في الدنيا أمثالاً كثيراً.
Cennetler ancak nehirlerle ayakta kalabileceğinden şöyle buyurdu: {فِيهِمَا عَيْنَانِ} “O ikisinde iki pınar vardır,”; yani her birinde bir pınar, {تَجْرِيَانِ} “akıp duran.”; yani sahipleri nereyi dilerse orada, mekânı yüksek olsa bile -ağaçlardaki suyun her bir dala yükselmesi gibi- akar. Yüksekliği artsa bile Allah korkusundan akan gözyaşı misali cereyan eder. Bu da dünya bahçelerinin misali üzeredir; güneş kuzey burçlarına yükselirken, yağmurların yağdığı döneme yakınlığı sebebiyle ilkbahar ve yaz günlerinde suların kemale ermesi ve fışkırarak pınarlar haline gelmesi gibidir. {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani sizin sahibiniz ve size ihsanda bulunanın [nimetlerini], {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Alt cihetten koku alma nimetiyle mi, yoksa O'nun zikrettiği ve dünyada kendisi için birçok misal kıldığı diğer nimetlerle mi?
ولما كان بالمياه حياة النبات وزكاؤه، قال ذاكراً أفضل النبات: {فيهما} أي هاتين الجنتين العاليتين، ودل على جميع كل ما يعلم وزيادة بقوله: {من كل فاكهة} أي تعلمونها أو لا تعلمونها {زوجان}
Bitkilerin hayatı ve gelişmesi suyla olduğundan, en faziletli bitkiyi zikrederek şöyle buyurdu: {فِيهِمَا} “O ikisinde vardır”; yani bu iki yüce cennette; bilinen her şeyin ve fazlasının tamamına şu sözüyle delalet etti: {مِن كُلِّ فَاكِهَةٍ} “her meyveden”; yani bildiğiniz veya bilmediğiniz, {زَوْجَانِ} “ikişer tür / çifter çifter”;
أي صنفان يكمل أحدهما بالآخر كما لا يدرك كنه أحد الزوجين بسبب العمل بما يرضى والآخر بالانتهاء عما يسخط {فبأيِّ آلاء ربكما} أي النعم الكبار التي رباها الموجد لكما المحسن إليكما {تكذبان *} أبنعمة اللمس من الأمام أو غيرها من أنه أوجد لكما جنان الدنيا بواسطة حر النار التي هي أعدى عدوكما إشارة إلى أنه قادر على أنه يوجد برضوانه ومحبته من موضع غضبه وانتقامه إكراماً، فقد جعل ما في الدنيا مثالاً لما ذكر في الآخرة، فبأي شيء من ذلك تكذبان، لا يكمل الإيمان حتى يصدق المؤمن أنه تعالى قادر على أن يجعل من جهنم جنة بأن يجعل من موضع سخطه رحمة ويشاء ذلك ويعتبر ذلك بما أرانا من نموذجه.
yani biri diğerini tamamlayan iki sınıf; nitekim bu çiftlerden birinin mahiyetine razı olunan ameli işlemekle, diğerine ise gazap duyulan şeyden sakınmakla erişilir. {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani sizi var eden ve size ihsanda bulunanın yetiştirdiği büyük nimetleri, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Ön taraftan dokunma nimetiyle mi, yoksa en azılı düşmanınız olan ateşin sıcaklığı vasıtasıyla sizin için dünya bahçelerini var etmesiyle mi? -ki bu, O'nun bir ikram olarak gazap ve intikam mahallinden kendi rızası ve muhabbetiyle var etmeye kadir olduğuna bir işarettir. Zira dünyadaki şeyleri ahirette zikredilenlere bir misal kılmıştır.- O halde bunlardan hangisini yalanlıyorsunuz? Mümin, Allah Teâlâ'nın gazap mahallinden rahmet kılarak cehennemden bir cennet yaratmaya kadir olduğunu tasdik etmedikçe, O'nun bunu dileyebileceğini ve bize gösterdiği numunelerle bundan ibret almadıkça imanı kemale ermez.
ولما كان التفكه لا يكمل حسنه إلا مع التنعم من طيب الفرش وغيره، قال مخبراً عن الذين يخافون مقام ربهم من قبيلي الإنس والجن مراعياً معنى {من} بعد مراعاة لفظها تحقيقاً للواقع: {متكئين} أي لهم ما ذكر في حال الاتكاء وهو التمكين بهيئة المتربع أو غيره من الكون على جنب، قال في القاموس: توكأ عليه: تحمل، واعتمد كأوكأ، والتكأة كهمزة: العصا، وما يتوكأ عليه، وضربه فأتكأه: ألقاه على هيئة المتكئ أو على جانبه الأيسر، وقال ابن القطاع: وضربته حتى أتكأته
Meyvelerden tatmanın güzelliği ancak güzel döşeklerin konforu ve diğer nimetlerle tamamlanabileceğinden, insan ve cin topluluklarından Rablerinin makamından korkanları, hakikati pekiştirmek için {مَنْ} kelimesinin lafzını gözettikten sonra manasını gözeterek haber verip şöyle buyurdu: {مُتَّكِئِينَ} “[Onlar] yaslanmış olarak”; yani onlar için bu zikredilenler, bağdaş kurmuş vaziyette veya yan yatmış halde yerleşme olan yaslanma halindedir. el-Kâmûs'ta şöyle denir: "Ona dayandı (توكأ عليه); yüklendi, dayanak edindi (اعتمد) demektir. 'Tükee' (التكأة) ise 'hümeze' vezninde olup asa ve dayanılan şeydir. Ona vurdu ve yaslandırdı (فأتكأه): Onu yaslanmış vaziyette veya sol tarafı üzerine yatırdı demektir." İbnü'l-Kattâ' ise şöyle demiştir: "Ona vurdum ve nihayet yan üstü düşürdüm (حتى أتكأته)";
أي سقط على جانبه، وهو يدل على تمام التنعم بصحة الجسم وفراغ البال {على فرش} وعظمها بقوله مخاطباً للمكلفين بما تحتمل عقولهم وإلا فليس في الجنة ما يشبهه على الحقيقة شيء من الدنيا {بطائنها} أي فما ظنك بظواهرها ووجوهها {من إستبرق} وهو ثخين الديباج يوجد فيه من حسنه بريق كأنه من شدة لمعانه يطلب إيجاده حتى كأنه نور مجرد.
yani yanı üstüne düştü. Bu da beden sağlığı ve gönül huzuru ile nimetin tamlığına delalet eder. {عَلَىٰ فُرُشٍ} “döşekler üzerine”; akıllarının alabileceği şeylerle mükelleflere hitap ederek o döşeklerin azametini bildirdi; aksi takdirde cennette hakiki manada dünyadan hiçbir şeye benzeyen bir şey yoktur. {بَطَائِنُهَا} “astarları”; yani artık sen onların dış yüzlerini ve görünen kısımlarını var kıyas et! {مِنْ إِسْتَبْرَقٍ} “kalın ipektendir”; bu, güzelliğinde öyle bir parlaklık bulunan kalın atlastır ki, parlaklığının şiddetinden adeta sırf nurdan ibaretmiş gibi varlığı göz kamaştırır.
