Binûn

Hadîd — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أخذها تزوداً ونظرها اعتباراً وتعبداً، فهو آخره لا دنيا، وقد تحرر أن مثل الغيث المذكور الحطام وتارة يعقبه نكد لازم وأخرى سرور دائم، فمن عمل في ذلك عمل الحزمة فحرس الزرع ما يؤذيه وحصده في وقته وعمل فيه ما ينبغي ولم ينس حق الله فيه سره أثره وحمدت عاقبته، ومن أهمل ذلك أعقبه الأسف، وذلك هو مثل الدنيا: من عمل فيها بأمر الله أعقبته حطاميتها سروراً دائماً، ومن أهمل ذلك أورثته حزناً لازماً، وكما كان التقدير: فما الآخرة لمن سعى لها سعيها وهو مؤمن إلا حق مشهور وسعي مشكور، عطف عليه قوله: {وما الحياة الدنيا} أي لكونها تشغل بزينتها مع أنها زائلة {إلا متاع الغرور *} أي لهو في نفسه غرور لا حقيقة له إلا ذلك، لأنه لا يجوز لمن أقبل على التمتع إلا ذلك لأنه لا يسر بقدر ما يضر.

onu bir azık olarak edinmeye, ona ibret ve ibadet nazarıyla bakmaya sevk eder; bu durumda o, dünya değil ahiret olur. Zikredilen yağmurun misalinin çerçöp olduğu ve ardından bazen kalıcı bir sıkıntı, bazen de ebedî bir sevinç getirdiği açıklığa kavuşmuştur. Kim bu konuda basiretli bir kimsenin davranışı gibi davranır, ekini kendisine zarar verecek şeylerden korur, vaktinde hasat eder, onda gerekeni yapar ve onda Allah'ın hakkını unutmazsa, onun eseri kendisini sevindirir ve akıbeti övülür. Kim de bunu ihmal ederse, ardından pişmanlık gelir. İşte dünyanın misali böyledir: Kim orada Allah'ın emri doğrultusunda amel ederse, onun çerçöp oluşu kendisine ebedî bir sevinç bırakır; kim de bunu ihmal ederse, ona yakasını bırakmayan bir hüzün miras bırakır. 'Mümin olarak ahiret için onun gerektirdiği gayretle çalışan kimsenin ahireti ancak apaçık bir hak ve şükranla karşılanan bir çabadır' takdirinde olduğu gibi, bunun üzerine şu buyruğu atfedilmiştir: {وما الحياة الدنيا} “Dünya hayatı... başka bir şey değildir” yani geçip gidici olmasına rağmen süsüyle meşgul etmesi sebebiyle, {إلا متاع الغرور *} “aldatıcı bir geçimlikten” yani bizzat kendisi aldatıcı olan, bundan başka hiçbir hakikati bulunmayan bir eğlenceden [ibarettir]. Çünkü ondan faydalanmaya yönelen kimse için bundan başkası caiz olmaz; zira o, zarar verdiği ölçüde sevindirmez.

ولما بين أن الدنيا خيال ومحال ليصرف الكملة من العباد عنها لسفولها وحقارتها، وأن الآخرة بقاء وكمال ليرغبوا غاية الرغبة فيها وليشتاقوا كل الاشتياق لكمالها وشرفها وجلالها، أنتج ذلك قوله تعالى: {سابقوا} أي افعلوا في السعي لها بالأعمال الصالحة حق السعي فعل

Kâmil kulları alçaklığı ve değersizliği sebebiyle dünyadan çevirmek için onun bir hayal ve asılsız bir şey olduğunu; kemali, şerefi ve celali sebebiyle ona son derece rağbet etsinler ve bütün iştiyaklarıyla onu arzulasınlar diye de ahiretin bir beka ve kemal yurdu olduğunu açıklayınca, bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu netice verdi: {سابقوا} “Yarışın” yani salih amellerle onun için gereken çabayı hakkıyla göstererek...

من يسابق شخصاً فهو يسعى ويجتهد غاية الاجتهاد في سبقه، ولكن ربما كان قرينه بطيئاً فسار هويناً، وأما المسارعة فلا تكون إلا بجهد النفس من الجانبين مع السرعة في العرف، فآية آل عمران الآمرة بالمسارعة الأخص من المسابقة أبلغ لأنها للحث على التجرد عن النفس والمال وجميع الحظوظ أصلاً ورأساً، ولذلك كانت جنتها للمتقين الموصوفين. وأما هذه ففي سياق التصديق الذي هو تجرد عن فضول الأموال ولذلك كانت جنته للذين آمنوا.

...bir kimseyle yarışan birinin yaptığı gibi yapın; o kimse onu geçmek için olanca gayretini sarf eder ve çalışır. Fakat bazen arkadaşı yavaş olur da kendisi de ağır adımlarla yürür. Müsâraat (koşuşmak) ise örfteki süratle birlikte ancak her iki tarafın nefis gayretiyle olur. Dolayısıyla Âl-i İmrân sûresinde geçen ve müsâbakadan (yarışmaktan) daha özel olan müsâraatı emreden ayet daha beliğdir; çünkü o, nefisten, maldan ve bütün hazlardan kökten ve tamamen sıyrılmaya teşvik içindir. Bu sebeple onun cenneti, vasfedilen müttakiler içindir. Bu ayet ise fazla mallardan sıyrılmaktan ibaret olan tasdik bağlamındadır; bu yüzden onun cenneti iman edenler içindir.

ولما كان المقام عظيماً، والإنسان - وإن بذلك الجهد - ضعيفاً، لا يسعه إلا العفو سواء كان سابقاً أو لاحقاً من الأبرار والمقربين، نبه على ذلك بقوله في السابقين؛ {إلى مغفرة} أي ستر لذنوبكم عيناً وأثراً {من ربكم} أي المحسن إليكم بأن رباكم وطوركم بعد الإيجاد بأنواع الأسباب بأن تفعلوا أسباب ذلك بامتثال أوامره سبحانه واجتناب زواجره. ولما كان المقصود من المغفرة ما يترتب عليها من نتيجتها قال: {وجنة} أي وبستان هو من عظم أشجارها واطراد أنهارها بحيث يستر داخله. ولما كان ذلك لا يكمل إلا بالسعة قال: {عرضها} أي فما ظنك بطولها. ولما كان السياق كما بين للتجرد عن فضول الأموال فقط لأن الموعود به دون ما في آل عمران فأفرده وصرح بالعرض فقال: {كعرض السماء والأرض} أي لو وصل بعضها ببعض، فآية آل عمران تحتمل الطول وجميع السماوات والأرض على هيئتها، ويحتمل أن

Makam yüce ve insan —olanca gayretini sarf etse bile— zayıf olup gerek öne geçenlerden (sâbikûn) gerekse arkadan gelen iyilerden (ebrâr) ve mukarrebûndan olsun ancak affa muhtaç olduğundan, öne geçenler hakkındaki şu buyruğuyla buna dikkat çekti: {إلى مغفرة} “bir bağışlanmaya” yani günahlarınızın bizzat kendisinin ve izlerinin örtülmesine, {من ربكم} “Rabbinizden” yani O'nun emirlerine uyup yasaklarından kaçınarak bunun sebeplerini işlemeniz suretiyle, sizi var ettikten sonra türlü vesilelerle terbiye edip geliştirmekle size ihsanda bulunan [Rabbinizden]. Mağfiretten kastedilen şey, onun sonucunda ortaya çıkan netice olduğu için şöyle buyurdu: {وجنة} “ve bir cennete” yani ağaçlarının büyüklüğü ve nehirlerinin akışı sebebiyle içine gireni gizleyecek derecedeki bir bahçeye. Bu durum ancak genişlikle kemale ereceğinden şöyle buyurdu: {عرضها} “genişliği” yani varın uzunluğunu siz düşünün! Bağlam, açıklandığı üzere, sadece fazla mallardan sıyrılmak hakkında olduğundan —çünkü vadedilen şey Âl-i İmrân'dakinden daha aşağı mertebededir— onu tekil getirdi ve genişliği açıkça belirterek şöyle buyurdu: {كعرض السماء والأرض} “göğün ve yerin genişliği gibi olan” yani birbirine eklenmiş olsa [böyle olacak bir genişliktedir]. Âl-i İmrân ayeti ise uzunluğu ve bütün göklerle yeri olduğu gibi kapsama ihtimalini taşır. Şöyle olması da muhtemeldir:

يكون ذلك على تقدير أن تقد كل واحدة منهما ويوصل رأس كل قدة برأس الأخرى، وتمتد جميع القدات إلى نهايتها على مثل الشراك، وهذه الآية ظاهرها عرض واحد وأرض واحدة {أعدت} أي هيئت هذه الجنة الموعود بها وفرغ من أمرها بأيسر أمر {للذين آمنوا} أي أوقعوا هذه الحقيقة وهم من هذه الأمة إيقاعاً لا ريب معه ولو أنه على أدنى الوجوه فكانوا من السابقين، وهذا يدل على أن الجنة موجودة الآن في آيات كثيرة، وأن الإيمان كاف في استحقاقها، وأحاديث الشفاعة مؤيدة لذلك {بالله} أي الذي له جميع العظمة لأجل ذاته مخلصين له بالإيمان {ورسله} فلم يفرقوا بين أحد منهم، فهذه الجنة غير مذكورة في آل عمران، وإن قيل: إن السماء هنا للجنس لكون السياق فيه الصديقون والشهداء كانت أبلغته تلك بالتصريح بالجمع وعدم التصريح بالعرض لكونها في سياق صرح فيه بالجهاد، وقد جرت السنة الإلهية بإعظام للمجاهدين لشدة الخطر في أمر النفس وصعوبة الخروج عنها وعن جميع المألوفات.

Her birinin dilim dilim kesilip her bir dilimin başının diğerinin başına eklenmesi ve ayakkabı bağı gibi bütün dilimlerin sonuna kadar uzatılması takdiri üzere olabilir. Bu ayetin zahiri ise tek bir gök ve tek bir yer genişliğidir. {أعدت} “hazırlanmıştır” yani bu vadedilen cennet en kolay bir şekilde hazırlanmış ve işi bitirilmiştir, {للذين آمنوا} “iman edenler için” yani bu hakikati —bu ümmetten olarak— en alt derecede bile olsa hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde gerçekleştiren ve böylece öne geçenlerden olanlar için. Bu ayet ve daha birçok ayet, cennetin şu anda mevcut olduğuna ve ona hak kazanmak için imanın yeterli olduğuna delalet eder; şefaat hadisleri de bunu desteklemektedir. {بالله} “Allah'a” yani bütün azamet zâtına mahsus olan Zât'a ihlasla iman ederek, {ورسله} “ve O'nun peygamberlerine” yani onların hiçbirinin arasını ayırt etmeksizin. İşte bu cennet Âl-i İmrân'da zikredilmemiştir. Şayet 'Buradaki semâ, bağlamda sıddîklar ve şehitler bulunduğu için cins içindir' denilirse; o [diğer] ayet, cihadın açıkça zikredildiği bir bağlamda bulunması sebebiyle çoğulun açıkça ifade edilmesi ve 'genişlik' lafzının açıkça belirtilmemesi yönüyle daha beliğdir. Nefis konusundaki tehlikenin büyüklüğü, ondan ve bütün alışkanlıklardan vazgeçmenin zorluğu sebebiyle mücahidleri yüceltmek ilahî bir sünnet olagelmiştir.

ولما كان من ذكر من الوعد بالمغفرة والجنة عظيماً لا سيما لمن آمن ولو كان إيمانه على أعلى الدرجات ومع التجرد من جميع الأعمال، عظمه بقوله رداً على من يوجب عليه سبحانه شيئاً من ثواب أو عقاب: {ذلك} أي الأمر العظيم جداً {فضل الله} أي الملك الذي لا كفوء له

Mağfiret ve cennetle ilgili zikredilen bu vaad —özellikle bütün amellerden soyutlanmış olsa bile en yüksek derecede iman eden kimse için— çok büyük olduğundan, O Sübhân olan Zât'a herhangi bir sevap veya cezanın vacip olduğunu iddia edenlere bir reddiye olarak bunu şu buyruğuyla yüceltti: {ذلك} “İşte bu” yani bu son derece büyük olan lütuf, {فضل الله} “Allah'ın lütfudur” yani hiçbir dengi bulunmayan Padişah'ın [lütfudur],

فلا اعتراض عليه {يؤتيه من يشاء} ولعل التعبير بالمضارع للإشارة إلى هذا خاص بهذه الأمة التي هي أقل عملاً وأكثر أجراً، فإذا حسدهم أهل الكتاب قال تعالى: هل ظلمتكم من أمركم شيئاً، فإذا قالوا: لا، لأن المصروف من الأجر لجميع الطوائف على حسب الشرط، قال: ذلك فضلي أوتيه من أشاء. {والله} أي والحال أن الملك المختص بجميع صفات الكمال فله الأمر كله {ذو الفضل العظيم *} أي الذي جل عن أن يحيط بوصفه العقول.

dolayısıyla O'na hiçbir itiraz yapılamaz; {يؤتيه من يشاء} “onu dilediğine verir”. Muzâri (şimdiki/geniş zaman) fiiliyle ifade edilmesi, ameli az fakat ecri çok olan bu ümmete has olduğuna bir işaret olabilir. Ehl-i kitap onlara haset ettiğinde Allah Teâlâ şöyle buyurur: 'Hakkınızdan bir şeyi eksilterek size zulmettim mi?' Onlar: 'Hayır' deyince —çünkü bütün fırkalara verilen ecir şart koşulan miktara göredir— Allah Teâlâ: 'İşte bu benim lütfumdur, onu dilediğime veririm' buyurur. {والله} “Allah...” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan ve bütün emir elinde bulunan o Padişah, {ذو الفضل العظيم *} “büyük lütuf sahibidir.” yani akılların O'nu vasfetmekten ve kuşatmaktan âciz kaldığı [büyük bir lütuf sahibidir].

ولما كانت الدنيا مانعة عن العكوف إلى الآخرة بلذاتها وآلائها، وكانت كما أنها منزل رخاء هي دار بلاء، وكان قد اقتصر سبحانه في الآية السالفة على الأول لأن السياق للإنفاق والترغيب في معالي الأخلاق وجعل المسابقة إلى السعادة نتيجة الزهد فيها، تحركت النفس إلى السؤال عما يعوق عن الخير من الضرب بسياط البلاء فقال مسلياً عنه لأن النفوس أشد تأثراً بالمكاره وأسرع انفعالاً بالمقارع ومحققاً ومغرياً بالإعلام بأنه لم يكن فيها خير ولا شر إلا بقضاء حتم في الأزل وقدر أحكم ووجب حين لم يكن غيره شيء ﷿، وذكر فعل المؤنث الجائز التذكير لكون التأنيث غير حقيقي إشارة إلى عظم وقع الشر: {ما أصاب} وأكد النفي فقال: {من مصيبة} وهي في الأصل لكل آت من خير أو شر إلا أن العرف خصها بالشر، وعم الساكن

Dünya, lezzetleri ve nimetleriyle ahirete yönelmeye engel olduğundan ve tıpkı bir refah konağı olduğu gibi aynı zamanda bir bela yurdu olduğundan; O Sübhân olan Zât da geçen ayette —bağlam infak ve üstün ahlaka teşvik, saadete doğru yarışmayı da dünyada zühdün bir neticesi kılmak üzere olduğundan— sadece birinci hususla yetindiğinden, nefis, bela kırbaçlarının vurulması gibi hayra engel olan şeylerin mahiyetini sormaya yöneldi. Bunun üzerine O, nefisler hoşlanılmayan şeylerden daha çok etkilendiği ve çarpan felaketlerle daha çabuk sarsıldığı için bir teselli olarak; ayrıca O azze ve celle'den başka hiçbir şey yokken kesinleşmiş ezeli bir kaza ve muhkem kılınıp vacip olmuş bir kader olmaksızın dünyada hiçbir hayır ve şerrin bulunmadığını bildirip hakikati pekiştirerek ve şerrin etkisinin büyüklüğüne işaret etmek üzere müzekker kılınması caiz olan müennes fiili zikrederek şöyle buyurdu: {ما أصاب} “İsabet eden hiçbir şey yoktur”. Nefyi (olumsuzluğu) tekit ederek şöyle buyurdu: {من مصيبة} “hiçbir musibet”. Musibet aslında hayır veya şerden gelen her şey için kullanılsa da örf onu şerre tahsis etmiştir. Hareketsiz olanı

والمتحرك بقوله: {في الأرض} أي من منابتها ومياهها ونحو ذلك {ولا في أنفسكم} أي بموت ومرض وعين وعرض {إلا} هي كائنة {في كتاب} أي مكتوب لأنه مقدر مفروغ من القدم، وبين أن الكتابة حدثت بعد أن كان هو سبحانه ولا شيء معه بإدخال الجارّ فقال: {من قبل أن نبرأها} أي نخلق ونوجد ونقدر المصيبة والأرض والأنفس، وهذا دليل على أن اكتساب العباد يجعله سبحانه وتقديره.

ve hareketli olanı şu buyruğuyla genelledi: {في الأرض} “yeryüzünde” yani onun bitkilerinden, sularından ve benzeri şeylerden, {ولا في أنفسكم} “ne de kendi nefislerinizde” yani ölüm, hastalık, nazar ve ırza gelen zararlardan; {إلا} “ancak... müstesnadır” o mutlaka bulunmaktadır, {في كتاب} “bir kitapta” yani ezelden takdir edilip bitirilmiş yazılı bir kitapta. Harf-i cerri dahil ederek bu yazmanın, O Sübhân olan Zât varken ve O'nunla beraber hiçbir şey yokken sonradan gerçekleştiğini açıklayıp şöyle buyurdu: {من قبل أن نبرأها} “biz onu yaratmadan önce” yani musibeti, yeri ve nefisleri yaratıp var etmeden ve takdir etmeden önce. Bu, kulların fiil ve kazançlarının O Sübhân olan Zât'ın yaratması ve takdiriyle olduğuna bir delildir.

ولما كان ذلك متعذراً على المخلوق فهو أشد شيء تكرهاً له وقوفاً مع الوهم قال مؤكداً: {إن ذلك} أي الأمر الجليل وهو علمه بالشيء وكتبه له على تفاصيله قبل كونه، ثم سوقه النفوس والأسباب إلى إخراجه بعد التكوين على مقدار ما سبق علمه به وكتبه له {على الله} أي على ما له من الإحاطة بالكمال {يسير *} لأن علمه محيط بكل شيء وقدرته شاملة لا يعجزها شيء.

Bu durum mahlûk için imkânsız olduğundan ve vehme takılıp kalması sebebiyle onun en çok yadırgadığı şey olduğundan, tekit ederek şöyle buyurdu: {إن ذلك} “Şüphesiz bu” yani bir şeyi var olmadan önce bütün ayrıntılarıyla bilmesi ve yazması, ardından da yaratılıştan sonra nefisleri ve sebepleri, önceden bilip yazdığı ölçüye uygun olarak onu ortaya çıkarmaya sevk etmesi gibi bu pek ulu iş, {على الله} “Allah'a” yani O'nun kemali kuşatıcılığına nispetle, {يسير *} “pek kolaydır.” Çünkü O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır ve O'nun kudreti hiçbir şeyin âciz bırakamayacağı şekilde her şeyi kapsar.