ولما كان المتكىء قد يشق عليه القيام لتناول ما يريد قال: {وجنا الجنتين} أي مجنيهما اسم بمعنى المفعول - كأنه عبر به ليفهم سهولة نفس المصدر الذي هو الاجتناء {دان *} أي قريب من كل من يريده من متكىء وغيره لا يخرج إلى صعود شجرة، وموجود من كل حين يراد غير مقطوع ولا ممنوع.
Yaslanan kimseye istediği şeyi almak için kalkmak zor gelebileceğinden şöyle buyurdu: {وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ} “Her iki cennetin devşirilecek meyvesi de”; yani toplanan mahsulü -bu lafızla ifade edilmiştir ki bizzat toplama ameliyesinin kolaylığı anlaşılsın- {دَانٍ} “yakındır.”; yani yaslanan veya başkası olsun, onu isteyen herkese yakındır; ağaca tırmanmaya ihtiyaç bırakmaz ve istendiği her an mevcuttur, kesilmez ve yasaklanmaz.
ولما كان ربما وجد مثل من ذلك شاهد له من أغصان تنعطف بجملتها فتقرب وأخرى تكون قريبة من ساق الشجرة فيسهل تناولها قال: {فبأيِّ آلاء ربكما} أي النعم الكبار الملوكية التي أوجدها لكما هذا المربي لكما الذي يقدر على كل ما يريد {تكذبان *} أبنعمة اللمس من جهة الوراء أم غيرها من قدرته على عطف الأغصان وتقريب الثمار.
Buna şahit olacak benzer şeyler bazen dünyada bulunabildiğinden -bütünüyle eğilip yaklaşan dallar veya ağacın gövdesine yakın olup kolayca toplanabilen meyveler gibi- şöyle buyurdu: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani dilediği her şeye gücü yeten bu Terbiye Edicinizin sizin için var ettiği bu krallara layık büyük nimetleri, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Arka cihetten dokunma nimetiyle mi, yoksa O'nun dalları eğmeye ve meyveleri yaklaştırmaya olan kudretiyle mi?
ولما كان ما ذكر لا تتم نعمته إلا بالنسوان الحسان، قال دالاًّ على الكثرة بعد سياق الامتنان بالجمع الذي هو أولى من التثنية بالدلالة على أن في كل بستان جماعة من النسوان، لما بهن من عظيم اللذة وفرط الأنس: {فيهن} أي الجنان التي علم مما مضى أن لكل فرد من الخائفين منها جنتين. ولما كان سياق الامتنان معرفاً بأن جمع القلة أريد به الكثرة مع ما ذكر من محسناته في سورة «ص» قال معبراً به: {قاصرات الطرف} أي نساء مخدرات هن في وجوب الستر بحيث يظن من ذكرهن بغير الوصف من غير تصريح، قد قصرن طرفهن وهممهن على أزواجهن ولهن من الجمال ما قصرن به أزواجهن عن الالتفات إلى غيرهن لفتور الطرف وسحره وشدة أخذه للقلوب جزاء لهم على قصر هممهم في الدنيا على ربهم.
Zikredilen şeylerin nimeti ancak güzel kadınlarla tamamlanabileceğinden, onlardaki büyük lezzet ve aşırı ülfet sebebiyle her bahçede bir grup kadının bulunduğuna delalet etmek hususunda tesniyeden daha evla olan çoğul lafzıyla minnet bağlamında çokluğa delalet ederek şöyle buyurdu: {فِيهِنَّ} “Oralarda vardır”; yani daha önce korkanlardan her biri için iki cennet olduğu bilinen o cennetlerde. Minnet bağlamı, Sâd suresinde zikredilen güzelliklerle birlikte kıllet (azlık) çoğulu ile çokluğun kastedildiğini bildirdiğinden bu ifadeyle şöyle buyurdu: {قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} “bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş kadınlar”; yani örtünmenin gerekliliği hususunda öyle örtülü kadınlardır ki, açıkça belirtilmeksizin sadece sıfatlarıyla zikredilmelerinden [vakar ve iffetleri] anlaşılır. Bakışlarını ve ilgilerini sadece eşlerine hasretmişlerdir; gözlerindeki süzgünlük, büyüleyicilik ve gönülleri şiddetle cezbetmesiyle eşlerinin bakışlarını da başkasına yönelmekten alıkoyacak bir güzelliğe sahiptirler. Bu, onların dünyada gayretlerini sadece Rablerine hasretmelerinin bir karşılığıdır.
ولما كان الاختصاص بالشيء لا سيما المرأة من أعظم الملذذات قال: {لم يطمثهن} أي يجامعهن ويتسلط عليهن في هذا الخلق الذي أنشئن فيه نوع من أنواع السلطة سواء من إنسيات أو جنيات أو غير ذلك، يقال: طمثت المرأة كضرب وفرح: حاضت، وطمثها الرجل: افتضها وأيضاً جامعها، والبعير عقلته، فكأنه قيل: هن أبكار لم يخالط موضع الطمث منهن {إنس} ولما كان المراد تعميم الزمان أسقط الجارّ فقال: {قبلهم} أي المتكئين {ولا جان *} وقد جمع هذا
Bir şeye, özellikle de kadına yalnızca kendisinin sahip olması en büyük lezzetlerden olduğundan şöyle buyurdu: {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ} “onlara dokunmamıştır”; yani yaratıldıkları bu yeni hilkatte onlarla cinsel ilişkide bulunmamış ve ister insan, ister cin veya başka bir tür olsun, üzerlerinde hiçbir hâkimiyet kurmamıştır. Nitekim "kadın hayız gördü" manasında (طمثت المرأة) ve "erkek kadının bekaretini bozdu / onunla cima etti" manasında (طمثها الرجل), "deveyi bağladım" manasında da (طمثت البعير) denir. Adeta şöyle denilmektedir: Onlar bakiredirler, bekaret mahalline hiçbir temas olmamıştır. {إِنسٌ} “Hiçbir insan”; zamanı genelleştirmek kastedildiğinden harf-i cerri düşürerek şöyle buyurdu: {قَبْلَهُمْ} “onlardan önce”; yani o yaslananlardan önce. {وَلَا جَانٌّ} “ve hiçbir cin de.” Bu ifade,
كل من يمكن منه جماع من ظاهر وباطن، وفيه دليل على أن الجني يغشى الإنسي كما نقل عن الزجاج {فبأيِّ آلاء ربكما} أي النعم الجسام من المربي الكامل العلم الشامل القدرة القيوم {تكذبان *} أبنعمة اللمس من جهة اليمنى أم غيرها مما جعله الله لكم مثالاً لهذا من الأبكار الحسان، أو غير ذلك من أنواع الإحسان.
açıktan ve gizliden kendisinden cima sadır olabilecek herkesi kapsamaktadır. Zeccec'den nakledildiği üzere bunda cinin insana temas edebileceğine de delil vardır. {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani ilmi tam, kudreti her şeyi kuşatan, Kayyûm olan Terbiye Edici'nin bu büyük nimetlerini, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Sağ cihetten dokunma nimetiyle mi, yoksa Allah'ın buna misal kıldığı güzel bakireler veya diğer ihsan türleriyle mi?
ولما دل ما تقدم من وصف المستمتع بهن بالعزة والنفاسة، زاده على وجه أفاد أنه يكون بهن غاية ما يكون من سكون النفس وقوة القلب وشدة البدن واعتدال الدم وغير ذلك من خواص ما شبههن به فقال: {كأنهن الياقوت} الذي هو في صفاته بحيث يشف عن سلكه وهو جوهر معروف، قال في القاموس: أجوده الأحمر الرماني نافع للوسواس والخفقان وضعف القلب شرباً ولجمود الدم تعليقاً: {والمرجان *} في بياضه، وصغار الدر أنصع بياضاً، قال أبو عبد الله القزاز: والمرجان صغار اللؤلؤ، وهذا الذي يخرج من نبات البحر أحمر معروف - انتهى. وقد يستفاد من ذلك أن ألوانهن البياض والحمرة على نوع من الإشراب هو في غاية الإعجاب من الشفوف والصفاء، وهو مع ذلك ثابت لا يعتريه تغير ليطابق الحديث الذي فيه «يرى مخ ساقها من وراء سبعين حلة» وقال أبو حيان: شبههن بهما فيما يحسن التشبيه به فالياقوت في املاسه وشفوفه والمرجان في املاسه وجمال منظره {فبأيِّ آلاء ربكما} أي
Kendisinden istifade edilen bu eşlerin kıymetli ve değerli oluşuna dair geçen vasıflandırma delalet edince, kendilerine benzetilen varlıkların hususiyetlerinden olan nefsin tam sükuneti, kalbin kuvveti, bedenin dinçliği, kanın itidali ve diğer hususların onlarla en üst düzeyde gerçekleşeceğini ifade eden bir üslupla bunu artırarak şöyle buyurdu: {كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ} “Sanki onlar yakutturlar”; sıfatlarında içindeki ipliği gösterecek kadar şeffaf olan bilinen o cevher gibidirler. el-Kâmûs'ta şöyle denir: "En kalitelisi nar kırmızısı olanıdır; içildiğinde vesveseye, çarpıntıya ve kalp zayıflığına, asıldığında ise kanın pıhtılaşmasına iyi gelir." {وَالْمَرْجَانُ} “ve mercandırlar.”; beyazlığı cihetiyle [böyledir]; küçük inciler ise daha parlak beyazdır. Ebû Abdullah el-Kazzâz şöyle demiştir: "Mercan, küçük incilerdir. Deniz bitkisinden çıkan ise bilinen kırmızı olandır." —iktibas sonu—. Bundan, onların renklerinin şeffaflık ve berraklıkta son derece hayranlık uyandırıcı bir karışımla beyazlık ve kırmızılık olduğu anlaşılabilir. Bununla birlikte, "Yetmiş kat elbisenin ardından bacağının iliği görünür" hadisine uygun düşecek şekilde bir değişikliğe uğramaksızın sabittir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: "Kendileriyle teşbihin güzel olacağı hususlarda onları bu ikisine benzetti: Yakut pürüzsüzlüğünde ve şeffaflığında, mercan ise pürüzsüzlüğünde ve güzel görünüşündedir." {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani
النعم الغريبة البالغة في الحسن من المالك الملك المربي ببدائع التربية {تكذبان *} أبنعمة اللمس من جهة اليسرى أم غيرها مما جعله مثالاً لما ذكر من وصفهن من تشبيه شيء بشيئين لبلوغ الأمر في الحسن إلى حد لا يساويه فيه شيء واحد ليشبه به، فهو كما قيل: بيضاء في دعج صفراء في نعج كأنها فضة قد شابها ذهب، وقد جعل سبحانه الأشياء الشفافة مثلاً لذلك وأنت ترى بعض الأجسام يكاد يرى فيه الوجه بل في سواد العين أعظم غرة حيث يرى فيه الوجه فإن السواد منشأ الظلام.
eşsiz bir terbiyeyle terbiye eden Mâlik ve Melik'ten gelen, güzellikte son dereceye ulaşmış bu harikulade nimetleri, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Sol cihetten dokunma nimetiyle mi, yoksa güzellikteki mertebenin kendisine denk tek bir şeyle benzetilemeyecek dereceye ulaşmasından ötürü bir şeyin iki şeye benzetilmesi suretiyle zikredilen bu vasıflarına misal kıldığı diğer şeylerle mi? Nitekim şöyle denilmiştir: "Gözün siyahında beyaz, ak teninde sarışın; sanki altına çalmış gümüş gibi." Allah Teâlâ şeffaf nesneleri buna bir misal kılmıştır; nitekim bazı cisimlerin içinde yüzün neredeyse göründüğünü, hatta gözün siyahında yüzün görünmesiyle en büyük parlaklığın bulunduğunu görürsün; zira siyahlık karanlığın menbaıdır.
ولما كان ألذ ما أفاده الإنسان من النعم ما كان تسبب منه، قال ساراً لهم بذلك مع ما فيه من لذة المدح لا سيما والمادح الملك الأعلى، معظماً له بسياق الاستفهام المفيد للإثبات بعد النفي المفيد للاختصاص على وجه الإنكار الشديد على من يتوهم غير ذلك: {هل جزاء الإحسان} أي في العمل الكائن من الإنس أو الجن أو غيرهم {إلا الإحسان *} أي في الثواب، فهذا من المواضع التي أعيدت فيها المعرفة والمعنى مختلف، روى البغوي بسنده عن أنس ﵁ أن النبي ﷺ قال: «هل تدرون ما قال ربكم؟ قالوا: الله ورسوله أعلم، قال: يقول: هل جزاء من أنعمت عليه بالتوحيد إلا الجنة» وذلك جزاء إحسان العبد في العمل في مقابلة إحسان ربه إليه بالتربية {فبأيِّ آلاء ربكما}
İnsanın elde ettiği nimetlerin en lezzetlisi kendi vesile olduğu şeyler olduğundan, bununla onları sevindirerek -övenin Yüceler Yücesi Melik olması hasebiyle övgünün lezzetiyle birlikte- ve aksi bir vehme kapılan kimseyi şiddetle kınayacak şekilde, tahsisi ifade eden nefyin ardından ispatı bildiren istifham (soru) üslubuyla onu tazim ederek şöyle buyurdu: {هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ} “İyiliğin karşılığı [olabilir mi]”; yani insan, cin veya başkalarından sadır olan amel bakımından [iyiliğin karşılığı], {إِلَّا الْإِحْسَانُ} “ancak iyilikten başkası?”; yani sevap bakımından. Bu, marife lafzın mana farklı olarak tekrar edildiği yerlerdendir. Begavî senediyle Enes'ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?» "Allah ve Resulü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: «Şöyle buyuruyor: Kendisine tevhid nimeti verdiğim kimsenin mükâfatı cennetten başkası mıdır?» Bu da Rabbinin onu terbiye etme ihsanına karşılık, kulun amelindeki ihsanının cezasıdır (karşılığıdır). {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”;
أي النعم العظيمة الحسن من السيد الكريم العظيم الرحيم الجامع لأوصاف الكمال {تكذبان *} أبنعمة اللمس من جهة الفوق أم غيرها مما جعله الله سبحانه مثالاً في أن من أحسن قوبل بمثل إحسانه، وهذه الآية ختام ثمان آيات حاثة على العمل الموصل إلى الثمانية الأبواب الكائنة لجنة المقربين - والله الهادي.