ولما بين هذا الأمر العظيم الدال على ما له سبحانه من الكبرياء والعظمة، بين ثمرة أعماله بقوله: {لكيلا} أي أعملناكم بأن على ما لنا من العظمة قد فرغنا من التقدير، فلا يتصور فيه تقديم ولا تأخير ولا تبديل ولا تغيير، لأن الحزن لا يدفعه، ولا السرور يجلبه ويجمعه، كما قال النبي ﷺ: «يا معاذ ليقلّ همك ما قدر يكن» لأجل أن لا {تأسوا} أي تحزنوا حزناً كبيراً زائداً {على} ما في أصل الجبلة، يوصل إلى المبلغ بتعاطي أسبابه والتمادي فيها ليتأثر عنها

O Sübhân olan Zât'ın kibriyâ ve azametine delalet eden bu büyük işi açıklayınca, O'nun fiillerinin meyvesini şu buyruğuyla beyan etti: {لكيلا} “Şunun için ki:” yani sahip olduğumuz azametle takdir işini bitirdiğimizi, dolayısıyla onda öne alma, erteleme, değiştirme ve başkalaştırmanın düşünülemeyeceğini size bildirdik; zira hüzün onu savamaz, sevinç de onu getirip toplayamaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Muâz! Kederin az olsun, takdir edilen mutlaka olur» buyurmuştur. Sırf {تأسوا} “üzülmeyesiniz” yani yaratılışın aslındaki miktarın üzerine çıkıp onun sebeplerine sarılmak ve bunlarda aşırıya gitmek suretiyle aşırı ve büyük bir hüzne kapılmayasınız diye; çünkü bu durum...

السخط وعدم الرضا بالقضاء، فربما جر ذلك إلى أمر عظيم {ما فاتكم} من المحبوبات الدنيوية {ولا تفرحوا} أي تسروا سروراً يوصل إلى البطر بالتمادي مع ما في أصل الجبلة {بما آتاكم} أي جاءكم منها على قراءة أبي عمرو بالقصر، وأعطاكم الله على قراءة الباقين بالمد، وهي تدل على أن النعم لا بد في إيجادها وإبقائها من حافظ، ثم إنها لو خليت ونفسها فاتت لأنه ليس من ذاته إلا العدم، وقد بين سبحانه أن في تقديره هذا وكتبه من السر أن من وطن نفسه على فقد ما لديه من أعيان ومعان قبل أن تأمره بالعدم والوجدان، فلم يغيره ذلك عن المسابقة المذكورة، فالمنهي عنه التمادي مع الحزن حتى يخرج عن الصبر ومع الفرح حتى يلهي عن الشكر، لا أصل المعنى لأنه ليس من الأفعال الاختيارية، قال جعفر الصادق: ما لك تأسف على مفقود ولا يرده إليك الفوت، وما لك تفرح بوجود ولا يتركه في يدك الموت - انتهى، ولقد عزى الله المؤمنين رحمة لهم في مصائبهم وزهدهم في رغائبهم بأن أسفهم على فوت المطلوب لا يعيده، وفرحهم بحصول المحبوب لا يفيدهم، ولأن ذلك لا مطمع في بقائه إلا بادخاره عند الله، وذلك بأن يقول في المصيبة: قدر الله وما شاء الله فعل ويصير في النعمة هكذا قضى، وما أدري ما مثله

...öfkeye ve kazaya rıza göstermemeye yol açar, bu da bazen büyük bir felaketi beraberinde getirir. {ما فاتكم} “Elinizden çıkana” yani dünyalık sevdiklerinizden kaçan şeylere [üzülmeyesiniz], {ولا تفرحوا} “ve şımarmayasınız” yani yaratılışın aslındaki durumla birlikte aşırıya kaçarak şımarıklığa ulaştıracak bir sevince kapılmayasınız, {بما آتاكم} Ebû Amr'ın kasr (kısa) kıraatine göre: 'size gelen dünyalıklara', diğerlerinin med (uzun) kıraatine göre ise: 'Allah'ın size verdiği şeylere'. Bu kıraat, nimetlerin var edilmesinde ve devam ettirilmesinde mutlaka bir koruyucunun bulunması gerektiğine delalet eder. Ayrıca nimetler kendi hallerine bırakılsaydı yok olup giderdi; çünkü onun zâtından olan ancak yokluktur. O Sübhân olan Zât, bu takdirinde ve yazmasında şöyle bir sır bulunduğunu açıklamıştır: Bir kimse elindeki maddî ve mânevî varlıkların yokluğa ve varlığa hükmedilmeden önce elinden çıkacağına nefsini alıştırırsa, bu durum onu mezkûr yarıştan alıkoymaz. Yasaklanan şey, hüznü sabrın sınırını aşacak dereceye vardırmak ve sevinci şükrü unutturacak raddeye getirmektir; yoksa duygunun aslı yasaklanmış değildir, çünkü o ihtiyarî (insanın iradesine bağlı) fiillerden değildir. Ca'fer es-Sâdık şöyle demiştir: 'Elden çıkana neden üzülürsün ki, kaçıp gideni sana geri getiremez; var olana neden sevinirsin ki, ölüm onu senin elinde bırakmaz!' Allah Teâlâ müminlere bir rahmet olarak musibetlerinde onları teselli etmiş ve arzu ettikleri şeylere karşı onları zahid kılmıştır; zira istenen şeyin elden çıkmasına üzülmek onu geri getirmez, sevilen şeyin elde edilmesine sevinmek de onlara bir fayda sağlamaz. Çünkü bunun kalıcı olmasını ummak ancak onu Allah katında biriktirmekle mümkündür. Bu da musibet anında: 'Allah takdir etti ve dilediğini yaptı' demekle ve nimet anında da: 'Böyle takdir buyurdu, bunun benzeri nedir bilemem...'

{هذا من فضل ربي ليبلوني أشكر أم أكفر} [النمل: ٤٠] فلا يزال خائفاً عند النقمة راجياً أثر النعمة، قائلاً في الحالين: ما شاء الله كان وما لم يشأ لم يكن، وأكمل من هذا أن يكون مسروراً بذكر ربه له في كلتا الحالتين كما قال القائل:

{هذا من فضل ربي ليبلوني أشكر أم أكفر} [النمل: ٤٠] “Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için Rabbimin bir lütfudur” [en-Neml: 40]. Dolayısıyla o, musibet anında daima korku içinde, nimetin eserinde [ise] ümitvar olur; her iki durumda da, "Allah'ın dilediği olur, dilemediği ise olmaz" der. Bundan daha kâmil olanı ise, söyleyenin dediği gibi her iki durumda da Rabbinin kendisini anmasından ötürü sevinç duymasıdır:

سقياً لمعهدك الذي لو لم يكن ... ما كان قلبي للصبابة معهدا

'Senin o yurdun sulansın ki şayet o olmasaydı, benim kalbim sevdalara bir yurt olmazdı.'

وهذه صفة المتحررين من رق النفس، وقيمة الرجال إنما تعرف بالواردات المغيرة، فمن لم تغيره المضار ولم يتأثر بالمسار فهو سيد وقته، أشار إليه القشيري. ولما كان الإمعان في استجلاب الأسى إنما هو من اليأس ونسيان النعم وزيادة الفرح الموصل إلى المرح إنما يجره الكبر والمرح، وكان في أوصاف أهل الدنيا التفاخر، قال تعالى مبيناً أن المنهي عنه سابقاً التمادي مع الجبلة في الحزن والفرح، عاطفاً على ما تقديره: {فإن الله لا يحب كل يؤوس كفور} {والله لا يحب} أي لا يفعل فعل المحب بأن يكرم {كل مختال} أي متكبر نظر إلى ما في يده في الدنيا {فخور *} قال القشيري: الاختيال من بقايا النفس ورؤيتها، والفخر من رؤية خطر ما به يفتخر.

İşte bu, nefsin köleliğinden kurtulmuş olanların vasfıdır; insanların kıymeti ancak durumu değiştiren olaylar karşısında bilinir. Zararlarla sarsılmayan ve sevinçlerle şımarmayan kimse, vaktinin efendisidir; Kuşeyrî buna işaret etmiştir. Hüznü derinleştirmek ümitsizlikten ve nimetleri unutmaktan; taşkınlığa vardıran aşırı sevinç ise kibir ve şımarıklıktan kaynaklandığı için ve dünya ehlinin vasıfları arasında da övünmek bulunduğundan, Allah Teâlâ daha önce yasaklanan şeyin yaratılıştaki hüzün ve sevinçte aşırıya kaçmak olduğunu açıklayarak 'Şüphesiz Allah çok ümitsiz ve çok nankör olanları sevmez' takdirindeki cümleye atıfla şöyle buyurdu: {والله لا يحب} “Çünkü Allah sevmez” yani seven kimsenin ikram etme fiilini işlemez, {كل مختال} “kendini beğenmiş” yani dünyada elindekine bakarak kibirlenen, {فخور *} “böbürlenen hiçbir kimseyi.” Kuşeyrî şöyle demiştir: İhtiyâl (kendini beğenmek), nefsin kalıntılarından ve kendini görmesinden; fahr (övünmek) ise kendisiyle övündüğü şeyin büyüklüğünü görmekten kaynaklanır.

ولما كان من جملة صفات المختال المكاثر بالمال البخل، وكان قد تقدم الحث على الإنفاق، وكان ما يوجبه لذة الفخار والاختيال

Malla çokluk taslayan kendini beğenmiş kimsenin vasıflarından biri de cimrilik olduğundan, daha önce de infaka teşvikte bulunulduğundan ve malın ulaştırdığı övünme ve kibirlenme lezzeti...

التي أوصل إليها المال حاملة على البخل خوفاً من الإقتار الموجب عند أهل الدنيا للصغار، قال تعالى واصفاً للمختال أو {لكل} : {الذين يبخلون} أي يوجدون هذه الحقيقة مع الاستمرار {ويأمرون الناس} أي كل من يعرفونه {بالبخل} إرادة أن يكون لهم رفقاء يعملون بأعمالهم الخبيثة فيحامون عنهم أو أنهم يوجبون بأعمالهم من التكبر والبطر في الأموال التي حصلها لهم البخل استدراجاً من الله لهم بخل غيرهم لأنه إذا رآهم عظموا بالمال بخل ليكثر ماله ويعظم، وذلك كله نتيجة فرحهم بالموجود وبطرهم عند إصابته، فكانوا آمرين بالبخل لكونهم أسباباً له والسبب كالآمر في إيجاد شيء.

...dünya ehli nezdinde küçülmeye sebep olan fakirlik korkusuyla insanı cimriliğe sevk ettiğinden; Allah Teâlâ kendini beğenmiş kimseyi veya 'her' lafzını vasfederek şöyle buyurdu: {الذين يبخلون} “Onlar cimrilik eden” yani bu hakikati sürekli olarak sergileyen, {ويأمرون الناس} “ve insanlara... emreden kimselerdir” yani tanıdıkları herkese, {بالبخل} “cimriliği” [emrederler]; bu da kendi kötü amelleriyle amel edip kendilerini savunacak yandaşlarının olmasını istedikleri içindir veya cimriliğin kendilerine kazandırdığı mallarla yaptıkları kibir ve şımarıklık sebebiyle —Allah'ın onları adım adım azaba yaklaştırması (istidrâc) olarak— başkalarının da cimrilik etmesine yol açtıkları içindir. Çünkü bir kimse onların malla yüceldiğini görünce, malı çoğalsın ve yücelsin diye cimrilik eder. Bütün bunlar, onların ellerindekine sevinmelerinin ve ona kavuştuklarında şımarmalarının bir neticesidir. Dolayısıyla onlar cimriliğe sebep oldukları için onu emretmiş gibi oldular; zira sebep olan, bir şeyin meydana gelmesini emreden gibidir.

ولما كان التقدير: فمن أقبل على ما ندب إليه من الإقراض الحسن والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر فإن الله شكور حليم، عطف عليه قوله ذاماً للبخل محذراً منه: {ومن يتول} أي يكلف نفسه من الإعراض ضد ما في فطرته من محبة الخير والإقبال على الله {فإن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال {هو} أي وحده {الغني} أي عن ماله وإنفاقه وكل شيء إلى الله مفتقر {الحميد *} أي المستحق للحمد وسواء حمده الحامدون أم لا، وقراءة نافع وابن عامر بإسقاط هو مفيدة لحصر المبتدأ في الخبر للتعريف وإن كانت قراءة الجماعة آكد.

Cümle; 'Kim güzel bir borç verme, iyiliği emredip kötülükten sakındırma gibi teşvik edildiği şeylere yönelirse, şüphesiz Allah şekûrdur (şükrü kabul eden), halîmdir' takdirinde olduğundan, cimriliği yerip ondan sakındırarak buna şu buyruğunu atfetti: {ومن يتول} “Kim de yüz çevirirse” yani fıtratında bulunan hayır sevgisi ve Allah'a yönelişin aksine yüz çevirmeye nefsini zorlarsa, {فإن الله} “şüphesiz Allah...” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Allah, {هو} “O'dur” yani sadece Kendisi, {الغني} “zengindir” yani onun malına ve infakına muhtaç değildir; aksine her şey Allah'a muhtaçtır, {الحميد *} “övgüye lâyık olandır.” yani hamd edenler O'na hamd etsin veya etmesin, hamde layık olandır. Nâfi ve İbn Âmir'in {هو} zamirini düşürerek okumaları, mübtedanın marife olması sebebiyle habere hasredilmesini ifade eder; her ne kadar cemaatin kıraati daha tekitli olsa da.

ولما ظهرت الأدلة حتى لم يبق لأحد علة، وانتشر نورها حتى ملأ الأكوان، وعلا علواً تضاءل دون عليائه كيوان، وكان فيما تقدم شرح مآل الدنيا وبيان حقيقتها، وأن الأدمي إذا خلي ونفسه ارتكب ما لا يليق من التفاخر وما شاكله وترك ما يراد به مما دعي إليه من الخير جهلاً منه وانقياداً مع طبعه، وكان ختم الآية السابقة ربما أوهم المشاركة، قال تعالى نافياً ذلك في جواب من توقع الإخبار عن سائر الأنبياء: هو أوتوا من البيان ما أزال اللبس، مؤكداً لإزالة العذر بإقامة الحجج بإرسال الرسل بالمعجزات الحاضرة والكتب الباقية، معلماً أن من أعرض كلف الإقبال بالسيف، فإن الحكيم العظيم تأبى عظمته وحكمته أن يخلي المعرض عن بينة ترده عما هو فيه، وقسر يكفيه عما يطغيه: {لقد أرسلنا} أي بما لنا من العظمة {رسلنا} أي الذين لهم نهاية الإجلال بما لهم بنا من الاتصال من الملائكة إلى الأنبياء على جميعهم أفضل الصلاة والسلام والتحية والإكرام، ومن الأنبياء إلى الأمم {بالبينات} أي الموجبة للإقبال في الحال لكونها لا لبس فيها أصلاً، ودل على عظمة أنبيائه عليهم الصلاة والسلام بأنهم لعلو مقاماتهم بالإرسال كأنهم أتوا إلى العباد من موضع عال جداً فقال: {وأنزلنا} بعظمتنا

Deliller hiç kimsede bir mazeret bırakmayacak şekilde açıkça ortaya çıkınca, onların nuru kâinatı dolduracak derecede yayılınca ve yüceliği karşısında Zühal yıldızının bile küçüldüğü bir makama yükselince; önceki ayetlerde dünyanın akıbeti, hakikati ve insanın kendi haline bırakıldığında nasıl böbürlenme ve benzeri uygunsuz davranışlara kalkışıp cehaleti ve tabiatına boyun eğmesi yüzünden davet edildiği hayrı terk ettiği açıklanmış olunca; ve önceki ayetin sonu ortaklık vehmi doğurabileceğinden, Allah Teâlâ diğer peygamberler hakkında bilgi bekleyen kimseye bir cevap olarak bunu nefyedip, apaçık mucizelerle ve kalıcı kitaplarla peygamberler göndererek hüccetleri ikame etmek suretiyle mazereti ortadan kaldırmayı tekit etmiş; yüz çeviren kimsenin kılıç zoruyla yönelmeye mecbur tutulacağını bildirmiştir. Çünkü o yüce ve Hakîm olan Zât'ın azamet ve hikmeti, yüz çevireni bulunduğu durumdan vazgeçirecek bir delilden ve onu azgınlığından alıkoyacak bir zorlamadan mahrum bırakmayı kabul etmez: {لقد أرسلنا} “Andolsun biz gönderdik” yani azametimizle, {رسلنا} “elçilerimizi” yani meleklerden peygamberlere —hepsine en faziletli salât, selâm, tahiyye ve ikramlar olsun— ve peygamberlerden ümmetlere, bizimle olan irtibatları sebebiyle son derece yüceliğe sahip olan elçilerimizi, {بالبينات} “apaçık delillerle” yani içinde hiçbir şüphe bulunmadığı için derhal yönelmeyi gerektiren delillerle. Peygamberlerinin —aleyhisselâm— gönderilmekle elde ettikleri makamlarının yüceliği sebebiyle sanki kullara çok yüce bir makamdan gelmiş gibi olduklarını belirterek şöyle buyurdu: {وأنزلنا} “ve indirdik” azametimizle...

التي لا شيء أعلى منها {معهم الكتاب} أي الحافظ في زمن الاستقبال في الأحكام والشرائع.

...kendisinden daha yüce hiçbir şey bulunmayan azametimizle, {معهم الكتاب} “onlarla beraber kitabı” yani hükümlerde ve şeriatlerde gelecek zaman boyunca koruyucu olanı.

ولما كان فهم الكتاب ربما أشكل فإنه يحتاج إلى ذهن صقيل وفكر طويل، وصبر كبير وعلم كثير - قال الرازي: وبهذا قيل: لولا الكتاب لأصبح العقل حائراً ولولا العقل لم ينتفع بالكتاب، عقبه بما يشترك في معرفته الكبير والصغير، والجاهل والنحرير، وهو أقرب الأشياء إلى الكتاب في العلم بمطابقة الواقع لما يراد فقال: {والميزان} أي العدل والحكمة، ولعله كل ما يقع به التقدير حساً أو معنى، وتعقيبه به إشارة إلى أن عدم زيغه لعدم حظ ونحوه، فمن حكم الكتاب خالياً عن حظ نفس وصل إلى المقصود {ليقوم الناس} أي الذين فيهم قابلية التحرك إلى المعالي كلهم {بالقسط} أي العدل الذي لا مزيد عليه لانتظام جميع أحوالهم، هذا لمن أذعن للبينات لذات من أقامها أو للرغبة فيها عنده.