yani kemal sıfatlarını kendisinde toplayan cömert, ulu ve merhametli Efendi'den gelen son derece güzel bu büyük nimetleri, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Üst cihetten dokunma nimetiyle mi, yoksa Allah Teâlâ'nın iyilik yapana kendi iyiliği misliyle karşılık verileceğine dair misal kıldığı diğer nimetlerle mi? Bu ayet, mukarreblerin cennetinin sekiz kapısına ulaştıran amellere teşvik eden sekiz ayetin sonuncusudur —hidayet eden Allah'tır.
ولما كان قد علم مما ذكر أول هذا الكلام من الخوف مع ذكر وصف الإكرام، وآخره من ذكر الإحسان أن هذا الفريق محسنون، وكان من المعلوم أن العاملين طبقات، وأن كل طبقة أجرها على مقدار أعمالها، اقتضى الحال بيان ما أعد لمن دونهم: {ومن دونهما} أي من أدنى مكان، رتبة مما تحت جنتي هؤلاء المحسنين المقربين {جنتان *} أي لكل واحد لمن دون هؤلاء المحسنين من الخائفين وهم أصحاب اليمين، قال ابن عباس ﵄: دونهما في الدرج، وجعل ابن برجان الأربع موزعة بين الكل، وأن تخصيص هذه العدة إشارة إلى أنها تكون جامعة لما في فصول الدنيا الأربعة: الشتاء والربيع والصيف والخريف، وفسر بذلك قول النبي ﷺ «جنتان من ذهب أوتيتهما وما فيهما وجنتان من فضة أوتيتهما وما فيهما» ثم جوز أن يكون المراد بالدون الأدنى إلى الإنسان، وهو البرزخ، فتكون هاتان لأهل البرزخ كما كان {وإن للذين ظلموا عذاباً دون ذلك} من عذاب القبر {فبأيِّ آلاء ربكما} أي المحسن بنعمه السابغة إلى الأعلى ومن دونه
Bu sözün başında ikram vasfının zikriyle birlikte korkudan, sonunda da ihsandan bahsedilmesinden bu zümrenin "muhsinler" olduğu anlaşıldığı ve amel edenlerin derecelere ayrıldığı, her derecenin ecrinin ameli miktarınca olduğu bilindiği için durum, onların altındakiler için hazırlanan şeylerin beyanını gerektirdi: {وَمِن دُونِهِمَا} “Bu ikisinden başka [daha aşağıda]”; yani bu muhsin mukarreblerin iki cennetinin altındaki rütbece daha aşağı makamdan, {جَنَّتَانِ} “iki cennet daha vardır.”; yani bu muhsinlerin altındaki korkanlardan her biri için -ki onlar Ashâb-ı Yemîn'dir- [iki cennet vardır]. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: "Derece olarak o ikisinden aşağıdır" demiştir. İbn Berrecân ise bu dördünün herkes arasında taksim edildiğini, bu sayının tahsis edilmesinin dünyadaki dört mevsimi (kış, ilkbahar, yaz ve sonbahar) toplayıcı olmasına işaret ettiğini belirtmiş ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisini böyle tefsir etmiştir: «Kapları ve içindekileriyle birlikte altından iki cennet, kapları ve içindekileriyle birlikte gümüşten iki cennet.» Ardından "dûn" (دُون) ile insana en yakın olan Berzah'ın kastedilmiş olabileceğini, nitekim kabir azabından olan {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَٰلِكَ} "Şüphesiz zulmedenlere bundan başka daha yakın bir azap da vardır" ayetinde olduğu gibi bu iki cennetin Berzah ehline ait olabileceğini caiz görmüştür. {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani üst seviyede olana da, onun altındakine de bol nimetleriyle ihsanda bulunanın [nimetlerini],
{تكذبان *} أبنعمة اللمس من جهة التحت أم غيرها مما جعله الله في الدنيا مثالاً لهذا من أن بعض البساتين أفضل من بعض إلى غير ذلك من أنواع التفضيل.
{تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Alt cihetten dokunma nimetiyle mi, yoksa Allah'ın dünyada bazı bahçelerin diğerlerinden üstün kılınması ve diğer üstünlük türlerine dair buna misal kıldığı şeylerle mi?
ولما كان ما في هاتين من الماء دون ما في الباقيتين، فكان ربما ظن أن ماءهما لا يقوم بأعلى كفايتهما قال: {مدهامتان *} أي خضراوان خضرة تضرب من شدة الري إلى السواد، من الدهمة، قال الأصبهاني: الغالب على هاتين الجنتين النبات والرياحين المنبسطة على وجه الأرض وفي الأوليين الأشجار والفواكه {فبأيِّ آلاء ربكما} أي نعم المحسن إلى العالي منكما ومن دونه بسعة رحمته {تكذبان *} أبنعمة الذوق من جهة الأمام أم غيرها مما جعله مثالاً لذلك من جنان الدنيا الكثيرة الري وغيره.
Bu ikisindeki su, diğer ikisindekinden daha az olduğundan, sularının onların en yüksek ihtiyacını karşılamayacağı zannedilebilirdi; bu sebeple şöyle buyurdu: {مُدْهَامَّتَانِ} “[Sulaklıktan] yemyeşil, koyu yeşil [iki cennet].”; yani "dühme" (siyahımsılık) kökünden gelip, suya kanmışlığın şiddetinden siyaha çalan iki yeşil cennet. İsfehânî şöyle demiştir: "Bu iki cennette baskın olan, yeryüzüne yayılan bitkiler ve güzel kokulu otlardır; önceki ikisinde ise ağaçlar ve meyvelerdir." {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani rahmetinin genişliğiyle sizden üstün olana da, onun altındakine de ihsanda bulunanın nimetlerini, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Ön cihetten tatma nimetiyle mi, yoksa O'nun bol sulu dünya bahçelerinden ve diğerlerinden buna misal kıldığı şeylerle mi?