Kitabın anlaşılması bazen kapalı olabileceğinden, parlak bir zihne, derin bir tefekküre, büyük bir sabra ve çokça ilme muhtaç olduğundan —Râzî şöyle demiştir: 'Bu sebeple; kitap olmasaydı akıl hayrette kalırdı, akıl olmasaydı kitaptan istifade edilemezdi denilmiştir'—, büyüğün ve küçüğün, cahilin ve âlimin bilinmesinde ortak olduğu ve hedeflenen şeye vakıanın uygunluğunu bilmede kitaba en yakın şey olan şu hususu hemen ardından zikretti: {والميزان} “ve mizanı” yani adaleti ve hikmeti. Muhtemelen mizan, maddî veya mânevî olarak ölçünün yapıldığı her şeydir. Onun kitaptan hemen sonra getirilmesi, kitaptan sapmamanın nefsin arzularından uzak durmakla mümkün olduğuna bir işarettir. Kim kitaba nefsin arzusundan uzak olarak başvurursa hedefe ulaşır. {ليقوم الناس} “İnsanlar ayakta tutsunlar diye” yani içlerinde yüceliklere yönelme kabiliyeti bulunan bütün insanlar, {بالقسط} “adaletle” yani bütün durumlarının düzene girmesi için kendisinden daha üstünü olmayan bir adaletle [hareket etsinler diye]. Bu, delilleri ortaya koyan Zât'ın hatırı için veya O'nun katındaki şeylere rağbet ederek apaçık delillere boyun eğen kimse içindir.

ولما كان الإعراض بعد الإبلاغ في الإيضاح موجباً للرد عن الفساد بأنواع الجهاد، قال مهدداً وممتناً ترغيباً وترهيباً معبراً عن الخلق بالإنزال تشريفاً وتعظيماً: {وأنزلنا} أي خلقنا خلقاً عظيماً بما لنا من القدرة {الحديد} أي المعروف على وجه من القوة والصلابة

Açıklamada son noktaya ulaşıldıktan sonra yüz çevirmek, cihadın çeşitleriyle fesattan alıkoymayı gerektirdiğinden, korkutarak ve nimetini hatırlatıp teşvik ve tehditte bulunarak; yaratmayı şereflendirmek ve yüceltmek amacıyla 'indirme' lafzıyla ifade edip şöyle buyurdu: {وأنزلنا} “Ve indirdik” yani kudretimizle pek büyük bir yaratışla yarattık, {الحديد} “demiri” yani kuvvet, sertlik...

واللين والحدة لقبول التأثير يعد به كالبائن لما في الأرض، فلذلك سمي إيجاده إنزالاً، ولأن الأوامر بالإيجاد والإعدام تنزل من السماء على أيدي الملائكة لأن السماء محل الحوادث الكبار، والبدائع والأسرار، لأن الماء الذي هو أصله وأصل كل نام ينزل من السماء وتكون الأرض له بمنزلة الرحمن للنطفة.

...yumuşaklık ve tesiri kabul etmedeki keskinlik yönüyle bilinen demiri. Demir, bu özellikleriyle yeryüzündeki şeylerden tamamen ayrı gibi sayılır; bu sebeple onun yaratılmasına 'indirme' denilmiştir. Ayrıca yaratma ve yok etme emirleri meleklerin elleriyle gökten iner; çünkü gök, büyük hadiselerin, harikaların ve sırların mekânıdır. Zira onun ve büyüyen her şeyin aslı olan su gökten iner ve yer, su için nutfeye nispetle ana rahmi konumundadır.

ولما وقع التشوف إلى سبب إنزاله، قال: {فيه بأس} أي قوة وشدة وعذاب {شديد} لما فيه من الصلابة الملائمة للمضاء والحدة {ومنافع للناس} بما يعمل منه من مرافقهم ومعاونهم لتقوم أحوالهم بذلك، قال البيضاوي: ما من صنعة إلا والحديد آلتها. ولما كان التقدير: ليعلم الله من يعصيه ويخذل أولياءه، بوضع بأسه في غير ما أمر به نصرة لشيطانه وهواه وافتنانه، عطف عليه قوله: {وليعلم الله} أي الذي له جميع العظمة علم شهادة لأجل إقامة الحجة بما يليق بعقول الخلق فيكون الجزاء على العمل لا على العلم، وأوقع ضمير الدين عليه سبحانه تعظيماً له لأنه شارعه فقال: {من ينصره} أي يقبل مجداً على الاستمرار على نصر دينه {ورسله} بالذب عنهم والدعاء إليهم، كاثناً ذلك النصر {بالغيب} من الوعد والوعيد، أي بسبب تصديق

Onun indirilme sebebine yönelik bir iştiyak uyanınca şöyle buyurdu: {فيه بأس} “Onda bir kuvvet vardır” yani bir güç, şiddet ve azap, {شديد} “çetin” çünkü onda keskinliğe ve işlemeye elverişli bir sertlik vardır, {ومنافع للناس} “ve insanlar için yararlar” durumlarının düzelmesi için ondan yapılan aletler ve yardım vasıtaları sebebiyle. Beyzâvî şöyle demiştir: 'Hiçbir zanaat yoktur ki aleti demir olmasın.' Takdir; 'Allah, şeytanına, hevasına ve fitnesine yardım etmek için demirin şiddetini emredilmediği yere koymak suretiyle Kendisine isyan edeni ve dostlarını yüzüstü bırakanı bilsin diye' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu atfetti: {وليعلم الله} “ve Allah bilsin diye” yani bütün azamete sahip olan Allah, mahlûkatın akıllarına uygun şekilde hüccet ikame etmek üzere şahitlik ilmiyle bilsin diye; böylece ceza ilme göre değil amele göre verilir. O'nu şeriat koyucu olarak yüceltmek için din zamirini O Sübhân olan Zât'a râci kılarak şöyle buyurdu: {من ينصره} “Kendisine yardım edeni” yani O'nun dinine aralıksız yardım etmeye gayretle yönelen kimseyi, {ورسله} “ve peygamberlerine” onları savunup onlara davet etmek suretiyle, {بالغيب} “gıyaben” vaad ve tehdidi tasdik ederek; yani yardım eden kimsenin...

الناصر لما غاب عنه من ذلك، أو غائباً عن كل ما أوجب له النصرة، وروي عن ابن عباس ﵄ أنه قال: ينصرونه ولا يبصرونه - انتهى. فلم يدع سبحانه في هذه الآية لأحد عذراً بالرسل الذين هم الجنس مع تأييدهم بما ينفي عنهم اللبس، والكتاب العالي عن كلام الخلق، والعقل الذي عرف العدل، والسلاح الذي يرد أولي الجهل، كما قال ﷺ:

...kendisine gayb olan bu şeyleri tasdik etmesi sebebiyle veya yardımı gerektiren her şeyden gıyabında olarak [yardım edeni bilsin diye]. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan: 'O'nu görmedikleri halde O'na yardım ederler' dediği rivayet edilmiştir. O Sübhân olan Zât bu ayette; şüpheyi ortadan kaldıran şeylerle desteklenen peygamberlerle, mahlûkatın sözlerinden yüce olan Kitapla, adaleti tanıyan akılla ve cahilleri geri püskürten silahla hiç kimseye bir mazeret bırakmamıştır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«بعثت بين يدي الساعة بالسيف» فبيان الشرائع بالكتاب، وتقويم أبواب العدل بالميزان، وتنفيذ هذه المعاني بالسيف، فإن مصالح الدين من غير هيبة السلطان لا يمكن رعايتها، فالملك والدين توأمان، فالدين بلا ملك ضائع، والملك من غير دين باطل، والسلطان ظل الله في الأرض، فظواهر الكتاب للعوام، ووزن معارفه لأهل الحقائق بالميزان، ومن خرج عن الطائفتين فله الحديد وهو السيف، لأن تشويش الدين منه - نبه عليه الرازي.

«Kıyametin eşiğinde kılıçla gönderildim.» Şeriatlerin beyanı kitapla, adalet kapılarının ikamesi mizanla, bu mânâların yürütülmesi ise kılıçladır. Zira dinin maslahatları, devletin heybeti olmadan gözetilemez. Hükümdarlık ve din ikiz kardeştir; hükümdarlık olmadan din zayi olur, din olmadan hükümdarlık batıldır. Devlet başkanı, Allah'ın yeryüzündeki gölgesidir. Kitabın zahirleri avam içindir; onun marifetlerinin tartılması ise hakikat ehli için mizanladır. Bu iki zümrenin dışına çıkana ise demir, yani kılıç vardır; çünkü dinin karışması ondan kaynaklanır —Râzî buna dikkat çekmiştir.

ولما كان طالب النصرة مظنة لتوهم الضعف، قال نافياً لذلك مؤكداً قطعاً لتعنت المتعنتين مظهراً للاسم الأعظم إشارة إلى أن من له جميع صفات الكمال لا يمكن أن تطرقه حاجة: {إن الله} أي الذي له العظمة كلها. ولما لم يكن هنا داع إلى أكثر من هذا التأكيد: بخلاف ما أشير إليه من الإخراج من الديار المذكورة في الحج ونحوه، قال معلماً بأنه غني عن كل شيء معرياً الخبر من اللام: {قوي} أي فهو قادر على

Yardım talebi acizlik vehmini akla getirebileceğinden, inatçıların inadını kırmak üzere bunu tekit edip reddederek ve bütün kemal sıfatlarına sahip olan Zât'a hiçbir ihtiyacın ârız olamayacağına işaret etmek üzere İsm-i A'zam'ı açıkça zikrederek şöyle buyurdu: {إن الله} “Şüphesiz Allah” yani bütün azamete sahip olan Zât. Hac sûresinde ve benzeri yerlerde zikredilen yurtlardan çıkarılmaya işaret edilenin aksine, burada bundan daha fazla tekide bir sebep bulunmadığından, haberi lâm harfinden soyutlayarak her şeyden müstağni olduğunu bildirip şöyle buyurdu: {قوي} “kuvvetlidir” yani O...

إهلاك جميع أعدائه وتأييد من ينصره من أولياءه {عزيز *} فهو غير مفتقر إلى نصر أحد، وإنما دعا عباده إلى نصر دينه ليقيم الحجة عليهم فيرحم من أراد بامتثال المأمور، ويعذب من يشاء بارتكاب المنهي، ببنائه هذه الدار على حكمة ربط المسببات بالأسباب.

...bütün düşmanlarını helak etmeye ve Kendisine yardım eden dostlarını desteklemeye kâdirdir; {عزيز *} “üstündür.” dolayısıyla hiç kimsenin yardımına muhtaç değildir. Kullarını dinine yardıma çağırması ancak onların aleyhine delil ikame etmek içindir; böylece bu dünyayı sebepleri sonuçlara bağlama hikmeti üzerine kurması hasebiyle, emredileni yerine getirmekle dilediğine merhamet eder, yasaklananı işlemekle de dilediğine azap eder.

ولما عم الرسل جامعاً لهم في البينات، فكان السامع جديراً بأن يتوقع التعيين، وخص من بينهم من أولي العزم أبوين جامعين في الذرية والرسالة، لأن ذلك أنسب لمقصود السورة لتبيين فضل محمد ﷺ الذي عم برسالته عموماً لم يكن لأحد غيره، فنوح ﵇ أرسل لأهل الأرض لكونهم كانوا على لسان واحد، وعموم إبراهيم ﵇ بأولاده ﵈ ونص بعدهما على عيسى ﵇ بما له من عموم الرسالة إلى بني إسرائيل بالنسخ والتشريع، ثم من نزوله في هذه الأمة بالتقرير والتجديد فقالك {ولقد أرسلنا} أي بما لنا من صفات الكمال والجمال والجلال {نوحاً} الأب الثاني، وجعلنا الأغلب على رسالته مظهر الجلال {وإبراهيم} أبا العرب والروم وبني إسرائيل الذي أكثر الأنبياء من نسله، وجعلنا الأغلب على رسالته مجلى الإكرام {وجعلنا} بما لنا من العظمة {في ذريتهما النبوة} المقتضية للوصلة بالملك الأعظم لتنفيذ الأوامر

Peygamberleri apaçık delillerde bir araya toplayıp genel olarak zikredince, dinleyicinin onların kimler olduğunu belirlemeyi beklemesi uygun düştü. O da onlar arasından, risaleti kendisinden başkasına nasip olmayacak derecede umumi olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in faziletini açıklama hususundaki sûrenin maksadına daha uygun olduğu için, zürriyet ve risaleti kendilerinde toplayan ulu'l-azm iki atayı tahsis etti. Nitekim Nûh aleyhisselâm, tek bir dilde oldukları için bütün yeryüzü halkına gönderilmişti; İbrâhim aleyhisselâm'ın umumiliği ise evlatları aleyhimüsselâm sebebiyledir. Onlardan sonra da neshetme ve şeriat getirme suretiyle İsrâiloğullarına olan umumi risaleti, ardından da bu ümmetin içine takrir ve tecdid için inmesi sebebiyle Îsâ aleyhisselâm'ı açıkça zikredip şöyle buyurdu: {ولقد أرسلنا} “Andolsun biz gönderdik” yani kemal, cemal ve celal sıfatlarımızla, {نوحاً} “Nûh'u” yani ikinci atayı ve onun risaletine celal tecellisini galip kıldık; {وإبراهيم} “ve İbrâhim'i” yani peygamberlerin çoğu kendi neslinden gelen Arapların, Rumların ve İsrâiloğullarının atasını ve onun risaletine ikram tecellisini galip kıldık; {وجعلنا} “ve kıldık” azametimizle, {في ذريتهما النبوة} “ikisinin soyunda peygamberliği” yani emirleri yerine getirmek üzere o en yüce Padişah ile irtibatı gerektiren nübüvveti...

{والكتاب} الجامع للأحكام الضابط للشرائع بأن استنبأنا بعض ذريتهما وأنزلنا إليهم الكتب فلا يوجد نبي ولا كتاب إلا وهو مدلٍ إليهما بأمتن الأسباب وأعظم الأنساب.

{والكتاب} “ve kitabı” yani hükümleri toplayan ve şeriatleri zapteden [kitabı kıldık]; bu da onların zürriyetinden bazılarını peygamber yapmamız ve onlara kitaplar indirmemiz suretiyledir. Dolayısıyla hiçbir peygamber ve hiçbir kitap yoktur ki, en sağlam sebeplerle ve en yüce neseplerle bu ikisine dayanıyor olmasın.

ولما كان مظهر العظمة مقتضياً لإشقاء من أريد إشقاؤه مع عدم المبالاة به، كائناً من كان، سواء اتصل بالأولياء أو الأعداء لئلا يأمن أحد فيقع في الخسران أو ييأس أحد فيلزم الهوان قال: {فمنهم} أي ذرية هذين الصنفين {مهتد} هو بعين الرضا منا - وهو من لزم طريق الأصفياء واستمسك بعهدهم ولم يزغ أصلاً وإن كان من أولاد الأعداء.

Azamet tecellisi; hiç kimse güvende hissedip hüsrana düşmesin veya ümitsizliğe kapılıp zillete düşmesin diye, kim olursa olsun ister dostlarla ister düşmanlarla irtibatlı bulunsun bedbaht kılınması murad edilen kimseyi aldırmaksızın bedbaht kılmayı gerektirdiğinden şöyle buyurdu: {فمنهم} “Onlardan” yani bu iki zümrenin zürriyetinden, {مهتد} “doğru yola erenler de vardır” ki onlar katımızdan rıza gözüyle bakılan kimselerdir; onlar da düşmanların çocuklarından olsalar bile seçkinlerin yolunu tutan, onların ahdine sımsıkı sarılan ve asla sapmayan kimselerdir.

ولما كان من زاغ بعد تذكيره بالكتب والرسل، كان مستحقاً للمبالغة في الذم ولو أنه واحد فكيف إذا كان كثيراً، نبه بتغيير السياق على ذلك وعلى أن الأغلب الضلال فقال: {وكثير منهم} أي الذرية الموصوفين {فاسقون *} هم بعين السخط وإن كانوا أولاد الأصفياء وهم من خالف الأولياء بمنابذة أو ابتداع أو زيغ عن سبيلهم بما لم ينهجوه من تفريظ وإفراط.

Kitaplar ve peygamberlerle hatırlatıldıktan sonra sapan kimse —tek bir kişi bile olsa— aşırı bir kınamayı hak ettiğinden, hele bir de çok olduklarında durumun nasıl olacağını ve çoğunluğun sapıklık üzere bulunduğunu bağlamı değiştirerek belirtip şöyle buyurdu: {وكثير منهم} “Onların birçoğu ise” yani nitelenen o zürriyetin birçoğu, {فاسقون *} “yoldan çıkmış kimselerdir.” Seçkinlerin çocukları olsalar bile onlar gazap gözüyle bakılan kimselerdir; onlar muhalefetle, bidat çıkarmakla veya ifrat ve tefrite kaçarak seçkinlerin izlemediği yollara sapıp onların yolundan ayrılan kimselerdir.

ولما كان من مقاصد هذه السورة العظمى الإعلام بنسخ الشرائع كلها بشريعة هذا النبي الفاتح العام الرسالة لجميع الخلائق ﷺ، قال مشيراً إلى عظمة الإرسال والرسل بأداة التراخي:

Bütün şeriatlerin, bütün yaratılmışlara gönderilen umumi risalete sahip bu fatih Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatıyla neshedildiğini bildirmek bu sûrenin en büyük maksatlarından biri olduğundan, terâhî (zaman aralığı bildiren) edatıyla göndermenin ve peygamberlerin büyüklüğüne işaret ederek şöyle buyurdu:

{ثم قفينا} أي بما لنا من العظمة تقفية لها من العظمة ما يجل وصفه {على آثارهم} أي الأبوين المذكورين ومن مضى قبلهما من الرسل، ولا يعود الضمير على {الذرية} لأنها باقية مع الرسل وبعدهم {برسلنا} أي فأرسلناهم واحداً في أثر واحد بين ما لا يحصى من الخلق من الكفرة محروسين منهم في الأغلب بما تقتضيه العظمة، لا ننشئ آثار الأول منهم حتى نرسل الذي بعده في قفاه، فكل رسول بين يدي الذي بعده، والذين بعده في قفاه - فهو مقف له لأن الأول ذاهب إلى الله والثاني تابع له، فنبينا ﷺ أعرق الناس في هذا الوصف لأنه لا نبي بعده، ولهذا كان الوصف أحد أسمائه.