ولما كان ذكر ما يدل على ريهما، حققه بقوله: {فيهما} أي في كل جنة لكل شخص منهم {عينان نضاختان *} أي تفوران بشدة توجب لهما رشاش الماء بحيث لا ينقطع ذلك، ولم يذكر جريهما فكأنهما بحيث يرويان جنتهما ولا يبلغان الجري، والنضخ دون الجري وفوق النضخ، قال الأصبهاني: وأصل النضخ بالمعجمة - انتهى. وكأنهما لمن تغرغر عيناه بالدمع فتمتلئان من غير جري، وقال ابن برجان ما معناه إن حر (؟) عدم جريهما لكونهما على مثال جنة خريف ما ههنا وشتاء به لبعد عهدهما بنزول الماء وسكنا في أعماق الأرض
Onların suya kandığına delalet eden hususu zikredince, bunu pekiştirerek şöyle buyurdu: {فِيهِمَا} “İkisinde de vardır”; yani onlardan her bir şahsın her bir cennetinde, {عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ} “durmaksızın fışkıran iki pınar.”; yani suyun kesilmeyeceği şekilde su sıçratan şiddetli bir kaynamayla coşan iki pınar. Onların akışından bahsetmedi; adeta onlar cennetlerini sulayacak derecededir ancak akıp gitme mertebesine ulaşmazlar. Zira "nadh" (نضخ), akmaktan (cerayan) aşağı, serpintiden (nadh / نضح) ise yukarıdır. İsfehânî: "Nadh (نضخ) kelimesinin aslı noktalı hı harfiyledir" demiştir —iktibas sonu—. Adeta bu iki pınar, gözleri yaşla dolup da akmaksızın dolup taşan kimsenin hali gibidir. İbn Berrecân ise özetle şöyle demiştir: Onların akmayışının sebebi, buradaki sonbahar ve kış cennetinin misali üzere olmalarıdır; çünkü suyun inme vaktine olan uzaklıkları sebebiyle sular yerin derinliklerine çekilmiştir,
لينعكس بالنبع والفوران صاعداً مع أن الجنة لا مطر فيها {فبأيِّ آلاء ربكما} أي نعم المربي البليغ الحكمة في التربية {تكذبان *} أبنعمة الذوق من جهة ما وراء اللسان أم غيرها مما جعله مثالاً لذلك من الأعين التي تفور ولا تجري والأنابيب المصنوعة للفوران لأنها بحيث تروق ناظرها لصعودها بقوة نبعها وترشيشها من النعم الكبار. ولما ذكر الري والسبب فيه، ذكر ما ينشأ عنه فقال: {فيهما فاكهة} أي من كل الفاكهة، وخص أشرفها وأكثرها وجداناً في الخريف والشتاء كما في جنان الدنيا التي جعلت مثالاً لهاتين الجنتين فقال: {ونخل ورمان *} فإن كلاًّ منهما فاكهة وإدام، فلذا خص تشريفاً وتنبيهاً على ما فيهما من التفكه وأولاهما أعم نفعاً وأعجب خلقاً فلذا قدم {فبأيِّ آلاء ربكما} أي نعم المحسن إليكما أيها الثقلان بجليل التربية {تكذبان *} أبنعمة الذوق من اليمين أم من غيرها مما جعل مثالاً لهذا من جنان الدنيا وغير ذلك.
cennette yağmur bulunmamasına rağmen kaynayıp fışkırarak yukarı doğru yönelmesi içindir. {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani terbiyesinde hikmeti beliğ olan Terbiye Edicinin nimetlerini, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Dilin gerisinden tatma nimetiyle mi, yoksa O'nun kaynayan ama akmayan pınarlardan ve fışkırtma fıskiyelerinden buna misal kıldığı şeylerle mi? Zira bunlar kaynamasının gücüyle yukarı yükselmesi ve su saçması sebebiyle bakana hoş gelir ve büyük nimetlerdendir. Suya kanmayı ve onun sebebini zikredince, ondan doğan şeyi zikrederek şöyle buyurdu: {فِيهِمَا فَاكِهَةٌ} “İkisinde de meyve... vardır”; yani her meyveden. Bu iki cennete misal kılınan dünya bahçelerinde olduğu gibi, sonbahar ve kışta en şerefli ve en çok bulunanları tahsis ederek şöyle buyurdu: {وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ} “hurma ve nar.” Zira her ikisi hem meyve hem de katıktır. Bu sebeple şereflendirmek ve onlardaki lezzete dikkat çekmek için tahsis edilmişlerdir; birincisi daha genel faydalı ve yaratılışı daha hayret verici olduğundan öne alınmıştır. {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani ey iki ağırlık (insan ve cin), yüce terbiyesiyle size ihsanda bulunanın nimetlerini, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Sağ cihetten tatma nimetiyle mi, yoksa dünya bahçelerinden ve diğerlerinden buna misal kılınan şeylerle mi?
ولما كان ما ذكر لا تكمل لذته إلا بالأنيس، وكان قد ورد أنه يكون في بعض ثمار الجنة وحمل أشجارها نساء وولدان كما أن أمثال ذلك في بطن مياه الدنيا {وجعلنا من الماء كل شيء حي} [الأنبياء: ٣٠] قال جامعاً على نحو ما مضى من الإشارة إلى أن الجنتين لكل واحد من أفراد هذا الصنف: {فيهن} أي الجنان الأربع أو الجنان التي خصت للنساء، وجوز ابن برجان أن يكون الضمير للفاكهة والنخل والرمان فإنه يتكون منها نساء وولدان
Zikredilen şeylerin lezzeti ancak bir can yoldaşı ile kemale erebileceğinden ve dünya sularının bağrında benzerlerinin bulunması {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} “ve her canlı şeyi sudan yarattık” [Enbiyâ: 30] gibi cennetin bazı meyvelerinde ve ağaçlarının mahsulünde kadınlar ve çocukların bulunacağı rivayet edildiğinden, bu sınıfın fertlerinden her biri için iki cennet bulunduğuna işaret eden geçmiş üslup üzere çoğul olarak şöyle buyurdu: {فِيهِنَّ} “İçlerinde vardır”; yani bu dört cennette veya kadınlara tahsis edilen cennetlerde. İbn Berrecân zamirin meyveye, hurmaya ve nara raci olmasını da caiz görmüştür; zira onlardan kadınlar ve çocuklar meydana gelir,
في داخل قشر الرمان ونحوه {خيرات} أي نساء بليغ ما فيهن من الخير، أصله خير مثقلاً لأن «خير» الذي للتفضيل لا يجمع جمع سلامة، ولعله خفف لاتصافهن بالخفة في وجودهن وجميع شأنهن، ولكون هاتين الجنتين دون ما قبلهما {حسان *} أي في غاية الجمال خلقاً وخلقاً {فبأيِّ آلاء ربكما} أي نعم الكامل الإحسان إليكما {تكذبان *} أبنعمة الذوق من جهة اليسار أمن من غيرها ممن جعله مثالاً لتكوين النساء والولدان والملابس والحلي من ثمار الأشجار والزروع التي من المياه التي بها العيش، ففيها التوليد وغير ذلك مما تظهره الفكرة لأهل العبرة لأن كل ما في الجنة ينشأ عن الكلمة من الرزق كما ينشأ عنه سبحانه في هذه الدار على تسبيب.