{ثم قفينا} “Sonra ardı ardına gönderdik” yani azametimizle, vasfedilemeyecek kadar büyük bir takib edişle, {على آثارهم} “onların izleri üzerinden” yani zikredilen iki atanın ve onlardan önce geçen peygamberlerin izleri üzerinden —zamir {الذرية} 'zürriyet'e dönmez; çünkü zürriyet peygamberlerle beraber ve onlardan sonra da kalıcıdır—, {برسلنا} “elçilerimizi” yani azametin gerektirdiği üzere çoğunlukla onlardan korunmuş olarak kâfirlerden sayısız mahlûkatın arasına onları birbiri ardınca gönderdik; öyle ki onların ilkinin izleri kaybolmadan hemen arkasından diğerini gönderdik. Her peygamber bir sonrakinin önünde, sonrakiler de onun arkasındadır; dolayısıyla o, kendisinden öncekini takip edendir. Çünkü ilki Allah'a gitmiş, ikincisi ise ona tabi olmuştur. Bizim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ise bu vasıfta insanların en köklüsüdür; çünkü kendisinden sonra hiçbir peygamber yoktur. Bu sebeple bu vasıf (el-Mukaffî), O'nun isimlerinden biri olmuştur.

ولما كان عيسى ﵇ أعظم من جاء بعد موسى ﵇ من بني إسرائيل فهو الناسخ لشريعته والمؤيد به هذا النبي الخاتم ﷺ في تجديد دينه وتقرير شريعته، وكان الزهد والرأفة والرحمة في تابعيه في غاية الظهور مع أن ذلك لم يمنعهم من القسوة المنبهة سابقاً على أن الموجب لها طول الأمد الناشئ عنها الإعراض عن الآيات الحاضرة معه والكتاب الباقي بعده، خصه بالذكر وأعاد العامل فقال: {وقفينا} أي أتبعنا بما لنا من العظمة على آثارهم قبل أن تدرس {بعيسى ابن مريم} وهو آخر من قبل النبي الخاتم عليهم الصلاة والسلام، فأمته أول الأمم بالأمر باتباعه ﷺ {وآتيناه} بما لنا من العظمة

Îsâ aleyhisselâm, İsrâiloğullarından Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra gelenlerin en büyüğü olup onun şeriatini nesheden ve dinini yenileyip şeriatini ikrar etme hususunda bu Hatemü'l-Enbiyâ sallallâhu aleyhi ve sellem'in destekleyicisi olduğundan; ayrıca tâbilerindeki zühd, şefkat ve merhamet son derece belirgin olmakla birlikte bu durum, daha önce kendisiyle beraber bulunan apaçık delillerden ve kendisinden sonra kalan kitaptan yüz çevirmekten doğan uzun zaman geçmesinin (tûl-i emed) sebep olduğu bildirilen kalp katılığını onlardan engellemediğinden; onu tahsis ederek zikretti ve âmili (fiili) tekrar ederek şöyle buyurdu: {وقفينا} “Ve ardı ardına gönderdik” yani azametimizle, onların izleri silinmeden önce arkalarından gönderdik, {بعيسى ابن مريم} “Meryem oğlu Îsâ'yı” o ki Hatemü'l-Enbiyâ'dan —aleyhimüssalâtü vesselâm— önceki son peygamberdir; dolayısıyla onun ümmeti, O'na sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olmakla emrolunan ümmetlerin ilkidir. {وآتيناه} “ve ona verdik” azametimizle...

{الإنجيل *} كتاباً ضابطاً لما جاء به مقيماً لملته مبيناً للقيامة مبشراً بالنبي العربي موضحاً لأمره مكثراً من ذكره {وجعلنا} لعزتنا {في قلوب الذين اتبعوه} أي بغاية جهدهم، فكانوا على مناهجه {رأفة} أي أشد رقة على من كان يتسبب إلى الاتصال بهم {ورحمة} أي رقة وعطفاً من لم يكن له سبب في الصلة بهم كما كان الصحابة رضي الله تعالى عنهم رحماء بينهم حتى كانوا أذلة على المؤمنين مع أن قلوبهم في غاية الصلابة فهم أعزة على الكافرين، وترتيب الوصفين هكذا أدل دليل على أنهما لم يقصد بهما مراعاة الفواصل في {رؤف رحيم} كما قاله بعض المفسرين وتقدم في آخر براءة أن ذلك قول لا يحل التصويب إليه ولا التعويل عليه وإن قاله من قال {ورهبانية} أي أموراً حاملة على الرهبية والتزيي بزيها والعمل على حسبها مبالغة في العبادة والرياضة والانقطاع عن الناس.

{الإنجيل *} “İncil'i” getirdiği şeyleri zapteden, dinini ayakta tutan, kıyameti açıklayan, Arap Peygamberi müjdeleyen, onun durumunu açıklığa kavuşturan ve onu çokça zikreden bir kitap olarak [verdik]. {وجعلنا} “ve koyduk” izzetimizle, {في قلوب الذين اتبعوه} “ona uyanların kalplerine” yani olanca güçleriyle uyup onun yollarında gidenlerin [kalplerine], {رأفة} “bir şefkat” yani kendileriyle irtibat kurmaya vesile arayan kimselere karşı son derece ince bir duygu, {ورحمة} “ve bir merhamet” yani ashâb-ı kiramın —Allah Teâlâ onlardan razı olsun— kendi aralarında merhametli olup müminlere karşı alçak gönüllü davranmaları, bununla birlikte kalpleri son derece katı olup kâfirlere karşı pek izzetli ve zorlu olmaları gibi, kendileriyle bir irtibat sebebi bulunmayan kimselere karşı da bir incelik ve şefkat [koyduk]. Bu iki vasfın bu şekilde tertip edilmesi, bazı müfessirlerin dediği gibi {رؤف رحيم} ifadesindeki fasılalara riayet etmenin kastedilmediğine en açık delildir; Tevbe sûresinin sonunda geçtiği üzere kim söylerse söylesin bu sözün doğru kabul edilmesi ve ona dayanılması helal değildir. {ورهبانية} “ve bir ruhbanlık” yani ibadette, riyazette ve insanlardan uzaklaşmada aşırıya giderek korkuyu gerektiren, onun kıyafetine bürünmeyi ve ona göre amel etmeyi icap ettiren hususlar [koyduk].

ولم قدم المعمول لفعل غير مذكور ليدل عليه بما يفسره ليكون مذكوراً مرتين تأكيداً له إفهاماً لذم نفس الابتداع، أتبعه المفسر لعامله فقال: {ابتدعوها} أي حملوا أنفسهم على عملها والتطويق بها من غير أن يكون لهم فيها سلف يعلمونه أو يكون بما صرح به كتابه وإن كانت مقاصده لا تأباها فاعتزلوا لأجلها الناس، وانقطعوا في الجبال

Zikredilmemiş bir fiilin mef'ûlünü (tümlecini), bizzat bidat çıkarmanın kendisini yermeyi anlatmak üzere tekid olsun diye iki defa zikredilmesini sağlamak amacıyla kendisini tefsir eden şeyle göstermek için öne geçirince, onun âmilini açıklayan kısmı hemen peşinden getirip şöyle buyurdu: {ابتدعوها} “onu kendileri uydurdular” yani bildikleri bir selefleri olmaksızın veya her ne kadar kitabın maksatları buna engel olmasa da kitabının açıkça belirttiği bir şey bulunmaksızın, kendilerini onun ameline ve yükümlülüğüne soktular; bu sebeple insanlardan uzaklaştılar ve ünsiyetten kaçarak dağlara...

على الاستئناس، وكانت لهم بذلك أخبار شائعة في النواحي والأمصار، وفي التقديم على العامل سر آخر وهو الصلاحية للعطف على ما قبلها لئلا يتوهم في لفظ الابتداع أن لا صنع لله فيها {ما كتبناها} أي فرضناها بعظمتنا {عليهم} في كتابهم ولا على لسان رسولهم {إلا} أي لكن ابتدعوها {ابتغاء} أي لأجل تكليفهم أنفسهم الوقوع بغاية الاجتهاد في تصفية القلوب وتهذيب النفوس وتزكية الأعمال على {رضوان الله} أي الرضا العظيم من الملك الأعظم، وساق المنقطع مساق المتصل إشارة إلى أنه مما يرضي الله، وأنه ما ترك فرضها عليهم إلا رحمة لهم لأجل صعوبتها، وأنه صيرها بعد إلزامهم بها كالمكتوبة، فيكون التقدير حينئذ: إلا لأجل أن يبتغوا رضوانه على وجه الثبات والدوام، قال الإمام أبو القاسم عبد الرحمن بن عبد الله بن عبد الحكم المصري في كتابه «فتوح مصر والمغرب» : فلما أن أغرق الله ﷿ فرعون وجنوده كما حدثنا هانئ بن المتوكل عن ابن لهيعة عن يزيد بن أبي حبيب عن تبيع قال: استأذن الذين كانوا آمنوا من السحرة لموسى ﵇ في الرجوع إلى أهله وماله بمصر فأذن لهم ودعا لهم فترهبوا مع رؤوس الجبال، فكانوا أول من

...çekildiler. Onların bu halleri çevre bölgelerde ve şehirlerde dilden dile yayılan haberler oldu. Âmilin önüne geçirilmesinde başka bir sır daha vardır ki o da 'uydurma' lafzından bunda Allah'ın hiçbir tesiri olmadığı vehmi doğmasın diye kendinden öncekine atfedilmeye elverişli olmasıdır. {ما كتبناها} “biz onu farz kılmamıştık” yani azametimizle farz kılmadık, {عليهم} “onlara” ne kitaplarında ne de peygamberlerinin lisanıyla; {إلا} “ancak... müstesna” yani fakat onlar bunu uydurdular, {ابتغاء} “elde etmek için” yani kalpleri arındırma, nefisleri terbiye etme ve amelleri tezkiye etme hususunda olanca gayretleriyle kendilerini zorlayarak, {رضوان الله} “Allah'ın rızasını” yani o en yüce Padişah'ın büyük rızasını [elde etmek için uydurdular]. Allah'ı razı edecek şeylerden olduğuna ve zorluğu sebebiyle onlara bir merhamet olarak bunu onlara farz kılmayı terk ettiğine, fakat onlar kendilerine bunu gerekli kılınca onu farz gibi yaptığına işaret etmek üzere münkatı' (kesintili) istisnayı muttasıl (kesintisiz) üslubuyla sevk etti. Bu durumda takdir şöyle olur: Ancak O'nun rızasını sebat ve devamlılık üzere aramak için [uydurdular]. İmam Ebu'l-Kâsım Abdurrahman b. Abdillah b. Abdilhakem el-Mısrî «Fütûhu Mısr ve'l-Mağrib» adlı kitabında şöyle demiştir: 'Allah azze ve celle Firavun ve ordusunu boğunca —Hânî b. el-Mütevekkil'in İbn Lehîa'dan, onun Yezîd b. Ebî Habîb'den, onun da Tübey'den rivayet ettiği gibi— Tübey' dedi ki: Sihirbazlardan iman etmiş olanlar Mûsâ aleyhisselâm'dan Mısır'daki ailelerine ve mallarına dönmek için izin istediler. O da onlara izin verdi ve dua etti; onlar da dağ başlarında ruhban hayatı yaşadılar. Onlar ilk...

ترهب، وكان يقال لهم الشيعة، وبقيت طائفة منهم مع موسى ﵇ حتى توفاه الله ﷿، ثم انقطعت الرهبانية بعدهم حتى ابتدعها بعد ذلك أصحاب المسيح ﵇.

...ruhban hayatı yaşayanlar oldu ve kendilerine 'eş-Şîa' denilirdi. Onlardan bir topluluk Allah azze ve celle Mûsâ aleyhisselâm'ın canını alıncaya kadar onunla beraber kaldı; sonra onlardan sonra ruhbanlık kesildi, ta ki Mesih aleyhisselâm'ın ashabı bunu sonradan ihdas edinceye kadar.'

ولما تسبب عن صعوبتها أنهم أضاعوها بالتقصير عن شؤونها والسفول عن عليائها قال: {فما رعوها} أي حفظوها كلهم بحفظ من هو مرتاع من خوف ضياعها {حق رعايتها} بصون العناية في رعاية الأعمال والأحوال والأقوال، فصون الأعمال توفيرها لتحقيرها من غير التفات إليها، ورعاية الأحوال عند الاجتهاد من أتاه والحال دعوى، ورعاية الوقت الوقوف مع حضور على بساط شهود الجلال - ذكره الرازي. بل غلبت عليهم صفات البشر فقصر بعضهم عن عالي مداها، وانحطوا عن شامخ ذراها، هذا تنفير عظيم عن البدع، وحث شديد على لزوم ما سنه الله وشرع، وتحذير من التشديد، فإنه لن يشادّ الدين أحد إلا غلبه وهو الترحال إلى البدعة ولهذا أكثر في أهل الرهبانية المروق من الدين بالاتحاد والحلول وغير ذلك من البلايا ولو كان يظهر أن التشديد والتعمق خير لأن الشارع الذي أحاط علماً بما لم يحط به نهى عنه، وقد أفادت التجربة أنه قد يغر لأن هؤلاء ابتدعوا ما أرادوا الخير، فكان داعياً لكثير منهم إلى دار البوار، وفيه أيضاً حث عظيم على المداومة على ما اعتيد من الأعمال الصالحة خصوصاً، ما عمل النبي ﷺ عملاً إلا دوام عليه، وكان ينهى

Onun zorluğu, işlerinin hakkını verememek ve yüceliğinden aşağı düşmek suretiyle onu zayi etmelerine yol açtığından şöyle buyurdu: {فما رعوها} “Fakat ona uymadılar” yani onu zayi etme korkusundan ürperen kimsenin koruması gibi onların hepsi korumadı, {حق رعايتها} “gerektiği gibi” amelleri, halleri ve sözleri korumada özeni muhafaza etmek suretiyle [korumadılar]. Amellerin korunması, onlara iltifat etmeksizin onları hakir görmek üzere tam olarak yapılmasıdır. Hallerin korunması, gayret anında kendisine gelen şeyden sakınmaktır; zira hâl bir iddiadır. Vaktin korunması ise celâl müşahedesi yaygısında bir huzur ile durmaktır —bunu Râzî zikretmiştir. Aksine beşerî sıfatlar onlara galip geldi de bir kısmı onun yüce hedefine ulaşmaktan geri kaldı ve onun ulu zirvesinden aşağı düştü. Bu, bidatlerden büyük bir nefret ettirme, Allah'ın sünnet kıldığı ve meşru kıldığı şeylere sarılmaya kuvvetli bir teşvik ve dinde aşırılıktan sakındırmadır. Zira bir kimse dini zorlaştırmaya kalkarsa din ona galip gelir ve bu da bidate göç etmektir; bu sebeple ruhbanlık ehlinde ittihad, hulûl ve diğer felaketlerle dinden çıkma durumu çokça görülmüştür. Dini zorlaştırmak ve derinleşmek her ne kadar hayır gibi görünse de durum böyledir; çünkü kimsenin kuşatamayacağı ilmi kuşatan Şâri' (kanun koyucu), bunu yasaklamıştır. Tecrübe de göstermiştir ki bu durum insanı aldatabilir; zira onlar hayır isteyerek bir şey uydurmuşlardı, fakat bu onların birçoğunu helak yurduna sevk eden bir sebep oldu. Bunda ayrıca özellikle alışılagelmiş salih amellere devam etmeye de büyük bir teşvik vardır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir amel işlediğinde ona mutlaka devam ederdi; dinde...

عن التعمق في الدين، ويأمر بالرفق والقصد.

...aşırı derinleşmeyi yasaklar, yumuşaklığı ve itidali emrederdi.

ولما كانت متابعة النفس في التقصير بالإفراط قد توصل إلى المروق من الدين فيوجب الكفر فيحط على الهلاك كله، أشار إلى ذلك بقوله: {فآتينا} أي بما لنا من صفات الكمال {الذين آمنوا} أي استمروا على الإيمان الكامل، ولعل في التعبير بالماضي بعد إرادة التعميم للأدنى والأعلى إشارة إلى إن المتعمق بين إيمان وكفر لا تجرد معصيته كما أشار إليه ختم الآية فهو في غاية الذم للتعمق والمدح للاقتصاد {منهم} أي من هؤلاء المبتدعين لأنهم رعوها حق رعايتها ووصلوا إيمانهم بعيسى ومن قبله عليهم الصلاة والسلام بإيمانهم بمحمد ﷺ الذي دعا إليه الخروج عن النفس الذي هو روح الرهبانية بموافقتهم لما في كتابهم من البشائر به {أجرهم} أي اللائق بهم وهو الرضوان المضاعف.

Aşırılık yoluyla nefse uymak bazen dinden çıkmaya ulaştırıp küfrü gerektirdiğinden ve böylece tamamen helake sürüklediğinden, şu buyruğuyla buna işaret etti: {فآتينا} “Biz de verdik” yani kemal sıfatlarımızla, {الذين آمنوا} “iman edenlere” yani kâmil iman üzere sebat edenlere. En alt ve en üst derecedekileri genelleme kastından sonra mazi (geçmiş zaman) fiiliyle ifade edilmesinde, ayetin sonunun da işaret ettiği üzere aşırıya kaçan kimsenin salt günahla kalmayıp iman ile küfür arasında bocaladığına bir işaret olabilir; dolayısıyla bu, aşırılığı son derece yerme ve itidali övmedir. {منهم} “onlardan” yani bu sonradan ihdas edenlerden [iman edenlere verdik]; çünkü onlar onun hakkını gereğince gözettiler, kitaplarında O'na dair bulunan müjdelere uymak suretiyle ruhbanlığın ruhu olan nefisten sıyrılmanın kendisini çağırdığı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanlarıyla Îsâ'ya ve ondan önceki peygamberlere —aleyhimüssalâtü vesselâm— olan imanlarını birleştirdiler. {أجرهم} “mükâfatlarını” yani kendilerine layık olan kat kat rızayı [verdik].

ولما كانت متابعة الأهواء تكسب صفات ذميمة تصير ملكات راسخة للأنفس، أشار إلى ذلك بالعدول عن النهج الأول فقال: {وكثير منهم} أي هؤلاء الذين ابتدعوا فضيعوا {فاسقون *} أي عريقون في وصف الخروج عن الحدود التي حدها الله تعالى، روى البغوي

Hevalara uymak nefislerde kökleşmiş melekelere dönüşen kötü sıfatlar kazandırdığından, ilk üsluptan dönerek buna işaret edip şöyle buyurdu: {وكثير منهم} “Onların birçoğu ise” yani sonradan ihdas edip de onu zayi edenlerin çoğu, {فاسقون *} “yoldan çıkmış kimselerdir.” yani Allah Teâlâ'nın koyduğu sınırların dışına çıkma vasfında kökleşmiş kimselerdir. Begavî...