nar kabuğu ve benzerinin içinde [yaratılırlar]. {خَيْرَاتٌ} “hayırlı”; yani kendilerindeki hayır son derece yüksek olan kadınlar. Aslı şeddeli olarak "hayyir"dir (خيّر); zira üstünlük bildiren "hayr" (خير) lafzı kurallı çoğul yapılmaz. Varlıklarında ve bütün hallerinde hafiflikle nitelenmelerinden ve bu iki cennetin öncekilerden daha alt derecede olmasından dolayı hafifletilmiş olabilir. {حِسَانٌ} “güzel kadınlar.”; yani ahlaken ve sureten son derece güzel. {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani size ihsanı tam olanın nimetlerini, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Sol cihetten tatma nimetiyle mi, yoksa O'nun kendisiyle yaşanılan sulardan meydana gelen ağaçların ve ekinlerin meyvelerinden kadınların, çocukların, elbiselerin ve zinetlerin oluşmasına misal kıldığı şeylerle mi? Zira onda üreme ve ibret ehli için tefekkürün ortaya çıkaracağı diğer şeyler vardır. Çünkü cennetteki her rızık, Allah Teâlâ'nın bu dünyada bir sebebe bağlı olarak var ettiği gibi O'nun kelimesinden ("Kün / Ol" emrinden) neşet eder.
. . والحكمة، ثم بينهن بقوله: {حور} أي ذوات أعين شديدة سواد السواد وشديدة بياض البياض، وقال ابن جرير: بيض جمع {مقصورات} أي على أزواجهن ومحبوسات، صيانة عن التبذل، فهو كناية عن عظمتهن {في الخيام *} التي هي من الدر المجوف الشفاف جزاء لمن قصر نفسه عن. . . الله فكف جوارحه عن الزلات، وصان قلبه عن الغفلات {فبأيِّ آلاء ربكما} أي الجليل الإحسان إليكما {تكذبان *} أبنعمة الذوق من جهة الفوق
... ve hikmettir. Sonra onları şu sözüyle beyan etti: {حُورٌ} “hûriler”; yani gözlerinin karası son derece siyah, beyazı son derece beyaz olanlar. İbn Cerîr: "Beyaz tenliler" demiştir. {مَقْصُورَاتٌ} “kapatılmış/hasredilmiş”; yani eşlerine hasredilmiş ve bayağılıktan korunmak için saklanmış kadınlar çoğuludur; bu onların yüceliğinden kinayedir, {فِي الْخِيَامِ} “çadırlarda.”; içi boşaltılmış şeffaf inciden olan [çadırlarda]. Bu, nefsini Allah'ın [...] alıkoyan, azalarını günahlardan meneden ve kalbini gafletlerden koruyan kimsenin mükâfatıdır. {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani size ihsanı yüce olanın [nimetlerini], {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Üst cihetten tatma nimetiyle mi,
أم بغيرها مما جعله مثالاً لهذا في الدنيا، فإنه كما خلقنا من تراب ثم طورنا في أطوار الخلقة بحسب حكمة الأسباب كذلك خلق أولئك من أرض الجنة ورياضها وفواكهها عن كلمة السكان من غير أسباب.
yoksa dünyada buna misal kıldığı diğer şeylerle mi? Zira O, bizi topraktan yaratıp sonra sebeplerin hikmetine göre yaratılış merhalelerinden geçirdiği gibi, onları da cennetin toprağından, bahçelerinden ve meyvelerinden, sebepler olmaksızın oranın sakinlerine yönelik kelimesiyle ("Ol" emriyle) yaratmıştır.
ولما كانت أنفس الأخيار ذوي الهمم العالية الكبار في الالتفات إلى الأبكار قال: {لم يطمثهن} أي يتسلط عليهن نوع سلطة {إنس} وعم الزمان بحذف الجار فقال: {قبلهم} أي انتفى الطمث المذكور في جميع الزمان الكائن قبل طمث أصحاب هذه الجنان لهن، فلو وجد في لحظة من لحظات القبل لما صدق النفي {ولا جان *} فهن في غاية الاختصاص كل بما عنده {فبأيِّ} أي فتسبب عن هذا التعدد لمثل هذه النعم العظيمة أنا نقول تعجيباً ممن يكذب توبيخاً له وتنبيهاً على ما له تعالى من النعم التي تفوت الحصر: بأيِّ {آلاء ربكما} أي النعم الجليلة من المدبر لكما بما له من القدرة التامة والعظمة الباهرة العامة {تكذبان *} أبنعمة الذوق من تحت أم بغيرها مما جعله مثالاً لهذا من الأبكار المخدرات، وجميع ما ذكر من النعم العامة الظاهرة في كل حالة في الدنيا والآخرة، وختم بالتقرير أربع وعشرون ثمان منها أول السورة من النعم الدنياوية، وست عشرة جنان، وجعلها على هذا العدد، إشارة إلى تعظيمها بتكثيرها فإنه عدد تام لأنه جامع لأكثر الكسور، ولذا قسم الدرهم وغيره أربعة وعشرون قيراطاً. ولما تم التقرير بالنعم المحيطة بالجهات الست والحواس الخمس على الوجه الأكمل من درء المفاسد وجلب المصالح كما تقدمت الإشارة إليه بمدكر،
Büyük ve yüce himmet sahibi hayırlı kimselerin nefisleri bakirelere meyilli olduğundan şöyle buyurdu: {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ} “onlara dokunmamıştır”; yani üzerlerinde hiçbir hâkimiyet kurmamıştır, {إِنسٌ} “hiçbir insan”; harf-i cerri hazfederek zamanı genelleştirdi ve şöyle buyurdu: {قَبْلَهُمْ} “onlardan önce”; yani bu cennet sahiplerinin onlara temasından önceki bütün zamanda zikredilen temas nefyedilmiştir. Şayet geçmişin anlarından bir anda bile vuku bulsaydı bu nefy doğru olmazdı. {وَلَا جَانٌّ} “ve hiçbir cin de.” Onlar, herkesin kendi yanındakine son derece has kılındığı kimselerdir. {فَبِأَيِّ} “Hangisini”; yani bu derece büyük nimetlerin böyle çokça zikredilmesinden ötürü, yalanlayan kimseyi ayıplayarak, onu kınayarak ve Allah Teâlâ'nın sayılamayacak kadar çok nimetlerine dikkat çekerek hayret bildirmek üzere deriz ki: {آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani tam kudreti ve her şeyi kuşatan apaçık azametiyle sizin işinizi çekip çevirenin yüce nimetlerini, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Alt cihetten tatma nimetiyle mi, yoksa O'nun örtülü bakirelerden buna misal kıldığı şeylerle mi? Dünyada ve ahirette her durumda zahir olan zikredilmiş umumi nimetlerin tümü... Surede ikrar bağlamında yirmi dört defa bu tekrar yer almıştır: Sekizi surenin başında dünya nimetlerinden, on altısı ise cennetler hakkındadır. Bunların bu sayıda kılınması, çokluğuyla onları tazim etmeye bir işarettir; zira bu tam bir sayıdır, çünkü kesirlerin çoğunu kendisinde toplar. Bu sebeple dirhem ve diğerleri yirmi dört kırat olarak taksim edilmiştir. Altı yönü ve beş duyuyu en kamil surette kuşatan nimetlerle ikrar, mefsedetlerin defi ve maslahatların celbi noktasında tamamlandığında -nitekim Kamer suresindeki "müddakir" ifadesiyle buna işaret edilmişti-,