من طريق الثعلبي عن ابن مسعود ﵁ أن النبي ﷺ قال: «من آمن بي فقد رعاها حق رعايتها، ومن لم يؤمن بي فأولئك هم الهالكون» انتهى. ومثل هذه الرهبانية في أنها لا تأباها قواعد الدين ما يفهمه بعض العلماء من الكتاب والسنة فيتذكره، فيكون أخذنا له من الأصول التي نبه عليها لا منه، كما أن الصحابة رضي الله تعالى عنهم كانوا يفعلون أشياء فإن قررهم النبي ﷺ كانت شرعاً لنا وكنا آخذين لها من تفسيره ﷺ لا منهم، فإن من ملكه الله رتبة الاجتهاد في شيء وأمكنه فيه من القواعد فأداه اجتهاده إلى أن هذا مندوب إليه مرغوب فيه مثلاً، كان ذلك بما يشهد له من قواعد الدين بمنزلة ما قاله الصحابة ﵃ فأقرهم النبي ﷺ، ولا فرق بين أن يقرره النبي ﷺ بنفسه أو بقواعد شريعته، ومهما كان مقرراً بقواعد شرعه كان عليه أمره، ومهما لم يكن مقرراً بها كان مما ليس عليه أمره فهو رد على قائله، فهذا فرق بين البدع الحسنة والبدع القبيحة - والله الموفق، وذكر ابن برجان تنزيل هذا الحديث الذي فيه «لتتبعن سنن من كان قبلكم» فذكر أن أصحاب عيسى ﵇ عملوا بعده بالإنجيل حتى قام فيهم ملك بدل كتابهم، وشايعه على ذلك روم ويونان، فضعف أهل الإيمان، فاستذلوهم حتى هربوا إلى البراري، وعملوا الصوامع

...Salebî tarikiyle İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bana iman eden kimse onun hakkını gereğince gözetmiştir; bana iman etmeyenlere gelince, işte onlar helak olanların ta kendileridir.» Dinin kurallarının reddetmediği bu ruhbanlığın bir benzeri de, bazı âlimlerin Kitap ve Sünnet'ten anlayıp hatırlattığı hususlardır; dolayısıyla bizim onu almamız o âlimden değil, onun dikkat çektiği asıllardan olur. Nitekim ashâb-ı kiram —Allah Teâlâ onlardan razı olsun— birtakım şeyler yaparlardı; eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları onaylarsa bu bizim için bir şeriat olurdu ve biz onu ashâbdan değil, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem açıklamasından almış olurduk. Zira Allah'ın bir hususta kendisine ictihad rütbesi bahşettiği ve kuralları kullanma imkânı verdiği bir kimsenin ictihadı, meselâ bunun mendup ve rağbet edilen bir şey olduğu sonucuna ulaştırırsa; dinin kurallarının buna şahitlik etmesi sebebiyle bu durum, ashâbın —radıyallâhu anhüm— söyleyip de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onayladığı şeylerin mertebesinde olur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat kendisinin onaylaması ile şeriatinin kurallarıyla onaylaması arasında hiçbir fark yoktur. O'nun şeriatinin kurallarıyla onaylanan her şey O'nun emri dairesindedir; kurallarıyla onaylanmayan her şey ise O'nun emrinden değildir ve söyleyene reddedilir. İşte bu, güzel bidatler ile çirkin bidatler arasındaki farktır —muvaffak kılan Allah'tır. İbn Berrecân, içinde «Sizden öncekilerin yollarına mutlaka uyacaksınız» ifadesi bulunan hadisin tatbikini zikrederek şöyle demiştir: Îsâ aleyhisselâm'ın ashabı, ondan sonra aralarında kitaplarını değiştiren bir kral çıkıncaya kadar İncil ile amel ettiler. Rumlar ve Yunanlılar da bu konuda ona uydular. Bunun üzerine iman ehli zayıfladı ve onları o kadar sindirdiler ki çöllerine kaçtılar, manastırlar yaptılar...

وابتدعوا الرهبانية، وكذلك كان في هذه لتصديق الحديث الشريف فإنه لما توفي رسول الله ﷺ تبعه خلفاؤه بإحسان، فلما مضت الخلافة الراشدة تراكمت الفتن كما أخبر رسول الله ﷺ واشتد البلاء على المتمسكين بصريح الإيمان، ورجم البيت العتيق بحجارة المنجنيق وهدم، وقتل عبد الله بن الزبير ﵄ واستبيحت مدينة النبي ﷺ ثلاثة أيام، وقتل خيار من فيها فرأى المسلمون العزلة واجبة، فلزموا الزوايا والمساجد وابتنوا الروابط على سواحل البحر وأخذوا في الجهاد للعدو والنفوس، وعالجوا تصفية أخلاقهم ولزموا الفقر أخذاً من أحوال أهل الصفة، وتسموا بالصوفية وتكلموا على الورع والصدق والمنازل والأحوال والمقامات فهؤلاء وزان أولئك - والله الموفق.

...ve ruhbanlığı uydurdular. Şerefli hadisi tasdik etmek üzere bu ümmette de aynısı oldu; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince halifeleri O'na güzellikle tabi oldular. Hulefâ-yi Râşidîn dönemi geçince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haber verdiği gibi fitneler birbiri ardına yığıldı; katıksız imana sarılanlara bela şiddetlendi, Beyt-i Atîk (Kâbe) mancınık taşlarıyla taşlanıp yıkıldı, Abdullah b. ez-Zübeyr radıyallâhu anhümâ şehit edildi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'si üç gün boyunca yağmalandı ve içindeki hayırlı kimseler öldürüldü. Bunun üzerine Müslümanlar uzleti vacip gördüler; köşelere ve mescitlere çekildiler, deniz sahillerinde ribatlar inşa ettiler, düşmanla ve nefislerle cihada başladılar, ahlaklarını arındırmaya çalıştılar, Ehl-i Suffe'nin hallerini örnek alarak fakirliği benimsediler, sûfiyye adını aldılar; vera', sıdk, menziller, haller ve makamlar üzerine konuştular. İşte bunlar, onların tam dengidir —muvaffak kılan Allah'tır.

ذكر ما في الإنجيل ما من الحكم التي توجب الزهد في الدنيا والإقبال على الله التي يصح تمسك أهل هذه الرهبانية بها: قال متى وغيره وأغلب السياق لمتى: إن أخطأ عليك أخوك فاذهب أعتبه وحدكما، فإن سمع منك فقد ربحت أخاك، وإن لم يسمع منك فخذ معك واحداً أو اثنين، لأن من فم شاهدين أو ثلاثة تقوم كل كلمة، وإن لم يسمع

İncil'de dünyada zühdü ve Allah'a yönelmeyi gerektiren ve bu ruhbanlık ehlinin tutunmasının sahih olduğu hikmetlerin zikri: Matta ve başkaları —bağlamın çoğu Matta'ya aittir— şöyle demiştir: 'Eğer kardeşin sana karşı bir günah işlerse, git, yalnız ikiniz varken onun hatasını yüzüne söyle. Eğer seni dinlerse, kardeşini kazanmış olursun. Dinlemezse, yanına bir veya iki kişi daha al; çünkü her söz iki veya üç şahidin ağzıyla sabit olur. Eğer onları da dinlemezse...

منهم فقل للبيعة، فإن لم يسمع من البيعة فيكون عندك كالوثني والعشار، الحق أقول لكم، وقال لوقا: انظروا الآن إن أخطأ إليك أخوك فانهه، فإن تاب فاغفر له، فإن أخطأ إليك سبع دفعات في اليوم ورجع إليك سبع دفعات يقول لك: أنا تائب، فاغفر له، وقال متى: حينئذ جاء إليه بطرس وقال له: إذا أخطأ إليّ أخي لم أغفر له سبع مرات، قال: ليس أقول لك إلى سبع مرات، بل إلى سبعين مرة، ولهذا يشبه ملكوت السماوات ملكاً أراد أن يحاسب عبيده، فلما بدأ بمحاسبتهم قدم إليه عبد مديون عليه جملة وزنات، ولم يكن معه ما يوفي، فأمر سيده أن تباع امرأته وبنوه وكل ما له حتى يوفي، فخر ذلك العبد له ساجداً قائلاً: يا رب، ترأف عليّ تأن، أوفك كل مالك، فتحنن عليه سيده وترك له كل ما عليه، فخرج ذلك العبد فوجد عبداً من أصدقائه عليه مائة دينار فأمسكه وخنقه وقال: أعطني ما عليك، فخر ذلك العبد على رجليه وطلب إليه قائلاً: ترأف عليّ فأنا أعطيك مالك، فأبى ومضى ورتكه في السجن حتى يوفي الدين، فرأى العبد أصحابه فحزنوا عليه جداً وأعلموا سيده بكل ما كان منه، حينئذ دعاه سيده وقال له: أيها العبد الشرير! كل ما كان عليك تركت بذلك لأنك سألتني، ما كان ينبغي لك أن ترحكم ذلك العبد صاحبك كرحمتي

...kiliseye söyle. Kiliseyi de dinlemezse, artık o senin için putperest ve vergi görevlisi gibi olsun. Doğrusu size derim.' Luka ise şöyle demiştir: 'Şimdi dikkat edin! Kardeşin sana karşı günah işlerse onu azarla; tevbe ederse onu bağışla. Günde yedi kez sana karşı günah işler ve günde yedi kez sana dönüp: 'Tevbe ettim' derse, onu bağışla.' Matta şöyle demiştir: O zaman Petrus O'na gelip: 'Kardeşim bana karşı günah işlediğinde onu kaç kez bağışlayayım, yedi kez mi?' dedi. O da: 'Sana yedi kez değil, yetmiş kere yedi kez derim' dedi. 'İşte bu yüzden Göklerin Melekûtu, kullarıyla hesaplaşmak isteyen bir krala benzer. Hesaplaşmaya başladığında, kendisine binlerce talant borcu olan bir köle getirildi. Ödeyecek hiçbir şeyi olmadığından efendisi, borcu ödensin diye karısının, çocuklarının ve sahip olduğu her şeyin satılmasını emretti. Bunun üzerine o köle yere kapanıp secde ederek: 'Ey efendim! Bana mühlet ver, sabret; sana olan bütün borcumu ödeyeceğim' dedi. Efendisi ona acıdı ve bütün borcunu bağışladı. O köle çıkıp gidince, kendisine yüz dinar borcu olan bir arkadaşını buldu; onu yakalayıp boğazına sarıldı ve: 'Borcunu öde!' dedi. Arkadaşı ayaklarına kapanıp: 'Bana mühlet ver, sana borcunu öderim' diye yalvardı. Fakat o kabul etmedi; gitti ve borcunu ödeyinceye kadar onu zindana attırdı. Arkadaşları kölenin bu yaptığını görünce çok üzüldüler ve olan biten her şeyi efendilerine bildirdiler. Bunun üzerine efendisi onu çağırdı ve: 'Ey kötü köle! Bana yalvardığın için bütün borcunu sana bağışladım. Benim sana merhamet ettiğim gibi senin de arkadaşın olan o köleye merhamet etmen gerekmez miydi?' dedi...'

إياك، وغضب سيده ودفعه إلى المعذبين حتى يوفي جميع ما عليه، هكذا أبي السماوي يصنع بكم إن لم تغفروا لإخوانكم سيئاتهم من كل قلوبكم، فلما أكمل يسوع هذا الكلام انتقل من الجليل وجاء إلى تخوم يهود عبر الأردن فتبعه جمع كثير فأبرأهم هناك، قال لوقا: فلما أكمل أيام صعوده أقبل بوجهه إلى يروشليم، وأرسل مخبرين قدام وجهه فمضوا ودخلوا قرية السامرة، لكيما يعدوا له فلم يقبلوه فقال تلميذاه يعقوب ويوحنا: يا رب تريد أن نقول فتنزل عليهم نار من السماء فتهلكهم كما فعل إليا، فالتفت فنهرهما قائلاً: لستما تعرفان أي روح أنتما، إن ابن البشر لم يأت ليهلك نفوس الناس بل يحيي، ومضى إلى قرية أخرى، وقال متى: حينئذ قدم إليه صبيان ليضع يده عليهم ويباركهم فنهرهم التلاميذ فقال لهم يسوع: جعوا الصبيان ولا تمنعوهم أن يأتوا إليّ لأن ملكوت السماوات لمثل هؤلاء، ووضع يده عليهم وبارك لهم، وقال مرقس: الحق أقول لكم، إن من لا يقبل ملكوت الله مثل صبي لا يدخلها، واحتضنهم ووضع يده عليهم وباركهم، وقال متى: ومضى من هناك وجاء إليه واحد وقال: يا معلم صالح - وقال مرقس: أيها الملعم الصالح - ما أعمل من

...Efendisi öfkelendi ve bütün borcunu ödeyinceye kadar onu işkencecilere teslim etti. Eğer siz de kardeşlerinizin kusurlarını bütün kalbinizle bağışlamazsanız, semavî Babam da size böyle yapacaktır.' İsa bu sözleri bitirince Celile'den ayrılıp Şeria nehrinin ötesindeki Yahudiye sınırlarına geldi. Büyük bir kalabalık O'nu takip etti, O da onları orada iyileştirdi. Luka şöyle demiştir: Göğe yükselme günleri tamamlanınca yüzünü Kudüs'e çevirdi ve önünden haberciler gönderdi; onlar da gidip O'nun için hazırlık yapmak üzere Samiriye'nin bir köyüne girdiler. Fakat O'nu kabul etmediler. Bunun üzerine öğrencileri Yakup ve Yuhanna: 'Rab! İlyas'ın yaptığı gibi gökten ateş insin de onları helak etsin diye söylememizi ister misin?' dediler. İsa dönüp onları azarladı ve: 'Nasıl bir ruha sahip olduğunuzu bilmiyorsunuz. İnsanoğlu insanların canlarını helak etmeye değil, onları yaşatmaya geldi' dedi ve başka bir köye gittiler. Matta şöyle demiştir: O zaman, üzerlerine elini koyup dua etsin diye O'na çocuklar getirildi; öğrenciler onları azarladı. İsa ise onlara: 'Çocukları bırakın, bana gelmelerine engel olmayın! Çünkü Göklerin Melekûtu böylelerinindir' dedi; elini üzerlerine koyup onları takdis etti. Markos şöyle demiştir: 'Doğrusu size derim ki, Tanrı'nın Melekûtunu bir çocuk gibi kabul etmeyen kimse oraya giremez.' Sonra onları kucakladı, ellerini üzerlerine koyup onları takdis etti. Matta şöyle demiştir: Oradan ayrıldı; yanına biri gelip: 'Ey iyi muallim!' —Markos ise: 'Ey iyi Muallim!'— 'Ebedî hayata kavuşmak için ne gibi bir...

الصلاح لأرث الحياة الدائمة، قال له: لماذا تقول: صالح، ولا صالح إلا الله الواحد، إن كنت تريد أن تدخل الحياة احفظ الوصايا، قال له: وما هي؟ قال يسوع: لا تقتل ولا تسرق ولا تزن ولا تشهد الزور، وقال مرقس: لا تجر، أكرم أباك وأمك - حب قريبك مثلك، قال له الشاب: كل هذا قد حفظته من صغري، قال له يسوع: إن كنت تريد أن تكون كاملاً فاذهب، وقال مرقس: فنظر إليه يسوع وأحبه، وقال: تريد أن تكون كاملاً، واحدة بقيت عليك: امض وبع كل شيء لك وأعطه للمساكين ليكون لك كنز في السماء وتعال اتبعني، فلما سمع الشاب الكلام مضى حزيناً لأنه كان له مال كثير، فقال يسوع لتلامذته: الحق أقول لكم! إنه يعسر على الغني الدخول إلى ملكوت السماء، وأيضاً أقول لكم: إنه أسهل أن يدخل الجمل في ثقب الإبرة من غني يدخل ملكوت السماوات، فلما سمع التلاميذ بهتوا جداً وقالوا: من يقدر أن يخلص، فنظر يسوع وقال لهم: أما عند الناس فلا يستطاع هذا، وأما عند الله فكل يستطاع، حينئذ أجاب بطرس وقال له: هو ذا نحن قد تركنا كل شيء وتبعناك، فماذا عسى أن يكون لنا، قال لهم يسوع: الحق والحق أقول لكم! أنتم الذين اتبعتموني في الجبل الآتي إذا جلس ابن الإنسان على كرسي مجده تجلسون

...iyilik yapmalıyım?' dedi. O da ona: 'Bana neden iyi diyorsun? Tek olan Allah'tan başka iyi yoktur. Hayata girmek istiyorsan emirleri tut' dedi. Adam O'na: 'Hangilerini?' dedi. İsa: 'Öldürmeyeceksin, çalmayacaksın, zina etmeyeceksin, yalancı şahitlik yapmayacaksın' dedi. Markos ise: 'Haksızlık etmeyeceksin, anana babana hürmet edeceksin, komşunu kendin gibi seveceksin' [şeklinde nakletmiştir]. Genç adam O'na: 'Bunların hepsini küçüklüğümden beri tuttum' dedi. İsa ona: 'Eğer kâmil olmak istersen git' dedi. Markos ise şöyle nakletmiştir: 'İsa ona baktı ve onu sevdi; 'Kâmil olmak istiyorsan, bir eksiğin kaldı: Git, sahip olduğun her şeyi sat, yoksullara ver; gökte bir hazinen olsun, sonra gel beni takip et' dedi.' Genç adam bu sözü işitince üzüntüyle gitti; çünkü çok malı vardı. Bunun üzerine İsa öğrencilerine: 'Doğrusu size derim ki, zenginin Göklerin Melekûtuna girmesi zordur. Yine size derim ki, devenin iğne deliğinden geçmesi, zenginin Göklerin Melekûtuna girmesinden daha kolaydır' dedi. Öğrenciler bunu işitince çok şaşırdılar ve: 'Öyleyse kim kurtulabilir?' dediler. İsa onlara baktı ve: 'İnsanlar katında bu imkânsızdır, ama Allah katında her şey mümkündür' dedi. O zaman Petrus cevap verip O'na: 'İşte biz her şeyi bırakıp senin ardınca geldik; öyleyse bizim için ne olacak?' dedi. İsa onlara: 'Doğrusu, hakikaten size derim ki! Gelecek olan o nesilde/çağda İnsanoğlu kendi görkemli tahtına oturduğunda, ardımca gelmiş olan sizler de... oturacaksınız' dedi.

أنتم على اثني عشر كرسياً، تدينون اثني عشر سبط بني إسرائيل، كل ما ترك بنين أو أخاً أو أخوات أو أباً أو أماً أو امرأة أو بيتاً أو حقلاً من أجل اسمي يأخذ مائة ضعف ويرث حياة الأبد، وقال لوقا: ما من أحد ترك منزلاً أو والدين أو إخوة أو امرأة أو مالاً من أجل ملكوت الله إلا وينال العوض أضعافاً كثيرة في هذا الزمان وفي الدهر الآتي حياة الأبد، وقال متى وغيره: كثيراً أولون يصيرون آخرين: وأخرون يصيرون أولين، يشبه ملكوت السماوات إنساناً رب بيت خرج الغداة ليستأجر فعله لكرمه، فشارك الأكرة على دينار واحد في اليوم - إلى آخر ما مضى في الأعراف من البشارة بأمة محمد ﷺ في مثل الفعلة في الكرم الذي فضل آخرهم وهو العامل قليلاً على من عمل أكثر النهار وقد ساقه ابن برجان في آخر تفسير سورة الحديد عن الإنجيل بعبارة أخرى تفسيراً كثيراً من عبارة النسخة التي نقلت ذاك منها، فأحببت أن أذكر عبارة ابن برجان هنا تكميلاً للفائدة، قال: وفي الكتاب الذي يذكر أنه الإنجيل: وكثيراً يتقدم الآخرون الأولون ويكون الأولون ساقة الآخرين: ولذلك يشبه ملكوت السماوات برجل ملي خرج في استئجار الأعوان لحفر كرم في

Sizler de on iki taht üzerinde oturup İsrailoğullarının on iki oymağını yargılayacaksınız. Benim adım uğruna oğullarını, kardeşini, kız kardeşlerini, babasını, annesini, karısını, evini veya tarlasını bırakan herkes yüz katını alacak ve ebedî hayatı miras alacaktır.' Luka ise şöyle nakletmiştir: 'Allah'ın Melekûtu uğruna evini, ana babasını, kardeşlerini, karısını veya malını bırakıp da bu zamanda kat kat fazlasını ve gelecek çağda ebedî hayatı almayacak hiç kimse yoktur.' Matta ve başkaları şöyle nakletmiştir: 'Nitekim niceleri ilk iken sonuncu, sonuncular da ilk olacaktır. Çünkü Göklerin Melekûtu, bağında çalıştırmak üzere işçi tutmak için sabah erkenden çıkan bir ev sahibine benzer. İşçilerle günde bir dinar üzerinden anlaştı...' —A'râf Suresi'nde, bağdaki işçiler meselinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin müjdelenmesine dair geçen kısmın sonuna kadar; zira onların sonuncusu olup günün az bir kısmında çalışan kimse, günün çoğunda çalışmış olanlara üstün kılınmıştır. İbn Berrecân bunu Hadîd Suresi tefsirinin sonunda İncil'den, o metni aktardığım nüshanın lafzına göre çokça tefsir içeren farklı bir lafızla nakletmiştir. Faydayı tamamlamak amacıyla İbn Berrecân'ın ifadesini burada zikretmeyi uygun gördüm. Şöyle demiştir: İncil olduğu zikredilen Kitap'ta [şöyle geçmektedir]: 'Çoğu zaman sonrakiler öne geçer, öncekiler de sonrakilerin ardında kalır. Bu sebeple Göklerin Melekûtu, günün ilk vaktinde bir bağı kazmak üzere yardımcılar tutmak için çıkan varlıklı bir adama benzer.

أول النهار، وعامل كل واحد في نهاره على درهم ثم أدخلهم كرمه، فلما كان في الساعة الثالثة بصر لغيرهم في الرحاب لا شغل لهم فقال: اذهبوا أنتم أيضاً إلى الكرم وسآمر لكم بحقوقكم، ففعلوا، ثم فعل مثل ذلك في الساعة السادسة والتاسعة، فلما كان في الساعة الإحدى عشرة وجد غيرهم وقوفاً فقال لهم: لم وقفتم هنا طول نهاركم دون عمل؟ فقالوا له: إنا لم يستأجرنا أحد، فقال لهم: اذهبوا أنتم سآمر لكم بحقوقكم، فلما انقضى النهار قال لوكيله: ادع الأعوان وأعطهم أجرتهم وابدأ بالآخرين حتى تنتهي إلى الأولين، فبدأ بالذين دخلوا في الساعة الإحدى عشرة وأعطى كل واحد منهم درهماً، قأقبل الأولون وهم الذين يرجون الزيادة، فأعطى كل واحدٍ منهم درهماً، فاستذكروا ذلك على صاحب الكرم وقالوا: سويتنا بالذين لم يعملوا إلا ساعة من النهار في شخوصنا طول نهارنا وعذابنا بحرارته، فأجاب أحدهم وقال: لست أظلمك يا صديق، أما عاملتني على درهم فخذ حقك وانطلق فإنه يوافقني أن أعطي الآخر كما أعطيتك، أفلا يحل لي ذلك؟ وإن كنت حسوداً فإني أنا رحيم، ومن أجل ذلك يتقدم الآخرون الأولين، ويكون الأولون ساقة الآخرين فالمدعوون كثير، والخيرون قليل، وذكر ابن برجان أن الساعة السادسة لعيسى ﵇ وأصحابه

Her birine günlüğü için bir dirhem verip onları bağına soktu. Üçüncü saat olunca, meydanlarda boş duran başka kimseleri gördü ve: 'Siz de bağa gidin, ben de haklarınızı size ödetirim' dedi; onlar da gittiler. Sonra altıncı ve dokuzuncu saatte de aynısını yaptı. On birinci saat olunca, dikilen başkalarını bulup onlara: 'Neden bütün gün burada boş durdunuz?' dedi. Onlar da: 'Kimse bizi tutmadı' dediler. Onlara: 'Siz de gidin, haklarınızı size ödetirim' dedi. Gün bitince vekiline: 'Yardımcıları çağır, ücretlerini ver; sonunculardan başlayıp ilklere kadar gel' dedi. On birinci saatte girenlerden başladı ve her birine birer dirhem verdi. Fazlasını uman ilkler geldiklerinde onların da her birine birer dirhem verdi. Bunun üzerine bağ sahibine itiraz edip: 'Bütün gün dikilmemize ve günün sıcağının eziyetini çekmemize rağmen bizi günün yalnızca bir saatinde çalışanlarla bir tuttun' dediler. O da onlardan birine cevap verip: 'Dostum, sana haksızlık etmiyorum. Benimle bir dirheme anlaşmadın mı? Hakkını al ve git; zira sonuncuya da sana verdiğim gibi vermek istiyorum. Bu bana helal değil mi? Sen haset ediyorsan şüphesiz ben merhametliyim' dedi. İşte bundan dolayı sonrakiler öncekilerin önüne geçer, öncekiler de sonrakilerin ardında kalır. Çünkü davet edilenler çok, seçilenler ise azdır.' İbn Berrecân, altıncı saatin İsa aleyhisselam ve ashabının

في أول الأمر والتاسعة لمحمد ﷺ والحادية عشرة لآخر الزمان - كأنه يعني ما بعد الدجال من أيام محمد ﷺ التي يكون فيها عيسى ﵇ مجدداً، ولهذا جعلهما النبي ﷺ التي يكون فيها عيسى ﵇ مجدداً، ولهذا جعلهما النبي ﷺ في حديث الصحيح شيئاً واحداً من العصر إلى غروب الشمس، ثم قال متى في بقية ما مضى من الإنجيل في النسخة التي نقلت منها عقب ما تقدم أنه في الأعراف: فصعد يسوع إلى يروشليم وأخذ الاثني عشر، حينئذ جاءت إليه أم ابني زبدي - هما يعقوب ويوحنا - مع ابنيها وسجدت له، فقال لها: ماذا تريدين؟ قالت: أن يجلس ابناي أحدهما عن يمينك والآخر عن يسارك في ملكوتك، أجاب يسوع: أما جلوسهما عن يميني ويساري فليس لي بل للذي أعده لهم ربي، فلما سمع العشرة تقمقموا على الآخرين - وقال مرقس: على يعقوب ويوحنا - فدعاهم يسوع وقال لهم: أما علمتم أن رؤساء الأمم يسودونهم وعظماءهم مسلطون عليهم، ليس هكذا يكون فيكم، لكن من أراد أن يكون فيكم كبيراً فيكون لكم خادماً، ومن أراد أن يكون فيكم أولاً فيكون لكم عبداً، وقال مرقس: فيكون آخر للكل وخادماً للجميع، كذلك ابن

ilk dönemine, dokuzuncu saatin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, on birinci saatin ise ahir zamana ait olduğunu zikretmiştir —bununla sanki Deccâl'den sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in günlerinden, İsa aleyhisselam'ın [dini] yenileyici olacağı dönemi kastetmektedir; nitekim bu sebeple Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Sahîh hadisinde ikisini ikindiden güneşin batışına kadar tek bir şey kılmıştır—. Daha sonra Matta, A'râf'ta geçtiği zikredilen kısmın ardından, [metni] aktardığım nüshadaki İncil'in devamında şöyle demiştir: 'İsa Kudüs'e çıktı ve on iki [öğrenciyi] yanına aldı. O sırada Zebedi'nin oğullarının —ki onlar Yakub ve Yuhanna'dır— annesi iki oğluyla birlikte O'na gelip önünde secde etti/yere kapandı. İsa ona: 'Ne istiyorsun?' dedi. Kadın: 'Bu iki oğlumun senin melekûtunda birinin sağında, diğerinin solunda oturmasını [istiyorum]' dedi. İsa cevap verdi: 'Sağımda ve solumda oturmalarına gelince, bu bana ait değil; Rabbimin kendileri için hazırladığı kimselerindir.' On öğrenci bunu işitince diğer ikisine —Markos ise: Yakub ve Yuhanna'ya— öfkelendiler. Bunun üzerine İsa onları çağırıp şöyle dedi: 'Bilirsiniz ki milletlerin önderleri onlara hükmeder ve büyükleri üzerlerinde yetki sürer. Sizin aranızda böyle olmayacaktır. Fakat aranızda büyük olmak isteyen, hizmetkârınız olsun; aranızda birinci olmak isteyen, köleniz olsun.' Markos ise: 'Herkesin sonuncusu ve hepsinin hizmetkârı olsun' [şeklinde nakletmiştir]. 'Nitekim İnsanoğlu da

الإنسان لم يأت ليخدم بل ليخدم، ويبذل نفسه فداء عن كثير، فلما خرج من أريحا تبعه جمع كثير وإذا أعميان جالسان على الطريق فسمعا أن يسوع مجتاز فصرخا قائلين: ارحمنا يا رب يا ابن داود، فوقف يسوع ودعاهما وقال لهما: ما تريدان أن أفعل لكما، قالا له: يا رب، أن تفتح أعيننا، فتحنن يسوع ولمس أعينهما وللوقت أبصرت أعينهما وتبعاه، وعبارة مرقس عن ذلك: وجاء إلى أريحا وخرج من هناك وتبعه تلاميذه وجمع كثير وإذا طيماس بن طماس الأعمى جالس يسأل عن الطريق - وقال لوقا: يتوسل - فسمع الجمع المجتاز فسأل: ما هذا، فأخبروه أن يسوع الناصري جاء، وقال مرقس: فلما سمع بأن يسوع مقبل بدأ يصيح ويقول: يا يسوع الناصري ابن داود ارحمني، فانتهروه ليسكت، فازداد صياحاً قائلاً: يا رب يا ابن داود، ارحمني، فوقف يسوع وقال: ادعوه، فدعي الأعمى وقالوا له: ثق وقم فإنه يدعوك، وطرح ثوبه ونهض وجاء إلى يسوع فأجابه يسوع وقال له: ما تريد أن أصنع بك؟ فقال له الأعمى: يا معلم، وقال لوقا: يا رب - أن أبصر، فقال له يسوع: اذهب إيمان خلصك، وللوقت أبصر، وتبعه في الطريق - قال لوقا: يمجد الله - وكان جميع الشعب الذين رأوه يسبحون الله.

hizmet edilmek için değil, hizmet etmek ve canını birçokları uğruna fidye olarak vermek için geldi.' Eriha'dan çıktığında O'nun ardından büyük bir kalabalık gitti. Yol kenarında oturan iki kör, İsa'nın oradan geçtiğini işitince: 'Ey Efendimiz, ey Davud oğlu, bize merhamet et!' diye feryat ettiler. İsa durdu, onları çağırdı ve onlara: 'Sizin için ne yapmamı istiyorsunuz?' dedi. Onlar da O'na: 'Ey Efendimiz, gözlerimizin açılmasını [istiyoruz]' dediler. İsa acıdı, gözlerine dokundu; o anda gözleri gördü ve O'nun ardınca gittiler. Markos'un bu konudaki ifadesi şöyledir: 'Eriha'ya geldi ve oradan çıkarken öğrencileri ve büyük bir kalabalık O'nu takip ediyordu. Timaus'un oğlu kör Bartimaus yol kenarında oturmuş dileniyordu' —Luka ise: 'yalvarıyordu' demiştir—. 'Geçen kalabalığı işitince: 'Bu nedir?' diye sordu. O'na Nasıralı İsa'nın geldiğini haber verdiler.' Markos şöyle demiştir: 'İsa'nın gelmekte olduğunu işitince: 'Ey Nasıralı İsa, Davud oğlu, bana merhamet et!' diye bağırmaya başladı. Sussun diye onu azarladılar, fakat o daha da çok bağırarak: 'Ey Efendimiz, ey Davud oğlu, bana merhamet et!' dedi. İsa durdu ve: 'Onu çağırın' dedi. Köre seslenip: 'Cesur ol, kalk, seni çağırıyor' dediler. O da abasını atıp kalktı ve İsa'nın yanına geldi. İsa ona yönelip: 'Senin için ne yapmamı istiyorsun?' dedi. Kör O'na: 'Ey Muallim' —Luka ise: 'Ey Efendim'— 'görmek istiyorum' dedi. İsa ona: 'Git, imanın seni kurtardı' dedi. O anda gördü ve —Luka'nın ifadesiyle: Allah'ı yücelterek— yolda O'nun ardınca gitti. Bunu gören bütün halk da Allah'ı tesbih ediyordu.'

وقال أيضاً: وكان بينما هو منطلق إلى يروشليم اجتاز بين السامرة والجليل، وفيما هو داخل

Yine şöyle demiştir: 'Kudüs'e doğru yol alırken Samiriye ile Celile arasından geçti. Köylerden birine girmekteyken

إلى إحدى القرى استقبله عشرة رجال برص فوقفوا من بعيد ورفعوا أصواتهم قائلين: يا يسوع الملعم ارحمنا! فنظر إليهم وقال لهم: اذهبوا وأروا أنفسكم للكهنة، وفيما هم منطلقون طهروا، فلما رأى أحدهم أنه قد طهر رجع بصوت عظيم بمجد الله وخر على وجهه عند رجليه شاكراً له، وكان سامرياً، أجاب يسوع وقال: أليس العشرة قد طهروا فأين التسعة، ألم يجدوا ليرجعوا ويمجدوا الله ما خلا هذا الغريب، ثم قال له: قم فامض، إيمانكم خلصك.

O'nu cüzamlı on adam karşıladı. Uzakta durup seslerini yükselterek: 'Ey Muallim İsa, bize merhamet et!' dediler. Onlara bakıp: 'Gidin, kendinizi kâhinlere gösterin' dedi. Onlar giderlerken temizlendiler. İçlerinden biri temizlendiğini görünce yüksek sesle Allah'ı yücelterek geri döndü, O'na şükrederek ayaklarına kapandı; o bir Samiri idi. İsa cevap verip: 'Temizlenenler on kişi değil miydi? Peki dokuzu nerede? Bu yabancıdan başka Allah'ı yüceltmek üzere geri dönen bulunmadı mı?' dedi. Sonra ona: 'Kalk, git; imanın seni kurtardı' dedi.'

قال متى: ولما قربوا من يروشليم وجاؤوا إلى بيت فاجي عند جبل الزيتون - وقال مرقس: عند باب فاجي وبيت عنيا جانب طور الزيتون - قال متى: حينئذ أرسل يسوع اثنين من تلاميذه: وقال لهما: اذهبا إلى القرية التي أمامكما فتجدان أتانه مربوطة وجحشاً معهما فحلاهما وائتياني بهما! فإن قال لكما أحد شيئاً فقولا له: إن الرب محتاج إليهما! فهو يرسلهما للقوت، كان هذا ليتم ما قيل في النبي القائل قولوا لابنة صهيون هوذا ملكك يأتيك متواضعاً راكباً على أتانه

Matta demiştir ki: 'Kudüs'e yaklaşıp Zeytin Dağı yanındaki Beytfaci'ye geldiklerinde' —Markos ise: 'Beytfaci ve Beytanya kapısı yanında, Zeytin Dağı tarafında' demiştir— Matta demiştir ki: 'O zaman İsa öğrencilerinden ikisini gönderdi ve onlara şöyle dedi: 'Önünüzdeki köye gidin; orada bağlı bir dişi eşek ve yanında bir sıpa bulacaksınız. Onları çözüp bana getirin! Eğer birisi size bir şey derse: Rabbin bunlara ihtiyacı var, deyin! O onları hemen gönderecektir.' Bu, peygamber aracılığıyla söylenen şu söz yerine gelsin diye oldu: 'Siyon kızına deyin ki: İşte kralın, alçakgönüllü bir halde dişi bir eşeğe

وجحش ابن أتانة، فذهب التلميذان وصنعا كما أمرهما يسوع، فأتيا بالأتانة والجحش وتركوا ثيابهم عليهما، وجلس معهما، وجمع كثير فرشوا ثيابهم في الطريق وآخرون قطعوا أغصاناً من الشجر وفرشوها في الطريق، وعبارة مرقس عن ذلك: تجد أن جحشاً مربوطاً لم يركبه أحد من الناس قط، فحلاه وائتيا به، فإن قال لكما أحد: ما تفعلان بهذا؟ فقولا: إن الرب محتاج إليه من ساعة يرسله، فذهبا ووجدا الجحش مربوطاً عند الباب خارجاً عن الطريق فحلاه فقال لهما قوم من القيام هناك: ما تصنعان؟ فقالا لهم كما قال يسوع فتركوهما، وجاءا بالجحش إلى يسوع فألقوا عليهم ثيابهم وجلس عليهم وكثير بسطوا ثيابهم في الطريق وآخرون قطعوا أغصاناً من الحقل وفرشوها في الطريق.

ve bir eşek yavrusu olan sıpaya binmiş olarak sana geliyor.'' İki öğrenci gidip İsa'nın kendilerine buyurduğu gibi yaptılar. Dişi eşeği ve sıpayı getirdiler, giysilerini üzerlerine serdiler ve O da üzerlerine oturdu. Kalabalıktan pek çok kimse giysilerini yola serdi, başkaları da ağaçlardan dallar kesip yola yaydılar. Markos'un bu konudaki ifadesi şöyledir: 'Orada daha önce hiçbir insanın binmediği bağlı bir sıpa bulacaksınız; onu çözüp getirin. Biri size: 'Bunu niçin yapıyorsunuz?' derse, 'Rabbin buna ihtiyacı var, hemen geri gönderecektir' deyin.' Gittiler ve kapının yanında, yolun dış tarafında bağlı bir sıpa bulup onu çözdüler. Orada dikilenlerden bazıları onlara: 'Ne yapıyorsunuz?' dedi. Onlar da İsa'nın söylediği gibi dediler; bunun üzerine onları bıraktılar. Sıpayı İsa'ya getirdiler, giysilerini üzerine attılar ve O da üzerine oturdu. Birçokları elbiselerini yola yaydı, başkaları da tarladan dallar kesip yola serdiler.'