بقوله: {فهل من مدكر} [القمر: ١٧] في القمر، بالحسن فيها إلى الحواس الخمس وبتكرارها، وتكرار {كيف كان عذابي ونذر} [القمر: ١٨] ستاً إلى الجهات الست من جهة الوراء والخلف، أوترها بنعمة أخرى واحدة إشارة إلى أن السبب في هذا اعتقاد وحدانية الواحد تعالى اعتقاداً أدى الخضوع لأمر مرسل كلما جاء من عنده تعالى فلذلك كانت نعمة لا تنقطع أصلاً، بل كلما تم دور منها ابتدأ دور آخر جديد، وهكذا على وجه لا انقطاع له أبداً كما أن الواحد الذي هو أصل العدد لا انتهاء له أصلاً، وهذه النعمة الدالة على الراحة الدائمة التي هي المقصودة بالذات على وجه لا يرى أغرب منه ولا أشرف، فقال تعالى مبيناً حال المحسنين ومن دونهم مشركاً لهم في الراحة على ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر: {متكئين} أي لهم ذلك في حال الاتكاء ديدناً لأنهم لا شغل لهم بوجه إلا التمتع {على رفرف} أي ثياب ناعمة وفرش رقيقة النسج من الديباج لينة ووسائد عظيمة ورياض باهرة وبسط لها أطراف فاضلة، ورفرف السحاب هدبه أي ذيله المتدلي.
Kamer suresindeki {فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ} “Yok mu düşünüp öğüt alan?” [Kamer: 17] kavliyle beş duyuya hitap eden güzelliklerle ve bunun tekrarıyla; arka ve geri cihetten altı yöne hitap eden {فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ} “Nasılmış benim azabım ve uyarılarım!” [Kamer: 18] kavlinin altı defa tekrarıyla [tamamlanınca], buna sebep olan şeyin Vâhid olan Allah'ın birliğine iman etmek olduğuna işaret etmek üzere bunu bir tek nimetle tek kıldı. Öyle bir inanç ki, Allah Teâlâ katından gelen her bir elçinin emrine boyun eğmeyi sağlamıştır. Bu yüzden o nimet asla kesintiye uğramaz; bilakis ondan bir devir tamamlandığında yeni bir devir başlar. Tıpkı sayıların aslı olan birin asla bir sonunun olmaması gibi, bu da hiçbir şekilde kesintiye uğramaksızın sürer. Bu nimet, bundan daha şaşırtıcısı ve daha şereflisi görülmemiş bir tarzda, bizzat kastedilen daimi rahatlığa delalet eder. Allah Teâlâ muhsinlerin ve onların altındakilerin durumunu açıklayarak, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmemiş olan rahatlıkta onları ortak kılarak şöyle buyurdu: {مُتَّكِئِينَ} “[Onlar] yaslanmış olarak”; yani onlar için bu durum, sürekli bir adet olarak yaslanma halindedir; zira onların nimetten tatmaktan başka hiçbir meşguliyeti yoktur. {عَلَىٰ رَفْرَفٍ} “refrefler üzerine”; yani yumuşak kumaşlar, ince dokunmuş ipekten latif yaygılar, muazzam yastıklar, göz alıcı bahçeler ve kenarları sarkan yaygılar üzerine. Bulutun refrefi de onun sarkan saçaklarıdır.
ولما كان الأخضر أحسن الألوان وأبهجها قال: {خضر وعبقري} أي متاع كامل من البسط وغيرها هو في كماله وغرابته كأنه من عمل الجن لنسبته إلى بلدهم، قال في القاموس: عبقر موضع كثير الجن، وقرية بناؤها في غاية الحسن، والعبقري الكامل من كل شيء، والسيد والذي ليس فوقه شيء، وقال الرازي: هو الطنافس المخملة،
Yeşil, renklerin en güzeli ve en neşe vericisi olduğundan şöyle buyurdu: {خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ} “yeşil ve ebkarî...”; yani yaygılardan ve diğerlerinden öyle mükemmel bir eşyadır ki, kemalinde ve emsalsizliğinde onların memleketine nispet edildiği için adeta cinlerin işi gibidir. el-Kâmûs'ta şöyle denir: "Abkar, cinlerin çok olduğu bir yerdir ve inşası son derece güzel bir köydür. Abkarî ise her şeyin kamil olanı, efendi ve üstünde hiçbir şey bulunmayandır." Râzî şöyle demiştir: "O, kadife yaygılardır (halılardır)."
قال ابن جرير: الطنافس الثخان، وقال القشيري: العبقري عند العرب كل ثوب موشى، وقال الخليل: كل جليل نفيس فاخر من الرجال وغيرهم، ومنه قول النبي ﷺ في عمر ﵁: «فلم أر عبقرياً من الناس يفري فريه» وقال قطرب: ليس هو من المنسوب بل هو بمزلة كرسي وبختي.
İbn Cerîr: "Kalın halılardır" demiştir. Kuşeyrî ise: "Araplara göre abkarî, nakışlı her elbisedir" demiştir. Halîl şöyle der: "İnsanlardan ve diğer şeylerden ulu, nefis ve değerli olan her şeydir." Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ömer radıyallâhu anh hakkındaki şu sözü de bundandır: «İnsanlar içinde onun gibi güçlü ve kabiliyetli iş yapan bir dahi (abkarî) görmedim.» Kutrub ise: "O nispet ismi değildir; aksine 'kürsî' ve 'buhtî' lafızları konumundadır" demiştir.
ولما كان المراد به الجنس، دل على كثرته بالجمع مع التعبير بالمفرد إشارة إلى وحدة تكامله بالحسن فقال: {حسان *} أي هي في غاية من كمال الصنعة وحسن المنظر لا توصف {فبأيِّ آلاء ربكما} أي النعم العظيمة من المحسن الواحد الذي لا محسن غيره ولا إحسان إلا منه ولا تعد نعمه ولا تحصي ثناء عليه {تكذبان *} وبهذه الآية تمت النعم الثمان المختصة بجنة أصحاب اليمين إشارة إلى العمل لأبوابها الثمانية. والله الموفق.