قال متى: والجمع الذي تقدمه والذي تبعوا صرخوا قائلين: أوصنا يا ابن داود مبارك الآتي باسم الرب، قال مرقس: ومباركة المملكة الآتية باسم الرب لأبينا داود أوصنا في العلاء، وقال لوقا: وكان لما قرب من منحدر جبل الزيتون بدأ جمع الملأ والتلاميذ

Matta demiştir ki: 'Önden giden ve arkadan gelen kalabalıklar şöyle feryat ediyorlardı: 'Davud oğluna Hozana! Rabbin adıyla gelen mübarek olsun!' Markos ise: 'Atamız Davud'un Rabbin adıyla gelen melekûtu mübarek olsun! En yücelerde Hozana!' demiştir. Luka ise şöyle demiştir: 'Zeytin Dağı'nın inişine yaklaştığında, cemaat ve öğrencilerin oluşturduğu bütün topluluk

يفرحون ويسبحون الله ويمجدونه بجميع الأصوات من أجل القوات التي نظروا قائلين: تبارك الملك الآتي باسم الرب والسلامة في السماء والمجد في العلا، وقوم من الفريسيين من بين الجمع قالوا له: ما معلم انتهر تلاميذك، فقال لهم: إن سكت التلاميذ نطقت الحجارة، فلما قرب نظر المدينة وبكى عليها وقال: لو علمت في هذا اليوم ما لك فيه من السلامة، فأما الآن فإنه قد خفي عن عينيك، وسوف تأتي أيام تلقى أعداؤك معلمك ويحيطون بك ويضيقون عليك من كل موضع ويقتلونك وبنيك فيك ولا يتركون فيك حجراً، وقال متى: فلما دخل إلى يروشليم ارتجت المدينة كلها قائلين: من هذا؟ فقال الجمع: هذا يسوع النبي الذي هو من ناصرة الجليل، فدخل يسوع إلى هيكل الله وأخرج جميع الذين يبيعون ويشترون في الهيكل وقلب موائد الصيارف وكراسي باعة الحمام وقال لهم: مكتوب أن بيتي بيت الصلاة يدعى، وأنتم جعلتموه مغارة للصوص. وقال يوحنا: فصعد يسوع إلي يروشليم فوجد في الهيكل باعة البقرة والكباش والحمام وصيارف جلوساً، فصنع

sevinmeye, gördükleri tüm mucizeler sebebiyle yüksek sesle Allah'ı tesbih edip O'nu yüceltmeye başladılar ve: 'Rabbin adıyla gelen Kral mübarek olsun! Gökte esenlik, en yücelerde yücelik olsun!' diyorlardı. Kalabalığın içinden Ferisilerden bazıları O'na: 'Ey Muallim, öğrencilerini azarla!' dediler. O da onlara: 'Eğer öğrenciler susarsa taşlar dile gelecektir' dedi. Yaklaşıp şehri görünce onun için ağladı ve şöyle dedi: 'Keşke sen de bu günde esenliğine vesile olan şeyi bilseydin! Fakat şimdi bu senin gözlerinden gizlendi. Çünkü senin üzerine öyle günler gelecek ki, düşmanların senin etrafına siperler kuracak, seni kuşatıp her taraftan sıkıştıracaklar; seni ve içindeki çocuklarını yerle bir edecekler ve sende taş üstünde taş bırakmayacaklar.' Matta demiştir ki: 'Kudüs'e girdiğinde bütün şehir çalkalandı ve: 'Bu kimdir?' dediler. Kalabalık ise: 'Bu, Celile'nin Nasıra kasabasından olan İsa Peygamber'dir' dedi. İsa Allah'ın mabedine girdi; mabette alım satım yapanların hepsini dışarı çıkardı, sarrafların masalarını ve güvercin satanların sandalyelerini devirdi ve onlara: 'Benim evim dua evi olarak anılacaktır' diye yazılmıştır; siz ise onu haydut ini yaptınız!' dedi.' Yuhanna ise şöyle nakletmiştir: 'İsa Kudüs'e çıktı; mabette sığır, koç ve güvercin satanları ve oturmuş sarrafları buldu.

محضرة من حبل وأخرج جميعهم من الهيكل فطرد البقر والخراف وبدد دراهم الصيارف وقلب موائدهم، وقال متى: وقدم إليه عميان وعرج في الهيكل فشفاهم، فرأى رؤساء الكهنة العجائب التي صنع والصبيان يصيحون في الهيكل ويقولون: أوصنا يا ابن داود، مبارك الآتي باسم الرب، فتقمقموا وقالوا: ما تسمع ما يقول هؤلاء، فقال لهم يسوع: نعم، أما قرأتم قط أن من فم الأطفال والمرضعين أعددت سبحاً، وتركهم وخرج خارج المدينة وبات هناك في بيت هنيا وفي غد عبر إلى المدينة فجاع ونظر إلى شجرة تين على الطريق فجاء إليها فلم يجد فيها شيئاً إلا الورق، فقال لها: لا يخرج منك ثمرة إلى الأبد، فيبست تلك الشجرة للوقت، فنظر التلاميذ وتعجبوا وقالوا: كيف يبست التينة للوقت، أجاب يسوع وقال لهم: الحق أقول لكم! إن كان لكم إيمان ولا تشكون ليس مثل هذه الشجرة التين فقط تصنعون ولكن تقولون لهذا الجبل: تعال واسقط في البحر، فيكون، وقال مرقس: إن كان لكم إيمان بالله، لحق أقول لكم: إن من قال لهذا

İpten bir kamçı yapıp hepsini mabedden dışarı çıkardı; sığırları ve koyunları kovdu, sarrafların paralarını saçıp masalarını devirdi.' Matta demiştir ki: 'Mabette yanına körler ve topallar geldi, O da onları iyileştirdi. Başkâhinler O'nun yaptığı harikaları ve çocukların mabette: 'Davud oğluna Hozana! Rabbin adıyla gelen mübarek olsun!' diye bağırdıklarını görünce öfkelendiler ve: 'Bunların ne dediğini işitiyor musun?' dediler. İsa onlara: 'Evet; siz: 'Çocukların ve emziklilerin ağzından hamtler hazırladın' sözünü hiç okumadınız mı?' dedi. Onları bırakıp şehrin dışına çıktı, orada Beytanya'da geceledi. Sabahleyin şehre dönerken acıktı; yol kenarında bir incir ağacı görüp yanına gitti, fakat onda yapraktan başka hiçbir şey bulamadı. Bunun üzerine ona: 'Senden ebediyen meyve çıkmasın!' dedi. O incir ağacı o anda kurudu. Öğrenciler bunu görüp şaşırdılar ve: 'İncir ağacı nasıl da hemen kuruyuverdi?' dediler. İsa onlara cevap verip şöyle dedi: 'Doğrusu size derim ki! Eğer imanınız olur da şüphe etmezseniz, sadece bu incir ağacına yapılanı yapmakla kalmaz, şu dağa da: 'Gel ve denize atıl' derseniz, olacaktır.' Markos ise: 'Allah'a imanınız olsun; doğrusu size derim ki, kim bu

الجبل: انتقل واسقط في هذا البحر، ولا يشك في قلبه بل يصدق فيكون له الذي قال، من أجل هذا أقول لكم: إن كل ما تسألونه في الصلاة بإيمان أنكم تنالونه فيكون لكم، وقال متى: وكل ما تسألونه في الصلاة بإيمان تنالونه، وقال مرقس: فقال له يوحنا، يا معلم! رأينا واحداً يخرج الشياطين باسمك فمعناه لأنه لم يتبعنا، قال لهم يسوع: لا تمنعوه ليس يصنع أحد قوة باسمي، ويقدر سريعاً أن يقول على الشر، كل من ليس هو عليكم فهو معكم ومن سقاكم كأس ماء باسم أبيكم المسيح الحق أقول لكم: إن أجره لا يضيع.

dağa: 'Yerinden kalk ve bu denize atıl' der de yüreğinde şüphe etmeyip söylediğinin olacağına inanırsa, söylediği şey onun için yerine gelir. Bundan dolayı size derim ki: Duada imanla dilediğiniz her şeyi alacağınıza inanın, o size verilecektir' demiştir. Matta ise: 'İman ederek duada dilediğiniz her şeyi alırsınız' demiştir. Markos ise şöyle nakletmiştir: 'Yuhanna O'na: 'Ey Muallim! Senin adınla cinleri çıkaran birini gördük; bizim ardımızdan gelmediği için ona engel olduk' dedi. İsa onlara: 'Ona engel olmayın; zira hiç kimse benim adımla bir mucize yapıp da hemen ardından benim hakkımda kötü söz söyleyemez. Size karşı olmayan herkes sizin yanınızdadır. Mesih'in adına nispetle size bir bardak su içiren kimse için doğrusu size derim ki: Onun ecri asla zayi olmayacaktır' dedi.'

وفيه مما لا يجوز إطلاقه في شرعنا إطلاق الأب على الله وإطلاق الرب على غيره بلا قيد، وقد تقدم التنبيه على مثل ذلك غير مرة - والله الهادي للصواب.

Bu [metinlerde], şeriatımızda kullanılması caiz olmayan, Allah hakkında 'Baba' ve başkası hakkında kayıtsız şartsız 'Rab' tabirinin kullanılması gibi hususlar bulunmaktadır. Buna benzer durumlara daha önce defalarca dikkat çekilmişti. Doğruya ulaştıran Allah'tır.

ولما قرر سبحانه أن الرسل دعاة للحق إلى سيدهم طوعاً أو كرهاً بالكتاب والحديد، وقرر أن السعادة كلها في اتباعهم، وأن البدع لا تأتي بخير وإن زين الشيطان أمرها وخيل أنه خير، وأن أصحاب الذي كان نسخ شريعة من قبله ابتدعوا بدعة حسنة فوكلوا إليها ففسق أكثرهم، فاقتضى ذلك إرسال من ينسخ كل شريعة تقدمته نسخاً لا زوال

Allah Teâlâ elçilerin; Kitap ve demir vasıtasıyla, isteyerek veya zorla efendilerine hakkı tebliğ eden davetçiler olduğunu, bütün mutluluğun onlara tabi olmakta bulunduğunu, şeytan her ne kadar işlerini süsleyip iyi gibi gösterse de bidatlerin hiçbir hayır getirmeyeceğini ve kendisinden öncekilerin şeriatını neshetmiş olan kimsenin [İsa'nın] ashabının güzel bir bidat uydurduklarını, ancak bununla baş başa bırakılınca çoğunun yoldan çıktığını hükme bağlayınca; bu durum, kendisinden önceki bütün şeriatları ortadan kalkmayacak bir nesihle neshedecek bir elçinin gönderilmesini gerektirdi;

له لأنه لا نبي بعده ونهى عن البدع نهياً لم يتقدمه أحد إلى مثله، أنتج ذلك قوله تعالى: {يا أيها الذين آمنوا} أي أقروا بذلك إقراراً صحيحاً بنبي مما تقدم أو بالنبي ﷺ {اتقوا الله} أي خافوا عقابه فاجعلوا بينكم وبين سخطه - لأنه الملك الأعظم - وقاية بحفظ الأدب معه ولا تأمنوا مكره، فكونوا على حذر من أن يسلبكم ما وهبكم، فاتبعوا الرسول تسلموا، وحافظوا على اتباعه لئلا تهلكوا {وآمنوا برسوله} أي الذي لا رسول له الآن غيره، إيماناً مضموماً إلى إيمانكم بالله فإنه لا يصح الإيمان به إلا مع الإيمان برسوله، وبأن تثبتوا على الإيمان به، وتضموا الإيمان به إلى الإيمان بمن تقدمه يا أهل الكتاب، لأن رسالته عامة، لقد نسخ جميع ما تقدمه من الأديان فإياكم أن يميلكم عنه ميل من حسد أو غيره، فبادروا إلى إجابته والزموا جميعاً حذره فلا تميلوا إلى بدعة أصلاً {يؤتكم} ثواباً على اتباعه {كفلين} أي نصيبين ضخمين {من رحمته} تحصيناً لكم من العذاب كما يحصن الكفل الراكب من الوقوع، وهو كساء يعقد على ظهر البعير فيلقى مقدمه على الكاهل ومؤخره على العجز، وهذا التحصين لأجل إيمانكم به ﷺ وإيمانكم بمن تقدمه مع خفة العمل ورفع الأصار وهو أعلى بالأجر من الذي عمل الخير في الجاهلية، وقال النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

çünkü kendisinden sonra hiçbir peygamber gelmeyecektir ve O, bidatleri kendisinden önce hiç kimsenin yasaklamadığı bir şekilde yasaklamıştır. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu netice verdi: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” yani geçmiş bir peygambere ya da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e sahih bir ikrarla bunu ikrar etmiş olanlar! {اتقوا الله} “Allah'a karşı takvalı olun” yani O'nun azabından korkun da —çünkü O en yüce Hükümran'dır— O'na karşı edebinizi koruyarak gazabıyla aranıza bir kalkan koyun ve O'nun mekrinden emin olmayın; size lütfettiklerini sizden çekip almasından sakının; elçiye tabi olun ki selamete eresiniz ve helak olmamak için O'na tabi olmayı sürdürün; {وآمنوا برسوله} “ve O'nun Elçisine iman edin” yani şu anda O'ndan başka elçisi bulunmayan kimseye, Allah'a olan imanınıza eklenen bir imanla inanın; zira Allah'a iman, ancak O'nun elçisine imanla birlikte sahih olur. Ey Ehl-i Kitap, O'na imanda sebat edin ve O'na olan imanı sizden öncekilere olan imana ekleyin; çünkü O'nun peygamberliği evrenseldir. Şüphesiz O, kendisinden önceki bütün dinleri neshetmiştir; sakın haset veya başka bir şeyin sizi O'ndan yüz çevirmeye meylettirmesine izin vermeyin. Hemen O'na icabet edin ve hepiniz O'nun uyardığı şeylerden sakının; asla hiçbir bidate meyletmeyin; {يؤتكم} O'na tabi olmanın mükâfatı olarak size versin {كفلين} yani iki büyük pay {من رحمته} “kendi rahmetinden iki pay versin”; nitekim binek örtüsünün biniciyi düşmekten koruduğu gibi bu da sizi azaptan korur. Kifl, devenin sırtına bağlanan, önü omuz başına, arkası sağrıya gelen bir örtüdür. Bu korunma, amelin hafifliği ve ağır yüklerin kaldırılmasıyla birlikte O'na sallallâhu aleyhi ve sellem ve O'ndan öncekilere iman etmeniz sebebiyledir. Bu, Cahiliye devrinde hayır işleyen kimsenin mükâfatından daha üstündür. Nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem

لمن سأله عنه «أسلمت على ما أسلفت من خير» ودل على أن الكفلين برفع الدرجات وإفاضة خواص من الخيرات بقوله: {ويجعل لكم} أي مع ذلك {نوراً} مجازياً في الأولى بالتوفيق للعمل من المعلوم والمعارف القلبية وحسياً في الآخرة بسبب العمل {تمشون به} أي مجازاً في الأولى بالتوفيق للعمل، وحقيقة في الآخرة بسبب العمل.

bunu kendisine soran kimseye: «Daha önce yaptığın hayırlar üzere Müslüman oldun» buyurmuştur. İki payın derecelerin yükseltilmesi ve hayırların özel lütuflarının akıtılmasıyla olacağına şu buyruğuyla delil getirmiştir: {ويجعل لكم} “ve size var kılsın” yani bununla birlikte {نوراً} “bir nur”; dünyada amele muvaffak kılınmak suretiyle ilimler ve kalbî marifetlerden mecazi bir nur, ahirette ise amelin karşılığı olarak hissî bir nur [versin]; {تمشون به} “kendisiyle yürüyeceğiniz” yani dünyada amele muvaffakiyetle mecazi olarak, ahirette ise amel sebebiyle hakiki olarak [yürüyeceğiniz bir nur bağışlasın].

ولما كان الإنسان لا يخلو من نقصان، فلا يبلغ جميع ما يحق للرحمن، قال: {ويغفر لكم} أي ما فرط منكم من سهو وعمد وهزل وجد. ولما قرر سبحانه وذلك، أتبعه التعريف بأن الغفران وما يتبعه صفة له شاملة لمن يريده فقال: {والله} أي المحيط بجميع صفات الكمال والعظمة والكبرياء {غفور} أي بليغ المحو للذنب عيناً وأثراً {رحيم *} أي بليغ الإكرام لمن يغفر له ويوفقه للعمل بما يرضيه.

İnsan noksanlıktan uzak olamayacağı ve Rahmân'ın hakkı olan her şeyi tastamam yerine getiremeyeceği için şöyle buyurdu: {ويغفر لكم} “ve sizi bağışlasın.” Yani sehven, kasten, şaka veya ciddiyetle sizden sadır olan kusurları [bağışlasın]. Allah Teâlâ bunu hükme bağlayınca, mağfiretin ve onun peşinden gelenlerin, dilediği kimseleri kapsayan bir sıfatı olduğunu bildirmeyi bunun ardına ekleyerek şöyle buyurdu: {والله} “Allah” yani kemal, azamet ve kibriya sıfatlarının tamamını kuşatan [Allah], {غفور} “çok bağışlayandır,” yani günahı hem bizzat hem de iziyle birlikte bütünüyle silendir; {رحيم} “merhamet sahibidir.” Yani kendisini bağışladığı ve rızasına uygun amele muvaffak kıldığı kimseye ikramı pek bol olandır.

ولما كان أهل الكتاب قد تابعوا أهويتهم على بغض الأميين، وأشربت قلوبهم أن النبوة مختصة بهم لأنهم أولاد إبراهيم ﵇ من ابنة عمه، والعرب - وإن كانوا أولاده - فإنهم من الأمة وما دروا أن كونهم من أولاده مرشح لنبوة بعضهم وكونهم من الأمة، مهيئ لعموم الرسالة لأجل عموم النسب، قال دالاً على أنهم صاروا

Ehl-i Kitap, ümmîlere [Araplara] olan kinleri hususunda hevalarına uyup peygamberliğin sadece kendilerine mahsus olduğu kanaatini kalplerine sindirince —çünkü onlar İbrahim aleyhisselam'ın amcasının kızından olan çocuklarıdır; Araplar ise O'nun çocukları olsalar da cariyenin [Hacer'in] çocuklarıdır; oysa onlar, Arapların O'nun soyundan gelmesinin bazılarının peygamberliğine zemin hazırladığını, cariyenin soyundan gelmelerinin ise nesebin yaygınlığı sebebiyle peygamberliğin evrenselliğine zemin oluşturduğunu idrak edemediler—; onların sadece somut şeyleri gören hayvanlar

كالبهائم لا يبصرون إلا المحسوسات معلقاً الجار ب {آمنوا} و {يؤتكم} وما بعده: {لئلا يعلم} أي ليعلم علماً عظيماً يثبت مضمون خبره وينتفي ضده - بما أفاده زيادة النافي {أهل الكتاب} أي من الفريقين الذي اقتصروا على كتابهم وأنبيائهم ولم يؤمنوا بالنبي الخاتم وما أنزل {ألا} أي أنهم لا {يقدرون} أي في زمن من الأزمان {على شيء} أي وإن قل {من فضل الله} أي الملك الأعلى الذي خصكم بما خصكم به لا يمنع ولا بإعطائكم حيث نزع النبوة منهم ووضها في بني عمهم إسماعيل ﵇ الذي كانوا لا يقيمون لهم وزناً فيقولون: إنهم بنو الأمة، وإنهم أميون، وإنهم ليس عليهم منهم سبيل، وجعل النبوة التي خصكم بها عامة - كما أشار إليه ما في ابن الأمة من شمول بنسبته وانشعابه وحيث عملوا كثيراً وأعطوا قليلاً: «اليهود من أول النهار على قيراط قيراط، والنصارى من الظهر على قيراط قيراط، وهذه الأمة من صلاة العصر على قيراطين قيراطين، فقال الفريقان: ما لنا أكثر عملاً وأقل أجراً، قالك هل ظلمتكم من حقكم شيئاً، قالوا: لا، قال: ذلك فضلي أوتيه من أشاء» وذكر ابن برجان معنى هذا الحديث - كما تقدم عنه قريباً - من الإنجيل وطبقه عليه وذكرته أنا في الأعراف، روى الإمام أحمد في

gibi olduklarına delalet etmek üzere, mecrur harf-i cerri {آمنوا}, {يؤتكم} ve sonrasına bağlayarak şöyle buyurdu: {لئلا يعلم} “Bilsinler diye” —yani nefy edatının getirdiği pekiştirmeyle, haberinin içeriği kesinleşen ve zıddı ortadan kalkan büyük bir ilimle bilsinler diye— {أهل الكتاب} “Kitap ehli” yani sadece kendi kitapları ve peygamberleriyle yetinip son Nebi'ye ve indirilenlere iman etmeyen her iki fırka [şunu bilsinler ki]; {ألا} yani onlar {يقدرون} “hiçbir şeye güç yetiremezler” yani hiçbir zaman {على شيء} “hiçbir şeye” yani ne kadar az olursa olsun {من فضل الله} “Allah'ın lütfundan”; yani peygamberliği onlardan çekip alıp hiç değer vermedikleri amcazadeleri İsmail aleyhisselam'ın soyuna koyarak sizi özel kıldığı şeylerle özel kılan en yüce Hükümran'ın [lütfundan bir şeyi] ne engelleyebilirler ne de size verilmesini sağlayabilirler. Onlar [Araplar için]: 'Onlar cariyenin çocuklarıdır, ümmîdirler, onların aleyhimize [bir üstünlük] yolu yoktur' diyorlardı. Oysa Allah size has kıldığı peygamberliği evrensel kıldı —nitekim cariyenin oğlunun nesebindeki yaygınlık ve kollara ayrılma da buna işaret etmektedir—. Onlar çok çalışıp az aldılar: «Yahudiler günün başından [öğleye kadar] birer kırat karşılığında, Hristiyanlar öğleden [ikindiye kadar] birer kırat karşılığında [çalıştılar]; bu ümmet ise ikindi namazından [akşama kadar] ikişer kırat karşılığında çalıştı. Bunun üzerine iki fırka: 'Bizim amelimiz daha çok olduğu halde ecrimiz neden daha az?' dediler. [Allah]: 'Hakkınızdan bir şey eksilttim mi?' buyurdu. 'Hayır' dediler. [Allah]: 'İşte bu benim lütfumdur, onu dilediğime veririm' buyurdu.» İbn Berrecân, az önce kendisinden aktarıldığı üzere, bu hadisin anlamını İncil'den zikretmiş, onunla bağdaştırmış ve ben de bunu A'râf'ta zikretmiştim. İmam Ahmed

مواضع من المسند والبخاري في سبعة مواضع في الصلاة والإجارة وذكر بني إسرائيل وفضائل القرآن والتوحيد، والترمذي في الأمثال - وقال: حسن صحيح - من وجوه شتى جمعت بين ألفاظها عن ابن عمر ﵄ أن النبي ﷺ قال: «مثلكم» - وفي هذه الرواية: «مثل هذه الأمة» ، وفي رواية: «مثل أمتي» وفي رواية: إنما مثلكم ومثل اليهود والنصارى كرجل، وفي رواية: «مثلكم ومثل أهل الكتابين كمثل رجل استعمل عملاء» ، وفي رواية: «استأجر أجراء» فقال: «من يعمل لي من صلاة الصبح» وفي رواية أخرى: «من غدوة إلى نصف النهار على قيراط، ألا فعملت اليهود» - وفي رواية: «قالت اليهود: نحن - فعملوا، ثم قال: من يعمل لي من نصف النهار إلى صلاة العصر على قيراط، ألا فعملته النصارى» ، وفي رواية: «قالت النصارى: نحن، فعملوا، ثم قال: من يعمل لي من صلاة العصر إلى غروب الشمس»

Müsned'in muhtelif yerlerinde; Buhârî; Namaz, İcâre, İsrailoğullarının Zikri, Kur'an'ın Faziletleri ve Tevhid bölümlerinde yedi yerde; Tirmizî ise Emsâl bölümünde —hasen-sahih diyerek— lafızlarını cemettiğim çeşitli tariklerle İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Sizin misaliniz» —bu rivayette: «Bu ümmetin misali», bir rivayette: «Ümmetimin misali», bir rivayette: «Sizin ve Yahudilerle Hristiyanların misali bir adam gibidir», bir rivayette: «Sizin ve iki Kitap ehlinin misali, işçiler çalıştıran bir adamın misali gibidir», bir rivayette: «işçiler tuttu» [şeklindedir]— şöyle dedi: «Sabah namazından» —başka bir rivayette: «Sabahtan gün ortasına kadar bir kırat karşılığında benim için kim çalışır? Dikkat edin, Yahudiler çalıştı»— bir rivayette: «Yahudiler: 'Biz' dediler ve çalıştılar. Sonra: Gün ortasından ikindi namazına kadar bir kırat karşılığında benim için kim çalışır? dedi. Dikkat edin, Hristiyanlar çalıştı» —bir rivayette: «Hristiyanlar: 'Biz' dediler ve çalıştılar. Sonra: İkindi namazından güneş batıncaya kadar kim benim için çalışır?»

- وفي رواية: إلى أن تغيب الشمس - «على قيراطين قيراطين، ألا فأنتم الذين عملتم» ، وفي رواية: «تعملون» ، وفي رواية «وأنتم المسلمون تعملون من صلاة العصر إلى الليل» ، وفي رواية «إلى مغارب» ، وفي رواية: «مغرب الشمس على قيراطين قيراطين قيراطين ألا لكم الأجر مرتين، فغضبت

—bir rivayette: 'güneş batıncaya dek'— «ikişer kırat karşılığında [kim çalışır?]. Dikkat edin, çalışanlar sizlersiniz» —bir rivayette: «çalışırsınız», bir rivayette: «Siz Müslümanlar ikindi namazından geceye kadar çalışırsınız», bir rivayette: «güneşin battığı vakitlere kadar», bir rivayette: «güneşin batışına kadar ikişer ikişer kırat karşılığında [çalışırsınız]. Dikkat edin, mükâfat sizin için iki kattır. Bunun üzerine

اليهود والنصارى» وقالوا: «نحن» - وفي رواية: «ما لنا - أكثر عملاً وأقل عطاء» ، وفي رواية «أجراً، قال الله تعالى هل» - وفي رواية: «وهل - نقصتكم -» وفي رواية: «هل ظلمتكم - من حقكم شيئاً -» وفي رواية: «أجركم شيئاً، قالوا: لا، قال: فإنه» - وفي رواية: «فإنما - هو فضل» ، وفي رواية: «فذلك فضلي أوتيه من أشاء» ، وفي رواية: «أعطيه من شئت» وفي رواية: سمعت النبي ﷺ وهو قائم على المنبر يقول: «ألا إن بقاءكم» ، وفي رواية: «إنما بقاؤكم» ، وفي رواية: «إنما أجلكم في أجل من خلا من الأمم» - وفي رواية: «فيما سلف من قبلكم من الأمم كما بين صلاة العصر والمغرب» - وفي رواية: «إلى غروب الشمس» ، وفي رواية: «ألا إن مثل آجالكم في آجال الأمم قبلكم كما بين صلاة العصر إلى مغيربان» ، وفي رواية: «إلى مغرب» ، وفي رواية: «إلى مغارب الشمس، أعطي» - وفي رواية: «أوتي - أهل التوراة التوراة، فعملوا بها حتى انتصف النهار فعجزوا، فأعطوا قيراطاً قيراطاً، وأعطي» - وفي رواية: «ثم أوتي - أهل الإنجيل الإنجيل فعملوا به حتى» - وفي رواية: «إلى - صلاة العصر» ، وفي رواية «حتى صليت العصر، ثم عجزوا فأعطوا قيراطاً قيراطاً، ثم أعطيتم القرآن فعملتم به حتى غربت الشمس» ، وفي رواية: «حتى غروب الشمس

Yahudiler ve Hristiyanlar öfkelendiler» ve: «Biz» —bir rivayette: «Bize ne oluyor ki ameli en çok, ihsanı en az olanlarız»— bir rivayette: «ecri [en az olanlarız]. Allah Teâlâ: 'Ben sizin hakkınızdan'» —bir rivayette: «ve: 'Ben sizin hakkınızdan bir şey eksilttim mi?'»— bir rivayette: «'Hakkınızdan bir şeyle size haksızlık ettim mi?'»— bir rivayette: «'Ücretinizden bir şey [kıstım mı?]' buyurdu. Onlar: 'Hayır' dediler. [Allah]: 'İşte bu'» —bir rivayette: «'Şüphesiz bu bir lütuftur'»— bir rivayette: «'İşte bu benim lütfumdur, onu dilediğime veririm'» —bir rivayette: «'onu dilediğime ihsan ederim' [buyurdu]». Bir rivayette: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i minberde ayakta dururken şöyle buyururken işittim: «Haberiniz olsun ki sizin kalış süreniz» —bir rivayette: «Şüphesiz sizin kalış süreniz», bir rivayette: «Geçmiş ümmetlerin ömrü içinde sizin ömrünüz»— bir rivayette: «Sizden önce gelip geçen ümmetler içinde ikindi namazı ile akşam arası kadardır»— bir rivayette: «güneşin batışına kadardır»— bir rivayette: «Haberiniz olsun ki sizin ecellerinizin sizden önceki ümmetlerin ecellerine nispetle misali, ikindi namazı ile akşam vakti arası gibidir»— bir rivayette: «akşama kadar», bir rivayette: «güneşin batışına kadardır. Tevrat ehline Tevrat verildi, gün yarılanıncaya kadar onunla amel ettiler, sonra acze düştüler; onlara birer kırat verildi. İncil ehline verildi» —bir rivayette: «sonra İncil ehline İncil verildi, ikindi namazına kadar» —bir rivayette: «ikindi namazına dek onunla amel ettiler»— bir rivayette: «ikindi namazı kılınana kadar [amel ettiler], sonra acze düştüler; onlara birer kırat verildi. Sonra size Kur'an verildi, güneş batıncaya kadar onunla amel ettiniz» —bir rivayette: «güneşin batışına kadar

فأعطيتم قيراطين قيراطين» ، وفي رواية: «ثم أوتينا القرآن فعملنا إلى غروب الشمس فأعطينا قيراطين قيراطين، فقال أهل الكتابين» - وفي رواية: «أهل التوراة والإنجيل - ربنا هؤلاء أقل منا عملاً وأكثر أجراً» ، وفي رواية: «جزاء» ، وفي رواية: «أي ربنا أعطيت هؤلاء قيراطين قيراطين وأعطتينا قيراطاً قيراطاً، ونحن أكثر عملاً منهم، قال الله ﵎: هل» وفي رواية: «فهل ظلمتكم من أجركم» - وفي رواية: «من أجوركم - من شي؟ فقالوا: لا، فقال: فهو فضلي» ، وفي رواية «فذلك فضلي، أوتيه من أشاء» وقد أخذ بعض العلماء من هذا الحديث ما قبل هذه الأمم وترك على ذلك أحوالهم فقال: إنه دال على قوم نوح وإبراهيم ﵉، كان لهم الليل، فكان قوم نوح في أوله في ظلام صرف طويل لم يلح لهم شيء من تباشير الضياء ولا أمارات الصبح، ونوح ﵇ يخبرهم به ويأمرهم بالتهيؤ له، فلذلك طال بلاؤه ﵇ بهم، وما آمن معه إلا قليل، وأما قوم إبراهيم ﵇ فكانوا كأنهم في أواخر الليل، قد لاحت لهم تباشير الصباح وأومضت لهم بوارق الفلاح، فلذلك آمن لوط ﵇ وكذا سارة زوجته وأولاده منها ومن غيرها كلهم، واستمر الإسلام في أولاده والنبوة حتى جاء موسى ﵇، فكان وقته كما بين الصبح والظهر، فكان قومه تارة وتارة، تارة يحسبون أنهم في ضياء كيفما كانوا، فيروغون يميناً وشمالاً

[amel ettiniz], size ikişer kırat verildi»— bir rivayette: «Sonra bize Kur'an verildi, güneş batıncaya kadar amel ettik ve bize ikişer kırat verildi. Bunun üzerine iki Kitap ehli» —bir rivayette: «Tevrat ve İncil ehli—: 'Rabbimiz! Bunların ameli bizden daha az olduğu halde mükâfatları daha çok' dediler» —bir rivayette: «karşılıkları [daha çok]», bir rivayette: «'Ey Rabbimiz! Sen bunlara ikişer kırat verdin, bize ise birer kırat verdin; oysa biz amelce onlardan daha çoğuz' dediler. Allah celle celâlühû: 'Ben sizin ücretinizden'» —bir rivayette: «'ücretlerinizden bir şey eksilterek size haksızlık ettim mi?' buyurdu. Onlar: 'Hayır' dediler. [Allah]: 'İşte o benim lütfumdur'» —bir rivayette: «'O benim lütfumdur, onu dilediğime veririm' buyurdu.» Bazı âlimler bu hadisten bu ümmetlerden öncekilerin durumunu çıkarmış ve onların hallerini buna kıyas ederek şöyle demiştir: Bu [hadis], Nuh ve İbrahim aleyhimesselam'ın kavmine delalet etmektedir; onlar için gece vardı. Nuh'un kavmi gecenin ilk vaktinde, katıksız ve uzun bir karanlık içindeydiler; kendilerine aydınlığın müjdelerinden veya sabahın alametlerinden hiçbir şey belirmemişti. Nuh aleyhisselam ise onlara bunu haber veriyor ve buna hazırlanmalarını emrediyordu. Bundan ötürü aleyhisselam'ın onlarla imtihanı uzun sürdü ve O'nunla birlikte pek az kimse iman etti. İbrahim aleyhisselam'ın kavmine gelince, onlar sanki gecenin son vaktinde gibiydiler; sabahın müjdeleri kendilerine belirmiş ve kurtuluşun şimşekleri çakmıştı. Bu sebeple Lut aleyhisselam, hanımı Sâre ve gerek ondan gerekse diğer [hanımından] olan çocuklarının hepsi iman etti. Çocuklarında İslam ve peygamberlik Musa aleyhisselam gelinceye kadar devam etti. O'nun vakti ise sabah ile öğle arası gibiydi; kavmi bir öyle bir böyleydi; bazen her halükarda aydınlıkta olduklarını zannedip sağa sola sapıyorlardı;

فيكونون كمن دخل غيراناً وكهوفاً وأسراباً ثم يخرجون منها فيرجعون إلى الضياء، فكانت غلطاتهم تارة كباراً وتارة صغاراً، وأما قوم عيسى ﵇ فكانوا كمن هو في الظهيرة في شدة الضياء فالغلط منه لا يكون إلا عن عمى عظيم، فلذلك كان غلطهم أفظع الغلط وأفحشه - والله الموفق - {وإن} أي ولتعلموا أن {الفضل} أي الذي لا يحتاج إليه من هو عنده {بيد الله} أي الذي له الأمر كله {يؤتيه من يشاء} منهم أو من غيرهم نبوة كانت أو غيرها.

böylece mağaralara, inlere ve yer altı dehlizlerine girip sonra oradan çıkarak tekrar aydınlığa dönen kimseler gibi oluyorlardı. Bu yüzden onların hataları bazen büyük, bazen küçük oluyordu. İsa aleyhisselam'ın kavmine gelince, onlar öğle vaktinde, aydınlığın en şiddetli olduğu andaki kimse gibiydiler; dolayısıyla oradaki hata ancak büyük bir körlükten kaynaklanabilirdi. Bu sebeple onların hataları en korkunç ve en çirkin hata oldu —muvaffak kılan Allah'tır—. {وأن} “Ve bilsinler ki” {الفضل} “lütuf” yani yanında bulunduğu kimsenin ihtiyaç duymayacağı fazilet, {بيد الله} “Allah'ın elindedir;” yani bütün işlerin sahibi olan Allah'ın [elindedir]; {يؤتيه من يشاء} “onu dilediğine verir.” Peygamberlik olsun veya başka bir şey olsun, onlardan veya başkalarından dilediğine [verir].

ولما كان ربما ظن ظان أنه لا يخص به إلا لأنه لا يسع جميع الناس دفع ذلك بقوله: {والله} أي الذي أحاط بجميع صفات الكمال {ذو الفضل العظيم *} أي مالكه ملكاً لا ينفك عنه ولا ملك لأحد فيه معه ولا تصرف بوجه أصلاً، فلذلك يخص من يشاء بما يشاء، فلا يقدر أحد على اعتراض بوجه، فقد نزه له التنزيه الأعظم جميع ما في السماوات والأرض فهو العزيز الحكيم الذي لا عزيز غيره ولا حكيم سواه، فقد انطبق كما ترى آخرها على أولها، ورجع مفصلها على موصلها - والله الهادي للصواب وإليه المرجع والمآب.

Bir kimse, Allah'ın bu lütfu bütün insanları kapsayamayacağı için sadece bazılarına has kıldığını zannedebilir diye, bu zannı şu buyruğuyla defetti: {والله} “Ve Allah” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatmış olan [Allah], {ذو الفضل العظيم} “büyük lütuf sahibidir.” Yani kendisinden asla ayrılmayan bir mülkiyetle onun malikidir; O'nunla birlikte onda hiç kimsenin bir mülkiyeti ve hiçbir şekilde tasarrufu yoktur. Bu sebeple dilediğini dilediği şeyle özel kılar; hiç kimse O'na hiçbir şekilde itiraz edemez. Göklerde ve yerde olanların hepsi O'nu en yüce tenzihle tenzih etmiştir. Zira O; kendisinden başka mutlak galip ve kendisinden başka yegâne hikmet sahibi bulunmayan Azîz ve Hakîm'dir. Gördüğün gibi surenin sonu başıyla tam bir uyum sağlamış, ayrıntıları başlangıcına dönmüştür. Doğruya ulaştıran Allah'tır, dönüş ve varış O'nadır.