Bununla cins kastedildiğinden, güzellikteki yetkinliğinin birliğine işaret etmek üzere müfred ifadeyle birlikte çoğul ile onun çokluğuna delalet ederek şöyle buyurdu: {حِسَانٍ} “fevkalade güzel [döşekler].”; yani sanatın kemalinde ve manzaranın güzelliğinde tarif edilemeyecek derecededir. {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا} “Rabbinizin hangi nimetlerini”; yani kendisinden başka ihsanda bulunan olmayan, ihsan ancak kendisinden gelen, nimetleri sayılamayan ve övgüsü tüketilemeyen Tek Muhsin'in bu büyük nimetlerini, {تُكَذِّبَانِ} “yalanlıyorsunuz?” Bu ayetle birlikte, sekiz kapısı için amele işaret olmak üzere Ashâb-ı Yemîn'in cennetine has sekiz nimet tamamlanmış oldu. Tevfik Allah'tandır.
ولما دل ما ذكر في هذه السورة من النعم على إحاطة مبدعها بأوصاف الكمال، ودل بالإشارة بالنعمة الأخيرة على أن نعمه لا نهاية لها لأنه مع أن له الكمال كله متعال عن شائبة نقص، فكانت ترجمة ذلك قوله في ختام نعم الآخرة مناظرة لما تقدم من ختام نعم الدنيا معبراً هناك بالبقاء لما ذكر قبله، من الفناء، وهذا بما من البركة إشارة
Bu surede zikredilen nimetler, o nimetleri icat edenin kemal sıfatlarını ihata ettiğine delalet edince ve son nimetle yapılan işaret de O'nun bütün kemale sahip olmakla birlikte her türlü noksanlık şaibesinden münezzeh olması hasebiyle nimetlerinin nihayetsiz olduğuna delalet edince, bunun tercümesi, ahiret nimetlerinin hitamında yer alan ve daha önce geçen dünya nimetlerinin sonuna denk düşen şu sözü oldu: Orada, daha önce zikredilen fena (yok oluş) karşılığında bekâ ile ifade edilmişken, burada ise nimetlerinin tükenmeyeceğine işaret olmak üzere
إلى أن نعمه لا انقضاء لها: {تبارك} قال ابن برجان: تفاعل من البركة، ولا يكاد يذكره جل ذكره إلا عند أمر معجب - انتهى، ومعناه ثبت ثباتاً لا يسع العقول جمع وصفه لكونه على صيغه المفاعلة المفيدة لبذل الجهد إذا كانت ممن تمكن منازعته، وذلك مع اليمن والبركة والإحسان. ولما كان تعظيم الاسم أقعد وأبلغ في تعظيم المسمى قال: {اسم ربك} أي المحسن إليك بإنزال هذا القرآن الذي جبلك على متابعته فصرت مظهراً له وصار خلقاً لك فصار إحسانه إليك فوق الوصف، ولذلك قال واصفاً للرب في قراءة الجمهور: {ذي الجلال} أي العظمة الباهرة فهو المنتقم من الأعداء {والإكرام *} أي الإحسان الذي لا يمكن الإحاطة به فهو المتصف بالجمال الأقدس المقتضي لفيض الرحمة على جميع الأولياء، وقراءة ابن عامر {ذو} صفة للاسم، وكذا هو في مصاحف أهل الشام، والوصفان الأخيران من شبه الاحتباك حذف من الأول متعلق الصفة وهو النقمة للأعداء، ومن الثاني أثر الإكرام وهو الرحمة للأولياء، فإثبات الصفة أولاً يدل على حذف ضدها ثانياً، وإثبات الفعل ثانياً يدل على حذف ضده أولاً، وقال الرازي في اللوامع: كأنه يريد بالاسم الذي افتتح به السورة وقد انعطف آخر السورة على أولها على وجه أعم، فيشمل الإكرام بتعليم القرآن وغيره والانتقام بإدخال النيران وغيرها - الله ﷾ هو الموفق للصواب.
bereketten gelen lafızla şöyle buyruldu: {تَبَارَكَ} “Yücelerden yücedir / pek mübarektir”; İbn Berrecân: "Müfâale babından tefâul kipindedir; O'nun zikri yüce olan ismi ancak hayranlık uyandıran bir durum karşısında zikredilir" demiştir —iktibas sonu—. Bunun manası: Çekişmesi mümkün olan birinden sadır olduğunda cehd sarf etmeyi ifade eden müfâale kipi üzere olması sebebiyle, vasfını akılların kuşatamayacağı bir sebatla sabit olmuştur; bu da uğur, bereket ve ihsanla birliktedir. İsmin tazim edilmesi, Müsemmâ'nın (isimlendirilenin) taziminde daha köklü ve daha beliğ olduğundan şöyle buyurdu: {اسْمُ رَبِّكَ} “Rabbinin adı”; yani seni ona tabi olmaya fıtraten yatkın kıldığı, böylece onun bir tezahürü haline geldiğin ve senin ahlakın olduğu bu Kur'an'ı indirmekle sana ihsanda bulunan [Rabbinin adı]. Böylece O'nun sana ihsanı tariflerin ötesinde olmuştur. Bu yüzden cumhurun kıraatinde Rabbi vasfederek şöyle buyurdu: {ذِي الْجَلَالِ} “azamet sahibi”; yani göz alıcı azamet sahibi; zira O, düşmanlardan intikam alandır, {وَالْإِكْرَامِ} “ve ikram sahibi [Rabbinin adı].”; yani kuşatılması mümkün olmayan ihsan [sahibi]; zira O, bütün dostlarına rahmetin feyzini gerektiren en kutsal cemal ile muttasıftır. İbn Âmir'in kıraatinde ise {ذُو} şeklinde ismin sıfatıdır; Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Son iki vasıf ihtibâk sanatının bir türündendir: Birincisinden sıfatın müteallakı olan düşmanlara intikam hazfedilmiş, ikincisinden ise ikramın eseri olan dostlara rahmet hazfedilmiştir. Dolayısıyla sıfatın ilk olarak ispat edilmesi ikincisinde zıddının hazfedildiğine delalet eder; fiilin ikinci olarak ispat edilmesi ise birincisinde zıddının hazfedildiğine delalet eder. Râzî el-Levâmi'de şöyle demiştir: "Adeta surenin kendisiyle başladığı ismi murad etmektedir; böylece surenin sonu başına daha umumi bir vecihle dönmüş olur. Bu da Kur'an'ın öğretilmesi ve diğer şeylerle ikramı; cehenneme sokulma ve diğer şeylerle de intikamı kapsar." —Doğruya muvaffak kılan aziz ve celil olan Allah'tır.